P. 1
Konstruktivni elementi zgrada

Konstruktivni elementi zgrada

5.0

|Views: 4,293|Likes:
Published by Icefox2012
Đuro Peulić
Đuro Peulić

More info:

Published by: Icefox2012 on Nov 12, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/31/2014

pdf

text

original

CROATIAКNJIGA

,

ZAGREB

2002.

Ilica 42, Zagreb Tel: 01/ 48 47 559 www.croatiaknjiga.hr
© COPYRIGHT 2002.,
CROATIAКNJIGA

DUROPEULIC

Za nakladnika:
Dr. Franjo Letic

KONSTRUKTIVNI ELEMENTI ZGRADA
prvi i drugi dio

Urednik MladenLetic

CIP - Kata10gizacija u publikaciji Naciona1na i sveucilisna knjiznica, Zagreb UDK
624.07 (035) 692 (035)

PEULIC, Duro Konstruktivni elementi zgrada / Duro Peulic; - Zagreb: CROATIAКNJIGA, 2002. - 886 str. 29х 21 ст
ISБN

953-6321-27-0

1. Gradevinske konstrukcije -- Prirucnik
420618092
CROATIAКNJIGA,

ZAGREB_

BIBLIOTEКA

HRVATSKO GRADITELJSTVO

тЈЕС NAКLADNIКA

Graficka priprema Mladen Letic

Crtezi Duro
Р~пНс,

dipl. ing. arh

Tisak
CROATIAКNJIGA, ZAGREB

Prirucnik KONSTRUKTIVNI ELEMENTI ZGRADA Dure Реиlјса, тойе se, ро svojoj strucnoj vrijednosti, тјегји s vrhunskim ostvarenjima objavljenim па tom podruCju, kao sto su Neиfertovo '~hitektonsko projektiranje" јlј Mittagove IIGradevmske konstrukcije". Mnogi ргмисагј се s pravom гесј, da је Реиlјс nadiвао оЬојјси kad su и pitanju konstruktivni deta1}i (еlетепи) gradevina, kojima se knjiga i Ьауј. Кnjiga је sastavljena tako da se mойе upotrijebiti i kao udzbenik и gradevinskim skolama i па fakultetima i kao prirucnik и graditeljskoj praksi. Iz пје su tijekom skoro иј deset1jeca svoja ргуа znanja iz graditeljstva stjeca1i исепјсј srednjih tehnickih skola arhitektonskog i gradevinskog usmjerenja (kojima su prva izdanja ЬЛа i namijenjena), kao i studenti arhitekture. Iscrpna izlaganja i deta1jni crtezi, omogucuju mladim pocetnicima, redovifun исепјсјта, kao i polaznicima raznih tecajeva, da lмо shvate, upoznaju i паисе i slozenije konstruktivne еlе­ mente, а da im nastavnik пе иеЬа mnogo ponavljati. Кnjiga је prilagodena i za samosta1an rad i ргјргети ispita. Као prirucnik и graditeljskoj praksi, ova knjiga тойе, kao sto istice i sam autor, korisno posluziti i skolovanim strucnjacima razlicitim podacima, propisima i standardima kojih se иеЬа pridrzavati ргј рго­ jektiranju.i izvodenju zgrada. Navedeni се podaci osobito koristiti rukovoditeljima gradilista, nadzornim sluzbam{1, poslovodama i radnicima razlicitih kva1ifikacija, kako ргј odredivanju izrade pojedinih konstruktivnih elemenata, tako i ргј izvodenju i preuzimanju radova. Od 1975. godine, kada је и dvije отanје sveske objavljeno ргуо izdanje ove knjige, do autorove smrti,1980" objavljeno је сеигј izdanja, koja је оп пе­ prestano dopunjavao i prosirivao, а пмоп njegove smrti, јов dva перготЏепјепа .izdanja: 1986. i 1991. godine. Pored svog strucnog, knjiga ima i роујјевпо znacenje, јег oslikava stanje па podruCju organizacije gradenja i razvoj gradevmskilJ. materija1a i tehnika gradenja od Drugog svjetskog rata ра sve do шаја osamdesetih godina, sada vec proslog stoljeca.
I
I

ј
Ј

Ovo, sedmo i prvo cjelovito izdanje, razlikuje se od dosadasnjih ро tome, sto је cjelokupna materija, koja је do sada Ьјlа rasporedena и dva sveska, obuhvacena и jednom svesku, сјте se postigla ЬоЈја preglednost i dostupnost, te cjelovitost izlozene materije. Sadrzaj knjige rasporeden drugom dijelu), koja obraduju:
је и

SADRZAJ'

deset poglavlja (pet

и

prvom i pet

и

uvod и gradevinsku tehniku, gradilista, zemljista i zemljane radove, оЬјсnо јЈј plitko temeljenje, zidove i zidne elemente, masivne stropove, drvene konstrukcije, krovne pokrove, lјтеnе zljebove, сјјеп i opsave, сеlјсnе konstrukcije, te stube i stubista. Izlaganja su sistematizirana, iscrpna, pregledna i jasna, а upotpunjena su s; пве od dvije tisuce komentiranih, и prikladnim тјегјlјта izractenih i kotiranih crteza, koje је crtao sam autor.

Шјес

nakladnika

5

KONSTRUKTfVNI ELEMENTI ZGRADA
Prvi dio UVOD U GRADEVINSKU TEHNIKU
TEHNICКE ТVOREVINE 1 TEHNlКA

27 27 27 27 27

Prirodne, umjetne i tehnicke tvorevine Prirodne tvorevine Urnjetne tvorevine Tehnicke tvorevine Bit tehnike Pregled razvoja tehnike Pretpovijesni razvoj Razvoj kroz stari, srednji i pocetak ' novoga vijeka Razvoj u XIX. i ХХ. stoljecu Osvajanje svernira Glavne grane tehnike Gradevinska tehnika Geodezija i geodetska tehnika Strojarstvo ili rnasinska tehnika Elektrotehnika Kernija ili kernijska tehnika Rudarstvo ili rnontanistika Brodogradevinska tehnika Posebne grane, srnjerovi i specijalnosti tehnike
GRADEVINSКA TEHNlКA

Gradevinske sluzbe Projektna sluzba Operativna sluzba Upravna (adrninistrativna) sluzba Posebne sluzbe Obrazovanje za djelovanje u gradevinskim sluzbama Tecajevi Skole za gradevinska zanirnanja Tehnicke skole za gradevinske poslovode Gradevinske tehnicke skole Vise tehnicke gradevinske skole Fakulteti

ЗЗ З4 З4 З4

27
27 27 27 28 28 28 28 28 28 28 28

З4 З4 З4

З5 З5 З5 З5

ELEMENTI GRADEVINA 1 NJIHOVO PRIКAZIVANJE Opcenito о elementima gradevina Elernenti objekata arhitekture Elernenti objekata gradevinarstva Gradevinske konstrukcije Graficko rjesenje i prikazivanje elemenata
i objekata
З6 З6 З6 З6

29 29

Prostorno risanje i tehnicko crtanje Vaznost grafickog prikazivanja Elernenti koji se rnogu izraditi ро opisu Prikazivanje ortogonall1irn projekcijarna Tlocrt, presjeci i izgledi Kote, mjerila i nacrti Kote i kotne crte Mjere i rnjerila Detaljni nacrti Nacrti glavnih projekata Nacrti idejnih projekata Situacioni, urbanisticki i slicni nacrti Aksonornetrijske i perspektivne slike Kopiranje i urnnazanje nacrta Modeli i makete Modeli Makete

З7 З7 З7 З7 З7 З8

Opcenito о gradevinskoj tehnici Bit gradevinske tehnike Gradevine Srnjerovi gradevinske tehnike Arhitektura iIi visokogradnja Tradicionalna arhitektura Suvrernena ili rnoderna arhitektura Novija arhitektonska ostvarenja u nas Gradevinarstvo ili niskogradnja Gradevinarstvo u proslosti i sadasnjosti Novija gradevinska ostvarenja u nas

зо зо зо зо зо зо З2

40 40 41 41

З2 З2 З2 ЗЗ

45 48 50 51

51 52 52

GRADILISTA, ZEMLJISTA 1 ZEMLJANI RADOVI
GRADEVINSКE PARCELE 1 GRADILISTA

Plansko gradenje Regionalni рlап Urbanisticki plan Gradevinske parcele Regulaciona liпЈјаТ- giааеvinslйi- ЋЫја

55 55 55 55 55

Nacini izgradnje u stambenim zonama Zatvoreni паСјп izgradnje Poluotvoreni nacin izgradnje Otvoreni паСјп izgradnje Suvrerneni паСјп lzgradnje Predradnje za gradenje Geodetski snirnak parcele

55 55 56 56 57 57 57

6

7

1

Lokacija objekta Podaci о zemljistu Povrsinsko uredenje gradilista Obiljezavanje temelja Organizacija gradilista Organizacijska shema gradilista Organizacija malih gradilista Organizacija velikih gradilista ZEMLJI8TA ZA TEMELJENJE Proucavanje zemljista i propisi za fundiranje Dobra zemljista Losa zemljista Gradevinska klasifikacija zemljanih masa Sondiranje (sondaza) zemljista Sondazne јате Sondazna okna (bunari) Sondazne busotine Pribor, alat i sprave za sondiranje
ОоЫпа

58 58 58 58
62 62 62 62

ZEMLJANI RADOVI Vrste zemljanih radova i kategorija zemljista Glavne vrste zemljanih radova Kategorizacija zemljista za zemljane radove Alat, pomagala i strojevi Rucni alat i pomagala Mehanicki aparati Strojevi Otkopi Otkopi s obzirom koje se kopa Miniranje Nagibi usjeka Busenje i humus
па

70 70 70 70
71

Zidovi u skeletnim i пјјmа slicnim sustavima Тradicionalni i suvremeni skeletni sustavi Okvirni sustavi Lucni sustavi Primjena sustava Ispune Pregradni i razdjelni zidovi
)

11 О

Stupovi u povijesnom razdoblju arhitekture Nadvoji i lukovi od kamena Nadvoji Ravni lukovi Obloge od kamena kao ravni lukovi Segmentni lukovi Polukruzni lukovi Ostale vrste lukova od kamena Nadvojni lukovi od kamena u povUesnim gradevinama Okviri od kamena Okviri od prozora Okviri vrata Okviri od kamenih ploca Horizontalni istaci i ујјепсј od kamena Vijel1ci s шапјiш istacima Vijenci s vеCiш istacima Vijenci od kamena u povijesnim gradevinama Serklazi u zidovima od kamena Svrha i vaznost serklaza Propisi za izradu serklaza Serklazi па vanjskim zidovima i oblogama od obradenog kamena Zavrsetci samostalnih zidova od kamena па njihovoj gornjoj strani Zavrsetci namazom od cementnog morta Zavl"setci od klesanca bez istaka Zavrsetci od klesanca s istacima Spec~alni zavrsetci Zavrsetci kosih povrsna ZIDOVl
ОО ОРЕКЕ

141 142 143 144 146 146 147 148 149 150 150 151 152 152 152 153 153 154 154 154 155 155 155 155 156 156 157

110 111 111 111
111

72 72 74

Potporni, obIozni i оЬаlпј zidovi Ogradni zidovi

111
112 112 оо 113

63 63 63 63 64 64 65 65 65 67 67 67 67 68 68

kategoriju zemljista

Nazivi zidova u zgradama

75 75
76 76 77 77 79 81 81 81 82 82 82 82 83 83 83 83 83

Osnovni materijali za zidove ZIDOVl 1 OBLOGE ОО NARAVNOG КAМENA Opcenito о gradenju kamenom Vrste kamena ро postanku Vl"ste eruptivnog kamena Vrste sedlmentnog kamena Vl"ste metamorfnog kamena Vaznija svojstva kamena
Каmепоlоmј

Iskopi Iskopi u sirokim prostorima Iskopi u uskim prostorima Nasipi Zatrpavanje i nasipavanje Nasipavanje па nagnutim ili kosim terenima Uredenje povrsina nasipa zelenilom Rastresitost zemljista Privremena rastresitost Trajna rastresitost Propisi za racunanje rastresitosti 'ftansportiranje zemljista
Prebacivanjе

о

114 114 115 115 115 115 115 116 116 116 117 117 117 119 119 119 119 121 121 121 121 121 121 121 121 122 122 122 124 125 125 126 127 128 128 129 130 133 133 134 136 138 138 140 140

temelja Temelji па stjenovitom tlu Temelji па tlu od sljunka i pijeska Кlizanje i puzavost zemljista Temelji па ostalim vrstama dobrog zemljista

Vadenje kamena Odval]ivanje blokova Vrste kamena prema stupnju obrade Lomljeni kamen Obradeni kamen Drobljeni kamen Obrada vidljivih povrsina iIi lica kamena Mat, pomagala i strojevi za obradu kamena Rucni аlа! i pomagala Strojevi

Nosivost temeljnog tla Standardni podaci za dozvoljena opterecenja tla Pokusna opterecenja tla

68 68

Prenosenje Prevozenje

1

OPEКARSКlH

BLOKOVA
158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 160 160 160

OBICNO ILI PLITKO TEMELJENJE TEMEUI Opcenito о temeljima Glavne vrste temelja i nazivi dijelova Osnovni staticki principi za dimenzioniranje obicnih temelja
Теmеlјепје

Opeka i opekarski bIokovi NaCin proizvodnje Osvrt па nasu opekarsku industriju Propisi za proizvodnju
Ропа

87 83

Zajednicke stope bliskih solitera Stope stupova povezane protugredama Resetkaste temeljne stope ili rostilji Temeljne рlосе Specijalni slucajevi оЫспјЬ ili plitkih temelja Temelji па podlogama ili jastucima Temelji па kosom zemljistu Novi temelji uz postojece Montazni temelji Prijelazni sustavi izmedu plitkog dubokog temeljenja ZA8TITA ОО VLAGE 1 PODZEMNE VODE Izolacija protiv vlage Materijali za izolaciju protiv vlage Horizontalne izolacije protiv vlage Vertikalne izolacije protiv vlage Zastita od prodora i tlaka Zastita protuplocom Zastita protusvodom Drenaza
рошеmпе

96 96 96 96 97 97 97 98 98 99

88
89 90 90 90 90 91 91 91 91 92 92 93 93 93 94 95 96

Osvrt па nasu industriju kamena Eruptivni kашеп Sedlmentni kamen Metamorfni kашеп Ukrasni kашеп Zidovi od lomljenog kamena Izbor komada i debljine zidova Slaganje kошаdа ili vez kamena Izravnavanje i libazni slojevi Zidovi od obicnog lomljenog kamena Zidovi od plocasto lomljenog kamena Zidovi od dotjeranog 10mljenog kamena Ciklopski zidovi Horizontalno mjesoviti zidovi od lomljenog kamena i opeke Vertikalno mjesoviti zidovi od lomljenog kamena i betona Obloge od opeke па zidovima od lomljenog kamena Zidovi od obradenog kamena Z~dov~ od poluklesanog (polutesanog) kamena ZldoVl od klesanog (tesanog) kamena Dizanje i prenosenje komada о obradenog kamena о Mjesoviti zidovi od obradenog kamena i opeke ObIoge од kamena Obloge od debelih kamenih рl0са Obloge od tankih kamenih рl0са Stupovi od kamena Stupovi od dotjeranog lomljenog kamena Stupovi о od obra <ie l1o g о ~a~ena Kaтe~e obloge stupova~oaafUgbg materlJala.

opeka ро propisima HRN-B. Оl.011 Uporaba pune opeke ОЫспа i rupicasta puna opeka ". Dimenzije, cvrstoca i marka pune' opeke Kvaliteta i druge osobine pune opeke
Obiljezavanjе

od naravnog kamena Temelji od grubo obradenog lomljenog kamena Temelji od fino obradenog kamena

Ропа fasadna opeka ро propisima HRN-В.Dl.01З 160

Теmеlјј

od opeke Temelji od opeke normalnog formata Temelji od klinkera (prepeke) od nabijenog betona Vrste betona i priprava betonske smjese Betoniranje u temeljnim јатаmа Betoniranje u oplatama Теmеljпе stope Stеdш beton

Uporaba ОЫспа rupicasta fasadna opeka Dimenzije, cvrstoca i шаrkе opeke Kvaliteta i druge osobine ореке
Obiljezavanjе

Теmеlјј

100 100 100 102

Теmеlјј

od armiranog betona Svrha i polozaj аrmцturе Trakaste temelJne stope Temeljni samci ili solIteri Rebrasti ili grebenasti soliteri

vode

104 104 105 105

8uplja opeka i suplji opekarski bIokovi ро propisima HRN-В.Dl.015 О Uporaba Qblici i dimenzije suplje opeke i blokova Cvrstoca i marke suplje opeke i blokova Kvaliteta i druge osobine Obiljezavanje
8прlја fasadna opeka i suplji ро propisima HRN-В.Dl.О14

160 160 161 162 162 162 162 162 162 163 163 ' 163 163 163 163 164 164 164

fasadni bIokovi

ZIDOVI 1 ZIDNI ELEMENTI OPCENITO О ZIDOVIМA 1 О ZIDANJU 8to su zidovi i koja' јm је svrha Zidani, паЫјапј i montazni zidovi Zidanje Nabijanje
109 109 109 109

Uporaba Qblici i dimenzije Cvrstoca i marke opeke i blokova Kvaliteta i druge osobine
Obiljezavanjе

Montaza Glavni ili nosivi zidovi u zgradama Konstruktivni sustav s uzduznim zidovima Konstruktivni sustav s poprecnim zidovima Konstruktivni sustav s kombinacijom uzduznih i poprecnih zidova Rasponi izmedu nosivih zidova

109 110 110 110 110 110

8

ј
1

Radijalna opeka ро propisima HRN-В.Dl.012 Uporaba ОЫспа i rupicasta radijalna opeka Vrste i dimenzije opeke Kvaliteta i druge osobine opeke Obiljezavanje

9

Specijalne vrste opeke Prepeka ili k1inker Vrste vatrostalne opeke Silikatna opeka Mort za zidanje zidova Уарпепј mort (krecni malter) Produzni ili vapnocementni mort Cementni mort Ostale vrste morta Nacin zidanja, alat, pomagala Nacin zidanja opekem Zidarski alat Pomagala za zidanje Strojevi Орса

165 165 165 165 165 165 168 168 168 169 169 173 175 176 177 177 178 178 180 18:2 182 184 185 186 187 187 187 188 190 193 193 195 196 198 198 200 200 203 206 206 206 207 207 207 207 208 208 209 209 210 210 212 212 213 214 216 219 220 223 224

Specijalni dimnjaci od prefabriciranih cIJevi i blokova Ventilacijski kanali Tvornicki dimnjaci Suplji zidovi Ispune u skeletnim sustavima Toplinski izolatori slicnim konstruktivnim

226 229 229 230 231 231 233 233 234 235 235 238 239 241 242 242 242 243 245 245 246 246 247 247 248 248 249

Pripravljanje mjesalicanfa PripravlJan]e u betonarama 'fiansportiranje svjezih mjesavina Rucno transportiranje Mehanicko transportiranje Transportiranje trakastim transporterima Transportiran]e dizalicama za betonske mjesavine Тransportiranje tornjevima za liјеуапје betona Transportiranje cijevnim tlacilima za beton Ugradivanje betonskih mjesavina iIi betoniranje Pocetak betoniranja Upustanje ili usipavanje mjesavine Ugradivanje vlazne betonske mjesavine Ugradivan]е plasticne betonske mjesavine Vibriranje i {?ervibriranje Ugradivanje zitke iIi tekuee betonske mjesavine Torkretiranje Injektiranje Prekidanje i nastavljanje betoniranja Betoniranje pri niskoj temperaturi Betoniranje pod vodom Opcenito о oplatama Drvene oplate Oplate od сеliспо~ limа Oplate od sperploca i lesonitploca Izgubljene i k1izne oplate Pomicne i k1izne oplate Uk1anjanje .(razgradnja) oplata Neprekidani dijelovi zidova i njihove oplate Niski zidovi u jednostranim oplatama Normalni zidoVl u jednostranim oplatama Kosi zidovi u jednostranim oplatama Niski zidovi u obostranim oplatama Normalni zidovi u oplatama bez . . pojasnih gredica Zidovi u oplatama sa stupovima, gredlcama i kosnicima Zidovi u oplatama bez stupova, gredica i kosnika Zavojni zidovi u obostranim oplatama Prekidani dijelovi i sastavi zidova od betona Pocetci i zavrsetci zidova Pocetci i zavrsetci uz otvore u zidovima Uglovi Sudaranja
Кrizanja

264 264 265 265 266 266 266 266 267 267 267 267 268 268 269 270 270 271 271 271 272 272 272 272 272 273 273 273 274 274 274 276 276 276 277 279 280 280 280 282 282 282 283 283 284 284 285 285 286 286 286 286 286 286 286 287 287 288 288 288 290 291 291 291 292

Potporni zidovi Stupovi s kvadraticnim i -pravokutnim presjecima Stupovi s kruznim i оуаlпјm presjecima Nadvoji, podvlake i grede Horizontalni istaci i vijenci Okvirne i lucne konstrukcije ZIDOVI OD BLOKOVA
ВЕТОNSЮН

293 293 296 297 299 299

1

LАКОВЕТОNSЮН

strojevi

Zavojni zidovi Zidanje opekom normalnog formata opekarskili blokova Zidanje radijalnom opekom Lukovi i nadvoji Ravni lukovi Segmentni lukovi .polukruzni lukovi Siljasti i1i gotski lukovi Ostale vrste lukova Nadvoji od drvenih greda Nadvoji od сеНспЉ traverzi Armiranobetonski nadvoji Uk1anjanje oblucila i oplata Nadvoji od prefabriciranih armiranobetonskih elemenata Ukrucenje zidova Serklazi Vezni zidovi Vertikalne veze serklaza Horizontalni istaci (vijenci) od opeke Manji istaci УеСј istaci Zavrsetci gornjih strana slobodnih zidova od opeke Zavrsetci ~olih zidova Zavrsetci zbukanih zidova ZIDOVI OD BETONA 1
ARМIRANOG

Suplji bIokovi od obicnog betona Normalni blokovi - NBB Termo-blokovi - твв Pregradni blokovi - РВВ Oznake blokova Suplji bIokovi od lakog betona Nоrшаlпi blokovi - NLB Termoblokovi - TLB Pregradni blokovi - PLB Oznake blokova Slaganje bIokova u zidovima Neprekidani dijelovi zidova Prekidani dijelovi i sastavi zidova Nadvoji Serk1azi Suplji zidovi Zidovi od Zidovi od Zidovi od od punih lakobetonskih bIokova blokova sistema "Jurko" blokova sistema "АтЫ" blokova sistema "Triol"

301 301 301 302 302 302 302 303 303 304 304 305 305 305 305 306 306 306 306

pravila za slaganje opeke i bIokova' u zidovima Sastavni dijelovi zidova, nazivi i izrazi Slaganje ill vezovi opeke i blokova Pravilne mjere zid9va i njihovih dijelova Debljina i dozvoljena naprezanja zldova od opeke Slaganje сјјеliЬ komada opeke ili bIokova u neprekidnim dijelovima zidova Slaganje uzduznjaka Slaganje veznjaka Вlokovska slaganja i1i engleski vez Neki роviјеsш nacini slaganja Slaganje
сјјеliЬ

i

lотlјепЉ

komada opeke

iIi bIokova u prekidima i sastavima zidova

Cijela opeka i lomJjeni komadi Odstupanje od орсЉ pravila slaganja opeke ili blokova Ravni prekidi zidova .pravokutni uglovi zidova Siljasti uglovi zidova Tupi uglovi zidova Pravokutna sudaranja zidova . Pristupci i udubine - (nazupcenja) za naknadna pravokutna sudaranja zidova Kosa sudaranja zidova Pravokutna krizanja zidova Kosa krizanja zidova Istaci i udubine u zidovima Stupovi Specijalni пасјпј zidanja Americki pojednostavljeni i ubrzani nacin zidanja Ruski naCin zidanja Zidovi od specijalno formiranih opekarskih . blokova Obloge od fasadne opeke i blokova Obloge od fasadne opeke normalnog formata Obloge od modularnih fasadnih blokova Obloge kombinirane od fasadnih blokova razlicitihvisina Dimovodni kanali i dimnjaci Svrha i djelovanje dimnjaka Visina dimnjaka i presjeci dimovnih kanala Polozaj dimnjaka u zgradi i prema okolini Odnos роvrsше presjeka kanala i debljine zidova Zastita zapaljivih konstrukcija uz dimnjake Ореа pravila za z1danje dimnjaka SlaganJe opeke uz kanale u neprekidanim dijelovima zidova Slaganje opeke uz kanale u zidovima s istacima i u krizanjima zidova Slaganje opeke u samostalnim. dimnjacima Prik1jucci реСј i lozista па dimovodne kanale yodenje i роУlасепје dim<;>vodnih kanala Ciseenje dimnjaka Zavrsetci gornjih krajeva dimnjaka

ZIDOVI 1 OBLOGE OD SIPOREKS-BLOKOVA 1 SIPOREKS-PLOCA Materijal i vrste elemenata . Sastav materijala i njegova svojstva Vrste elemenata Zidovi od siporeks-bIоkоvа Dimenzije blokova Mort za zidanje Nacin zidanja Nadvoji Zidovi od armiranih siporeks-ploca Dimenzije i glavna svojstva I?loca с Zidovi od armiranih рlоса vlsine kata Zidovi od armiranih horizontalnih рlоса ObIoge od izolacijskih siporeks-ploca Dimenzije i glavna svojstva рlоса Konstrukcije oplate Slaganje рlоса i betoniranje zidova Debljina zidova ZIDOVI OD DUЩSОL-ВLОКОVА 1 DURISOL PLOCA Glavna svojstva i primjena proizvoda od durisola Glavna svojstva proizvoda Vrste proizvoda i пјЉоуа primjena Vrste i dimenzije zidnih bIokova Cijeli blokovi Polovinski blokovi Neprekidani dijelovi zidova Priprava podloge i pocetni sloj Slaganje cijelih Ыокоуа bez umetaka Slaganje cijelih blokova i umetaka Prekidani dijelovi i sastavi zidova Pocetci i zavrsetci Stupovi UgIovi Sudaranja i krizanja 316 316 316 317 317 317 318 318 318 318 319 319 320 321 321 308 308 308 308 308 309 309 310
311 311 312 313

249 250 BETONA 252 252 252 253 253 255 256

249

Opcenito о betonu Beton u proslosti Danasnja primjena betona Sastavni dijelovi betona Cement Pijesak i sljunak Voda

armiranog betona

Glavne vrste betona 256 Obicni i1i nearmirani beton 256 'tЗеtоп. visoke otpornosti 256 Stеdш betQn 256 Betoni s metalurskim i pucolanskim cementom 256 Beton s aluminantnim cementom 256 Lakibetoni 257 Armirani beton 258 Pr~dnapregnuti beton 258 Omjeri smjese i marke betona Omjeri smjese Marke betona Ispitivanje pokusnih kocaka Konzistencija betonskih mjesavina Vlazna betonska mjesavina J?lasticna betonska mjesavina Zitka iIi tekuca betonska mjesavina Cvr§toca i dozvoljena naprezanja betona Cvrstoca па pritisak ili tlak Dozvoljena naprezanja Pripravljanje betonskih mjesavina Rucno pripravljanje 260 260 260 261 261 262 262 262 262 263 .263 263 263

Vertikalni istaci i udubine Stupovi Dimovodni i ventilacijski kanali Dlvene sablone Prefabricirane cijevi Prefabricirani blokovi Dimnjacke kape, vrataSca i sl. Hdrizontalni istaci,
пјепсј

314 314 314 315 315

i lukovi

Zavrsetci gomjih strana slobodnih zidova Zavrsetci bez istaka i okapnica . Limeni opsavi Pokrivanje trakama od valovitih . azbestcementnih ploca Zidovi i zidni elementi od armiranog betona Betonske mjesavine Armatura StatiCki· racuni 0l?late Prlpravljanje armature Tanki zidovi па jednostranoj oplati Tanki .zidovi\l . ()~()st!(}.n()j . ()plati SаmопоsiiГ tili1ki zidovi --- - Normalno vertikalno. optereceni zidovi Samostalni .ili ogradni zidovi

10

11

Ј

Serklazi i nadvoji Serklazi N advoji ispod serklaza N advoji kombinirani sa serklazom Dimovodi i ventilacijski kanali Dimovodni i ventilacijski kanali od opeke Dimovodni i venti1acijski kanali od prefabriciranih сјјеуј i blokova
КотЫпасјје duгisоl-bIоkоvа i stupova Blokovi sa сеliспјm stupovima

322 322 322 322 324 324 324 324 324 324 324 324 324 325 325 326 326 326

Pregrade od opeke iIi ресепјЬ glinenih Armirane pregrade od opeke Pregrade od ресепјЬ glinenih ploca Pregrade od betona i armiranog betona Pregrade od nearmiranog betona Pregrade od lakog' betona Monije-pregrade Rabic pregrade Rabiciranje Pregrade od betonskih i sljakobetonskih Pregrade od betonskih рl0са Pregrade od sljakobetonskih рlоса Pregrade od drugih vrsta рl0са Pregrade od siporeks-ploca Vrste i dimenzije рlоса Pregrade od mапјјЬ рlоса Pregrade od рlоса visine kata Pregrade od durisol-ploca Vrste i dimenzije рl0са U gradivanje рlоса

рlоса

334 336 336 336 337 337 337 337 337

МASIVNI

STROPOVI Sistem Ferjan Sistem Herbst s uloscima Sistem КАТ Sistem Betonproizvod Montazni stropovi i krovne рlосе Sistemi s rebrima i рl0сата Sistemi sa samim gredama Stropovi od montaznih рl0са Pokrovi od krovnih рl0са Stropovi sa staklenim uloscima Ravni stropovi Stropovi s istaknutim rebl'ima
382 382 382 382 383 383 384 385 387 388 388 389

SVODOVI, KUPOLE 1

LJUSКE

Svodovi i kupole u proslosti Bacvasti svodovi Polukruzni bacvasti svodovi Segmentni bacvasti svodovi Samostanski svodovi Koritasti svodovi Zrcalni svodovi

359 359 359 360 361 361 361 361 362 362 363 363 363 363 364 364 365 366 366 367 369 369

рlоса

Blokovi s

armiranobeto~skim

stupovima

Ugradivanje vodova i cjevovoda Ugradivanje u stijene blokova Postavljanje ulozaka pri zidanju Zidovi od fasadnih durisol-ploca Vrste i dimenzije рlоса Montiranje vertikalnih рl0са Montiranje horizontalnih рl0са Uskladivanje рl0са s konstruktivnim elementima ZIDOVI OD IGLU ELEMENATA
Ргјтјепа

338 338 338 339 339 339 339 340 341 341 341 341 341 341 342
1-,

l

Krizni iIi krstati svodovi Polukruzni krizni svodovi Siljasti ili gotski krizni svodovi Druge vrste kriznih svodova Kupole Znacajnije povijesne kupole Кироlе nad prostorima kruznog tlocrta Кироlе nad prostorima poligonalnogtlocrta Ј5.ироlе nad prostorima kvadraticnog tlocrta Ceske kape
Тапю

S1ROPOVI S GREDAМA OD ARМIRANE SUPlJE ОРЕКЕ Podaci о materijalu i izradi Vrste opeke ili blokova Prefabrikacije greda Postavljanje greda Betoniranje rebara, serklaza i gornjih povrsina Vrste stropova Sistemi "Monta" Sistemi "ТМ" Sistemi "Rapid" Sistem "SAT" Sistemi s prednapregnutim giedama Sistem "Fert" STROPOVI S CELICNIM NOSITELJIМA
391 391 391 391 393 393 393 394 395 395 395 395

Pregrade od sadre i sadrenih рlоса Monolitne ili armirane sadrene pregrade Pregrade od mапјјЬ sadrenih рlоса Pregrade od уесјЬ sadrenih рlоса
327 327 327 327 328 328 328 329 329 329 329 329

tradicionalnih i novih materijala DomaCi proizvodi od ekspandiranog polistirena

Vrste i dimenzije iglu-elemenata Normalni elementi Elementi za nadvoje i serklaze Elementi za pregrade Tehnoloski podaci
КотЫпасјја tradicionalnog gradenja i gradenja od "iglu"-elemenata Dijelovi zgrade koji se rade tradicionalno Џјјеlоуј koji se rade od "iglu" -elemenata Zbukanja ' Primjena i dobivanje uputa za gradenje

Pregrade od razlicitih lаюЬ gradevinskih рlоса 344 Pregrade od heraklit-ploca i рl0са slicnog sastava 344 Pregrade od stramit-ploca 344 Pregrade od trscanih рl0са 344 Pregrade od razlicitih vrsta tankih рlоса па kosturu 344
MONТAZNI ZIDOVI 1 ZIDNI PANOI

svodovi i kupole iIi Cilindricne ljuske Sferne ljuske Glatke kupole Rebraste kupole

lјџskе

ARMIRANOBETONSКI

STROPOVI
370

Nepovoljne strane tradicionalnog пасјпа gradenja Kolektivni rad veceg broja razlicitih suradnika Ovisnost о vremenskim i klimatskim prilikama Nepovoljne okolnosti па gradilistima Nedostatak strucnih kadrova Novi пасјпј gradenja Unaprijedeno iIi progresivno gradenje Zidovi od sup1jih opekarskih blokova Zidovi od betonskih i sljakobetonskih blokova Zidovi i elementi od siporeksa Osta1i elementi Gradenje s djelimicno
~Iementima
ргеСаЬпсјгапјт

346 346 346 346 . 346 346 346 346 347 347 347 347 348 348 350 350 351 351 351 351 351 351 353 355 355 355 355

Svojstvo i vrste armiranobetonskih stropova Prednosti armiranobetonskih stropova Оlаупе vrste armiranobetonskih stropova Monolitni stropovi Ravne рlосе Konzolne рlосе Рlосе s gredama Gljivaste рlосе Rebrasti stropovi Sistem Durisol-Hurdis Polumontazni rebrasti stropovi Sistem Herbst Sistem Isteg Sistem Avramenko Sistem Ferenscak-Steinmann

370
370 370
371

Ргјтјепа

Primjena u stambenim i javnim zgradama Primjena u privrednim zgradama Vrste, raspored i lezista nositelja Уаlјапј celicni nositelji Laki Нmепј nositelji Sastavljeni ili slozeni nositelji Raspored nositelja Lezista Elementi izmedu i iznad nositelja Armiranobetonske рlосе Рlосе od lakog betona Prefabricirane lake armirane рlосе Prefabricirane grede

397 397 397 397 397 398 398 399 399 400 400 400 400 401

ZIDOVI 1 ZIDNI ELEMENТI OD BLOKOVA 1 PLOCA Svrha i vrsta staklenih zidova Difuzno (rasprseno) svjetl0 Stakleni blokovi i рl0се Zidovi od supJjih staklenih bIokova Zidovi щl Luksfer-blokova Zldovi оа Sie:mens~blokova Zidovi od Falkonije-blokova

STAКLENIH

373 373 376 376 379 380 380 381 381 381

330 330 330 330 330 331 332 332 332 332

.

Poznatiji inozemni sistemi DomaCi. sistemi Gradenje s pretezno ргеСаЬпсјгапјт teskim elementima Sistem Camus Sistem Coignet Sistemi s metalnim konstrukcijama Montazne stambene zgrade па Zaprudu (u Zagrebu) Projektno rjesenje Теmеlјј, podrum i podnozje Zidni рапој Stropni panoi Serklazi Vanjski prozorski elementi Finalizacija Stanovi za trziste

Zid!1i еlетепН (сlапсј) sa staklenim рlосата <;lапсј s naknadno montiranim рl0саmа Clanci s ubetoniranim staklenim рlосаmа PREGRADNI ZIDOVI ILI PREGRADE Vrste i ргјтјепа pregradnih zidova iIi pregrada Zidani zidovi Monolitni zidovi Zidovi па kosturu Primjena Pregrade od opeke normalnog formata i tanjih opekarskih blokova

334 334 334 334 334 334

12

13

KONSTRUKTIVNI ELEMENTI ZGRADA
Drugi dio DRVENE KONSTJlUKCIJE

Celicna vezna sredstVa Cavli (zicnjaci) Vijci fz~vrtnji, sarafi) SvornJacl Pijavice (skobe) Prilosci (podvezice) Karike
Рарисе

RazliCite spone Mozdanici DRVO 1 DRVENA GRADA Drvo - gradevinski materijal Dobre osobine i prednosti drveta Lose i nepovoljne osobine drveta Drvo i drvena grada u proslosti Drvene konstrukcije pretpovijesnog doba Drvene konstrukcije staroga vijeka Drvene konstrukcije srednjega vijeka Drvene konstrukcije novoga vijeka Danasnja uporaba drveta Tehnicko drvo Drvo za kemijsko iskoristavanje Drvo za gorivo
Nu~nost

429 429 429 430 430 431 431 431 431 431 431 431 432 432 432 433 433 433 434 434 437 441 441 441 444 444 445 445 445 446 447 448 448 451 451 451 454 457 457 457 459 461 461 461 462 464 465 467 467 468 468 468 469 1 OGRADE 471 471 471 471 471 471 472 472 472 473 473 473 474

Zidovi od greda Obrada greda Slaganje greda Zidovi od platica Obrada platica Slaganje platica i izrada zidnih otvora Pregrade Ostali шедајј
Тradicionalni

474 474 475 476 476 476 477 477 478 479 479 479 480 480 481
481

405 405 405 405 405 406 406 407 408 408 408 408 408 408 409 409 409 409 409 410 411
411 412 412 412 412 412

Dijelovi oborenog stabla, njihovo dotjerivanje i razvrstavanje Оblо i сјјерапо tehnicko drvo Izvlacenje i otpremanje trupaca
Рјlапе

kanatni zidovi

Proizvodnja greda Proizvodnja рПјепјса
Рilјепа

418 418 418 419 419 420 421 421 422 422 422 422 423 423 423 423 423 423 423 423 423 423 423

Ljepila Vrste ljepila Pripravljanje grade i vrste vezova Iskaz drvene grade Mjerenje, obilJezavanje i zacrtavanje grade Vrste tesarskih vezova drveta Vezovi borizontalno~ produzenja Sudari (sudaranje ) Prijeklopi (preklapanje) PriJevezl (prevezivanJe) Ucepljenja
Р:!

Podsjek Stupovi
Коsшсi

Ујепсапјсе

Razupore

grada od jelovine smrekovine Daske Letve Gre.dice Podnice za gradevinske skele Grede Okorci

U glovi s jednostranom vjencanicom U glovi s obostranim vjencanicama Ispune kanatskih zidova Ostali шедајј Noviji sistemukanatskib zidova Prijelazni sistemi Sistemi bez masivne grade Podsjek Stupovi i stropni nositelji Podvlake . Ујепсапјсе, podroznice i rogovi Oplate i Zbuke Stropovi, podovi i plafoni Osta1i uredaji
КоmЫпјгапј

482 483 483 483 483 483 483 484 484 485 486 486 486 486 486 486 487 487 488 488 488 490 490 491 492 492

Vezovi vertikalnog produzenja iIi povisenja Sudari Prgevezl Ucepljenja Vezovi ројасапја iIi podebIjanja lednostavni sastavl Ројасапја izradom iz zasjeka РОЈасаПЈа dodatkom klinova ili mozdanika Vezovi i krizanja
N~Щеgапја
Pr~jeklopi

stednje drveta §tednja pri projektiranju gradevina Stednja pri izvodenju gradevina u prirodi Sume u svijetu iu nas

D~o

Piljena grada od borovine· Daske i kladarke Letve Gredice Grede Kocke za terace Okorci
Рilјепа

R.odovi i vrste drveta Crnogoricno drvo Bjelogoricno drvo Inozemno i egzoticno drvo Struktura drveta Elementarne stanice Godovi Srce i jezgra Bjelikovina i kambij Kora i liko Vaznija svojstva drveta Tvrdoca Masa Cvrstoca i dopustena naprezanja Promjenjivost оЬијmа ili "rad" drveta .Trajnost Osta1a svojstva Pogreske i bolesti drveta Pogreske unutarnjeg sastava. Pogreske zbog fizickih utjecaja Crvotocina Gljivicavost
Тrulez

grada od brastovine i bukovine Hrastova grada Bukova grada
ТЕSАRSЮ

drveni zidovi Zidovi od stupova i platica Zidovi od vertikalno slozenih platica Zidovi od dasaka па drvenom kosturu Toplinska i zvucna izolacija Priboji (zmurje)

PrlJeklopl Vezovi pravokutnog sudaranja
Nalijeganjа

Montazni i polumontazni zidovi Prenosivi montazni zidovi Polumontazni drveni zidovi Drvene ograde Рипе vanjske ograde ili plotovi Pregrade i ograde od letava Ogradice od dasaka i letava Zastita drvenih ograda DRVENI
SТROPOVI

TESARSKE ОВПADЕ 1 VEZOVI DRVETA Vrste tesarskib obrada
Tesапје

Preklapanja Ucepljenja 424 424 424 424 425 425 425 425 425 425 425 426 426 426 426 426 426 426 427 427 427 428 428 428 428 428 428 428 Vezovi kosokutnog sudaranja Nalijeganjа . Preklapanja
Ucepljепја

413 ·413 413 413 413' 414 414 414 414 415 415 415 415 415 416 416 416 416 416 416 416 417 417 417 417

Rucno i motorno рПјепје !(alanje ili cijepanje Siljenje Dubljenje, busenje, zabijanje i poravnavanje Tesarski pribor Pribor za mjerenje Pribor za obiljezavanje Tesarski alat Alat za tesanje . Alat za rucno i motorIlO piljenje Alat za kalanje (сјјерапје) Alatiadtibljenje Alat za busenje Alat za zabijanje i udaranje Alat za poravnavanje Alat i pribor za razlicite svrhe Tesarska pomagala Nogari i radni stolovi Mjerila, sablone, ladice Drvena vezna sredstva Cavli (drveni klinci)
Тrnovi Кlinovi

(S

PIAFONIМA)

1 DRVENI PODOVI 493 493 493 493 494 494 494 494 494 495 496 497

Vezovi uglova Horizontalna nalijeganja Vertikalna na1ijeganja Horizontalna preklapanja Vertikalna preldapanja Ucepljenja Vezovi prosirenja Sudaranja
Nalijeganjа

Opcenito о drvenim stropovima Glavne osobine dobrih stropova Sastavni dijelovi drvenih stropova Drveni grednici Masivne grede Uske greae ili polugrede Grede od platica Sastavljene grede RasEoredivanje greda Lezlsta greda Мјепјаспјсе i skracenice Dlmenzioniranje presjeka greda

Preklapanja Prevezlvanja Ucepljenja DRVENI
ZIDOVI(SТIJENE)

Zapaljivost Zastita drveta N agorijevanje Premazivanje иlјјmа i smolama Тlаспо impregniranje
Кјјaniziranjе Iпјektiranjе

Glavne vrste i k3rakteristike drvenib zidova Рипј drveni zidovi . Kanatni drveni zidovi Ostali drveni zidovi Zidovi od brvana ili balvana Obrada balvana Slaganje brvana Otvori Pregrade Dimnjaci Slijeganje

499 Plafoni drvenib stropova 499 Donje oplate 499 Plafonske obloge od dasaka ili ploca 500 Plafoni bez donje oplate Plafoni s vidljivlm gredama i kazetirani plafoni 500 500 ђiositelji zbuke ,502 Zbukanje plafona DrveJli podovi ОоrnЈе oplate Toplinska i zvucna izolacija Poёlovi od dasaka i platica Brodarski podovi Parketni podovi Podovi од drvene kocke Glavne vrste· drvenib stropo.va Stropovi od samih greda 502 502 503 505 505 506 510 510 510

stitnici

Zastita od vatre Sjeca sume i proizvodnja drvene grade Odlike stabala Vrijeme sjece Obaranje stabala

Mozdanici
Кladice

Pera i cepovi

14

t
I I

I

Zidovi od .polubrvana ... Obrada polubrvana Slaganje polubrvana

15

1

Stropov~ s je~,:o~tavnim grednikom . Stropovl s оы1шmm grеdшkоm Stropovi s upustenim nasiRom Stropovi s dvostrukim greanikom Kazetirani stropovi Drveni stropovl s celicnim traverzama Stropovi s gredama od platica

511 511 512 512 512 513 514

DRVENE

КROVNE

KONSTRUKCIJE 516 516 516 516 516 516 516 517 517 517 518 518 518 518 518

Svrha i vaznost krovova Prakticna svrha krovova Izgled krovova Тradicionalni i suvremeni krovovi Krovista i pokrovi Krovne konstrukcije i1i krovista Pokrovi
NаgЉi

krovnih рlоћа Oznake nagiba N azivi krovova prema nagibima krovnih рl0Ьа

Graficko prikazivanje krovista Tlocrti Presjeci Karakteristicni detalji Glavne vrste krovova

Konstrukcije jednostresnih krovova 519 Primjena 519 Konstrukcija poput grednika 519 Konstrukci]a stoJecih krovnih stolica 521 Stojeee stoIice bez nazidka za raspone do 4,00 m 521 Stojece stolice s nazidkom za raspone do 4,00 m 521 Stojece stolice bez nazidka za raspone 4,00 do 8,00 m 522 Stojece stolice s nazidkom za raspone 4,00 do 8,00 m 522 Konstrukcija kosih krovnih stolica 523 Kose stolice, koje prenose teret па srednji zid 523 Kose stolice kOJe prenose teret па vanjske zidove 524 Konstrukcije konzolnih streha ili nadl<rovaka 525 KonstrukciJe jednostrukih visulja 525 1ednostruke visu!je ravnih krovova 525 lednostruke visulJe strmijih krovova bez nazidka 526 lednostruke visulJe strmiJih krovova s nazidkom 526 Konstrukcije dvostrukih visu~a 527 Dvostruke visulje krovova bIagog nagiba 527 Nazidnice kao допје poroznice 528 Kombi.nira~e visulje zgrada па drvenim 528 stupovlma 1 bez tavana Konstrukcije lomljenih ili mansardnih krovova 528 Novije vrste konstiиkcija za jednostresne krovove 529 Ravni krovovi sa slozenim I-nositeljima 529 Ravni krovovi s punostijenim cavlanim dascanim nositeljlma 530 Ravni krovovi sa sanducastim nositeljima 530 Konstrukcije resetkastih cavlanih daScanih nositelja , · · 5 3 1 Кrovovi blagog nagiba s cavlanim dascanim nositeljima па razmacima уо 1,00 m 531 Кrovovi blagog nagiba s cavlanim dascanim nositeljima па razmacima ро 4,00 m 531 Konstrukcije dvostresnih krovova 533 Vrste ро vanjskim karakteristicnim oblicima 533 Vrste ро konstruktivnim sistemima534 Prazna krovista s rogovima uprtim u stroppe grede 534 Prazna krovista s punim vezovima i kuscima 536 lednostavna krovista s pajantama 537 Suvremena krovista s pajantama . 538 Kr<?v!~ta s p!ljantama па jednostrukim 538 stoJeclm stoltcama Кrovista s pajantama па dvostrukim stojecim stolicama 539 Кr<?v!~ta s p!ljantama s trostrukim stoJeclm stollcama 539

Detalji vezova i presjeci grade u krovistima s pajantama па stolicama _ Кrovista s rogovima uprtim u krajeve stropnih greda i podroznicom па jednostrukim stolicama Krovista s podroznicama па jednostrukim stojecim stolicama Кrovista s podroznicama па jednostrukim stojeCim stolicama, s nadstresnim zidovima Nesimetricna krovista s podroznicama па jednostrukim stojeCim stolicama Krovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama, bez kosnika Krovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama, s kosnicima Krovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama, s nadstresnim zidovima Nesimetricna krovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama Кr~v~sta ~ po.droznicama па poprecnim nOSlVlm zldovlma КroviSta s podroznicama па trostrukim stojecim stolicama, bez kosnika Кrovista s podroznicama па trostrukim stojeCim stolicama, s kosnicima Кrovista s podroznicama па jednostrukim lezeCim (kosim) stolicama Кrovista s podroznicama па dvostrukim lezeCim (kosim) stolicama koje prenose terete па srednji glavni zid Krovista s podroznicama па dvostrukim lezeCim stolicama koje prenose teret па vanjske zidove Кrovista s podroznicama па dvostrukim lezeCim stolicama paralelnim s rogovima Povezivanje elemenata dvostrukih lezecih stolica s armiranobetonskim podlogama Кrovista s podroznicama па kombiniranim stojeCim i lezeCim stolicama Кrovista s podroznicama па jednostrukim visuljama Кrovista s podroznicama па jednostrukim visuljama s nadstresnim zidovima Drveni .stropovi ispod tavanskih p'rostora kombinirani s krovnim konstrukcljama jednostrukih visulja Krovista .s podroznicama па dvostrukim visuljama Кrovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama izradenim tako da djeluju kao dvostruke visulje Vjesanje veznih greda (i podvlaka) о stupove visulje Кrovista s podroznicama па dvostrukim visuljama, s nadstresnim zidovima Кrovista s podroznicama па trostrukim trapeznim visuljama Кrovista s podroznicama па trostrukim trokutnim visuljama Кrovista s podroznicama па cetverostrukim
vi!:,ulјаща Кrovista spodroznicama па
Кrovista

539 539 540 542 542 543 543 545 545 545 546 547 547 548 549 550 551 552 553 555 555 557 559 559 559 560 561 562

Krovista s podroznicama па kombiniranim dvostrukim visuljama lednostruko poduprta kroviSta s podroznicamama па kombiniranim jednostrukim visuljama Dvostruko poduprta krovista s podroznicama па dvostrukim lezeCim stolicama i kombiniranim jednostrukim visuljama Dvostruko poduprta krovista s podroznicama па dvostrukim stojeCim stolicama i kombiniranim jednostrukim visuljama Dvostrиko poduprta kroviSta s podroznicama па kombiniranim jednostrukim visuljama, dvostrukim lezeCim i dvostrukim stojeCim stolicama Kombinirana krovista s podroznicama па lezeCim stolicama, sapeta celicnim sponama Kombinirana krovista s podroznicama па poligonalnim razupiralima Opcenito о resetkastim i drugim inZenjerskim konstrukcijama Oblici resetkastih krovnih nositelja Vezovi i vezna sredstva resetkastih nositelja Кrovista s resetkastim nositeljima od platica i od masivnije grade Krovista s resetkastim cavlanim dascanim nositeljima па rasponima do 6;00 m Krovista s resetkastim cavlanim dascanim nositeljima па rasponima do 8,00 m Кrovista s resetkastim cavlanim dascanim nositeljima па rasponima do 10,00 m Krovista s resetkastim cavlanim dascanim nositeljima па rasponima do 12,00 m Кrovista s resetkastim cavlanim nositeljma od kombiniranih dascanih elemenata Кrovista s punostjenim i sa cavlanim sanducastim nositeljima Кrovista s okvirnim nositeljima Кrovista s lucnim nositeljima Vazniji i detalji i posebne obrade dvostresnih krovova Rjesavanje tlocrta i presjeka dvostresnih krovova Nastavljanje (produzenja) krovnih elemenata RazliCite obrade streha i vidljivih istaka rogova Razlicite obrade krovnih istaka па zabatima Dvostruki krovovi s lastavicama Konstrukcije trostresnih i cetverostresnih krovova Qeskriptivno rjesavanje presjeenica krovnih ploha <;etverostresna prazna krovista <;etverostresna krovista s pajantama <;etverostresna kroviSta s jednostrukim stolicama Cetverostresna krovista s dvostrukim sJojeCim stolicama CetVerostresna krovista s trostrukim sJojecim stolicama Cetverostresna krovista s dvostrukim kosim stolicama <;etverostresna krovista s jednostrukim visuljama <;etverostresna krovista s dvostrukim visuljama Cetverostrcina kroviSta s trostrukim visuljama Vazniji detalji i posebne obrade trostresnih i cetverostresnih krovova OCitavanje pravih duziџа grebenskih i

565 567 567 567 567 568 570 570 571 571 572 576 577 579 580 580 584 585 586 588 588 591 593 595 596 597 597 598 600 600 601 603 603 603 604 606 606

skracenih rogova Кrojenje i tesarska obrada grebenskih rogova Krojenje skracenih rogova Кrojenjeje mjenjacnice medu grebenima ispod vrha krova StojeCi i lezeCi krovni prozori Konstrukcije slozenih iIi rasclanjenih krovova Deskriptivno rjesavanje presjeeenica krovnih ploha Ispravljanje nepovoljnih oblika krovova Prikrovci Dvostresni i trostesni krovovi па manjim istacima rasclenjenih zgrada Nejednake visine streha Odyodenje kisnice od susjednih meda Кrovista zgrada gradenih »и kljuc« КroviSta zgrada s vecim istacima iIi prigradnjama Кrovista s nejednakim visinama streha Кrovista s veznim gredama u stropu, ili s nosivim elementima uprtim u рарисе па masivnim stropovima Grebenski, uvalni i skraceni rogovi Кrojenje i tesarska obrada uvalnih rogova RazliCite posebne obrade KOlJstrukcija satorastih i kriznih krovova Satorasti krovovi Кrizni krovovi Konstrukcije tornjeva Primjena Vrsta konstrukcija Gotski tornjevi Barokni tornjevi Kupole kupola

606 608 611 612 612 613 613 614 615 615 615 616 616 618 618 620 620 623 623 623 624 624 624 624 624 625 627 628 628 628 629 629

Konstrukcije lотlјепЉ ili mansardnih krovova Кrovista s pajantama па stojeCim stolicama Кrovista s podroznicama па stojecim stolicama Кrovista s kombinacijama stojecih i kosih stolica Konstrukcije Кrovista s Кrovista s Кrovista s

nazupcanih ili sed-krovova 629 obicnim jednostrukim visuljama 630 kombiniranim jednostrukim visuljama 631 okomitim ostaklenim stranama 631 631 632 633 633 633 633 633 635 636 636 637 637

Konstrukcije bazilikalnih krovova i krovnih јаћаса Кrovista s kombiniranim visuljama Кrovista s laternom па kombiniranim dvostrukim visuljama Krovista s resetkastim nositeljima i dodanim krovnim јаЬасеm Konstrukcija zaobljenih krov9va Кrovista sa Stephanovim (Stefanovim) lukovima Colingerova krovista od dascanih lamela Hecerova krovista sa slijepljenim lukovima Tesarske podloge krovnih pokrova Podloge od greda, polugreda i gredica Podloge od letava Podloge od dasaka

peterostrukim 562 563 563 563 564 565 565

s podroznicama па kombiniranim konstrukcijama jednostruke stojece stolice i jednostruke visulje Кrovista s podroznicama па kombiniranim konstrukcijama dvostruke stojece stolice i jednostruke visulje Кrovista s podroznicama па kombiniranim konstrukcijama dvostruke lezece stolice . i jednostruke visulje Krovista s podroznicama па kombiniranim konstrukcijama jednostruke stojece . stolice i dviju jednostrukih visulja Kombinirana krovista s podroznicama ' nad erostorima bez stropova КrOvlsta s podroznicama па kombiniranim jednostrukim visuljama

visuljama

КROVNI POКROVI

OPCENITO О КROVNIM POКROVIМA Svrha i vaznost pokrova Cvrstoca i otpornost Izolacija protiv vlage (hidroizolacija) Propisi .. о nagibil1l a kro\'Ili~ ploha i hidroizolaciji krovova .i terasa·· Toplinska i zvucna izolacija (termoizolacija 641 641 641 641

i akusticka izolacija) . Zastita od vatre Vanjski izgled pokrova Glavne vrste pokrova Pokrovi strmih krovova Pokrovi krovova blagog nagiba Pokrovi krovova neznatnog nagiba (ravnih krovova)

641 641 642 642 642 642 642

16

17

1

POКROVI

OD CRIJEPA 642 642 642 643 644 644 645 645 646 646 646 647 648 648 648 649 651 651 652 652 652 653

Pokrovi neznatnog nagiba Pokrovi od staklenih рlоса Vrste stakla Celicni profili i pricvrsCivanje ploca Pokrovi od staklenog crijepa Pokrovi od staklenih bIokova i prizmi Stakleni uloSci u armiranobetonskim mrezastim elementima Stakleni ulosci u celicnim mrezastim elementima Stakleni ulos.ci direktno ugradeni u armirano-betonske nosive konstrukcije
POКROVI

670 671 671 671 672 672 672 672 672

Vrste crijepa Proizvodnja ро propisima standarda Ravni ili obicni crijep lednostruko utoreni vuceni crijep lednostruko utoreni tlaceni crijep Dvostruko utoreni tlaceni crijep Stakleni crijep Obicni (vuceni) zljebnjaci Tlaceni zђеЬпјасi Inozemne vrste specijalnog crijepa Pokrov od obicnog (ravnog) crijepa lednostruki prosti pokrovi lednostruki gusti pokrovi Dostruki kruzni pokrovi Pokrivanje sljemena i grebena Pocetci, zavrsetci i prekidi pokrova Pokrovi od utorenog crijepa Pokrovi od jednostruko utorenog vueenog crijepa Pokrovi od jednostruko utorenog tlaeenog crijepa Pokrovi od dvostruko utorenog tlaeenog crijepa Pokrivanje sljemena i grebena Poceci, zavrseci i prekidi pokrova

Pokrovi па dascanim podlogama Drvocementni pokrovi Pokrovi sa slojevima krovne ljepenke i asfalta Pokrovi па masivnim podlogama lednostavni pokrovi bez hidroizolacije lednostavni pokrovi od asfalta Pokrovi balkonskih istaka

683 683 684 684 684 684 684

Podloge, izolacijski i zastitni slojevi normalnih pokrova Novije vrste izolacijskih i zastitnih slojeva па masivnim plocama Podlozni, izolacijski i zastitni slojevi па svodenim povrsinama Zavrsetci па rubovima pokrova Odvodnja kisnice s ravnih krovova terasa Pokrovi dilatacijskih rezaka

685 686 687 688 689 690

LIMENI ZLJEBOVl, CIJEVI 1 OPSAVI
OPCENITO О LlМARSКIM RADOVIMA Nacini izrade odvodne CIJeVI Promjel'i i medusobni razmaci cijevi Izrada cijevnih elemenata Koljena i ispusti PricvrsCivanje cijevi uza zid PrikljuCivanje па kanalizaciju Ventilacijske i odusne cijevi Ventilacijske cijevi Odusne cijevi Dimovodne cijevi LIMENI OPSAVI МANJJH POVRSINA, Opcenito о opsavima Vrste opsava Materijal i naCini izrade Ravni opsavi s okapnicama Izrada okapnica PricvrsCivanje opsava Opsavi prozorskih klupica Opsavi sudara dviju povrsina Kutni opsavi uz vertikalne zidove Qpsavi uz pokrov па zabatima Opsavi s plitkim zlijebom Opsavi s dubokim zlijebom Opsavi krovnih uvala Dascana podloga Opsav Prijeklopi opsava Opsavi uz proboje krovnih рlоЬа Opsavi proboja uz dimnjake Opsavi proboja uz krovne prozore Ostali opsavi proboja
Кrovne

OD

КROVNE LJEPENКE

Primjena, materijal i vrste pokrova JJitumenskokatranske ljepenke Cavli Vrste pokrova Uzdrzavanje pokrova Jednostruki ravni pokrovi Dascana podloga NaCin pokrivanja Jednostruki rebrasti pokrovi Podloga i rebra NaCin pokrivanja Dvostruki ravni pokrovi Ljepenka Nacin pokrivanja
POКROVI OD DASAКA, SINDRE 1 SLAME

673 673 673 673 673 673 673 673 674 674 674 675 675 675

Limarski obrt Gradevinska limarija Galanterijska limarija Vodovodne i plinovodne instalacije Vrste limova Celicni lim Pocincani celicni lim Cincani lim Bakreni lim Olovni lim A1uminijski lim Specijalne vrste limova Osnovne obrade limova Rezanje Savijanje Sastavljanje povezivanje Lemljenje Zakivanje LIMENI ZLJEBOVI Svrha zljebova i njihove glavne vrste Povrsine poprecnih presjeka Rezanje limenih рlоса za zljebove Oblici poprecnih presjeka Nagibi dna Dilatacijske reske Glavne vrste zljebova RadioniCki. radovi i radovi па "licu mjesta" Poduprti zljebovi Kuke Zljebo\{i Potkrovni iIi viseci zljebovi Poprecni presjeci i savijanje rubova Obicne kuke Pricvrscenje kuka па podloge i zljebova па kuke Posebne vrste kuka Zastita kuka Odvodna grla i vodokotliCi Natkrovni iIi lејесј zljebovi Oblici presjeka Opsav i kuke PricvrsCivanje zlijeba Sanducasti iIi stojeci zljebovi Oblici presjeka Opsav i kuke Maskiranje vanjske stгапе zlijeba Zljebovi sed-krovova Oblici poprecnih presjeka Nagibi ,dnazlijeba i raspored odvodnih grla Pricvrscenje zljebova i rubnih krovnih opsava LIMENE CIJEVI Vrste cijevi Materijali

695 695 695 695 695 695 695 695 696 696 696 696 696 696 696 697 697 698

707 707 707 707 707 708 709 709 709 709 709 710 710 710 710 710 711 711 711 711 712 712 713 713 713 713 713 713 713 714 714 714 714 715 715 715 715 715 716 716 716 717 717 718 718 719 '719 719

Pokrovi od zljebnjaka 653 Pokrovi па podlozi od letava paralelnih sa strehom' 653 Pokrovi па podlozi od letava okomitih па strehu 654 Pokrovi па dascanoj podlozi 655 Pokrovi па podlozi pletera od siblja 655 Pokrovi па podlozi od betona 655 Pokrivanje sljemena i grebena 655 Poceci, zavrseci i prekidi pokrova 655 Neke inozemne vrste pokrova i crijepa Njemacki pokrov »fratar i opatice« Pokrovi od grebenastog crijepa Pokrovi od holandskog ili S-crijepa
POКROVI OD RAVNIH PLOCA

655 656 656 656 657 657 657 657 657 657 658 658 658 659 659 659 661 661 661 662 662 662 662 664 664 664 669 670 670 670

Pokrovi od dasaka Pokrivanje daskama paralelno sa strehom Pokrivanje daskama okomito па strehu Pokrovi od sindre Vrste sindre Gusto (dvoslojno) pokrivanje lednoslojno (prosto) i dvoslojno (krunsko) pokrivanje Pokfovi od slame Vrste slame i podloga NaCini pokrivanja Pokrovi od trske
POКROVI OD LIMENIH PLOCA

675 675 676 676 676 677 677 678 678 678 679

Vrste ravnih рlоса Ploce od naravnog kamena Рlосе od umjetnog kamena Pokrovi od debIjih kamenih
рlоса

699 699 699 699 700 700 700 700 700 700 701 701 701 702 702 703 703 703 703 703 703 704 704 704 704 704 704 705 705 706 706 706

Pokrovi od skriljevca Prosti, gusti i kosi pokrovi Engleski pokrovi Francuski pokrovi Staro Njemacki pokrovi Pokrovi od ravnih azbestcementnih рlоса Vrste ravnih azbestcementnih ploca Pokrovi od plocC;l-sаblопа (d~agonalni pokrovi) Pokrovi od kvadraticnih ploca Pokrovi od pravokutnih ploca Pokrovi sljemena i grebena Pocetci i zavrsetci uz zabate i uz proboje
POКROVI OD VALOVITIH PLOCA

Vrste

IiшепјЬ рlоса

679 679 679 680 680 680 681 681
рlоса

Pokrovi od ravnih

рlоса

Pokrovi od valovitih рlоса Vrstevalovitihploca N acin pokrivanja Pokrovi od rebrastih рlоса Vrsta rebrastih ploca Nacin pokrivanja Pokrovi od specijalnih IiшепјЬ Sastav galbestos-ploca Tipovi galbestos-ploca Nacin pokrivanja
POКROVI

Pokrovi od valovitih рlоса manjeg formata Glavni podaci о plocama salonitkama Pokrovi od salonitki Pokrovi od valovitih рlоса veceg formata Valoviti salonit profila 5, 6, 6а i Ь NaCin pokrivanja i vazn~i detalji pokrova od valovitog salonita Lucne (svodene) valovite ploce Plasticne valovite ploce, које propustaju svjetlo, u kombinaciji s plocama od valovitog salonita
STAКLENI POКROVI

681 681 682 682

LIMENI OPSAVI KROVNIH POVRSINA Limeni opsavi kao krovni pokrovi Vrste limova NaCini pokrivanja Nagibi krovnih ploha Jednostavno iIi ravno pokrivanje lednostruki ili lezeCi prijevoji Dvostruki ili stojeCi prijevoji Rasporedivanje, krojenje i slaganje ploca Izrade opsava па strehi Izrada opsava па sljemenu Rebrasto pokrivanje Njemacko pokrivanje Francusko pokrivanje Belgijsko pokrivanje Pokrivanje specijalnim vrstama liша Tekuta - lim Nacin pokrivanja SNJEGOBRANI Svrha i vrsta snjegobrana Opasni nagibi Izrada obicnih snjegobrana

RAVNH

КROVOVA

Vrste pokrova Strmiji pokrovi

Vrste pokrova i pokrovnog materijaIa Starije vrste pokrova
Novije vrste pokrova

Najnoviji pokrovi

682 682 682 682

720 720 720

18

19

CELICNE KONSTRUKCIJE
PROIZVODNJA ZELJEZA 1 CELlКA Zeljezo u proslosti Najstarija proizvodnja i uporaba zeljeza Naprednija proizvodnja i uporaba zeljeza Prve gradevine od celika Crna metalurgija Vaznost crne metalurgije u svijetu Nasa crna metalurgija Sirovine za proizvodnju zeljeza Magnetit Hematit Limonit Siderit Ostale zeljezne rude i staro zeljezo Visoke ресј i njihov rad Oblik i dijelovi visoke peCi Kauperi Рипјепје (sarziranje) visoke peCi Sirovo zeljezo i nusproizvodi taljenja Sivo sirovo zeljezo Вijelo sirovo zeljezo Talionicka sljaka Talionicki ili grotleni рliп Lijevano zeljezo Kupolne peCi i njihov rad Kalupi Gotovi proizvodi (odljevci) Temperirano zeljezo Proizvodnja odljevaka Temperiranje odljevaka Vrste odljevaka Konstrukcijski celik
Риdlovanjе

723 723 723 723 724 724 724 724 724 724 724 724 724 724 724 725 725 725 725 725 725 725 726 726 726 726 726 726 726 726 726 726 727 727 728 728 728 728 729 729 729 729 729 730 730 730 730

Profilirani сеliспј nositelji 1 - ( = i - ) nositelji IP - ( = i-pe) nositelji L - (istokracni) kutnici [ - ( = и-, ili се- ) profili Z - ( = zet - ) profili .1 - ( = te) profili s visokim rebrom .1 - ( = te- )profili s prosirenom nozicom Spojeni, polovicni, zavarivani i zakivani nositelji
Сеliспј limovi

732 732 733 733 733 733 734 734 734 734 734 735 735 735 735 735

Spojevi s dvoreznim zakovicama Dopustena naprezanja zakovica Ј ednorezni i dvorezni svornjaci Odabiranje i rasporedivanje zakovica Odabiranje promjera zakovica Zakovice u jednom nizu Zakovice u dva niza Zakovice u vise nizova Konstruktivne zakovice Zakovice u L-profilima Zakovice u [- profilima Vezovi nastavljanja i produzenja Nastavljanje elemenata od plosnatog celika Nastavljanje istokracnih i raznokracnih kutnika Nastavljanje profiliranih celicnih nositelja \ Nastavljanje cijevnih elemenata Uglovni vezovi Uglovi od plosnatog celika Uglovi od kutnog celika Uglovi od 1- i [-profila Uglovi povezani zavarivanjem Vezovi sudaranja (prikljucenja) pod kutom Sudaranje istokracnih i raznokracnih kutnika Sudaranje 1- i [-profila Vezovi krizanja Krizanja elemenata od plosnatog celika Кrizanje profiliranih elemenata Vezovi stapova i cvornih limova u resetkastim konstrukcijama Opcenito о povezivanju stapova ~entriranje stapova ~orovi donjeg pojasa Cvorovi gornjeg pojasa Cvorovi zavarenih nositelja Cijevni stapovi u resetkastim konstrukcijama

747 747 747 747 747 747 748 748 748 748 749 749 749 750 750 753 753 753 753 754 754 754 754 754 755 755 755 756 756 757 757 758 758 759

GLAVNUE VRSTE CELICNIH KONSTRUKCUA U ZGRADAМA
Мапјј

objekti i slicni objekti Tipski objekti
Кiosci

760 760 760 760 761 761 761 762 762 763 764 764 764 764 765 765 765 768 768 769 769 769 773 774 774 774 774 774 774 775 775

Kanatne konstrukcije Podsjek i stupovi Razupore i kosnici Vjencanice Skeletne konstrukcije Halski prizemni sistemi Visekatni sistemi Stupovi Grede Ukrucenja i vjetrovni vezovi Ispune, uredaji i zastita celicnih konstrukcija Krovne konstrukcije Trokutne resetkaste krovne konstrukcije VaZniji detalji trokutnih resetkastih konstrukcija Primjer trokutnog resetkastog nositelja Gredne, resetkaste krovne konstrukcije mапјЉ raspona Primjeri grednih resetkastih nositelja mапјЉ raspona i njihovih detalja Тrokutni i gredni nositelji jednostresnih krovova Halske resetkaste krovne konstrukcije vecih raspona . Vazniji detalji halskih resetkastih konstrukcija Okvirne, lоспе i sferne konstrukcije Okvirne konstrukcije Lucne konstrukcije Sferne konstrukcije Zastita i odrzavanje сеliспјЬ konstrukcija Zastita od hrdanja (korozije) Zastita od visoke temperature Odrzavanje gotovih konstrukcija

Siroki plosnati celik Srednji celicni lim Debeli celicni liш Besavne сеliспе cijevi Primjena Dimenzije cijevi PODLOGE 1 PREDRADNJE ZA SASTAVLJANJE ELEMENATA Projektiranje konstrukcija Nacrti Staticki racuni Radionicke obrade Ispravljanje Savijanje
Obiljezavanjе рпје

735 735 735 736 736 736 736 737 738

povezivanja elemenata

Rezanje, progorijevanje i piljenje Busenje rupa NACINI POVEZIVANJA 1 VEZNA SREDSТVA Vrste povezivanja i veznih sredstava Zakivanje i pritezanje Zavarivanje Povezivanje zakovicama Proizvodnja zakovica Zakovice s polukruznom glavom Zakovice s upustenom glavom Staticne i montazne zakovice Zakivanje elemenata Provizorno sastavlj.anje, obiljezavanje rastavljanje konstrukcija Povezivanje svornjacima, серопта i klinovima Dijelovi, dimenzije i oblici svornjaka ~osebne vrste svornjaka Cepovi
Юiпоvi

739 739 739 739 739 739 739 740 740 741 741 741 741 741 742 742 742 742 743 743 744 , 745 745 745 746

Konvertiranje Proizvodnja u Siemens-Martenovim pecima Izlijevanje celika
Копаспе

STUBE 1 STUBISTA
OPCENITO О STUBAМA 1 STUBISTIМA Konstrukcije i uredaji za kretanje izmedu nivoa razlicitih visina Ravne kosine blagog nagiba Stepenaste (nazupcane) strmije kosine Ljestvaste strme kosine Uredaji za vertikalno kretanje Pregled primjene razliCitih uredaja za savladavanje visinskih relacija Rampe, stube i stubista u povijesti arhitekture Stari vijek Srednji vijek Novivijek STAZE, RAМPE 1 VANJSКE STUBE Staze u nagibima Nagibi, dшiпе i sirine staza Тrasiranje staze Podloga staza Povrsinski slojevi staza
Rзтре

PODRUMSКE
орсј

1 TAVANSKE STUBE

tvornicke obrade Kovanje i presanje Уаlјапје i kalibriranje Valjanje besavnih cijevi Izvlacenje Kaljenje Lijevanje Роmоспе obrade

сеlјkз

779 779 779 780 780 780 780 780 781 781 781 781 782 782 783 785 785 787 787 788 788 791 796

podatci Podrumske i tavanske stube и· visekatnim stambenim zgradama Podrumske i tavanske stube u prizemnim zgradama Podrumske stube Profili stuba Sirine stubisnih krakova Materijal za- stube Primjer stuba betoniranih "па liси mjesta" Tavanske stube Profili stuba i sirine krakova Materijal Vatrosigurnost Tlocrtno mjesto tavanskih stuba STUBE 1 STUBISTA VISEКATNIH ZGRADA Elementi stubista Stube Stubisni krakovi Stubisni podesti Ш poCivalista Desna i lijeva stubjsta Stubisne ograde' i prihvatnici Тlocrtni rasporedi stubista Opci podaci Rasporedi u stambenim visekatnicama Rasporedi u velikim drustvenim, poslovnim i pogonskim visekatnicama

805 805 805 805 805 805 805 805 806 806 806 806 806 807 807 808 810 810 810 810 811 811 813

Alatni celik Primjena Legirani celik Elektrolucne peCi Jednostruko i visestruko legirani celik

CELICNI PROIZVODI ZA GRADEVINSКE SVRНE Oznake, osobine·· i оЫјсј сеlјkз Oznaka vrste celika ро HRN (JUS-u) Mehanicke i staticke osobine gradevinskog eelika Oblici gradevinskog celika
Сеlјспј stapovi

730 730 730 731 731 731 731 731 732

Povezivanje zavarivanjem Dijelovi i . nazivi ·zljebova savova Polozaji zavarivanja J?redradnje za zavarivanje Zljebovi za savove Elektroda Alat, pribor i zastita pri zavarivanju Zavarivanje elemenata bez posebno izradenih zljebova Zavarivanje elemenata s izradenim zljebovima Podaci i propisi о zavarenim konstrukcijama i zavarivanju ' OSNOVNI VEZOVI CELICNIH ELEMENATA Naprezanje i nosivost сеlјспјЬ elemenata Dimenzioniranje elemenata Spojevi s jednoreznim zakovicama

$tapovi kvadraticnog presjeka ~tapovi pravokutnog presjeka (plosnati celik) Stapovi kruznog presjeka Profilirani stapovi

746 746 746

Vanjske rampe Unutarnje rampe Rampe visekatnih javnih garaZa Vanjske stube i stubista Vrtne stube Javnestube u gradovima--i--naseljima Vanjske stube pred ulazima

20

21

г

Konstruktivni sistemi i detalji normalnih stubista Pregled sistema stubisnih krakova Nacin crtanja stubista Stubista s obostrano uzidanim krajevima, te varijanta s uzidanim jednim, а podzidanim drugim krajevima stuba Dvokraka stubista s uzidanim jednim, а па kosu podvlaku nalegnutim drugi111 krajevima stuba Dvokraka stubista sa stubama kojima је jedan kraj nalegnut па jednu, а drugi па drugu kosu ili koljenastu podvlaku Dvokraka stubista s jednokrako konzolnim stubama Stubista s dvokrako konzolnim nastupnicama Dvokraka stubista sa stubama па koljenastim armiranobetonskim plocama (bez podvlaka) Dvokraka stubista sa stubama па kosim armiranobetonskim plocama koje se upiru и podestne grede Dvokraka stubista sa stubama па kosim armiranobetonskim plocama kombiniranim s podvlakama ili s tetivama koje se о upiru о podestne grede Dvokraka stubista па sitnorebrastim armirano betonskim plocama koje se upiru о podestne grede Trokraka stubista и stambenim zgradama Trokraka stubista и javnim zgradama Zavojna stubista Djelomicno zavojna stubista Primjena i tlocrtni oblici zavojnih stubista sa samim klinastim stubama Neuskladenost normalnih i kliшistih stuba
~~g ~иb~~

813 813 814 817 818 819 822 824 825 826

Stubista sa stubama nasadenim sedla povrh tetiva Zavojna stubista DRVENA STUBISTA

па

856 856

Ugradba репјаliса _ Penjalice па vanjskim zidovima zgrada Penjalice па vanjskim stranama tvornickih dimnjaka DIZALA

879 879 880

Vozno okno Strojarnica Bolnicka dizala
КаЫпа

882 883 883 883 883 883 883 884 885

Vozno okno 881 882 882 882 882 Teretna dizala
КаЫпа

strojarnica

Primjena, elementi i vrste drvenih stubista Suvremena primjena drvepih stubista Osnovni elementi Glavne vrste Stubista s usadenim nastupnicama NaCini usadivanja nastupnica i sapinjanja tetiva Ucvrscenje donjih i gornjih krajeva tetiva Primjer otvorenog jednokrakog stubista unutar stana Jednokraka stubista s псерlјепјm stubama Vrste elemenata i sapinjanja tetiva UcvrsCivanje tetiva па donjoj i gornjoj strani kraka Primjer stubista s ucepljenim stubama и dvoetaznom stanu Dvokraka stubista s псерlјепјт stubama Slaganje greda i stuba za gredne podeste uglovnih stubista Nacini povezivanja elemenata uz medupodest dvokrakog protusmjernog stubista

856 856 856 857 857 857 857 857 858 858 859 860 860 860 860

Smjernice za projektiranje ј. izradu dizala U kojim zgradama treba predvidjeti dizala Vrste dizala и zgradama Osobna dizala Kabina

Vozno okno

strojarni<;:a

BILJESКA О AUTORU

827 828 831 831 834 834 835
Ю6

Stubista s nasadenim stubama 862 Elementi, njihove dimenzije i naCini sastavljanja 862 Zavojna drvena stubista _ Mogucnost smanjenja duzine normalnog stubista Primjer djelomicno zavojnog stubista za jednu etazu Obiljezavanje i krojenje elemenata zavojnog stubiSta Drvene stubisne ograde i prihvatnici MONTAZNA 1 SPECIJALNA STUBISTA Opcenito о montaznim i specijalnim stubistima Montazna stubista Montazni sistemi sa stubama kutnog profila, izmedu ili iznad tetiva Montazni sistemi sa supljim stubama trokutnog profila Sistem s koritastim stubama trokutnog profila Sistem s finskim stubama Specijalna stubista Primjer stubista sa spiralno-zavojnom armiranobetonskom plocom Brodarska stubista ili stubista ~ posmaknutim stubama Automatska pokretna stubista
LJESТVE

862 862 863 865 866

Glavni detalji klinastih stuba Graficke metode uskladivanja normalnih i klinastih stuba istog stubista Posebno uskladivanje stuba uz skracene podeste Polukruzna zavojna stubista Kruzno zavojna ili spiralna stubista Elipticno i ovalno-zavojna stubista Namazi i obloge vanjskih povrsina stuba stubisnih zidova Namazi od umjetnog kamena Obloge od ploca naravnog kamena i drvene obloge Obloge od linoleuma, gume i plastike Zastita prednjih bridova stuba Namazi i obloge stubisnih i parapetnih zidova uz krajeve stuba Stubisne ograde i prihvatnici Glavni sistemi ograda DrVeni i metalni prihvatI1ici Usidrenja ograda и stube ili и parapete te naglasavanje pocetka kraka Primjeri raz!icitih ograda i njihovih detalja CELICNA STUBISTA Opcenito о сеliспјm stubistima Primjena Osnovni elementi Otvorena stubista Stubista s nastupnicama izmedu tetiva Stubista s nastupnicama nasadenim па sedla povrh tetiva Zatvorena stubista Stubista sa stubama izmedu tetiva

836 837 843 843 843 844 845 845 845 846 846 846 848 848 848 849 851

866 867 867 867 869 869 870 870 873 873

1 PENJALICE 876 876 876 876 876 876 877 877 877 877

853 853 853 854 854 855 855 855

Opcenito о Ijestvama репјаlјсаmа Ljestve Uporaba ljestava Ljestve za potrebe и domaCinstvima Dimnjacarske ljestve Ljestve za potrebe и gospodarstvima Soboslikarske ljestve Metalne kombinirane ljestve za urede, trgovine, knjiznice i sl. Ljestvaste stube Metalne kombinirane ljestve za razlicite svrhe
~~~~
ОЫјсј

i dimenzije

репјаliса-

m

879

22

23

1

'"

I

KONSTRUKTIVNI ELEMENTIZGRADA
Prvi dio

TEHNICKE TVOREVINE 1 TEHNIKA
PRIRODNE, UMJETNE 1 TEHNlcKE TVOREVINE Priroda, је па ZemJji stvorila zivot i mnogo toga 5to је za zivot korisno ра ga omogucuje i pomaze, ali i mnogo toga sto jeza fivot stetno i 5to ga unistava. Sve 5to је zivo шi Zemlji, u prvom redu ziva Ыса, s covjekom kao najsavrsenijim, nastoje opet ро prirodnim zakonima odrzati svoj fivot (ЬогЬа za opstanak) i osigurati svoje, potomstvo (odrzaпје vrste). U tu svrhu iskori5cuju ziva Ыса povoljпе i korisne, а izbjegavaju opasne i stetne prirodne tvorevine, sile i pojave. Prirodne tvorevine. Za ziva su Ыса korisne prirodne tvorevine прг. voda (za pice), jestivi рlо­ dovi (za ћгапи), spilje i zakloni (za sklanjanje od nepogoda i neprijatelja), drvo, zem!ja, kamen i sve drugo 5to је korisno za odrzanje, poboljsanje i olaksanje zivota. Takve tvorevine, koje se оЫспо nazivaju darovi prirode, iskoriscuju ziva bica u опот stanju u kakvom ih priroda daje, аН јћ i
• \1'.

ро znanju koje daje итпј rad Ш nauka, tc ргјтје­ пот fizickog rada (rucnog јН mehanickog uz ро­ тос prirodne ili umjetno proizvedene encrgije).

Tehnicke se tvorevine nazivaju i telmicka ostvare11ја i tehnicka djela. Bit tehnike. Ргеmа izlozenom moze se ројаm tehnike definirati као umijece ili vjestil1a da со­ vjek uml1im (intelektualnim) i fizickim (таnи­ elnim ili mehanickim) radom od prirodnih ili prerat1enih pr~rodnih tvore'\Jil1a izraduje nove, kakve ти priroda izravno nе daje, а sluze ти l'la korist. То је bit tehnike иорСе. U sirem smislu ројат tehnike znaci i sam па­ nekog rada, izrade, obrade ili prikaza. U tom se smislu spominje npr. tehnika slikanja, tehnika pletenja, tehnika obrade metala i sl.
сјп'

UVOD U GRADEVINSKU TEHNIKU
TEHNICKE TVOREVINE 1 TEHNIКA
GRABEVINSКA TEHNIКA

ELEMENTI GRAВЕVINАINЛНОVО PRIКAZIVANJE

PREGLED RAZVOJA TEHNIKE
u davnini је razvoj tehnikc tekao polagano ра i dosta skuceno, а tck kasnije ubrzano i svcstraпо. Najcesce su novija tehnicka ostvarenja nastajala usavrsavanjcrn i komblnacijorn istovrsnih Ш slicnih starijih ostvarenja. Pri tome је tehniku ро­ magala nauka, osobito prirodne паиКе. Тако l"azvoj tehnike stalno prati' naprcdak ili progrcs.

~

ргешаСUЈU.

Um.1etne tvorevine. Jos u pradavna vremena covjek neke prirodne tvorevine preinaCivati, tj. rastavljati, sastavljati i oblikovati, ра је dobio nove tvorevine kakvih dotle u prirodi nije Ыl0, а sluzile su korisno za njegov zivot. Tako јепрг. covjek s grane otrgnuo zilavu mladicu, uvinuo је i krajcve јој sapeo likom ili poviји50т, ра jedobio luk, а od pruta trske s privezanim siljastim kamenom dobio је strelicu. Оп је dakle od darova prirode slozio umjetne tvorevine koje се ти posluziti da lak5e dode do lovine za ргећгапи i da se obrani i od jaceg protivnika КО­ те Ы јпасе оп bio lovina. Ne samo covjek nego i neka druga ziva bica preinacuju prirodne i tvore u SVOjtl korist umjetпе tvorevine. Tako прг. ptice grade gnijezda, daЬгј vodene brane, рсеlе sace, раисј mreze itd. Takve se tvorevine medutim razlikuju od covjekovih ро tome 5tO ih spomenuta Ыса пе I)stvaruju smisljeno i ро nekom паисепот znanju, nego se pretpostavlja da to rade ро prirodenom i nasIijeс1епоm instinktu ili nagonu.
росео је

Prethistorijski razvoj. Na.iduzi razvoj tсlшikс trajao је kroz cijelo prethistorijsko doba. Racuna se da је pracovjek neandertaiske rase, којој pripada i nas »krapinski« pracovjek, zivio prije 100.000 godina, dok starije rase zalaze ро priznatim nalazima u proslost do 2,000.000 godil1a, а ро nekim ucenjacima i dalje. Poznatiji naIazi pokazuju kao tellnicka ostvarenja pracovjeka огиае i oruzje od катепа i kosti, te keramiku. Uoci pocctka historijskog doba ра­ daju ргуа ostvarenja od bronce i mjedi.
Rзzvој kroz stari, srednji i pocetak novog п­ jeka. П prvim civi1izacijama па podrucjima која se danas nazivaju »BIiski istok« nastupaju upravo iznenadno velika i strucno dotjerana tehnicka ostvarenja. То su poznate gradevine Sumerana, Еgфсапа, ВаЬН0паса i Asiraca gradenc prije 4-5.000 godina. Razvija se obrada drva, kamena i rnetala u којет uz mjed i broncu nastupa i zeljezo.

ј

Tehnicke tvorevine. Tehnicke tvorevine su umjetrie tvoreVineK()Je' covjekosfvaruje preinacivanjern prirodnih tvorevina smisljeno (planirano)
I

1
I

27

Klasicl1a Grcka је kolijevka cvropske civilizai kulture, ра prema tome i tehnike. 1 sam naziv »tehnika« је grcki, а znaci umijece, vjestiпа i umjetnost иорсе, jer su se u to vrijeme i tehnicke tvorevinc umjetnicki oblikovale. Grcki su ucenjaci (Pitagora, Arhimed, Heron i dr.) prvi otkrili i svijetu dali osnovne prirodne, matematske i fizickc zakone koji su dalje sluzili i danas sluze паисј i teI1nici. Grcko »zlatno doba« (prva polovina V stoljeса prije nase erc) ostavilo је klasicne hramove i javne gгаdе\тiпе kao vrhunske tehnicke i umjetnicke tvorevine. Rimlja1li su ostvarili mnostvo пе samo arhitektonskih ncgo i inzenjerskih gradevina, tj. vodovoda, cesta, mostova, а razvili su za svoje vriјете visoku brodogradevinsku i ratnu tehniku (ratne sprave). Sreduji vijek је uglavnom stagnirao па rimskim tehnickim dostignuCima, аН se narocito istakao opet u gradevinskoj tehnici. Н umanizam i renesansa (XV i XVI stoljece) uvodi novi duh u novi vijek covjecanstva. Uz opc;i napredak nauke i umjetnosti tehnika se, kao i и prvim civilizacijama, istice svojim umjetnicki dotjeranim gradevinama. Najveci su umjetnici (slikari, kipari i pjesnici), kao npr. Leonardo da Vinci (Vinci) i Michelangelo Buonarroti (Mikelandelo Buonaroti) podjedno i najznacajniji arhitekti, konstruktori i inzenjeri. Tako npr. Leonardo smislja (planira, projektira) spravu za letzrakom, t.i. avion, аН се do njegovog ostvarenja proCi jos 400 godina. Uz klasicna »umlJeca« budi se poslije hiljadugodisnjeg sna i klasicna filozofija i nauka иорсе (humanizam). Novi ucenjaci nastavljaju negdasnja dostignuca, ра usprkos stravicnim progonima reakcionarne inkvizicije daju svijetu nove паиспе spoznaje. U ХVП i XVIII stoljecu ucenjaci otkrivaju dotle nepoznate zakone matematike, fizike i prirodпЉ nauka ра prodiru и tajne svemira i svijeta иорСе. Usayrsavaju se аlаН i pomagala. Omasov]Јије se proizvodnja dobara. U svemu »novom« dolazi sve vise do izrazaja narod i pojedinci iz naroda, а пе iz vladajuce klase, ра koncem ХVПI stoljeca Francuska revo]ucija rusi feudalizam.
сјје
I

Izmedu dva rata progres se ubrzo nastavlja (radio-tehnika, elektronika i dr.). U drugom svjetskom ratu dosle su па vidjel0 dotle necuvene tehnicke tvorevine, kao sto su npr. dalekometne rakete i prve dvije atmoske ЬотЬе. Osvajanje svemira. U daljnjem је progresu tehnike, do naseg vremena, najznacajniji prodor со­ vjeka u svemir. Stotine tehnickih tvorevina kгuze svemirom. Neke su stigle do Marsa i Venere. U sest su se pohoda ро dva Zemljanina iskrcala па Mjcsec, montirali aparate, а па Zemlju donijcli uzorke njegova tla. Tako и ХХ stoljecu najznacajnija tehnicka ostvarenja nisu vise gradevine,nego tvorevine drugih raznoIikih grana tehnike, ро kojima se nase vrijeme cesto karakterizira kao vijek tehnike.

BrodostroJarska tehnlka. Brodostrojarska је tehnika zapravo"speeijalna grana strojarstva koja se redovito povezuje i s brodogradevinskom teh-

nikom.
Posebne grane, smjerovi i specijalnosti tehnike. Neka tehnicka ostvarenja nastaju posebnim proucavanjem i primjenom posebni~ i .dod~tnih z~a­ пја па опа znanja koja su redovlta 1 ореа U рОЈеdinoj tehnickoj grani. . Avionska tehnika zahtijeva osim орСјЬ znanJa iz strojarstva i speeijalna znanja u vezi s navigacijom i strojarstvom. Raketna tehnika takoder је posebna grana tehnike, а najcesce је опа grana ratne tehnike. ~atna tehnika ima razlicitih grana, ogranaka, smJerova

i speeijalnosti, аН ih pojedine drzave cuvaju kao drZavne tajne, ра njihova ostvarenja пе smije pratiti sira javnost. Raznolikost i velik opseg poslova и pojedinoj grani tehnike dovodi do razvrstavanja pojedinih poslova u posebne smjerove i ogranke dotiCne· grane. Tako su npr. и gradevinskoj tehnici glavni smjerovi arhitektura iIi visokogradnja, te gradevinarstvo ilј niskogradnja. U elektrotehnici su npr. smjerovi jake i slabe struje, а и kemiji smjerovi organske i anorganske kemije. Speeijalnosti su opet specijalni poslovi и пе­ kom smjeru neke glavne tehnicke grane, kao sto је npr. urbanizam specijalnost и arhitektonskom smjeru gradevinske tehnike.

GLAVNE GRANE TEHNIKE Prema znanjima potrebnim za pojedina tehnicka ostvarenja i prema vrstama tih ostvarenja razvrstava se tehnika па 8 do 10 glavnih grana, аН se pojedine grane dijele па razlicite ogranke i speeijalnosti, ра је danasnja tehnika vrlo raznolika. Gra4evinska tehnika. Najstarija znacajnija grapotrebnim za grazeljeznickih pruga, mostova, tunela, vodovoda, poboljsanja zemljista, uredenjem vodotoka, iskoristavanjem vodnih snaga i sl. Geodezija iIј geodetska tehnika. Ova se tehnicka grana bavi tehnickim izmjerama па kopnima i то­ rima, ispod zemlje ра i и svemiru. Ostvarenja geodezije ocituju se ponajvise kao nacrti, karte i таре snimljenih povrsina i razdaljina i kao рго­ racuni izvrseni па osnovi obavljenih izmjera.
па tehnike bavi Бе poslovima оепје svih vrsta zgrada, eesta,

Strojarstvo ilј masinska tehnika. Strojarstvo se bavi poslovima potrebnim za izradu i fun·keioniranje svih vrsta strojeva, motora, kotlova, kompresora, uredaja za zagrijavanje i zracenje, uredaja za hladenje, pIinskih generatora, motornih voziIa i sl. Elektrotehnika. Elektrotehnika se Ьауј proizvodnjom, razvodenjem i iskoristavanjem elektricпе energije i elektriciteta иорСе. Glavniji su poslovi i ostvarenja ove grane uredaji elektrana (elektricпјЬ' eentrala), dalekovodi, uredaji trafo-stanica, rasvjeta gradova i naselja i njihovaopskrba elektricnom strujom, uredaji telegrafa i telefona, radari, radio-tehnika, elektronika i sl. Kemlja 111 kemljska tehnika. U poslove ove tehnicke grane ulazi ostvarenje razlicitih kemijskih spojeva i sm.iesa za potrebe industrije, medicine, farmacije, poljoprivrede i dnevnog zivota. Rudarstvo lП montanlstika. U djelokrug rudarstva spada iznaIazenje i vadenje rudnog blaga iz zemaljske kore i njegovo pripravljanje za potrebe ind·ustrije i trgovine. . Brodograc1evinska tebnika. Ova se grana bavi gradenjem raznih vrsta brodova i drugih plovnih objekata.

Razvoj u XIX ј XXstoljecu. Uz velikepromjeu drustvenim zajednicama (npr. ukidanje kmetstva) nastao је и ХIХ stoljecu brzi i svestraniji razvoj razlicitih grana tehnike.
пе

Nije jos proslo niti 100 godina od vrlo znacajnih otkrica koja su revolucionirala tehniku i ото­ gucila njezin svestrani' tazvoJ. Ekspanzivna sJ:laga vodene pare, elektricitet, parobrodi, zeljezniee, та­ sovna tvomicka proizvodnja dobara i sredstava, automobili, avioni itd. promijenili su zivot па svijetu. U prvom svjetskom ratu (1914-1918) iskoristene su mnoge tehnicke tekovine u ratne svrhe. 'Nastupi1e su podmomice, avioni su se sve vise usavrsavali, а nove tvorevine је dala i keD1ija.

28

29

GRADEVINSKA TEHNIKA
OPcENITO
О

GRADEVINSKOJ TEHNICI

Vec је istaknut primarni znacaj gradevinske tehnike и historijsKom razvoju tehnike uор<5е, а ovdje se dodaju opci podaci о biti gradevinske tehnike, zatim о njezinim ostvarenjima i glаvпim smjerovima и kojima se odvijaju njezini poslovi. Bit gradevinske tehnike. U istom smislu kao ројаm tеhпikе uорее moze se bit gradevinske tehnike obrazloziti ovako: Graaevinska teJznika је umijece ili vjestina ko· јот ljudi od izvornih ili prerad.enih darova pri"ode smisljeno (planiral'ld) sastavljaju novc tvore'\'ine povezmzc s tlom, оd7юsnо fiksirane па zcn'llju, ра se njima koriste. Izvorni su daгovi prirode npr. kamen, dl'VO, zemlja i dr., а preradeni (umјеtпi) opeka, vарпо, Ьеtоп, ce1ik i dr. Njihovim smislјепim (паисепјт i planiranim) sastavljanjem i povezivanjem s tlom nasta.iu nove tvorevine ili gradevine kojima se ljudi koriste u razlicite svrhe. Gradevine. Ostvarenja gradevinske tehnike ili zauzimaju stalno (fikS'10) mjesto па zemlji, slicno kao mnogeprirodne tvorevine. Tako gradevine dopunjuju i preinacuju predjele i krajolike па zemlji. Ljudi su izgradili па zemlji mnostvo razlicitih zgrada сјје тапје i1i vece skupine tvore sela, па­ sclja i gradove. Ove su povezali citavom mrezom putova i zel.1eznickih pruga па kojima su prirodпе zapreke svladane mostovima i tunelima kao daljnjim djelima gradevinske tehnike. Ljudi su uredi1i mnoga pristanista па morskim·· ••aiama, regulirali rijeke, dov •.Ji ve.u и Dezv••ne krajeve, stvorili umjetna jezera, }Drekopima s}Dejili mera i осеапе itd. Takvim djelima :raievinske tehnil\.e ljudi stvarno тјЈепјаји, ispravljaju i .о,ипјији prirodu u svoju korist. Povezanost gradevina s tlom, tj. njihovo fiksno mjesto па zemlji, glavna је karakteristika ро koјоЈ se djela gradevinske tehnike ЬНпо raz1ikuju od djela drugih grana tehni~~e. Gradevina је npr. i telegrafski stup i neboder i vodovod i аu'~о-рut, аН nije gradevina npr. пј lokomotiva, ni сатас, ni avion, ра ni violina, premda se i te tvorevine »grade«.
grad~vine

Smjerovi gradevinske tebnike. Prema vrsti i karakteru poslova i ostvarenja razlikuju se dva glayпа smjera i1i ogranka gradevinske tehnike. U jednom se smjeru odvija gradCl'lje zgrada kao najceseih i najmnogobrojnijih gradevina uор­ се. Zgrade se isticu svojim gIavnim dijelovima iznad zemlje, grade se dakle »uvis« i1i '}visoko«, ра se gradenje zgrada cesto naziva visokogradnja. Та је rijec doslovan prijevod starogrcke i ро Rimlјапјта tl latinski jezik l1vedene rijeci arcllitectura (arhitck~ura) koja је internacionalizirana. Gradenje zgrada nazi\'a se kod nas i zgrat.!m'stvo, аН је od sva tri naziva arJzitektura najuobicajeniji. . U drugom se sпјеги odvija gradenje saobracaj1'lica (cesta, zeljeznickih prtl~a, mostova, tunela i dr.) i gradenje vodograaevina (vodovodi, hidrotehnicke regulacije i melioracije, iskoristavanje vodnih snaga, plovnost rijeka i kanala). Spomenuti se objekti 'grade uglavnom ргј saтот tlu, dakle »nisko«, ра se takvo gradenje се­ sto naziva l'liskogradl'lja. Uobicajeniji је nazjv gratlevil'larstvo, jer taj smjer obuhvaca mnogobrojre . poslove za sve vrste gradevina, osimza projektiranje zgrada, sto је glavni posao arhitektonskog smj.era.
ARHITEKTURA ILI VISOKOGRADNJA

ramide, ciju prvobitntl visinu od 147 m kroz daljnjih 4.000 godina пјје premasila ni jedna grade, vina па s\'ijetu. Treba upozoriti па vaznost klasicne grcke arhitekture koju su Rimljani modificirali i kao klasicnu rimsku arhitektu.ru sirili па sve strane svog prostranog imperija. TakoZapadna Бvгора dobiva svoje prve znacajnije zgrade. Poslije propasti Zapadnog riтskog carstva u V stoljecu i poslije ratova i seobe naroda u slijedeca tri stoljeca zatekli su nasi pradjedovi па оЬа­ lama Jadrana mnogo razorenih а таIо sacuvanih gradevina rimske arhitekture. Najznacajni.ia је Dioklecijanova palaca u Splittl iz kraja IП stoljeca, te »Arena« (amfiteatar) i drugi objekti и РuН iz 1 stoljeea nase ere. Kroz 1.000 godina tmurnog srednjeg vijeka, tj. od V do XV stoljeca, arhitekttlra је ЬПа и sltlzbi krscanske religije za kOlu је ostvarila mnogobrojпе tehnicki i umjetnicki visoko dotjerane gradevine. Srednji vijek pocinje novom ranokrscanskom arhitekturom koja se па istoku razvija kao bizantska arhitektura. Опа zanemaruje tradiciju klasicпе grcke i rimske arhitekture ра prema uzorcima krseanskih crkava u aziiskim zemljama tvori novtl arhitekturu. Jedno od prvih ostvarenja rane bizantske arhitekture је crkva sv. Sofije ilј Аја Sofija tl Carigradu iz VJ stoljeca. Iz istog је vremena i Eufrazijeva bazilika tl danasnjem Porecu koju su nasi pradjedovi od Bizantin_aca naslijedili potрипо saCuvantl. Posebna је pojava tl ЈХ i Х stoljecu primitivno i nevjesto gradenih malih crkvica tek pokrstenih nasih predaka tl Ninu (sv. Kriza), Krku (sv. Donata), Trogiru (sv. Barbare) i Splittl (sv. Martiпа) te velika crkva sv. Donata u Zadru. То је predromanska arhitektura karakteristicna теои ostalim i ро pleternoj ornamentici; U ХI i ХII stoIjecu razvija se u Бvгорi тотаn­ ska arhitektura koja koristi elemente klasicne rimske arhitekture. Kod nas su dobro sacuvane прг. cFkva sv. Krsevana i crkva sv. Stosije u Zadru, te crkva sv. Tripuna tl Kotortl. Romanska arhitekttlra u ХПI i XIV stoljecu prelazi и gotsku arbltekturu koja odbacuje rimske eIemente i tlvodi nove konstruktivne i dekorativпе elemente primjenom masivnih pilova, ~iliastih lukova i rebrastih kriznih svodova. s tlrюгпјасimа i originalnom dekorativnom obradom. U tom sti]и izgradene su mnoge katedrale, gradske vijecniсе, stambene zgrade itd. u gotovo svim evroDskim zem1jama. а osobito u Francuskoj, Niemackoi i Engleskoj. Prvotna zagrebacka katedraIa iz ХУН stoljeca grac1ena је и gotskom stilu. U Dalmaciji imayeCi broj gotskih zgrada тес1и kojima se istiсе раIаса porodice Cippico (Cipiko) u Trogiru. U vrijeme romanike i gotike па' zapadu grade se па nasem jug6istoku vrlo Нјере zadllzblne srpskih vladara u bizantskom stilu. Znacajniji su та­ nastiri i <:rkve u~tll!JeIli~_i __J~:II stoljece), zici (XIII stoJjece), u Decanima, Gracanici,Krusevcu i Ljubostinji' (sve и XIV stoljecu).

s kulturnim preporodom razvija se XV i XVI stoljecu nova arhitektura renesanse kojoj је glavni uzor klasicna rimska arhitektura. Osim vjerskih objekata ostvaruje arhitekttlra renesanse mnoge svjetovne objekte, osobito palace vladara i mogucnika. Arhitekturu renesanse, koja је росе­ la и рјгепсј, usvojila је cijela Бvгора. Najznacajnije је djelo crkva sv. Petra u Rimu.
U XVII i ХVIП stoljectl visoka renesansa prelazi и bogatiji i nemirniji stil barok,~ koji pod koпас prelazi и jos bogatiji rokok6. Arhitektura renesanse do~la је kod nas do izrazaja najvise u dalmatinskim gradovima (npr. katedrala u ~ibeniku, crkva u Hvartl i dr.) а arhitektura baroka dosta је sacuvana u Sloveniji (LltlЫјапа i vlastelinski dvorci и pokrajini), ра u Varazdinu (прг. palaca Patacic) i u Zagrebu (npr. Orsiceya јН Rauchova palaca u Gornjem gradtl). U ХIХ vijektl nastaje орее previranje prouzrokovano velikom francuskom revolucijom, Napoleonovim osvajanjima i padom, te novim poglediта па drustvo i svijet. ArhitektHra, zasicena pretjerivanjima baroka i rokokoa, vraca se па svoj pocetak, па jednostavntl plemenitost klasicne grcke i rimske arhitekture. То је klasicizam. U Francuskoj, Njemackoj, Engleskoj, ра cak u hladnom Petrogradu (danasnjem Lenjingradu), grade se veliki objekti za savremeпе potrebe tacnom primjenom klasicnih grckih i rimskih arhitektonskih elemenata, а katkad skoro tacni,m kopiranjem neke klasicne gradevine. Kod Doas је tlmjerena i profinjena klasicisticka ostvareпја dao arhitekt Felbinger (npr. vlasteIinski dvorac Janusevac kod Zapresica i ilirsku »Dvоr~tш« и Opatickoj 18 tl Zagrebtl). Drugi Stl evropski arhitekti oponasali srednjovjekovne stilove, osoblto romanski 1 gotski, te renesansu i barok. То је romantizam. Tako је npr. tl Zagrebu sredinom ХIХ stoljeca gradena дапа­ ~пја sveucilisna zgrada па Trgu marsala ТНа оро­ nasanjem romanskog stila. Malo kasnije је gradenazgrada Jugoslavenske akademije па Zrinjskom trgu oponasanjem stiIa renesanse. Pri koncu istog stoljeca gradena је u neposrednbj blizini svеtlсШ­ sne zgrade zgrada Hrvatskog narodnog kazalista oponasanjem baroka. Istodobno se obnavljala katedrala. oponasanjem gotskog stiIa. _TreCi је пасјп odabiran.iepoiedinih elemenata iz raz}icHih historijskih stilova i njihovo svojevoliпо primjenjivanjena pojedinu zgradu. То је eklekticizam. NajvBe su se odabfraIi i DoiednostavniivaH motivi i elementi renesanse. U takvom odabiran.fu su n.astale p.otovo sve zgrade oko Zrinjskog trga u Zagrebu i u veCini starijih ulica Donjeg grada. Klasicizam, romantizam i eklekticizam nistl bas progresivni putovi arhitektonskog stvaralastva. Nije stekao trajnije priznanje ni Ьес­ ki secesiol1izam, koji docluse пе oponasa historijske stilove, аН pronalazi nove clemente i dekorativne dodatke bez svrhe i opl'avdanja. U Zagrebu su zl1acajnije .tvогеvil1е и stilLl seccsije прг. zgrada Sveucilisne kпјizпicе па Marulicevu trgu i staЫН

Najznacajnija arhitektonska ostvarenja ос.1 pr"јЬ civilizacija ра sve do XIX stoljeca mogJ se ~ osvrtu obuhvatiti kao tradicionall'la ar/lltektura. Опа se u ХIХ i ХХ stoljecu mјјепја i prelazi u savremenu Пј modernи arbltekturu. Na па­ sem narodnom podrucju dosla jesavremena arhitektura do jakog izrazaja vec u prvim godinama :poslijeratne ФDпеvе, Ј9а је otada и stalnom :p>rogresu. Na kraju ФVЈg odlemka daje se kratki osvrt па novija tilrihtekttIJnsk« estvarenja kod nas. TradicionaIna arЫtektura. Iz odlomka »Pregled razvoja tehnike« (str. 17 i 18) razabire se da su od pocetka dokumentirane povijesti ра do XIX vijeka gradevine ЬНе najznacajnija tehnicka ostvarenja. ВНа su to uglavnom ostvarenja arhitektonskog smjera gradevinske tehnik.e. Na znacaj grandioznih ostvarenja prvih сјујН.. zacija тoze se upozoriti primjerom .~eopsove рјорсет

I

-

30

31

ra zgrada Bolnice za djecju kirиrgiju u Klaicevoj ulici. lz prednjeg se osvrta гшаЫге da su se preko 5.000 godina па svijetu gradile zgrade iste. ili slicne namjene, а glavni је materijal uvijek ЬјО' kamen, opeka i drvo. Smjerovi ili stilovi arhitekture bili su zapravO' varijante istO'vrsnih јН slicnih arhitеktопэkih kO'nstruktivnih i dekO'rativnih elemenata, koje su se do XIX stoljeca iscrpile. Kad su se u drugoj polO'vini XIX stoljeca роја­ vili kaO' nO'vi gradevinski materijali celik, zatim beton, а njihovom kombinacijom dobiven armiran,i beton, pocela је u arhitekturi revolucija iz koje је niknula savremena Нј moderna arhitektura. Savremena 111 mode:rna arbltektura. Prvi vjesnici moderne arhitekture ЬНе su neke izlozbene gradevine od kojih su najznacajnije tzv. Dvorana strojeva i Eiffelov (Ajfelov) toranj па Svjetskoj izlozbi (velesajmu) u Parizu godine 1889. Dvorana је sa svojim celicnim nO'sacima prvi put pO'kazala svijetu natkriveni prO'stO'r 5irO'k 115 m bez potpO'rnih stupO'va unutar te 5irine. TO'ranj је sa svO'jom resetkastom ce1icnO'm kO'nstrukcijom pokazao dotle па svijetu nevidenu mO'gucnO'st O'stvarenja 300 m visoke gradevine. Mnoge strucne rasprave о' arhitekturi dovele su do pravilnih spoznaja о njezinoj zadaCi u suvremenoj civi1izaciji. Posvecena је osnovna paznja pravilnoj junkciji i svrsishodnosti arhitektonskih tvorevina koje su паmјјепјепе оЫспоm covjek,u, drustvu i proizvodnji, а ne bogovima i vladarima kao donedavno. Moderna arhitektura odbacuje sve опе dodatke u gradevinama koji nemaju pravu svrhu i1i su sami sebi svrha (прг·. tornjevi, prazne krovne kupole, ukrasi i ornamenti svih vrsta itd.). Ljepotu i sklad postizava moderna arhitektura pravi1nim' konstrukcijama, estetskim proporcijama masa i elemenata, valjanim i plemenitim materijalom itd. U spomenutom smislu razvijala se moderna arhitektura polagano do prvog svjetskog rata, brzO' i obilato izmedu dva rata, а do potpunog izrazaja dosla је poslije drugog svjetskog rata. Moderna se arhitektura пе bavi samo posloviта potrebnim za izgradnju pojediniћ zgrada negO' prosiruje sv6j djelokrug i па specijalne poslove koji su u vezi s gradenjem zgrada. Takve su specijalnosti npr. urbanizamkojise .baviuredenjima gradova i naselja, te rurizam koji se bavi игеае­ njem sela. Specijalni је smjer ul1utrasnja arlzitektura koja se bavi uгеоепјет prostora, oblikovaпјет namjestaja i uredaja u prostorijama. V rtna arl1.itektura i1i hortikultura bavi se uredenjem par· kova i povrsina s nasadima. Novija arhitektonska ostvarenja kod nas. Odmah poslije oslobodenja nase zemlje (1945.) energicno se pristupilo obnovi t'atom unisteni1z sela i 1iaselja. Za obnovu su ЬШ angazirani svl gradevinski strucnj~.ci, а bili su огgапiziгапi i mnogj kolek,tivniradovis masovnom radnom snagom. Tako је najnuznija obnova sela i naselja izvrsena razmjerno brzo. Neka su sela potpuno nanovo izgradena,' kaostou Hrvatskoj npr. ВјНсе (Dalma-

сјја), :ЦivО'sеlО' (Вaniјаl) i ш.

(Lika), VO'jnic (KO'rdun), VlahoviCi

Uz obnovu sela i naselja planski se pristupalo kapitalnoj izgradnji, tj. podizanju tvornica, saobracajnica, driavnih poljoprivrednih dobara i ро­ ljoprivrednih ekonomija. Tako su nasi stru~njac;:i i trudbenici bez izdasnije strucne ротос! iz iskusnijeg inO'zemstva ро­ digli velik broj privrednih O'bjekata i industrijskih kompleksa (npr. »Litostroj« u Ljubljani, »Rade Koncar« u Zagrebu, zeljezare u Sisku, Zenici, Niksicu i dr.). lza kapitalne izgradnje uslijedilo је podizanje zgrada drustvenog standarda, tj. mnogobrojnih i raznovrsnih javnih zgrada i zgrada za stanovanje. Takvom izgradnjom promijenili su nasi gradovi svoja predratna li~ jer јт novi, urbanisticki rijeseni i moderno uredeni predjeli, daju novi karakter pred 'kojim se onaj predratni gubi (npr. Titograd, Pri5tina, Prizren, Novi Beograd, Slav. Brod, Grbavica kod Sarajeva, Zenica, NO'vi Zagreb, Bregana, Velenje, Kidricevo itd.). U predratnoj su Ји­ goslaviji ЬНе najvise zgrade »Albanija« u Beogradu, »Neboticnik« u Ljubljani i »Narodni dom« u Susaku (danas: Rijeka). U novoj, socijalistickoj Jugoslaviji istice se skoro svako novije l1aselje s nekoliko »nebO'deta« ili »solitera«. lzgradene su тnoge ekonO'mije s gospodarskim (poljoprivrednJm) zgradama, zgrade poljoргivгеdnо-iлdustгiјэkih 'kombinata, zgrade па drzavnim dobrima (»Kokin-grad« i drugi objektiu Belju, Bozjakovini i dr.). Slicno kao u pO'slijeratnO'j obnovi morala se godine 1963. nasa arhitektonska djelatnost posvetiti obnovi potresO'm poru5enog Skoplja. Nasi strucnjaci i trudbenici, uz moralnu i materijalnu ро­ тос cijelog naseg naroda i prijatelja izvan nasih granica, uspjesnO' su izvrsili svoj zadatak. Nasa redovita arhitektonska djelatnost usmjerena је па stambene, javne i privredne zgrade. Stambena је izgradnja najaktualnija, ра јој se ро­ svecuje osobita paznja.
GRADЕVINЛRSТVО

danela). Tek nedavno је republika Turska.sagradila П10st kojim је nakon dvije- .tisuce i pet stotina :godina opet povezana Evropa s Azij.om.

ILI NISKOGRADNJA

U proslosti se poslovi visokogradnje' i niskogradnje nisu diferencirali kao danas, nego је arhitektura O'buhvacala sve poslove gradevinske tehnike. Tek unovijevrijemesu se poslovi jednog i drugog sтjera toliko umnozili i razlucili da је gradevinarstvo automatski postalo posebni smjer ciji zadaci i ostvarenja ро svojoj raznolikosti i znacaju za opCi progres cesto nadmasujti one zadatke i ostvarenja koja progres zahtijeva O'd arhitekture. GradevJnarstvo u proslosti i sadaSnjosti. Razvodenjem i izdizanjem poplavnih voda Nila u Egiptu, а Eufrata i Tigrisa u Mezopotamiji, omogucilo је tadasnje gradevinarstvo nastanak prvih civilizacija. Spominje se tunel ispod Eufrata u Babilonu i veliko umјеtщ} jezero kod Memfisa (blizu piramida). Starogrcki historik Herodot је opisao kako је perzijski kralj Kserkso dao sagraditi dva роп­ tonsKa lпоstа preko Helesponta (danasnjih Dar-

U prvih 300 godina nase ere Rimljani su gradili mnoge ceste, mostO've i vodovode. Trase mnogih suvremenih cesta i autostrada cesto se па duiim ili kracim distancama poklapaju s trasama rimskth cesta. U 11 stoljecu dao је rimski саг Trajan sagraditi drveni most preko Dunava па I>erdapu. Tek nedavno su (poslije 1.800 godina) nasi i rumunjski gradevinari, velebnom derdapskom branom, ро drugi put u historiji, povezali dunavske obale. KrO'z 1.000 godina starog i 400 godina novog vijek.a gradevinarstvO' је vojna struka koja se bavl fortifikacijama (utvrdivanjem gradova, gradenjem tvrdava, bedema, O'pkopa i sl.). Gradovi па гiјеkа­ та dobivaju mO'stO've. U vrijeme Napoleonovih invazija intenzivnije su gradene ceste i mO'stovi. Na nasem narod-nom podrucju јО5 danas sluze neke tada izgradene се­ ste u Dalmaciji, Lici i SIO'veniji. Na izlazu iz Karlovca prema Rijeci (podno grada Dubovca) jos uvijek listaju tada zasadene platane uz rubove Napoleonove ceste. Nagliji razvoj gradevinarstva nastaje u drugoj polovini XIX stO'ljeca. Gradenje zeljeznickih pruga .pocelo је tek prije 120 godina, а do danas su sva kO'pna koja nastavaju civilizirani narodi iskrizana zeljeznickim prugama. Najdulji evropski zeljeznicki tunel kod Simploпа (ltalija svicarska) star је oko 70 godina. NedavnO' је proradiO' cestovni tunel kroz Mont Blanc (Mon-blan) koji эраја Francusku i Italiju, а sa svojih 11.600 m najduii је do sada izgradeni cestovni tunel. Sueski~ kanal (Sredozemno more-Indijski осеап) star је O'kO' 100 gO'dina, а Panamski kanal (Atlanski осеап - Tihi ocean) dovrsen је pocetkom prvog svjetskog rata, tj. god. 1914. Spomenutim kanalima covjek је rastavio kopna te spojio mora i oceane, ра је upravo drsko ispravio u svoju korist опо 5tO' је priroda stvorila ро svom prohtjevu. Izmedu dva rata gradevinarstvo је omogucilo motorizirani saO'bracaj izgradnjom suvremenih ри­ tova (autoputova i autostrada). celik, beton i armirani beton omogucili su novi nacin gradenja mostova, prO'pusta, podvoznjaka, nadvoznjaka i tunela. U suvremenom gradevinarstvu ostvaruju se raz1iCiti vodoopskrbni i vodoprivredni i drugi оЬ­ jekti i uredaji kakvih и' proslosti nikada nije ЬНо. То su npr. umjetna jezera s branama i hidroelektranama, gradske podzemne zeljeznice, zicne zeljeznice i dr. PO'slO'vi gradevinarstva odvijaju se danas u tri glavna smjera. Saobracajni smjer se bavi projektiranjem saO'bracajnica (cesta i zeljeznickih рги­ ~a). Konstruktivni smjer se bavi projektiranjem i
grаdепјеmпаrоСitQорtе.r~~~Л-tkопstгukсiја (то­

пјт za gradenje vodoopskrbnih i vodoprivrednih objekata, hidrotehnickim melioracijam~ (zastitom, navodnjavanjem, odvodnjavanjeт i орсјт poboljsanjem zemljanih povrsina) hidrotehnickim regulacijama (ispravljanje i utvrdivanje vodnih tokova i obala) itd. NсэviЈа .gradevinarska ostvarenja kod nas. Odmah poslije oslobodenja pristupilo se osposoblje· пји tesko unistenih zeljeznickih pruga, cesta i то­ stova. Istodobno su razradivani projekti za nove saobracajne objekte i druge gradevinske zahvate iz programa kapitall1e izgradnje. Меаи znacajnijim su ostvarenjima novoizgradene zeljeznicke pruge BrckO-ВШlO\/iCi i Bosanski Samac-Sarajevo. Veliko је ostvarenje suvremeni put »Bratstvo-jedinstvo« koji је graden и etapama najprije od Beograda do Zagreba, zatim od Zagreba do Ljubljane i napokon od Beograda preko Skoplja do I>evdelije. Nedavno је dovrsena druga nasa saobracajni· са lаdrшzskа magistrala, koja od Kopra (s ogrankom do Trsta) prolazi lstarskim, Hrvatskim, Dalmatinskim i Crnogorskim primorjem, а kod Budve skrece и kopnene crnogorske, kosovsko-me· tohijske i makedonske prirodne ljepote, da se и Skoplju poveze sa spomenutim putem »Bratstvo· -jedinstvo«. Mnogi mostovi i vijadu-kti Jadranske magistrale prava su remek-djela. Na spomenutim kao i па drugim saobracajni· сата djelovale su. uz suvremenu mehanizaciju mnogobrojne omladinske radne brigade radeci »гате uz rame« s pripadnicima Narodne armije i drugim graditeljima. Vazniji su novi mostovi preko Save kod Вео­ grada, preko Dunava kod Panceva i Novog Sada, а Zagreb se ponosi svojim »Mostom slobode« preko Save. Izgradene su mnoge hidroelektrane (VinodolFuzine-Lokve, Jablanica, Mavrovo, Split, Senj, Peruca i dr.). Nove su luke, Bar i Ploce. Ovim i mnogim drugim gradevinskim ostvarenjima тпо· ga su podrucja лаsеg narodnog teritorija upravo preobrazena. Danasnje nase gradevinarstvo nastavlja daljnje poslove uglavnom па saobracajnicama i vodogradevinama.

GRADEVINSKE SLUzBE

Poslovi gradevinske tehnike vrl0 su орsеzш 1 I'aznoliki, ali se i kod nas i drugdje dijele u tri sektora, odnosno obavljaju se u tri glavne gradevinske sluzbe. Sektori su projektni, operativni i upravni (administrativni), ра se prema tima sektorima odvija projektna, operativna, i upravna (ad· ministrativna) gradevinska sluzba. Navedeni sektori, odnosno sluzbe, vrijede jed· nako za arhitektonski i za gradevinski smjer gradevinske tehnike. U manjoj mjeri obavljaju se пе­ ki poslovi i и posebnim sluzbama.
Jf8 wlllski о ~ smislja, ana1izira, proucava, s r a i »rjesavc(~ сје­ lini i и, pojedinostima, ali gacelno samq, n~ арј­ ~ LC;J.."C;'O·.j~ с: ,....
пј rad ро kojem se neki g
::о

Projektna sluzba.

Ргојеktir

stO'va, brana,- tunela, silosa, vodotornjeva i sl.). . Vodogradevinski smjer bavi se poslovima potreb-

32

~ ~~

~,

~

f.: ~

33

grac:tevina prikazuje se projektom. elaboratom sastavljenirn od nacrta, pror~cuna. i o~i~a (troskovnika i iskaza) ро kojiта се se lzvrsltl samo gradenje. . Projektiranje је umni strucni rad koji se ро­ vJei'ava uglavi1ofi1 ~kоlоишјm strucniacima (inZe• • 'Ј ПЈепmа, arhitektima i tehniCarima). Projektanti ро svom stecenom znanји, iskustvu; а cesto i ро prirodnoj nadarenosti (talentu), iznalaze rjesenja о ~ravilnoj fиnkciji, velicini i izgledu pojedinog obJekta, ра ta rjesenja prikazuju nacrtima i opisiта uz dodatak statickih proracuna, dokaznica mjera, troskovnika i detaljnih nacrta. Kod nas se projektna slшЬа obavlja uglavnom и projektnim zavodima, arhitektonskim (ili inienjerskim) projektnirn biroima, arhitektonskim a~eljeima i urbanistickim zavodima. Veca gradevшskа poduzeca јтаји takoder i svoju projektnu sluzbu. . Operativna sluiba. Operativna ili izvodacka sluzba gradevinske tehnike је opsezan i mnogostran r.a~ ~ojim se pr~jektirani objekti ostvaruju (realI~lraJu) ':. ~aravl. Тај se rad odnosi па organiza· CIJ1..l g~.adIllsta, nabavu i raspo~jelu gradevinskog таt.еПЈ.аlа, alata, pomagala i strojeva, па angaziranJe lJudske radne snage, rasporedivanje, izvrsavanje i nadziranje svih radova,. па nabavu tvornickih i obrtnickih izrade.vina, skla:panje pogodaЬа, normiranje, obracunavanje i isplaCiva-пје svih radova, па transpoFtiranje, higijensku i tehnicku zastitu zaposlenih i па sve administrativno i racunsko poslovanje. U operativnoj sluzbi uz rad inzenjera, arlJitekata i tehnicara djeluju jos visokokvalificirani, kvalificirani i nekvalificirani radnici razlicitih zaniтапја.

ги. Smisljena ilј projektnim

sl~be. Tako npr: .mogu djelovati u industriji gradeVln~~og mаtеПЈаlа, u zavodima _za ispitivanje mat~:lJ~la, уи prosvj~tnoj slшЬi kao profesori па

tehnlckim skolama

1

fakultetima itd.

.

OBRAZOVЛNЈЕ ZA DJELOVANJE U
GRADEV1NSKIMSLU2BAМA

Najjednostavnije rucne., (manuelne), ротоспе i mehanicke poslove u gradevinskoj operativi оЬа­ vljaju nekvalificirani radnici (NKV), koji su stekli propisno osnovno obrazovanje, а пе moraju steci dodatJno i1i posebno obrazovanje. Svi slozeniji i odgovorniji poslovi povjeravaju se polukvalificiranim (PKV), kvalificiranim (KV), visokokvalificiranim (VKV) i specijaliziranim (SP) radnicima, te skolovanim strucnjacima, koji se osposobljavaju ili obrazuju u tecajevima, skolama za gradevillska zanimanja, grat1evinskim tehnickim skolaта, tehnickim skolama za gradevinske poslovode, visim tehnickim gradevinskim skolama, (е arhitektonskim i gr.adevinskim fakultetima.
ТеСајеуј. U tecajevima se radnici pojedinog operativnog poduzeca uz svoje redovite poslove, dodatno obrazuju za pojedina gradevinska zaniтапја, u kojima, prema svojem pozrtvovanju i sposobnosti, mogu postepeno· napredovati iz nizih u vise kvalifikacije, specijalizacije i strucl1osti. Tecajeve ponajvise organiziraju i vode pojedini organi drustvenog upravljanja (прг. odjeli za gradevinarstvo i korriunalne poslove), za radnike ро­ drucne komune, te gradevinska poduzeca za svoje radnike. Kvalifikacija stecena u takvim tecaje\lima је interna kvalifikacija, tj. odgovara poduzecu, koje је organiziralo i vodiIo tecaj, а ta kvaIifikaсјја u drugom poduzecu eventualno пе Ы zadovoljavala. Zbog toga se sve vise preporucuje eksterпа kvalifikacija, - koja se dobiva obrazovanjem u odgovarajucim gradevinskim skolama, odnosno u gradevinskim s.kolskim centrima. U sastavu tih su ustanova tzv. vecernje skole ili skole za odrasle, а neke organiziraju i tzv. dopisno skolovallje. Uspjesno zavrsene takve skole. automatski daju i odredenu k\lalifikaciju.

Tehnicke skole za grattevinske poslovode. Ove skole su predvidene za опе radnike, koji su vec stekli kvalifikaciju za neko od gradevinskih zaniтапја (koji su npr. zаvгsПi skolu za gradevinska zanimanja), ра se uza svoj redoviti rad, osposobIjuju za visu kvalifikaciju. То su uglavnom vecernје skole ili ':5kole za odrasle. U sastavu zagrebackog GsC uz Tehnicku skolu Z.ll gradevinske poslovode djeluje jos Tehnicka skola za li{;ila{;ke рuslО1юdе i Tehnicka skola za vгtlауskе poslovode. U svima trima skolama obrazovanje traje ро (уј f!,odine, а dijeli se па dva stupnja (visoke kvalit'ikacije). U prvum stupnjll sc dobiva zvanje majslOra pojedil1og zanimanja (npr. majstor zidar, majstor soboslikar i licilac i majstor vrtlar), а u drugom poslovoda pojedinog zanimanja (npr. zidarski poslovoda, soboslikarsko-licilacki poslovoаа, \Irtlarski poslovoda). Gradevinske tehnicke skole. U SR Hrvatskoj djclujl1 ovakve skole u sastavu Gradevinskih skolSki11 cen/ara u Zagrebu, Splitu i Rijeci, а izvan ccntara su takve skole u Osijeku, Puli (odjel), Са­ ku\!cu i Pakracu. SIicna јт је, aIi usmjerena za indu5triju grade\lnog materijala, Gradevinska ТеЬ­ nicka skola u Bcdekovcini. U ove sc skole, putem natjecaja, upisuju исепјсј sa zavrsenom ОSПО\1Поm skolom. skolovanje traje cetiri godine. U gradevinskim skolskim centrima djeluju d\'ijc vrste ovih skola. Jedna је Gradevinska tehl1i{;ka skola za 1/isokogradnje, а druga је Gradevil1ska tchni{;ka skola z.a niskograd1'1je. Za jednu i drugu skolu је nastavni program za рп!а d\Ia razreda (uglavnom za opceobrazovne prcdmete) zaiednicki, а u daljnja dva razreda (uglavnom za strucne predmete) programi su razliciti. Tako se исепјсј posIije zavrsetka drugog ra-· zre(ia mO"gu definitivno opredijeliti za jednu ili drugu skolu. U gradevinskim tehnickim skolama izvan сеп­ tara smjerovi za visokogradnju i niskogradnju organiziraju se u dva odjela, obicno kao arhitektonski i gradc\Iinski odjel ра se исепјсј poslije drugog razreda definitivno opredjeljuju i rasporeduju u jedan iJi drugi odjel. Skclovanje prestaje ро zavrsnom ispitu, poslije koga исепјсј mogu u gradevinskim sluzbama djelovzti kao gradevinski tehnicari arhitektonskof!,

smjera, odnosno kao gradevinski tehnicari gradevinskog smjera. Osim toga mogu опј nasta\'iti skolovanje па Visoj gradevinskoj skoli, te па Arhitektonskom odnosno Gradevinskom fakultetu. U sastavu zagrebackog GsC spomenutim dvjeта skolama dodana је jos Geodetska tehnicka skola, koja osposobljava geodetske tehnicare za praksu ili daljnje skolovanjc.
Vise tebnicke gradevinske skole. U SR Hrvatskoj djeluje samo jedna takva skola, koja је u sastavu GsC ~ Zagreb. U visu tehnicku gradevinsku skolu upisuju se, putem natjecaja strucnjaci koji su s\Irsili gradevinsku. toonicku skolu i barem dvijc godine djelovali u svojoj struci. Mogu se upisati i dгugi intcresenti, аН ро udovoljenju propisanim uvјсtiП1а s obzirom па svrsenu skolu, djelovanje u ргаk:;i, te uz polaganje prijemnih i kvalifikacionih ispita.
J U skoIi su tri odjela: za 1 isokogradl1ju, za 11iskogradnju i za vodogradnju, ра se studenti, kroz dvijc godine (cetiri semestra), оЪгаzuјu za l'isu strucnu spremu. Ро polozenom diplomskom ispitu dobi\Ia se diploma gradevinskog il1zel1jera za jedпо od tri navedena strucna smjera.

. K~d l1as se o?erativna sluzba povjerava gradevmsklr:z poduzeclma (za sve radove), а тапјј se POSlOVl ustupaju i ovlastenim zidarskim poduzeCi. та .. Pojedi.ni obrtni~ki (zanatski) radovi mogu se povJeravatl zanatsklm zadrugama i ovlastel'lim zanat1ijama. Upravna (administrativna) sluiba. Ova sluzba regulira (usk}aduje) cjelokupnu gFadevinsku djel~tnos.t u ?rzavi, republikama, kotarevima, gradoVlma 1 орсшата. Takvi su poslovi npr. odobravaпје lokacija, izdavanje gradevinskih dozvola i sl. U toj је sluzbi i nadzor cjelokupne gradevinske ?jelatn~~ti па pojedinom podrucju (gradevinske

пје .tehnickih p~opisa i sastav prijedloga' za zakone 1 uredbe ko]e se odnose па poslove i sluzbe gradevinske tehnike. Upravna Вј administrativna sluzba obavlja se ugl~vnom u gradevil1skim odjelima opcina gradova 1 kotareva, u republickim i saveznim sekretarijatima (za gradevinarstvo, urbanizam i komunal~e pO~love). P?slo~i se povjeravaju uglavnom јп­ zenJ~r~ma, arh.lt~.ktlma i tehnicarima te posebnim stгuсшm komlslJama koje se obrazuju za izvrseпје pojedinog zadatka. .' .

l?spekCIJ~), us~ladenje poslovaprojektneiopera~ tlvne sluzbe, Ьпgа о stгuспiПl kadrovima donose-

Pose~ne sl~~e. Pojedini gradevinski strucnjaci mogu d]elovatl lzvan. sрошепutс tri gradevinske

Skole za gradevinska zanimanja. То su reformirane donedavne skole ucenika u privredi gradevinske struke. U te se skole, putem natjecaja upisuju ucenici, koji su zavrsili osnovno osmogodiSnje skolovanje. Oni se opredjeljuju za buduca zanimanja: zidar, tesar (skelar), betonirac, armirac, klesar, krovopokrivac, izolater, asfalter, rukovalac gradev. strojevima, pecar, keramicar, taracer i dimnjacar. U zagrebackom Gradevinskonz skolskom centru (GsC) uz spomenutu skolu, djeluje jos Skola za licilacka zanimanja а ta su: soboslikar i Нсilас, licilac сеНспјЬ konstrukcija, Нсilас lokomotiva i vagona, autolakirer; industrijski Jakirer,· pismoslikar, staklar, polagac tapeta i plasticnih folicija, polagac toplih podova), i vrtlarska skola za zanimапје: uredivac vrtoya, nasada -i parkova. U svima trima navedenim skolama obuka је trogodiSnja. Ро zavrsenoj skoli ucenici nastupaju u praksi kao kvalificirani radnici pojedinog od па­ brojenih zanimanja.

Fakulteti. Na fakultetima se obrazuju buduci diplomiral1i inzenjeri arhitekture i buduci diplomirani i11zenjeri gradevinarstva, prvi па arl1itek~ t011ski111, drugi па gradevinskim fakultetima, па kojima propisano skolo\'anje traje ро 5 godina (10 sеmеstага), а zavrsava se diplomskim ispitom. U SR Hrvatskoj је jedan arhitektonski fakl1Itet u Zagrebu, а drugi u Splitu. Gradevinski је fakulte~ jedan u Zagrebu, а drugi u Rijeci. Ргоsiгепје naobrazbe iпzепјега i spccijalizacija postize se postdiplomskim studijem па jcdnom ili drugom spomenutom fakultetu. Zavrsavanjem postdiplomskog studija kandidati dobivaju akademski naslov magister, koji, kao skracenicu тУ mogu stavljati uz svoje ime. Pojedini inzenjeri, koji u svom strucnom radu dolaze do novih spoznaja i ostvarenja, kojima se gradevinska struka osjetljivo unapreduje, mogu spomenutim fakultetima podnijeti svoja obrazlozenja, teme i disertacije, па temelju cega јт se putem fakulteta moze priznati naslov doktor tehl1i{;kil'l nauka, koji јт se, skracenicom dr stavlja
l1Z Јте.

34

35

U gradevinskoj tehnici ima mnogo toga tradi· cionalnog, ра је i naziv »grauevinske konstrukciје« tradicionalno zadrzan uglavnom za konstruktivne elemente zgrada bez dodatka vrlo znacajnih i mnogobrojnih konstruktivnih elemenata objekata gradevinarstva.
GRAFICKO RJESAVANJE 1 PRlКAZIVANJE ELEMENATA 1 ОВЈЕКАТА

dug 30, sirok 18 i visok 22 ст, sa svim p~ob~тa politanim do punog sjaja, onda klesar moze lzraditi taj blok tacno onako kako ga је narucilac zamislio i natucio (sl. 1).

ELEMENTI GRAf)EVINA 1 NJIHOVO PRIKAZIVANJE
OPCENITO
О ELEMENTIМA

GRADEVINA

Ostvarenja gradevinske tehnike ili gradevine cesto se, osobito u detaljnijem i pojedinacnom razmatranju, nazivaju gradevinski оЬ jekti. Ргеmа smjerovima gradevinske tehnike razIikuju se оЬ· jekti arhitekture i objekti gradevinarstva. 1 jedni i drugi spomenuti objekti sastavljaju se od pojedinacnih dijelova koji svi zajedno tvore gradevinski objekt kao upotrebljivu cjelinu. То su elementi ili sastavni dijelovi gradevina, ра se па­ zivaju i gradevinski sastavi i gradevinske konstrukcije i konstruktivlli eleтenti gradevina. Iako su mnogi tradicionalni elementi zajednicki i za objekte arhitekture i za objekte gradevinarstva, ipak је progres gradevinske tehnike uveo i mnogo novih elemenata specificnih za jedne i za druge objekte, ра treba razlikovati elemente objekata arhitekture i elemente objekata gradevinarstva. Elementi objekata arhitekture. Zgrade su gIavni i najbrojniji objekti arhitekture, аН јmа u arhitekturi i takvih objekata koji nisu zgrade. То su vec spomenute piramide, slavoluci, spomenici, tribine, tornjevi i оЫспј objekti kojima prostorije nisu bitne karakteristike kao sto suzgradama. Takvi se objekti razlikuju od zgrada uglavnom svojom namjenom i oblikom, аН im је vecina еlе­ menata istovrsna iIi slicna kao u zgradama. Najvazniji su oni elementi koji preuzimaju, по­ se. i па temeljno tl0 prenose pojedinacna opterecenja i cjelokupno opterecenje. То su konstruktivni ili nosivi elementi 'koji se iz praktic·kih i estetskih razloga dopunjavaju ,drugim, nenosivim elementima (zbuke, obloge, podovi, pokrovi itd.), ра se svi nosivi i dopunski elementi objekata arhitekture obrazlazu kao konstruktivni elementi zgrada. Materijal konstruktivnih elemenata zgrada obrazlaze se u cetiri dijela s ovim sadrzajima:

krovis·ta). krovni pokrovi, gradevinska limarija, stubista i сеНспј konstruktivni elementi. ЈЈЈ dio: Prozori, vrata i srodne izradevine od drveta, metala i armiranog betona, taraci, namazi i suvremene роdnе povrsine, ostakljenja, nutarnja i vanjska zbukanja, bojadisanja i Нсепја, te izrada peci i oplocenja. ЈУ dio: Skele (tradicionalne drvene i suvremeпе сеliспе), podupiranja i razupiranja. duboka i specijalna temeljenja (па bunarima, па drvenim, betonskim, armiranobetonskim i сеНспјт pilotiта), specijalne (suvremene) izolacije protiv vlage, zvucne izolacije i toplinske izolacije, dilatacije u razlicitim konstruktivnim sistemima zgrada, glavni sistemi teske f!10ntaie. Prvi se dio obrazIaie u ovoj, а ostali u slijedeСјт knjigama »Konstruktivni elementi zgrada«. Elementi objekata gradevinarstva. Objekti gradevinarstva vrlo su raznoliki i brojni, ра зu razno1iki i brojni konstruktivni elementi takvih оЬје­ kata. Za mnoge gradevinske objekte (прг. za ceste, zeljeznicke pruge, regulacije rijeka i sl.) cesto su potrebni vrlo opseZni zemljani radovi i upotreba specijalnih i raznovrsnih teskih strojeva, ра se takvi zemljani radovi uveliko razlikuju od zemljanih radova potrebnih za objekte arhitekture. Na saobracajnicarila su glavni konstruktivni elementi donji stroj (konstrukcija podloge cesre ili pruge) i gornji stroj (konstrukcija prometne povrsine iznad podloge). Takvi' se elementi tumaёе i obrazlazu u posebnim ·udzbcnicima i prirucnicimaza gradel1je cesta i zeljeZl1ickilz РТUба zajedпо s mnostvom drugih elemenata i podataka ро­ trebnih za takva gradenja.

1 dio: Uvodenje u gradevinsku tehniku, gradilista, zemljista i zemljani radovi, jednostavna Ш . plitka temeljenja, zidovi (od kamena, opeke, Ье­ tona, razlicitih blokova i ploca, montamih еlете­ nata i рапоа), {е masivni stropovi (svodovi i kupole, armiranobetonski monolitni, polumontaini· ј montaini). IЈ dio: Drvo i drvena grada, drveni konstruktivni elementi (vezovi, zidovi, strop9vi, .podovi

.U istom smislu obrazlazu se ј drugi elementj objekata gradevinarstva ili niskogradnje koji se obrazlazu I?pr.. ~aogradenje tunela, moslogradnje, vodogradn}е, 111 npг. regulacije rijeka, hidrotehnicke melioracije, plOV11OSti rijeka i kanala itd .
~ra4evinske kODStrukcije. Vec је spomenuto da se JOS u nedavnoj pros!osti nisu mnogo diferenci. r~li poslovi. visokogradnje (arhitekture) i poslovi mskogradnje (gradevinarstva), ра su konstruktivnј elementi objekata jednog i drugog smjera obrazl~gani kao »gl'atlevinske k01Zstrukcije«.

Za ostvarivanje pojedinih elemenata kao i сј­ jelill gradevinskih objekata potreban је umni (intelektualni) i tjelesni (manuelni, fizicki) rad. Umni se rad odnosi па smisljanje i uskladiva· пје pojedinih elemenata, zatim па njihovo slaga· пје da se dobije konacna cjelina. То је grad.evinsko projektiranje. Strucnjaci-projektanti smislja· ји i uskladuju elemente uz роmос olovke i papira. Ргета strucnom znanju i iskustvu, а cesto рге­ та vlastitoj dosjetljivosti i vjestini (talentu), опј zamisljene elemente ili gradevine skiciraju, risu i crtaju, mјјепјаји i uskladuju, sve dok ne dodu do povoljnog rjcsenja, а tada izraduju definitivni gradevi-nski prikaz јli nacrt. ProstоП1СПО risanje i tehnicko crtanje. Ргј smisJjanju nekog konstruktivnog elementa јН grade· vine strucnjak rjesava zadatak prostorucnim skiciranjem olovkom па papiru. V jestina skiciranja stjece se vjezbanjem u prostorucnom risanju predmeta ро naravi. Zbog toga је prostorucno rlsanje, koje se uci i uvjczbava u osnovnim i u prvoj godini strucnih tehnickih skola, za tehnicke strucnjake vazan predmet. Ргеmа usvojenoj prostorucnoj skici elementa ili objekta strucnjak izraduje definitivnu skicu, crtez ili nacrt ро pravilima tehnickog crtanja. Za tehnicko crtanje potreban је odgovarajuci ргјЬог: daska ilј stol za crtanje, papir, ravnal0 s glavom, dva trokuta, tehnicka olovka s mјпоm odgovaraјисе tvrdoce, gumica za brisanje, brusi1icazamiпе, tus i ргЉог za rad tuSem:. dvokraka рега ili »rajsfederi«, grafos-pera, rotring-pera, sestari ili cirklovi, sablone, реса za slova itd. Tehnicko је crtanje uz prostorucno risanje је­ dan оо prvih pomocilO-struспih predmeta u struc· пјт tehnickim skolama. Vainost grafickog prikazivanja. Strucnjaci-projektanti moraju smisljene elemente јН objekte graficki tako prikazati da dr.u~i struёпј~сl;,. osobito strucnjaci-izvodaci (оЬгtПlСl, poduzet~~cl 1 sl.~ mogu tocno razabrati oblike, sastavne dljel?ve 1 velicine elementa i1i objekta, koji ро tom рлkаzu treba izraditi u naravi . Prema tome moze .se геб da su graficki prikazi (crtezi i nacrti) neka vrsta internacionalnog рј­ sma koje strucnjaci mogu napisati, citati i г~,?­ mjeti, ра onda u naravi izraditi tocno опо sto Је projektant zamislio. Elementi koji se шоgп Izradlti ро opisu. Vrl0 jednostavni elementi ~ogu se. ukrat~o opisati ГЧ,е­ cima i tacno izraditi ро takvom 0PlSU bez crteza јli nacrta. Ako npr. projektant (паruсПас) naruсј odklesarablokparalelopipednog oblika i napise da taj blok тога biti od jablanickog granita,

81. 1. Vrlo jednostavan elemenatdlfde se !ako i potpuno opisati rijecima, ра za nJCgovu lzradu nije potreban nacrt Prikazivanje ortogonalnim projekcljama. Elemente slozenijeg oblika cesto је tesko, op.Sezno а i nepouzdano opisati samo· rijecima, а cesto је lakse, jednostavnije ri pouzdanije prik~ati јЬ crtezima ilј nacrti.ma. Tako npr. dosta Jednostavan

81. 2. 810zeniji elemenat moze se lakse i potpunije prikazati crtezima ili nacrtima

objekt od kamenog ili betonskog bloka s rascla: njenim povrsinama (sl. 2) ne moze se kratko 1 jasno opisati samo rijecima, а lako se moze nacrtati ро principima ortogonalne projekcije. Na objektu prikazanom па slici 2 plohe su suprotnih stranica paralelne, а plohe susjednih straпјса medusobno se sastaju pod pravim kutovima.

36

37

Ako se zamisli da spomenuti objekt lebdi iznad horizontalne ravnine 1 (sl. 3), s kojom su paralelпе njegove gornje i donje plohe, ра ako se и smje· ru А s gornje plohe objekta па ravninu 1 okomito (ortogonalno) projicir.a 10 karakteristicnih tacaka, а odgovarajuce se tacke medusobno spoje, do· ЬН се se па ravnini 1 prva projekcija ili izgled odozgo projiciranog objekta. Ako se paralelno s prednjim (ј straznjim) vertikall1im plohama оЬ­ jekta postavi ravnina II i ako se па пји u smjeru В projicira 9 kагаktегistiспih tacaka s prednje strane objekta, dobit се se па ravnini II druga projekcija Нј izgled sprijeda projiciranog objekta. Ako se u. istom smislu paralelno s duzim stranaта objekta postavi vertikalna ravnina ПI i па пји se и smjeru С ortogonalno ргојјсјга i pravilno spoji 10 tacaka s ploha karakteristicne duze straпе objekta, dobiva se treca projekcija ili izgled sa strane projiciranog objekta.

Kad strucnjak projektira прг. таlи stambenu и prvom redu treba da prikaze raspored prostorija. Оп mora pretpostaviti da је smisljena zgrada presjecena horizontalnom ravniпот otprilike и visini prizelnnih prozora, da је sav gornji dio (sa stropom i krovom) odbacen, aon odozgo gled~ prcostali dio i ortogonalno ga projicira kao prvu projekciju ЈН pogled odozgo. U (от prikazu vidjet се se vanjske konture zgrade, zidovi, prostorije, otvori za prozore i vrata, а то­ ze se llcrtati i namjestaj. Takva prva projekcija naziva se tlocrt (tloris, osnova). U konkretnom sll1caju to је tlocrt pl'izcmlja (sl. 6).
prizemnicu, onda

је

Poslije upoznavanja glavnog tlocrta potrebno upoznati izgled ili glavno procelje zgrade. Projektant ga prikazuje ortogonalno kao drugu pro-

Obicno projektant uporedo s gIavnim ргоСе· rise i karakteristicni presjek zgrade. Opet projektant mora pretpostaviti da је zgrada па karakteristicnom mjestu presjecena vertikalnom ravninom, ра је jedan dio odbacen, а drugi se dio ortogonalno projicira kao treca projekcija. Iz рге­ sjcka se razabiru visine podruma, prizemlja, krovi5ta, temelja, prozOl'a, yrata itd., te kako se zgrada odnosi prema povr5ini terena. Sve visinske mjere па procelju mogu se ravnalom horizontalno prenositi s presjeka kao 5to se sve duzinske тје­ rc procelja prenosc katetOln trokuta s tlocrta zgrade. Pojedini presjek оЫспо se oznacuje slovima, kao npr. presjek А-А, jer иоЬјсајепе oznake uzduz.11i јН poprecni presjek и nekim slucajevima niви tacno odredene. Tako npr. и konkretnom sluсаји prikazani presjek А-А za prizemlje i ро­ drum moze biti poprecni, а za kroviste је uzduzni.
Iјеm

daju oblici i1i ve1icine koje пе, bi potpuno prikazivale objekt vec и prvoj i и drugoj projekciji.
"

.-.о--,....-..-

.

.~~~,~

,.1.· ,
.. ~.'"
:.;•..

::....--:""

LetJendd:

ОС+;

·С. IIltп.n; trij~11I '-.. ,'z6t:1. l_.p1'~«stl-b!ie '1.:_ жаЈ,ос/ 3_ •.3.~ sct ~ lиmrџЈ •.. _Jиpatm"~a .It••• .s'JКD'atm;~a 9,._ptldпmtJ/ ulaz. fr/j~",

i

5._Irи""'nja

-co_.s'1't7ni;ta

51. 3. Ortogona111O projiciranje elementa па tri medusobno okomite, а sa stranicama e1ementa paralellle ravnine

Dakako da se и praksi пе postavljaju tri те­ dusobno okomite ravnine i lebdeCi objekt, nego

se па рарјг и }ednoj ravnini (па daski. Пј ~~olu) neposredno risu g.yije јН tri opisanep~()jekclje~a­ ko da је druga projekcija iznad prve, ра se sve uzduzne velicine vertikalno podudaraju. Uz drugu projekciju rise se treca (lijevo ili desno od druge), ра se sve visinske velicine horizon.talno .ро­ dudaraju. Dakako da se i sirine и prvoj projekciji тогаји podudarati sa sirinama и treooj рго­ jekciji (sl. 4).

ТltJП't p1';z~mija
Tlocrti, presjeci i izgledi. Za neke је elemente il! objekte vrlo vazan prikaz njihova nutarnjeg sastava ili sadrzaja, а пе samo vanjski izgled kao u naprijed prikazanom primjeI1:1. U takvim slucajevima projektant zamislja da је element ili objekt па karakteristicnim nijestima presjecen horizontalnim i vertikalnim ravninama, ра takve presjeke prikazuje kao pгvu, drugu i _trecu projekciju.

оо? ~.

.. ; 2()О

51. 6. Ortogonalni prikaz male stambene zgrade tlocrtom (horizontalnim presjekom) kao prvom, proceljem kao llrugom i verikalnim presjekom kao trecom projekcijom

U praksi bi se objekt skiciran п.а slici 2 ort~­ gonalno prikazao izgledom odozgo, lzgledom sprljeda i izgledom sa strane и povoljnom mjerilu ~ez pomocnih (ispr~!.-idanih) ~rt~,. ali ...s оzпасеп1Пl (~otiranim) velIclna~a РОјеdпрh dljel,ova (sl. 5).
аН

Izgled sa strane objekta па slici 5 nije stetan, nije ni neophodnopotreban јет se njime ne

jekciju ilј izgled sprijeda, dakle bez presijecanja zgrade nekom ravninom. ОЬјспо se izgled sprijeda oznacuje kao glavrlO procelje, а rise se iznad glavnog t1ocrta, ра se vertfKalno podudaraju uzduzпi dijelovi tlocrtasuzduinimdijelovima procelja.

Graficki prikaz па slici 6 samo је osnovna ski· zamisljene prizemnice koja sluzi uglavnom za dogovor о eventualnim izmjenama ј dopunama. Glavni Ьј se projekt radio и vecem mjerilu s do· datkom daljnjih tlocrta presjeka i procelja, s kotama itd.
са

38
""~~~

39

____. ~_____________.__~~_____._J____~. . _ . . _=._==~~_ _ _ _ _............_ _ _ _ _ _ _......._ _ _ _ _ _ _ _ _ _. . .___________________________________________ L

КОТЕ,

MJERlIA 1 NACRTI

Na slikama 1, 2, 3 i 4 graficki su prikazani saoblici, odnosno samo stranice nekih elemenata. Iz .tih se prikaza пе vide dimenzije pojedinih dijeloya. Na slici 5 povecane su i u malo iznnjeпјепот rasporedu prikazane tri strane kao па sliсј 4, а brojkama su oznacene sve glavne dimenzije. Iz prikaza se ipak пе vidi da li te brojke znace mi1imetre, centimetre Нј mozda metre. Ро samim tim prikazima drugi strucnjak (izvodac ilј obrtnik) bez dogovora i dopuna od strane prvog strucnjaka (projektanta) пе Ьј mogao izraditi prikazaпе elemente jer su prikazi nepotpuni. Tako је пе­ potpun i prikaz па slici 6. Graficki prikaz mora biti kotiran i izrad:en u prikladnom mjerilu, ра onda postaje nacrt. Kote i kotne crte. Kote su brojke koje па grafickom prikazu nekog elemen-ta јН .objekta oznacuju duiine, sirine П! visine pojedinih njegovih dijelova. Prema tome је znacenje kota u ·gradevinskim nacrtima drugacije nego npr. u geografskim kartama gdje kote znace uglavnom apsolutne (nadmorske) visine. Nestrucno је i nepravilno upisivanje kota ро samim crtama grafickog prikaza jer crta preko brojke kvari njezinu jasnocu i citljivost (sl. 7а).
то

cin omedi,ranja mаИm kruzicima koji vi~e odgovara geodetskim crtezima па kojima centar kruznice znaci tocku od koје se тјеп (sl. 8Ь). Neki crtaci ostavljaju samo krizanje medasne i kotne crte kao dovoljno oznacenu tocku, ali to u gU5tim crtezima manjeg mјегПа moze dovesti do nejasnoсе i .zabune (sl. 8с). Najcesce se spomenuto kri...... +

nacrt zaokrene za 900, tj. da desni 'poprecin rub uzduino gledanog nacrta postane donji rub (sl. 9). Kotiranje i citanje kota neka је uvijek и spomenuta dva smjera, а samo u iznimnim i opravdanim slueajevima lu kojem drugom smjeru.·· MJere I mjerU8. Nacelno se kote pisu u metrise neke kote velicina тапј.јЬ od 1 т, osobito debljine zidova u nacrtima manjih mjerila, oznacuju u centimetrima. U mi1imetrima se оznа­ сији kote sitnih dijelova u detaljnim nacrtima. Kote meta1nih elemenata oznacuju se uvijek u тј­ limetrima bez obzira па velicine.
та, аН

па

100 ст 100 -то- = 10

и

naravi prikazuje se u tom mjerilu nacrtu.

ст па

Akoprojektant smisli stazu dugu 7,5 т (750 ст) i siroku 1,5 т (150 ст), poploёenu 30·30 ст рlосата od umjetnog kamena u tri Ьоје, onda је оп moze па papiru prikazati 5to puta umanjenu, tj. u mjerilu 1: 100. Nacrtat се pravokutnik
1,5 ст ~irok te ga 30 . razdijeliti па polja sa stranicama -юо = 0,3 ст 750 100

= 7,5

ст dug i 100

150

=

Sve и nacrtima upisane kote oznacuju mјете и naravi, а nе mjeT~ па samom crteZu. Mjerilo znаСј ошјег svake jedinice (duZine, sirine, visine) u nacrtu prema stvarnoj jedinici (du· zini, silini, visini) istog elementa П! objekta u па­ ravi. Tako npr. svaki 1 ст u nacrtu izradenom u mjeri1u 1 : 10 pred5tavlja 10 ст u naravi. Duii-

ТТ- 4..--t-~~~_f rТ- '""~-~1-f r
~

!

1t-

I

1

.,

....00 ----zf

"
+-4" -+--

i. t-t. ј @.~.Кotnt' crt~ .tmI~Ј"tt-. 1Iе pravoAufnt;"

1...

.---------JJI1.* .---t
пасјnј

+-~;1

@... ·KtJtn~ ,r/e tm1~tћne
·~,.t;rtJm

~~

,--------Ј1
~C70 -7f-

2.!-

: I
~~ ~7'ye

.

по

*
29..29.Jllm __ .• __

]

: .'100

O~ s,.j~tlt1~/t'~ p/oC~ ________

60ktJТn

plo!e ________ . __ 2g·29·/f -"-_______ 20 -11plole_.::". __ ~.291"-'- ______ 20 _________ _.29·19·" -11-______ 2О
_у_
-11-

= 3 тт, а polja zgodno oznaCiti prema Ьојата iIi tonovima (sl. 10). Prema takvom nacrtu izvoc1ac тои u naravi izraditi projektiranu эtazu tacno onako kako ju је projektant smislio, ali 5ve nacrtane velicine mora. 100 puta povecati (1 : 100· 100 = 1). U kojem се se mjerilu prikazati elemenat ili objekt, ovisi о njegovoj velicini u naravi i mogucnosti potpunog, jasnog i preglednog prikaza. U па­ сеlи se тanј! elementi (detalji) prikazuju u ve· сет mjerilu, а veci elementi i objekti u шапјет. U grac:levinskoj se praksi elementi i objekti prikazuju uglavnom detaljnim nacrtima, zatim па­ crtima glavnih projeka~a, nacrtima idejnih projekata, te situacionim, urbanistickim, regionalnim i slicnim nacrtima. Za svaku v·rstu nacrta odgovaraju druga тјеПlа. .
Detaljnl nacrtl. Elementi којј su u naravi razmalel1i moraju se pгikazivati u vecim .fh.jerilima jer se u manjim mјегШта ne bi mogli prikazati potpuno pregledno i jasno. Za detaljne nacrte odgovQI'aju mjerila 1: 1, 1 : 2, 1 : 5, 1 : 10, 1 : 20, а katkad i 1 : 50 (samo za grublje gradevinske detalje).
тјето

IIIII~ fаТnТlсзivt:
.~

~7"71e рlоёt:

.Ј1"ОvJu!Jl'Izanjr1.tt ,-

; J"iian;ima
Sl. 8. Razliciti

P«I hJf4m ~ro

JJebll~'17a S/Jda1'11ic(J. .. f (Тn

SV~9(J~ 120 Јат

*,--..:...------1400 ---------:.".. ..
-J1----.~oo---IL---

omeilivQJzja kotllill crta i upisivanja kota

Sl. 10. Ргјтјет jednostavl1(Jg Ilacrta za poplocenje staze, ро kojem. izvadac nzoze nabaviti materijal i stazu poplociti OI'lako. kako је projektant zamislio

zanje oznacuje kratkom c·rticom povucenom pod kutom od 450 'odozdo prema 'gore, odnosno slijeva nadesno gledajuci kotnu liniju u njezinom uzduznom smjeru (sl. 8d). . Brojka ili kota upisuje se iznad sredine omedeпе kotne crte ili u ostavljeni prekid u sredini te crte. Sve uzduine kotetreba pisati и uzduznum smjeru, а poprecne u smjeru okomitom па uzduzni. То znaci da se poprecne kote mogtt pisati i kotne crte omedivati jedriako kao uzduzne ako se

• ЈЕ R.JL8
.' 11

t: i

Ј"" 1" ' 1' "'1' 11/ 1""1' 11'1'11/1"''1' "1111'1" "1' "'1""/ ""1" "111111'111/1111111111'11',
~
1.

.

.2.

3.

~

.3

7

':'

. . 11 ""t••ct.... .

AJ.ER ILO 1: 2.

Sl. 7. Konture nekog tlocrta prikazane и oznaёenon1 mjerilu, а njihove duiine oznacene kotama

.. r. . 0
[.L:

ф... Pcmo9alo ztZ (rta1Jj~ i lz'ta.n;~ .71a~1'ta
ш\ILО
"5 ,',.

t1

mJ~1'/lu

f 12

?

1"'1'/'1'1'1'1'1'1'1'1"'1"'1"'''1'1'1''.' 1'1'" i' ji: '1 1РI'I '1'("1111 "T.111'I" 1".,1"1'1'

l'
2D 10

.
11

~

~o ,.n1,мet"1"a.

Pomara!o .ra t;rtcmje

litanje na~.,ta и 11'Јјt>1'ј/ц { .. ј

Pravilno
јom

је

i strucno kotiranje

па

posebni.m kotопот Нni·

nim crtama koje se povlaceparalelno s

gr.afiCkog prikaza па koju se doticna kota odnosi (sl. 7Ь). Kotna linija mora biti toeno omedena tako da se od. krajnjih taeaka linije grafickog prikaza ро­ vuku tanke ili isprekidane okomice koje se svojim krajev'ima krizaju s kotnom crtom. К tome se krizanje .i posebno naglasuje npr. strelicama' 'kojiта је vrh u tacki krizanja (51. 8а). То jestariji nacinkoji se danas пе upotrebljava. Drugi је па·,

A\JIRILO -t :20 о

fO

20

ао ~O !so

10

10

80·90. tOO . , tIO . . М

tSO _

..

_

~

_

centim.t.fICI

@, .. PC711aqalu-za a-fаllјt--z'-l/tQ7J!е

'1Ia~rt4 u. тј""!и f 1211
41

Sl. 11. Mjerila (pomagala) za crtal1je i citanje detaljnil1 nacrta (1 : 1, 1: 2, 1 : 5, 1 : 10 i 1: 20)

40

Mjerenje i ocitavanje mjera па пасгtiша оЬа­ vlja s<.: pomagalima s centimetarskom, milimetal"skom i polumilimetarskom podjelom. Takva se pomagala nazivaju mjcrila (plosnata i trobridna). Za direktna mjerenja i oCitovanja mogu se improvizirati pomagala s odgovarajucom podjelom za pojedino тјегНо (sl. 11) .• U naravnoj velicini, tj. tl mjerilll 1 : 1, najcesce se crtaju razliciti obrtnicki, osobito stоlю-ski i bravarski elementi. Kad projektant za neku zgradu predvidi veCi Ьгој. jednostrukih prozora, onda osim nacrta tl kojima se vidi oblik i velicina prozora izraauje i detaljne nacrte u kojima se vide tocne dimenzije presjcka pojedinih sastavnih dijelova, utШ'а, istaka i nacin njihova sastavljanja. Prema takvim па­ crtima stolar udesava nozeve па stolarskim strojevima ра profi1ira eI~mente, kroji ih i sastavlja tocno onako kako је projektant predvidio (sl. 12).
JUS
Ј). [ {.О 2. '5
(~_

I!Dltro"."tI /гtV/~tJt 1~t;,I'tZ оЈ c6wr

~/li~p" ро" /~.fc.m/ i/~' boddrJ;" pot//~l ,,,,ј
nas;p l"st~ prtlSli'ari~ ;q'akt> dej,. В-јОст ЈаЈl','и / gomja oplata/ -((Ј. ( . &т

&,."«

~~~~~~~",~/,~

I/nila

1:ј-ј
'1'6)1/017

~60т,4

1. ·12 ст r.a 1VISР"n ~H77J

(О· -tl ст па

,.azuporne aaslt'('e r([zm. $0 ст

Ј,а 's/D/a trsk~

,. 16ukQ - ~S'cm'
4:iO

pJrotf.
па let.,/cd.

i
.

I

Sl. 15.

РортеCn; pтes;ek tesarskog Detaljni пacrt u тј.

stropa od platica. 1: 10

, .".Ч
,,:.

~1
51
/

i~ f: dс= '=====,~~Jl1
~ 'А' 5~ ----.l~ I'' '-r ....
,,"

..

~

о

,

,

4-- mtJ«u'a,.n« 1111"«: ~ mot/д.lal"na 'WJJ~r.a ~
Sl. 13. Horizontalni presjek lijevog dovratnika i pripadajuCih dijelova soЬnih vrata u tankom zidu. Detaljlli nacrt u тј. 1 : 2 Za таl0 vcce elemente s jednostavnijom profiIacijom odgovara mjerilo 1 : 5 u kojem su veliCiпе па nacrtu petorostruko mапје od velicina u naravi (1: 5 = '/5 = 0,2). U tom se mjeri1tJ moze tocno pr:ikazati прг. presjek stube od umjetnog kamena 5 njezinim utorima za pravilno ugradivaпје (51. 14). zi najveci Ьгој sIika prikazan u mjerilu 1 : 20. Као primjer krupnije obrtnicke izradevine prikazuje 5е dvodjelno korito od betona s izgledom odozgo i uzdufuim presjekom. ОЬјСПО 'se dodaje i ро­ precni presjek, аН se u ovom slucaju sve тјеге i obIici mogu razabrati iz prikazana dva crteza (sl. 16).
Као primjer za mjeril0 1 : 50 prikazuju se Ьо­ rizontalni i dva vertikalna presjeka betonskog kontrolnog okna za ~ucnu kanalizaciju (sl. 17).

f:S2.

. I ;:!l/~d odoZ90
,SI. 16. Uzduini

tloe,.tI
betoпa

4:20

pтesjek

i tlocrt dvodjelnog korita od

+060---.f',.... I

.....

...
б3сm

Iz ovog se primjera razabire svrha i prednost grafickog prikazivanja elemenata i objekata. Od predocenog kontrolnog okna u naravi se vidi saто betonski poklopac s karikom za dizanje, а sve ostalo је pod zemljom. Strucnjak-projektant то­ ra bas taj podzemni dio tako smisliti da оп bude praktican i funkcionalan, а svesmisljel10 moze prikazati samo s tri ortogonalne projekcije zgodпЉ presjeka. Iz ta tri presjeka moze zidar iIi Ье­ tonirac potpuno tacno ostvariti опо sto је projektant Smi5lio. Nacrt па sIici 17 пјје potpuno pregledan, а рге­ gledniji bi bi9 u mјегПи 1: 20. Takav povecani nacrt zauzimao bi па listu povrsinu 20 . 20 ст, dok ovaj u m јегНи 1 : 50 zauzima samo 8' 8 ст. Nacrti glavnlh projekata. Glavni su projekti tehnicka i investiciona dokumentacija za graёlenje Sl. 17. Betonsko kontтolno okno za kucnu kanalizaciju. Detaljni nacrt u 71'1. 1: 50

2. 'ЩS·+ 30 - 63cm

SI. 12. Vertikalni presjek donjeg dijela jednostrllkog prozora. Detaljni nacrt u тј. 1: 1 mjerilu 1 : 2 risu se elementi ilј dijelovi koji ipak nisu tako sitni iIi kompIicirani da se пе Ьј mogli potpuno, pregledno i jasno prikazati u ро­ lovini пагаvnе veliCine (l : 2 = И = 0,50). Tako se прг. moze i stolaru i zidaru prikazati horizontalni presjek drvenog dovratni·ka s utorom u koji sjeda u utor vratnog krila, s letvicama i nacinom ugraёli­ vanja s obzirom па debljinu zida i zbuke (51. 13).
и

'. N
,, ,, , " ,
,. ...
... ...

"~"'a samo z.a on~ $tuh~, lroJ~ su Jиprt~ ispod"ba. маја

PAZ/ .1 Uata71a armatu та (1d10 '

,0-

" ...

",

,

"

.'\.',

'.

"

1С 1

Sl. 14. Vertikalni presjek stuЬe od 1Jmjettlog kamena. Detaljni nacrt u тј. 1 : 5

11·
Za gradevinske i obrtnicke detalje cesto је ро· voljno mjeri10 1 : јо u kojem se elementi risu u desetini svoje velicine (1 : 10 = '/'0 =0,10), а u па· ravi ih treba izraditi deseterostruko vecim nego 5to su nacrtani. Tako se u tom mjerilu potpuno, pregledno i ја5ПО mogu prikazati sastavni dijelovi tesarskog stropa od platica (mosnica) s podom ј plafonom (sl. 15). Mjeril0 1 : 20 najcesce је mjerilo za gradevinske i vece obrtnicke detalje, ра је i u ovoj knji-

AH.RILO 1 :$0 о"

!

11

I ,

1" "

-t

1 "

11

1" "

ао

1" iI 1iI " IiI 11 1 11 " 1 11 1iI " I iI
3 ..,
5
I

m,tctf(1

11

@... PomaJalo
11
/l\JI:RI.L о

Zd

c,.taпj~ " litanj~

l1tlCrta

и mjerilll ј: Ја
mt.ta1"<1

. 1""111 'Т '11 111111'11'1' 11 ... •00 о .. 2 \ 3

'1' 1111" "1" "1" "1, 1111111"1"111'11 '1""1"111'•11 '11" '1"" 1111'10 1 ~ , ., 9
71a~"fa и mjerilu .Ј: '/Ја

11
-{:4

®... Poma'1a lo z.a C1ttal1j~ ; lifal1}4
r

Sl. 18. Mjerila (pomagala) za crtanje i

сиаnје

nacrta glavl1ih projekata (1 : 50 i 1 : 100)

42

43

11\'50I

.,fSS'7f1':-------

2.62."-----....zt".,u,JI."--------•
......

400

.8.4. '7f~o.;.,l- - - - - - - - 386,' _ _-..,;..'--:..'_ _ _ _-+~ч

Т---..

ii •
,4.

• ;.: .:
!

.j~/U .иј/- fi~

~

11: -Ј

I

ј
...
g

I

~I

'~"
\1

1

c~

o
\

I

nekog objekta. То su raz!iciti naerti, pt:"oracuni. iskazi i opisi ро kojima se projektirana gradevina moze potpuno upozna~i i u naravi ostvariti. Izraduju se dvije vrste naerta gIavnih projekata. Jedna su vrsta izvedbeni ili polirski nacrti koji se izraduju u mjerilu 1 : 50, а druga su vrsta tzv. urudzbeni nacrti koji se izraauju u mjerilu
1 : 100.
и mjerilu 1 : 50 svaki 1 ст u naertu predstavlja 50 ст ili 0,50 т u naravi (1 : 50 = 1/50 = 0,02) odnosno 2 ст u n;.,(.rtu predstavljaju 1,00 т u па­ ravi. Duzjna od 20 т (2000 ст) u naravi ~aertala 2000 Ы se u тјегНu 1 : 50 sa = 40 ст.

I~~
I

tamska гасипаlа), а za direktna mjerenja i ocitovanja mogu se improvizirati odgovarajuca рота­ gala (sl. 18). Као primjer nacrta u тјегilи 1 : 50 daje se li· јеуа polovina tlocrta prizemlja dvojne jednokatnice s dva dvoetaZna. stana (sl. 19). Као primjer nacrta u тјегПи 1 : 100 daje se Н­ jeva polovina tlocrta prizemlja i desna polo,"ina tlocrta prvog kata dvojne jednokatnice kojoj је jedan dio tlocrta vec prikazan па slici 19 (sl. 20). Nacrtl idejnih projekata. Idejni projekti su па­ erti, proracuni i opisi iz kojih se upoznaje idejno rjesenje (raspored prostorija, уеНсјпа i izgled, priblizni troskovi) nekog veceg objekta bez detaljnijeg obrazlozenja. Nacrti i'dejnog projekta manjih objekata izraйији se оЫспо u тјегПи 1 : 200, а veCih objekata i cijelog nekog kompleksa u тјегilи 1 : 500. Spomenuta se mjcrila ocitavaju i risu preracunavanjem iz centimetarske podjele ili direktno ротоси odgovarajucih pomagala (sl. 21).

~

-

-

-

-

_~

~

~

!
~ il6

-.........Ј V--

--t
-·fI-

~
~
рuna

v----

Ј~k:oG~~Ј---р.~q.ц.-

,

+3'....,
-11- .. 0 ..., м 1'50

-so

ОРАјКА'

lа уаnјЈИС l.1'd()v~ pr~dy,'et~"a /е roe;~tk"p~ka" oн_ј-М 1$0
_/1-

lIutarnjc

_(t_

-1(-

о о

о
о

U mjerilu 1 : 100 svaki 1 ст u nacrtu predsta100 ст ili 1,00 l' и naravi (1: 100 ::: 1/1110= = 0,01). ра је to jednostavno тјегilо koje se па} vise upotrebljava bas za prikazivanje zgrada. Za mјегепја 1 : 50 i 1 : 100 najcesce se upotrebIjavaju gotova pomagala iIi тјегilа s centimetarskom i milimetarskom podjelom (ра i logariуlја

4"

~

I : : ј I Ibeto71fkt' l'rozo1' ~
I

:o,f'i1,'ma2S ·Ј!ст

:
I
I

:

:i :
1
I

:I
I

I 1

I
Ј

1
I

.
Ј

,
I

-.f- 60
161,1'

-t
I

I

, 11 ffS'
I

,v

I

I I I

1,

1

95

I

I

~01" .је I

~"H"11<

'" ~--~-------------------------------'је
I

.

,

215 ----'''''')'Z5,,.Jt.~------ 210 ------J<{-l'I:, 42,S
2,65
/ЈоС

1

l' ј ~I<
'r

:I:

"'1,!"

11"

181,s

1~5--~------------------------~-~~~

SI. 19. Lijeva polovina tlocrta prizeтlja dvojne jednokatnice s dva dvoetazna' stana. Dio izvedbenog ili polirskog nacrta u тј. 1: 50

Sl_ 20. Lijeva po[ovitza tlocrta pri-;.emlja i desna ро lovina tlocrta prvog kata dvojne jednokatl1.ice kao ) па slici 19. Dio glavl10g ili urudi.benog llacrta u тј. 1 : 100

44

45

MJE,RIL.O 1: tOO о

@... Poma'la/tJ

Z(1

crtanje i li'tanJe n~(p!a и т;~,."/ц

"1 2()()

JAJERILO i: 500 О

40

'-О

!l0

50

meta 1'4

ф... Pomt1gtt!(}

:Zt1

(rfttпJe i cit(J..nj~

71aCl'ta

и mj~rr'lP. 1: ,ОО

SI. 21. Мјепlа (pomagala) za crtanje i Citanjenacrta idej.ni1:t pr-ojekata (1 : 200 i 1: 500)

Iako se idejni projekti mапјЉ zgrada cesto izraduju и mjerilu 1,: 100 ipak projektanti pocetпа rjesenja i varijante prikazuju skicarna и mје­ rilu 1: 200. Уесе zgrade prikazuju se najcesce nacrtima и mjerilu 1 : 200, ра su ti nacrti sastavпј dijelovi pojedinog idejnog projekta. Tek ро­ slijeusvajanja skica јli nadleznog odobrenja idejnog projekta izraduju se nacrti glavnog projekta и mjerilu 1: 100 i potrebnom tehnickom dokumentacijom (staticki racun, dokaznica mjera, troskovnik i dr.). Prema gotovim nacrtima и mје­ rHu 1 : 100 rade se izvedbeni јН polirski nacrti u mjerilu 1 : 50 i detaljni nacrti u mjerilu 1 : 20, а ро potrebi i u vecim T1jerilima. Dvojna jednokatnica, od koje su neki tlocrti vec prikazani u veCim mjerilima, moze se pregledпо i dovoljno jasno prikazati и mjeri1u 1 : 200. Ви­ duci da su prostorije stana u jednoj polovini zgra-

де zrcalna slika prostorija u drugoj polovini, то­ gu se samo u dva tlocrta prikazati sve cetiri etaze zgrade (podrum, prizemlje, kat i tavan) а to sa skicama dvaju pr:ocelja jasno pokazuje kako је projektant zamislio zgradu (sl. 22). Kad bi se uz cetiri prikaza па sl. 22. dodao jos glavni presjek i situacioni nacrt, te prilozio aproksimativni troskovnik i tehnicki opis, dobio bi se kompletni idejni projekt zgrade. Ako se usporede velicine prikaza u naprijed spomenuta tri mjeri1a, vidi se, да npr. tlocrt Iijeve polovine zgrade u mjerilu 1 : 50 (sl. 19), zaиzi­ та сјјеlи stranicu, u mjerilu 1 : 100 (sl, 20) cetvrtinu, а u mjerilu 1 : 200 (sl. 22) samo sesnaestinu s'tranice. Osim u mjerilu 1: 200 rade se nacrti idejnih projekata i u mjerilu 1 : 500, osobito kad se pri-

kazuju vece i rasclanjenije zgrade ili kompleksi veceg broja zgrada. U nacrtima idejnih projekata koji se. rade u mjerilu 1 : 200 ili 1 : 500 obicno se kotiraju samo tlocrtne konture zgrada i druge vaznije udaljenosti i velicine bez narocitog kotiranja pojedinih prostorija. Kotiraju se samo glavnije visine u presjecima. Prema potrebi, odnosno prema prijed10gu projektanta, ucrtava se u nacrte idejnih projekata uredena okolica zgrada sa saobracajni.Gama, s10bodnim i specijalnim povrsinama, kao i s raslins tvom (nasadima). Као primjer prikaza и mjerilu 1: 500 za dio nacrta idejnog projekta daje se tlocrt ovece prizemne zgrade OSl1ovne skole s 12 ucionica, s ро­ mоспјm prostorijama i nusprostorijama, s odvojeпјm i natkrivenim trijemom povezanom gimnastickom dvoranom i stanom podvornika (sl. 23). Zlюg presudne vaznosti idejnog rjesenja raspisuju se za znacajnije zgrade javni arhitektonski l1atjecaji s unaprijed odredenim nagradama za najboIja rjesenja prikazana nacrtima idejnog projekta. Natjecatelji su anonimni sve до odluke ocjenjivackog suda (ziria), koji осјепјије prispjcle idejne projekte i prcdlaze isplate nagrada.

ш

.5juero:zapczdr1o proie!je

.JU<joi5totno procelje

IОО!ilШmфРr/~еm9~ {: :ф PcJruт

t

1 kat <=?~ krorr';tt:"

':

--_.._--

SI. 22. Tlocrti i procelja dvojne jednokatnice kao па slikama 19. i 20. Skice ili dijelovi idejnog projekta u тј. 1: 200

46

47

Situacioni, urbanisticki i slicni nacrti. Situacioni ili polozajni nacrti prikazuju zgradu ili kompleks zgrada smjestenih (lociranih) па odredenom terentl s pristtlpnim putovima, okolisnim objek· tima i uredaj ima. Za pojedine stambene i njima slicne zgrade, kao i za mапје skupine takvih zgrada, odgovaraju nacrti и mjeri1u 1 : 500. U takvim se nacrtima risu samo konture zgrada, n.jihove udaljenosti оо теоа ili јаупЉ povrsina, а redovito se па takvom nacrtu oznacuju smjerovi za strane svijeta. U tom smislu prikazao Ы se si tuacioni nacrt za skupinu. od tri dvojne jednokatriice kojima su tlocrti detaljnije prikazani па slici 22 i slikama prije te (sl. 24),

Veci objekti ilј veci kompleksi zgrada prikazuse и mjerilima 1 : 1000, 1 : 2000 i и jos manjim mjerilima, sto ovisi о svrsi prikaza i potrebi та­ пје ili уесе tacnosti itd. (sl. 25). Као primjer situacionog nacrta daje se novi kompleks zgrada Gradevinskog skolskog centra u Zagrebu koji је izraden u mjerilu 1: 2000, dok bi mаnја mjerila za jasnocu prikaza bila перо­ voljna (sl. 26). Povoljniji bi Ыо prikaz toga kompleksa u mjerilu 1 : 1000. Urbanisticki se nacrti detaljnije risu и mjerilu 1 : 500, 1 : 1000 i 1 : 2000, а prema svrsi i opsegu prikaza i и daljnjim mапјјm mjerilima. Isto је tako i s regionalnim i slicnim nacrtima.
ји

ZGRAD[. 1 POVR~INr.
ORAi>EV. 5KOLSKOG Сf.NТRЛ

ZACiRE.B Аlеја. p<1rtizanskih pilota. ъъ
АјеГН0

{.2000

i... drddtl'. ~bn. iko!4 /~, лnl~1'CL

,. 9ratk;l,.smJ~ra/,' f~l1d~tlla
telm,;~o/a 1. __ .RacJ/tmia

t' lab01"t:t.!iJrijt'

3_ .. Kinodt'orana /100 ';tdala/ 4_,ћ';а ftll71, 9ttrtla. ;Ј()/а. )._jТrad'u. ;kola ц;'ц pr/yrrdt'

".sJ.o/a ZQ' !lrrZd~Y. JЮr/cvot?e
6_.Cir'mn«l1i~tI'k~ oIrc1'qm::

:!! __ (}јуо,,(nо y/'eZb-аI/;tt:/14'lf.ј

I
Ј

-r
I
I
I

8._.l9'N1i.Sfa I1d/юјiе јЈ·"·Ј",,/ g.~.Igтa(i;fe та/О9 "ukoт~ta /-I(}'Jdrn/ 10."Л'''fО'I7'Jеtnо ;,7'al./90'Jfm/ .f(._.S!tJza ~a /akoatletJJa f,..

lan;a / ЈЦЈ' тј
i2 .• G/nla/7Jte

I
а
1/)'

.з .. Ва~«17је kU1/c
f.It ....5koko'll· Ш'IS

N

I I
i

4s.. _Roz./t'lit/ sk(JJ".,i

", .. .I"..all's"t~ !enria /+0.20",/ i'-./91"tZ"'ј't~ Jo;a"/~ /;" 11(111/
~.Jjaztn za p;''ya17J~jlr'f2.", I iIJ,_.Sunla//lte 2!J_.Po/11() 71 II..Ј)аё!и' do7710",'

--{
_________~~--------~,mn--------~-~~v----------1~O----~----~

Z2-"spl1.in; trli~"'(Jt';;"atlroyij
С_Ј)аёЈ," rrlftJ'1a'17,!tu/'. ,. p,tU7l,

Sl. 24, Situacioni llаа! triju dvojni1z jednoka tnica kao па slikama 19, 20 i 22 U тј. 1 : 500

JIt- /(DfIIJJlm:rtz i tI,'mn/tri ~~.h:. tp: Z5•..spr~711t1~ 90'l';.-a/.",tr.lu'ta/
'. 2' .. Tral()ita."r'~a.

С.
I

0 .,

L \ О 7.0 ~O 50 60 10 80 t=====-;--=f. . . 10... . __.___ 40 РотС11(Ј/О za <:rta71;'e i C"janj~ nacrta 1I тje7'r'lu 1: 1000
о 2Ј :ю Itо 6с НО i~

Р.ЈЕ. R 11. О

---

f'

{ооо I

_.

-4ТЛТЈIЈЈII'"IIIIIIIЈIIIIIIIIIIII'I'nТIТfТттrтптrmттmrлтртrттттnТlllll"'IIIIIII,IIII"lIr- -"'-==:::::-'=-::-"-"Ј

I '

I

I

I

I

130

100

mGtal"ЙO -.------

%'1.. ..$fambencr 3.t'JttrtltZ 28..._0a''''D7'f's~a.r ",.t.,,/1f1901'n,'t. 19_.tJd7'f'lo7't;t~ .s /О,., 'а П о 717 '!IO_.6clpDda1"J'ka dyo,./.iftX.

::., ::.:

\! ':::'~:'J:':''- ,t. ~ Z<l S*UP?Jц/~ t/III/~dr. T"'f, pa:rkr,.anp.r".zr/«
'. ZtZ

.... .. .'

зсRаЈ,·IJ"IJI'llо tlV(J""I·t~

E~RICO <'2000 IтmrmJ""i"'T"'I""I"'T"'I""I'I1IIIIIII!11111111111lllll1тrrrllrтгrпrmг~
10

.::' ,,::,.
:" ':':':~

so

10

80

90

100

410

iIco .54

i(,()

ilO

t80

ifO 2DO m

et~~

® ... Poтagalo za t:.7'ta:77je r' t/tanje naC1'ta
11 .

t.l

т;~rl'1u. 1:2000
I

',:'~

A.JERIl.O -1:5000

!1 1 11 ,
! I
О
SO

II

11 1 111 , I 1 1 111 1 1 1 11 ТI 1 l' 1 1 11 ,
'4'0

I

iOO

2.00

250

~

l' ,,[111 11 Ь
Jt,o
5()0 mlta-rQ.

:',: '.:::' , " rni.r.м.ciii; •. G.K1ItitriE-.lotrt'

i. .' . :. '.: А ,.1t,1~1tt.; II",Јю","st ri~;nlj.

;'< >::

'3'S-r:rj~tn; f'rt;J ,,1t.• ;Posutl~ sa. t:..ij~«m

РRОЈt~ТАЈПI'

z

350

Itoo

11
i:i

(~) .. P(}ma9cr1o za crta71/1! с' c"/tal1;'e l1acrta ц mJ~",lи 1: 5'000
Sl. 25, Mjerila (pomaga1a) za crtallje
сиаnје situacionih,

1 : 2000 i 1 :5000)

urbanistickih

SliCI1i!Z l1.acrta (1: 1000,

S1. 26. Situacioni nacrt zgrada i povrsina Gradeviпs kog skolskog centra u Zagrebu, . izra4en и тј. 1 : 2000

48

49

Aksonometrijske i perspektivnesUke. Deskriptivna geometrija poznaje i druge vrste projiciranja 'osim ortogonalnog. Vaznije su vrste koso projiciranje ili aksonometrija i centralna projiciranja ili perspektiva. Aksonometrijske slike daju jasniju prostornu predodzbu elementa јН objekta ра se upotrebljavaju najvise kao dopune ortogonalnih prikaza. Aksonometrijskim se slikama obicno prikazuje najedanput prednja, Ьоспа i gomja (iIi donja) strana istog elementa"ili objekta. Jedan је nacin da se prednje strane crtaju pravokutno, а Ьоопе i gomje (ili donje) pod povoljnim kutom. Obicno se pravokutne strane risu u mjerilu i ро duZini i ро visini, а kose se strane risu u istoЏl mjerilu

samo povisini, dok im se duZina (§irina) donekle skracuje da se izbjegne deformacija (sl. 27). Drugi је nacin da se i prednja i Ьоспа i donja (ili gornja) strana rise koso, ра sam9 vertikalni bridovi i па slici ostaju vertikalni i tl тјегјlи. Takvim se aksonometrijskim slikama dopunjuju ortogonalno prikazane slike ako se iz njih пе то­ ze sasvim tacno razumjeti neki sastav ili dio (sl. 28).

!~~, ... ,.
1'" '

/igled .spriJnlo:

,&"...,8-+

f-IJ-f

,','/',-

Sl. 30. Pticja perspektiva objekta prikazanog
"'20

па

slici

~9.

Sl. 28. Aksonometrijska slika tesarskog sastava dviju greda, koje tvore pravokutпi исао, s kosokutno crtanim svima stranama
Perspektivne se slike konstruiraju ро posebniт pravilima centralne projekcije ра se doblvaju vrlo rea1ne slike (и istom smislu kako јЬ hvata fotografski aparat). Takve slike vrlo realno prikazuju definitivni izgled tek па papiru rijesenih objekata, njihov smjestaj u okolisu, odnos prema drugim objektima i рпгodnini tvorevinama itd. Zbog toga se za svaki znacajniji objekt, а pogotovu za objekte сјја se idejna rjesenja narucuju javnim natjecajima, izraduju perspektivne slike. Perspektivnom slikom moze se objekt prikazati kao da је gledan iz neke norma1ne visine, ра је to normalna ili obicna perspektiva (sl. 29).

Ako se objekt prikaze kao da је gledan iz znatvisine iznad visine samog objekta, onda је to pticja perspektiva (sl. ЗО). Objekt па brijegu Нј па stijeni moze se perspektivno prikazati kao da је gledan ispod njegovog podnozja, ра se takva perspektiva naziva Ыја perspektiva. Takva perspektiva u praksi rijetko dolazi u obzir. Ima јОБ jedan пабп perspektivnog prikazivaпја s centricno odabranim nedogledom. Тај је nacin osobito povoljan za prikazivanje unutrasnjosti velikih prostora, а naziva se centricna perspektiva (sl. З1).
пјје

za-

Sl. 27. Aksonometrijska slika stupa od kamena s . pravokutnom prednjom а kosokutnim osta1im stranama

S1.. 31. Centricna perspektiva jedne tvornicke haleКорlranје I unшafanЈе nacrta. Nacrte izraduje i pripravlja strucnjak-projektant uz ротос strucnih tehnickih crtaea najprije olovkom па neprozirnom papiru. Kompletirani takvi nacrti nazivaји se podloge jer se podlafu pod prozimi ili paus-papir, па kojemu se tusem izraduje definitivni nacrt ili matrica. Ops~miposao izгаdе-П'аСгtаоЬаvlја se rucno jer tehnika 'jos nije pronasla stroj za izradu па-

crta, .а vjerojatno ga nece ni pronaci. Svi tiskаЩ i drugim nacinom umnozeni grac:tevinski nacrti dobiveni su od originalnog nacrta; izradenog doduse роmоси suvremenih pomagala, ali је svaku crtu povukla, а slovo i brojku otisnula Пј napisala ruka tehnickog strucnjaka. Za kopiranje i umnazanje nacrta upotrebljava se specijalni papir za kopiranje (ozalid-papir i dr.) kojemu је jedna strana premazana kemikalijom osjetljivom па svjetlost. Na tu stranu papira prilјиЫјије se nacrt izrac:ten па prozirnom papiru. . (matrica) i u stroju za kopiranje izlaZe jakom osvjetljenju. Zrake svjetla rastvaraju kemijski premaz па izlozenim povrsinama аН пе па onim koје pokriva tus (crte, oznake, slova, brojke), ра ta mjesta ostaju nerastvorena. Papir se kroz odreйепо vrijeme. u tamnoj komori ostavlja u pari amonijaka, koja tiksira crte, oznake itd. da im svjetlost vi§e ne smeta. Ponavljanjem kopiranja dobiva se potreban broj kopija koje se obrezuju, formatiziraju i ukoгјсији ра slufe kao prilozi tehnicke i investicione dokumentacije za potrebe gradilista i za razlicite druge potrebe. Matrice se kao dragocjeni originali pohranjuju i upotrebljavaju za eventualna kasnija 'kopiranja. Gradevinski nacrti u.mn.aZaju se jos ј. stamрот (cinkografija, litografija i dr.), te fotografiranjem (fotokopija).
МАКЕТЕ

MODELI 1

Sl. 29. Normalna ili

оЫсnа

perspektiva tvornickog objekta

Osim grafickog prikazivanja nacrta, aksonome, trijskim i perspektivnim slikama, prikazuju se gra4evinski elementi i objekti jos i modelima i та­ ketama.

50

51

ModelL·Modeli se iznUtuju ОЬјСПО za neke konstruktivne еlепiепtе da se zorno prikaze kako ti elementi izgledaju i kako funkcioniraju. Tako прг. moze strucnjak smisliti пею novi tip betonskih vrataSca za ёј~сепје diпmјakа ра се nacrtima dodati i drveni modeI (moze i betonski аН пе шога jer se i drvenim moze prikazati oblik i funkcija). Isto tako moze struCI1jak zamisliti neki specijalni prozor i slicne elemente ра izraditi modele ро koјјmа se tacno vide оЬЈјсј i funkcioniranje eleme.nata. Takvi prvi m~deli nazivaju se prototipovi. Мakete.Makete se izraduju za projektirane ~па­ ёајпјје objekte, пајсе~се od drveta, rjede od sadre,

а jo~ rjede od nekog drugog materijala. Svrha је makete da pokaze vanjski izgled projektiranog objekta, njegov smje~taj па terenu, njegov okoH~ itd. Nije svrha makete da pokaie funkсјји Пј unutarnji raspored objekta. U tom se maketa Ьјtnо loaz1ikuje od modela. Makete se cesto izraduju u Ьојата, s imitacijom raslinstva, s prikazivanjem parkiranih povr~ina, saobraeajnica itd. Gotove se makete оЬјёпо fotografiraju s yj~e . strana ра tefotografije, mnogo zomije nego рег­ spektivne slike, prikazuju buduce objekte kao da su vec podignuti u naravi.

GRADILISTA, ZEMLJISTA 1 ZEMLJANI RADOVI
GRABEVINSКE PARCELE 1 GRADILISTA ZЕМLЛSТА ZA TEMELJENJE

ZEMLJANI RADOVI

52

I I

~

l

GRADEVINSKE- PARCELE 1 GRADILISTA
PLANSKO GRADENJE

Naslijedeno stanjt:: izgradnje gradova i naselja cesto пе zadovoljava suvremene zivotne potrebe i djelatnosti. U starijim dijelovima grцdоvа i Па­ selja otezan је ilј onemogucen motorizirani saobraсај, а stari uredaji smetaju ili otezavaju ostvareпје поујЬ. Zbog toga seu novije vrijeme sve viSe razvija urbanizaт (latinski: urbs = grad, urbanus = gradski) kao паиспа i qrustvena disciplina koja rjesava plansko (unaprijed smisljeno) i ро­ stepeno uredenjt; i izgradnju gr~dova, naselja, јп­ dustrijskih centara, turistickih i klimatskih mjesta, nacionalnih parkova itd. Nase zakonodavstvo odreduje regionalno i urbanisticko prostorno planiranje, tj. розtерепо ureаепје nekog podrucja, grada, na~lja П! mjesta kroz buduce vrijeme od 20---30 godina. U tu svrhu moraju skupstine gradova i skupstine ()рбпа izraditi svoje regionalne i urbanisticke planov~ ро koјјта се se pod nadzorom odredenih brgana drustvenog upravljanja vrsiti svako gradenje' па pred· videnom podrucju. Regionalnl plan. RegionaJniplan (latinski: regio = kraj, уесе podrucje) daje uglavnom орее ро­ datke о prirodnim i stvarnim uslovima za -razvoj nekog veceg podrucja koj.e- gravit~ra nekom veсет centru, ра regionalni plan izraduju uglavIlOт samo veci gradovi.
UrbanistlВd plan. Тај plan detaljnije prikazuje pojedina podrucja iz геgiопаЏlOg plana tekstualno (pisanim оdгёdЬаmа i obrazlozeцjimaJ i graficki (nacrtima). Nacrti urbanistickog plana izraduju se u mjerilu 1 : 10.000 ј.1 : 5.000 za gener.alni urbanisticki plan, odnosno u mjerilu 1 : 1.000 i 1 : 500 za detaljni urbanisticki plan koji se naziva i regu- . lacioni plan. U nacrtima urbanistickog plana predvidene su osim ostalog zone izgradnje (stambene zone, industrijske zone, zastitne zone il! zeleni pojasi itd.) а predvideni su i пасјп! izgradnje i veticine grac1evinskih parcela u stambenim zonama.

dok 'se па пјој gradi. Na gradevinskim parcelama moze se nacelno graditi tek onda kada su do njih uredene prometne povrsine i kad је omogucen prikljucak па komuna1ne uredaje (vodovod, kanaJizaciju i elektricnu struju). ReguJaciona Uпiја I gra4evfnska llnIја. Gradevinsku parcelu od javne prometne povrsine dijeli crta koja se naziva regulaciona linija. Procelje zgrade moze biti па samoj regulacionoj liniji, а moze biti od пје odmaknuto. Crta koja u situaciопот nacrtu oznacuje procelje zgrade naziva se gradevinska linija.
NACINI IZGRADNJE U
STAМBENIM ZONAМA

Detaljni ·urbanisticki ili regulacioni planovi predvidaju u stambenim zonama nekoliko nacina izgradnje i odreduju паЈтапје sirine i duzine par· cele kao i visinu (broj еtзZа) za zgrade па takvim parcelama. Tradicionalni su zatvoreni, poluotvoreni i otvoreni пасјп izgradnje, а suvremeni је naCin izgradnja па slobodnim parkiranim povr~i­ пата bez posebno omedenih gradilista. Zatvorenl пасJn Jzgrad.nje. Takav nacin izgradpredvida se uglavnom samo u vec izgradenim dijelovima gradova и~ kojima је t~j пасјп zatecen. Pojedina zgrada zauzima cijelu sirinu gradevinske parcele, ра se susjedne zgrade medusobno doticu svojim bocnim stranama. Normalna је ~irina
пје

Grat1evfnske parcele. Gradevinske parcele su povrsine па kojima se moze graditi pod uslovima predvidenim detaljnim urbanistickim planom. Се­ g-rаdеvlПsка··-р·аrсeIа--·пazlvа gradiliste, аН је pravilnije nazivati је gradilistem onda kad i

sto··s·e

55

L

parcele 14,00 т, ali se t~ ~iгiпа cesto. znatno ро­ vecava а iznimno smal1JНЈе, по пе lspod 8 т.

Obicno se и takvom пасјпu izgradnje predvidaju visekatnice kojima se regulaciona i gradevinska linija poklapaju (sl. 32). Poluotvoreni naсin izgradnje. Predvida se uglav· пот па periferij ата vec izgradenih gradova, aIi se рлmјепјuје i па nova naselja. Zgrade su О?јСПО s predbaJcom Нј cvjetnjakom, ра је gгаdеvшskа linija pomaknuta od regulacione оЬјспо oko 4,00 m. Zgrade se samo jednom .ЬоСпоm stranom medusobno doticu, dok јm је druga Ьоспа strana od· maknuta od susjedne mede oko 4,00 т. Za takav nacin izgradnje predvidaju se prizemnice i jednokatnice. Minimalna sirina parcele је 12,00 m (sl. 33). Тај пасјп se primjenjuje cesto па tzv. dvojne stambene zgrade. То su prizemnice i1ј jednokatniсе s dva obiteljska stana koji su jedan drugom :џсаlпа slika, а ulazi su јт odvojeni i slobodne povrsine omedene (sl. 34). Otvoreni nacln izgradnje. Тај se пасјп razlikuje od po1u6tvorenog time sto је i cetvrta strana zgra-

de odmaknuta od susjedne mede oko 4,00 т, а mјпјтаlnа sirina parcele је 16,00 т. Zgrade izgraаепе па ovaj nacin ОЬјCnО se nazivaju vile (sl. 35). Poseban slucaj otvorenog nacina izgradnje su tzv. zgrade sa stanovima и nizovima. То su prizemnice ili jednokatnice sa 4-6-8 obiteljskih stanova koji se tako nizu da se tlocrti susjednih stanova vide kao zrcalne slike, а ulazi su одуојепј. Odvajaju se i dvorista svakog stana prema sirini procelja stana, а ta пе smije biti ispod 5,00 m (sl. 36).

Ьепјт i javnim zgradama koje se vecim zelenim povrsinama odvajaju od glavnih saobracajnica, ali se ipak s njima poveroju posebnim cestovnim odvojcima i stazama. Blokovske stambene zgrade sastavljene su оо dviju јН vise gradevnih jedinica, а 'svaka jedinica ima svoj poseban ·ulaz i stubiste s kojeg se u svakoj etazi pristupa u dva ili viSe stanova. Gradevinska parcela је samo опа povrsina koju pokriva zgrada, а izvan konture zgrade је parkirana jav:na povrsina. Cesto se grupe ovih blokovskih zgrada arhitektonski isticu јОБ i stambenim tornjevima ili soliterima. U prizemlju blokovskih zgrada ОЬјСПО su lokali, а па slobodnim povrsinama ротоспј uredaji (parkiralista, garaze, djecja igralista, sportske povrsine i sl.). Veci broj stambenih i javnih zgrada s pripadajuCim роmос­ nim uredajima i ustanovama tvori stambenu za· jednicu (sl. 37) ..

l

(1f11~I~MI~I~~lnl~l('f2Jl.l1 Г'
cl't'n7'm

@ .. .Ј)уЬ'е JS'7f1'dt>1 SI'aka

dtii40711 par~e/~ za пакi

4' /јоЈ;!.

J!a'J(z и 71/%" ,. S oт~
St.r71
f

:4000

'. .

p/Dl117'!t
ri'$'ц/ае/оло //n/Ја

41clnilt

.

9.,.Y'cd'aifl.1Ja /mуа .s odo6"~»1m $'/и~al~m ~ /r'n1i~ рю
~t'(;a 77<1 nјц kOfO щmјt'Т'~nе

р.,.иl?ајУ'а

,

...

---~

«: 4000

@ ... j)Voj17~ Jtambt'nt! zgтoade om.t>t:k"e kdO At7dРО/1I4t;.()"~n09' 71аёј71а iZ9"'ad77J'~

.

81. 37. Primjer suvremenog urbanistickog
jedne
stamb~ne

ујеЈеnја

zajednice (Novi Beograd)

~) •. Тr,' J'lratk .Ја
%1%.1

.sta71. I'r"lt:.~'a

s omede",;" drj'et, ..;~u:% "I(:z,.~ela. ~q sI'aJ,' stt 1. ,',ј,1Ilжа " ~il-~al /imii'

1+S+ 6'. ~"'t!!la. 16

.,.tt%'71IJ'YtZ

и Ј 1'11:'

51. 36. Primjeri starijeg i novijeg nacina rjesavoпja . . zgrada sa stanovima и nizovima

@..NoYi}i~/ObOd71i/t'f ,.aspo",("d c/,O/11l'h sfc,mbe .. 71ih zgraa'a lJ'1'nt!a?17ih 1<10 ItOd ро/uоfvО1УЛIJ.9 .
71«ё,јnа t'%g~d7'1je

(f).,.Ncyi;i'/slobot:l"'Ii'lf rasp"r~d %gl"C/dQ и "tv,,. f'~niJm nа/јn" t.fz9.,.adni~ /~1rqdt:la Indt; ,.,/clua/71~ st<l7loyonil" (-.2 (}b;teljz/
51. 35. Otvoreni ·naCin izgradnje s primjerima starije~ i novijeg (suvremenog) situiranja odnosno uуЬаm.­ stickog rjesavanja

51. 34. Dvojne stambene zgr.ade om,:de,ne. kao и Pl?!U"otvorenom nacimL izgradnJe s РУlmџужmа starLJeg i novijeg (suvremenog) situiranja odnosno urbanistickog rjesavanja

Za spomenute nacine izgradnje navedene su parcela, а пјшоуе duZine ovisne su о visini zgrada. Za ргаеmniсе је orijentaciona duZina рзr­ сеlе 18,00 т, za jednokatnice 20,00-22,50 т, za dvokatnice 27,5~30,00 т, za trokatnice 32,0035,00 т, za cetverokatnice 35,00--40,00 ш. Suvreпiеni nafln Izgradnje. Тај novi nacin izgradnje рптјепјије se па jos neizgradena podrucја. Potpuno se odbacuje spomenuti zatvoreni па­ сјп izgradnje~paseglavnipredjeli gradova i па­ selja predvit1aju s visekatnim blokovskim stam~irine

PREDRADNJE ZA GRADENJE Predradnje za gradenje. Za svako znacajnije gra4eQoje treba unaprijed pribaviti geodetski snimak parcele, ishod.iti lokaciju objekta i skupiti ро­ datke о zemljistu. ро takvim podacima moze se izraditi projekt i ishoditi gra4evinska dozvola. Та­ da treba, pristupiti povrsinskom uredenju gradilista i obiljezavanju temelja, а tek onda prisropiti izvrsenju radova. Geodetsld зпiшak parcele. Рлје svakog gradenja mora se investitor i projektant kod n~dleznog organa skupstine орсјпе Пј grada informirati о gradevinskoj parceli i propisanim uvjetima za gradenje па toj parceli. Osim prerisa рзrсеlе i njeziпе okolice iz detalJnog urbanistickog plana potrebпо је parcelu i njezinu okolicu snimiti u naravi i izraditi geodetski nacrt s visinskim slojnicama, medama i svim karakteristicnim podacima, kako Ьј se prema tome snimku mogao izraditi situaci-

56

57

oni nacrt i prijedlog za одоЬгепје lokacije, zatim da posluzi za podatke pri ispitivanju zemljista, izradi sheme gradilista i izvrsenju zemljanih radova. Za .zgrade је najcesce роvоlј~ш geodetski snimak u mjerilu 1 : 500. Lokacija objekta. Lokacija (latinski: 10cus = 10kus = mjesto, odnosno: locatio = lokacio = smjestaj) је odobrenje za smjestaj objekta па izvjesnoj gra<1evinskoj рагсеll u skladu s urbanistickim (regulacionim) рlапот. Lokaciju тога investitor pismeno traiiti od nadleznog organa ~kupstine ili grada uz prilog situacionog nacrta. Spomenuti ог­ gan lokaciju ро predlozenom situacionom nacrtu ili odobrava, Пј ирисије па ispravke i dopune, ili lokaciju пе odobl"aVa obrazlaZuci to noodobravanje. Podaci о zemljistu. Ako па nekoj рагсеli treba izgradi ti zgradu slicnu vec izgradenim zgradama u blizoj oko1ici, а пета razloga ~umnji da је' па toj рагсеН zemljiste druge vrste i sastava~ onda seprojektant moze posluziti podacima о zemljistu i о nosivosti temeljnog tla kod vec izgradenih zgrada ра ргеmа tima podacima' projektirati teтеlје nove zgrade. То se prakticira najviSe za оЬјс­ nije stambene zgrade, аН se пе smije za mnogokatnice ј stambene tornjeve, а pogotovu ne za zgrade s vrlo teskim konstrukcijama, kao 8to su npr.· zgrap.e teske industrije. Za takve zgrade treba ротпо ispitati zemljiste i ustanoviti do' koje· se granice moze opteretiti .temeljno tl0, s10 se obrazlaze u slijedecem odlomku о zemljistima. Povrsirisko ure4enje gradilista. Na gradevinskoj parceli treba prije svega odstraniti sve 8to bi smetalo buducoj zgradi i samom gradehju. Ргета situacionom nacrtu treba odstraniti ev.entualne ostatke prijasnjih zgrada i' uredaja, рапјеуе, grmlje, drvece i otpatke. ТгеЬа osobitu paznju ро­ svetiti zastiti raslinstva i drveca ра' nip08to ne obarati опа stabla koja пе smetaju toHko da se bez njihovog оЬагапја пе bi moglo graditi, а ро­ gotovu пе obarati stabla i raslinstvo bez prethodnog sporazuma s projektantom. Ev~ntualne nerav110,00

nosti, јатеј nepotrebne jarke treba izravnati ј cijelu povrsil1u priblizno planirati tako da опа Ьи­ de ocjedita, tj. da se oborinska voda nigdje'ne zadriava nego da 5to brze Qtjeee s gradilista. ObIlje!avanje temelja.· Poslije povrsinskog uredenja i cventualnog otkopa pristupa se .obiljezavanju temelja buduce grad~vine. Obiljezavanje se mora izvrsiti toeno ро odobrenom situacionom па.crtu, odnosno ро nacrtu odobrene lokacije ро koјет је оЬјепо vec zvanicno u naravi is kolcena гe~ gulaciona linija: , Тоспо ро regulacionoj litliji treba nat,egnuti zicu јzшеоu dva kocica od kojih је jedan па lijevoj "а drugi па desnoj medi parcele (sl. 38). Sada ·treba odmjeriti i napetom zicom oznaciti gradevinsku liniju (ukoliko је Qna odmaknuta odregulacione Нпјје). B1izu lijevog i desnog kocica regulacione linije, а u smjeru ,па пји okomitom, treba tacno odmjeriti udaljenost gradevinske linije. Na odmjerenom mjestu treba zabiti kocic. i u пје­ govo tj.eme zabiti cavao tako da ти је glava oko 1 ст iznad tjemena k9cica. Odmjerena tocka је u sredi8tu glave. Oko trupa lijevog i desn6g eavla omotaju se krajevi nategnute zice koja oznacuje gradevinsku liniju. Na gradevinskoj liniji treba oznaciti toeku j~dnQg prednjeg ugla zgrade (А). Та .tocka se dobiva taenom odmjerom od теое p~arcele 3li druge fiksne linije, kako је predvideпо u situacionom. nacrtu. I ova tocka (А) оЫlје­ zuje se koeicem sa cavlom u tјетепц. Od te tocke oqmjeruJe se ро iici nacrtom predvidena duzina procelja odnosno temelja ра se dobiva toeka drugog prednjeg ugla zgtade (В), koja se takoder fiksira kocicem i cavlom. Iz tih dviju toeaka napiпји se iice u smjeru okomitom па gradevinsku' Нпјји, ра se odmjeravanjem dnZina ЬоспјЬ straпа zgrade (temelja) dobivaju toeke drџgih dvaju (straznjih) uglova zgrade (С i D) koje takoder treba fiksirati kocicima sa zabijenim cavlima. Zice izmedu dva i dva suprotna koeica oznacuju vanjske konture zgrade, .od.nosno vanjske kontt1re пје­ zinihtemelja. Eventualni vanjski istaci Ш udubineodmjeravaju se 'od ovih glavnih, kontura.

Za odmjeraval'lje duzina пајЬоlје odgovara се­ licna vrpca sa centimetarskom podjelom do 20,00 . т, а za vece udaljenosti eelieni mjeraci lanac.

Samo тапје duzine mogu se odmjeravati spravaта poznatim kao dvometar i metar (eelieni i drveпј), i to onda kad ргј odmjeravanju пе treba te sprave premjestati vise od 2-3 puta jer se ргј svakom premjestaju moze pogrijesiti u toenosti. Na kosim (nagnutim) terenima morajl1 se duzine uvijek mjeriti u horizontalnim odlomcima роmоси daske ravnjaee, okomitih stapova, НЬеlе i viska (sl. 39). Ako se npr. ро kosini odmjeri duzina 40,00 т, а kosina је u nagibu pod kutom od 180, onda је u horizontalnom smjeru ta duzina za 2,00 т тапја ра iznosi samo 38,00 т.

krizanje (D'). Kroz tocku toga krizanja prolazi pravac (A-D-D') koji s prije fiksiral!~ ...... pravсет (А-Б) zatvara pravi kut (kod А). ТгеСј је nacin odredivanja pravog kuta ротоси gotovog pravokutnika od drveta Пј metala (sl. 41). Manji takvi pravokutnici (dulji krak оЬјепо do 75 ст) upotrebIjavaju .se па gradilistima samo za pravokutno obiljezavanje па malim duzinama (npr. za tesarsko krojenje drvene grade). Za obiljezavanje temelja izraduju se уеСј pravokutnici od dasaka kao trokuti kojima su stranice duge 3, 4 i 5 jedinica jer te jedinice kao i njihovi viSekratпјсј u сјјеНm brojevima zadovoljavaju poznati Рј­ tagorin poueak (32 + 42 = 92 tj. 9 + 16 = 25). U praksi se kao manji pravokutnici izraduju опј sa stranicama 1,20, 1,60 i 2,00 т, а kao veCi sa stranicama 2,40, 3,20 i 4,00 'kao i 3,001 4,00 5,00 т (sl. 42).
..JI.f:----~О

-----Jttt

-,.f--------

38,00
па

S1.39. Odmjeravanje duf.ine

kosom terenu

-,1'----:>':---------

Za odredivanje рrа\юg kuta najbolji su geodetski instrumenti, ali. za najobienije slucajeve zadovoljavaju jednostavnije sprave i pomagala. Та­ ko se npr. geodetskim kutnim zrcalom kao i pravokutnomtrobridnom prizmom uz ротос viska i dviju trasirki iz fiksirane tocke(H) па _fiksiraпот pravcu (Л-:-В) lako i pouzdano odreduje o}{.omi,ca nataj pravac (Б-С"), odnosno pravi kut kod Б, sve vidljivo па slici 38. Drugi је naein (sl. 40) da se lijevo i desno od fiksirane 'tocke (А) па fiksiranom pravcu (А-Б) u jednakim udaljenostima nanesu dvije simetricne tocke (А' i ВЈ) ра se iz njih duzom zategnutom zicom kao sestarom zacrta njihovo
. . . '!it> ..

®~

30 _ _ _ "L

@) •... Ctl/~"ТI; telQ.rJIt/ p7"avolu.t7?;~ @-... D7fJIе1Ј7· stolarsl(f· pravokufn;k @.-.• !'/771ј',' .",eia.I1ti p7'tZvokuf71lk @.•_-brl'enr zt'darsii ·prarQkutlli.J.

., =40

,/
,.
I /

,

//1 \', / / : \., \ iroltu.ta ~at"(r~ 's Ј I \. ~ovoт iiOth,,·uJm ~/ // ~' \ \ I I \ \ jJ-r-a.,; Irut ~' , ',\ , \
...
,

/*'

.sim~tNla iS~kra;n()9

"*r

51. 41. Pravokutnici (pomagala) za odredivanje pravog kuta kojem su (и l1aravi) katete razmjerno kratke
Као eetvrti паСlП dolazi u obzir direktno odmjeravanje jedinica 3, 4 i 5 odnosno njihovih visekrat-nika. Ako se прг. па fiksiranom pravcu А-В od fiksirane tocke А оdщјегi duzina 16,00 m i odmjerena toeka fiksira kao В' ра se јеdnот сеНе­ пот vrpcom iz toeke А odmjeri 12,00 т, а drugom vrpcom iz toeke ВЈ odmjeri 20,00 m i oznaka od 12,00 т па. prvoj vrpci spoji s oznakom od 20,00 па drugoj vгpci, dobit се se toeka D' kroz koju prolazi pravac A-D'-D koji s pravcem А-В'-В tvori toean pravi kut (sl. 43).

\

\

\

\

,

\ \

~~~~~~~--------+------~

.. : 5'00

S1. 38. Obl1jef.avanje temelja za novogradnju

)

81. 40.· QdrеdiЙщје pravog . kuta(ili okomice па zadani рiЩЈас) kbnstr'ukcijom simetrale istokraCnog trokuta .

58

I
! I

59

1
ь

Pifa.go?i" pouto.k

4'"+

Ь2.

_

(,~.

l'r;mjt'r: (1- 3 .. _.b.It_ .... c-5
3'" + ,,- - 5'"

9 + 1'::& ZS

nih јата ра оd.mаћ poceti s kopanjem. Kod уе· cih i slozenijih zgrada treba prema obi1jezenim konturama zgrade izraditi nanosnu skelu s koje се se "izvrsiti obi1jezavanje temelja. Nanosna skela za obiljezavanje vanjskih temelja i vanjskih prizemnih zidova zgrade izrайuје se od 3 stupa i 2 daske oko svakog ugla zgrade. Za оЬНје­ zavanje unutarnjih temelja i nutarnjih nosivih zidova prizemlja izrac1uje se takva skela od 2 stupa i 1 daske prema сеНта tih temelja i zidova (sl. 44). Visina skela neka је 70-80 ст, odnosno oko 20-30 ст iznad stropne konstrukcije podruma ili podloge poda prizemlja nepodrumljenih zgrada, ako ta visina пе prelazi 1,60 ш.

jer Ы јпасе smetali daljnjem obiljefavanju i kopanju (sl. 46). Konture zgrade (temelja) па samom tlu obiljefavaju se uzim daskama (8-14 сш) debelim 24 тт tako da se pojedina daska (поrшаlпе du-

daskom dugom 30-60 ст (sl. 47), Na svakom sastavu uz vanjske bridove dasaka tre· Ьа zabiti 30-40 ст dug kocic i па taj k6cic dasku povezati еаУl0Ш.

пјт ротоспоm

.. .. .. ,.
" \,'
~sr"elt

,. iz.gft.t:Isa rtnzlte

..
'1 V

Za r'zradu ".,.cl/' Att tJtI dt:rJaJa, Јо;;' J~ UPDtrt:!J//ayaји za ~/1i~;qya71/~ JD'I'1turOJ9rat:k
; r.a ."aIQ9an;~ Ч1'l'1~(;а, pDyol/71~ , ~., Z;" ~kt

pr«ytJla"f-n,о- А" 1
//
0/

i~y/~d 0"0%90 Jcrsf«I'q;",p

!zglt*d "dO%tJO
71#1

@)....
Presjelr А-А

и-

@ .....54ltt1..l;a,,;~ 1ItI1I,k,i'ftIа l~kanj~1fI ; ,"ј.. /,,;7/tJm "a;;,'t'tJm

9IоУ7'7II(I J~tlnosta~-

71iwi p~llaptr1lj~m

~/

/

s-

~V~~;~~1::;;:: ~U а, ,~:/
2.~- ... 3.1A.•• _~ -3......._.Jt.ao•••• _~,oo-.,/

l~"
"
Ic

t

;';';':';:;',";"; " ~~~ :; ,~,;:,;,;,,"':~

.:: ::. -. -. : : : : :; :.:: ; ;.: ... :: :

--


81., 45. Fiksiranje i oblljeiavanje mјеуа па rubovima dasaka nanosne skele i пapinjanje f.ica za konture temelja (i zido1"a) i njihove Јјпnе

~ .. ..
Jzg&J 1:1зt1ЧZnе

rr-Zk~l

'7I(Z

• • ./00. L.' ... .,.. !с "'/~r, I r I "Dt'ljeLll.t sa7lf., " wrп.isJiт bridtJy/ma dasaKtt.

Tailtt' -&-~ba tainD D<I-

.Jt=.=:=====:4300

,/'

IZ9';'i/ Ј4 s;~"e

II

: : • I

I

:

Jal'l;'trni" dQJa/uz Irelн:z pazifi' dtl J't' tiz~J~ odn"sno dиil;"~ n~ l'"тсЈnu .10',' zаЈliаniч ;flYala i!t ·,.rr·~
;'nји

fJL./ 71t~dUs"J7ItJm 1tI·
.. ,"оо

I

~_._.-

А

_._Д

А

~._._.

а

~._.д'

"I>.,.иJ77(8 dllsJ~ ~
I

dasal«.

81. 42, Odredivanje pravog kuta i konstrukcije pravo-

4:t'0

kutnika( pomagala) рпmјеnоm Pitagorinog poueka

.t~m~ljn4 jaт~ i

Tlo~"! 71a110.sn~ skt!II1J
!(!rtJt:-

TI,,~rt na."OJ'n~ JJ~/~,

zine 4,0 т) polafe pljostimice ро poravnanom tlu. Nutamji brid svake das·ke mora biti па konturi, ра se јеdan i drugi kraj daske postavlja tako da· mu је nutarnji brid tocno pod пЬош viska objesenog па Zicu nanosne skele. Susjedne se daske sastavljaju i1i s prehvatima ро 1~15 сш Пј sudarima bez prehvata, i1i sudarima· ргеЬуасе-

lft'11Ji
€)... llr.{uZ71D ."а· @ ... UzdCli7ltJ nа- @ ... lIztlui "м1о...
Sfiz"ljlZ7l~~ p~llapa71J~т
.sfa..l!a"i~ I~~«: N7Il~m, I'r,ltlж_о," '/tS;ёi~tlm

t~7//~"'n~ ja.",~ i u.",~­
!ја па mit*stu SlIdаю.­ njt:r I'tmJsiog Ј' S7'~d-

U":,,,'t ...ЈtЖN-. "Itm , p~c-' ",'т /t'tyi«lma

'/а 7/aj~tI"oтп уanј­ ЈЈот Џ9!U zgradt:
-6---..310_~-----;" - - - - - ------+~ I

i:.JQ

71j~9 91arnog z;tIa

81. 47. Obiljeiavanje kontura zgrade (temelja) оЬуuЬ­ nim daskama i tiksiranje tih dasaka

I

I

Sl. 44. Uglovni i сеоn; elementi nanosne skele

у

.. . . - - - - ,

81. 43. Odredivanje pravog kuta upotrebom dviju

mjeraCih vrpca

Da li su pravi kutovi obiljezenih kontura zgra· de pravoJ.cutnog oblika tacni, пајЬоlје se kontro1ira tocnim mјеrепјещ dijagona1a koje moraju biti jednake (npr. па slici 38 АС = BD). . Za jednostavne i тanје zgrade па ravnom terenu mogu se prema obiljezenim kопtшama da.; skama omec.1iti podrumski iskopi i iskopi temelj·

Stupovi nanosne skele s presjekom oko 12 х 12 cmusa4ujuse 0~6~1,20ш od.maknuto od оЬПје­ ienih kontura, zgrade (sl. 45). Na gomji пај stupova pribijaju se (s vanjske strane) sjecimice ро­ stavljene daske debele 28 mm s gomjim rubom u horizonta1i. Na ove rubove dasaka pr~nose se рошоеu viska i zarezima fiksiraju mjesta produzenih vanjskih kontura zgrade. Kad se u zareze zabiju cavli i na njih namotaju krajevi nategnutih zica, onda te исе moraju tOC110 odgovarati рп­ је obi1jeze~m konturama zgrade. Isto tako kriZanја иса proti.vnih smjerova moraju biti tocno iznad glava Cavala па uglovima ranije fiksiranih kontura zgrade, Sto treba kontrolirati viskom. Ро5to su tako konture zgrade (temelja) fiksirane па nanosnim skelama i па njih napetim Нсата, mogu se raniје postavljeni kocici i zice posve odstraniti

Za obiljefavanje temelja nepodrиmljenih zgra· па daske nanosne skele zarezati sirine . temeljnih stopa, u zareze zabiti cavle i па пјЉ napeti zice, а sa zica viskom odrec.1ivati nutarnje rubove drugog reda dasaka, paralelnog s опјт redош koji- oznacuje jednu od vanjskih kontura zgrade (temelja). U jednostavnijim slucajevima moZe se para1elni (nutarnji) red dasaka postavljati direktnim mjerenjem !irina stopa od nutarnjeg l>rida vec postavljenog vanjskog reda (kontше) bez. pren05enja viskom sa zice. Istim postupkorit kao temelji vanjskih, оЬПје­ Zavaju se i temelji nutarnjih zidova. Kod podrиmljenih zgrada pristupa se iskopu podromskog prostora odmаЬ poslije obi1jef.avanja vanjskih kontura zgrade (temelja). Kad se dnо podromskog iskopa poravna i potpuno ocisti, ро­ stavljaju se najprije daske za оЬНЈеЬуапје nutarnјш linija temeljnih stopa vanjskih zidova роda treba

60

l

I

61

stavljajuci nutarnje rubove dasaka pod vrh viska objesenog па zicu nanosneskele. Isto tako se obiljezavaju temelji srednjih zidova па дпи podrumskog iskopa. Postavljene daske ро rubovima iskopa ostavlјаји se sve dotle dok se до njihove visine пе izrade temelji. Те daske 5tite rubove iskopa од ostecenja i uru8avanja. Uz obiljezavanje temelja treba obi1jeziti i visinu nul-tocke од ~oje се se mjeriti visine iduЫпе pojedinih dijelova zgrade. ОЫепо se kao nul-toeka obiljezuje visina buduceg podesta prizemlja (ispred prve stepenice za kat), ali роједјпј projektanti odabiru nul-tocke i па drugim mjestima, 8to se vidi и nacrtima и kojima su prikazani presjeci zgrade. Nul-toeka se obiljezava pravi1nim zarezom рilе ili па jednom од stupova nanosne skele ili па posebnom и tu svrhu usaёtenom stupu па mjestu s kojega се se ta visina lako prenositi. Кад se dovr8i obiljezavanje temelja, treba priје poeetka kopanja pozvati projektantai nadzornog inzenjera radi even tualnih primjedaba ра tek ро njihovoj suglasnosti pristupiti kopanju.
ORGANIZACIJA GRADILISTA

. Organlzacija таПЬ gradШStа. Као primjer se organizaciona shema tijesnog gradili5ta zatvorenog паејпа izgradnje za eetverokatnu stamЬепи zgradu (sl. 48). Zbogmale povrsine graёtevin­ ske parcele morao se gradilistu prikljueiti дјо javпе povrsine ispred zgrade, 5to и konkretnim sluдаје

tI;'"~.,,a ~t1't:I
М177'

I

I

(i-

.
о

ZEMLJISTA ZA TEMELJENJE
PROUCAVANJE ZEМLJISTA 1 PROPISI ZA FUNDIRANJE Nauka koja даје орса znanja о zemlji i njezinim sastavnim dijelovima naziva se geologija (starogreki: ge = zemlja). Znanja о fiziekim' svojstviша gornjih slojeva zemaljske kore даје geomehanika, а о prakticnim postupcima pri samom gradenju даје -geotehnika. Prema znanjima i dostignuCima spomenute ncщkе i паиспјЬ disciplina donosi gradevinska admil1istracija pro.pise kojih se moraju drzati struenjaci ргј projektlianju gradevina i izvodenju razlieitih zemljanih radova па gradilistima, osobito ргј fundiranju ili temeljenju gradevina. Kod nas su па snazi Privremeni tehnic-

'~

Na dobrim zemljistima dolazi и obzir оЫсnо ili jednostavno temeljenje, а па 10sim specijalno teml!ljenje (прг. pilotiranje).
ZEMLJANIH MASA Navedena dobra i 108а zemlji8ta и prirodi su vrl0 raznolika ро svom sastavu, debIjini slojeva i drugim karakteristikama, а to bitno utjeee па pravi1no temeljenje zgrada. Zbog toga se zemljista gradevinskim propisima о temeljenju dctaljnije klasificiraju kao zemljane mase ро vrstama ј kategorijama pojedine vrste, ра se odreduje njihovo ispitivanje, а prema rezultatima ispitivanja zakljuсије se kolikim se' teretom moze i smije па ispitaпот zemljistu opteretiti temeljno tl0, bez bojazni za stabilnost gradevine. Spomenuti propisi РТР-ll klasificiraju zemljaпе mase uglavnom ovako:
а)

GRADEVINSKA

КLASIFIKACIJA

Prije samog gradenja treba gradili8te planski organizirati, а to znaei snabdjeti ga ротоспјт uredajima i pravilno rasporediti mjesta za materijaI i. radna mjesta, strojeve, barake itd. U prvom redu treba urediti pristupne putove, eventualno i pruge normalnog i dekoviljskog lrolо­ sije-ka. Glavni materija1i koje treba ·deponirati па gradHistu su sljunak, pijesak, opeka, eelik za armaluru i gotovi 'konstruktivni dijelovi (npr. stube, montaini elementi i sl.). Род natkrov јН и barake sprema se zivo vapno, а род kljue se sprema се­ ment, hidratizirano vapno, sitniji materijal, alat i pomagala.Od stгojevana zgra·dama stalna mjesta zahtijevaju dizalice za materijal i mijesalice za beton te' specijalne dizalice, eventualno bageri i transporteri, dok pomieni strojevi dolaze и obzir и vecoj mjeri па gradiliStima niskogradnja. Posebпа radna mjesta па gradili8tu zahtijeva priprava . morta, betona, tesarske izraёtevine, izrada celieпе armature, а posebni pogoni i priruel1e radionice dolaze и obzir па veCim gradilistima izvan , gradova i naselja. Kancelarije uprave i rukovodstva gradilista obieno su u barakama, а tako i garдеroЬе radnika i zahodi. Organlzaciona shema gradiIista. Pravi1nu organizaciju gradilista struenjaci projektiraju i obrazlazu nacrtom koji se obieno naziva organizaciona shema gradilista.

ki propisi za obicno gradevinsko fundiranje i fundiranje па sipovima kao i Uputstva za primjenu tih propisa, sto је zajednieki i skraceno nazvano РТР-ll. Daljnja izlaganja u оуот odlomkusu skraceni izvaci nekih dijelova iz tih propisa koji se odnose па оЬјепо fundiranje.
eajev:ima odobrava nadlezni organ skup5tine opciпе Пј grada. Osim toga и ovom slueaju se morala zakupiti једпа slobodna parcela идаlјепа oko 80 m од ovog gradilista .zadeponiju opeke i eeliene armature i za radno mjesto savijaca armature. Organizacija vellkih gradillsta. Као primjer se organizaciona shemagradilista za 5 cetverokatnih Ьюkоvskih stambenih zgrada па slobodnim povrsinama. (sl. 49). Predviden је mehanizirani transport materijala s prikljuekom normalnog zeljeznickog i ograncima dekovi1js-kog kolosijeka. Slicno se organiziraju.gradilistazaniskogradпје (mostove, tunele, dolinske prcgrade i druge iпzепјегэkе objekte), ali s vecom рошпјоm i и vecem opsegu jer su takva gradilista оЫепо udalјепа оо gradova i naselja.
даје

Dobra zemljiAta. Za gradevinske svrhe, odnosno za temeljenje Иi fundiranje (latinski: fundus = teшеlјl podloga), smatra se kao dobro zemljiste опо па kojem se temeljno tl0 род teretom·· gradevine песе toliko ugnuti (deformirati) ili pokliznuti da bi to uzrokoval0 pretjerano ilј nejednoliko slijeganje, naginjanje ili рисanје i eventualno rusenje gradevine ili. njezinih konstrukcija. Dobra su zemljista uglavnom: kompaktne stijene, sljunak,pijesak,les (prapor), glina i ilovaea" аН род uvjetom да је деЫјјпа slojeva takvog zemljista barem 3,00 т ispod temeljnog tla i da пе dolazi do ispiranja ili klizanja slojeva.
LoЬ zemljiAta. Као lose zemljiste smatra se опо па kojem se иорсе пе moze graditi Пј ga treba

Prirodna l.emljiSta 1 Stijene (monolitne, nemonolitne, trosne) 11 Nevezani (nekoherentni) materijali (drobina, sljunak, pijesak, sve razvrstano ро krupnoci zrna) . ЈП Les (prapor) eolskog postanka JV Vezani (koherentni) n1aterijali (ilovaee gline) V Organski muljev} i treset

posebnim zahvatima osposobiti za gradenje. Losa su zemljista uglavnom: organski тиlј, treset i humus (crnica), zatim nehomogeno nasuto zemljiste, tzv. »zivi« pijesak (koji ispire i odnosi podzemna voda), kosi slojevi stijena па vlaznim sloјеviша gline, ра ispucane i trosne stijene. Kroz тulј, treset, сrniси i nasuto zemljiste moze sedoprijeti do dobrog zemljis·ta za temeljenje, а ispuсanе i tro§ne stijene dadu se ispiranjem i .паЬјја­ пјеm betona u pukotine osposobiti kao dobra ze~ mljista za fundiranje. dok па ostalim 10sim zemljistima пе treba graditi~

Nasuta zemljista VJ Homogena zemljista od nevezanog materijala VП Nehomogena zemljiSta od vezanog ili шје­ sovitog materijala
Na gradilistima se vade uzorci zemljanog materijala koji se pravilno sreduju i obiljeZavaju рге­ та naprijed navedenim vrstama. Za mапје i jednostavne objekte ti uzorci sluze za usporedbu sa zemljistima и okolici па kojima su vec izgrade· ni objekti, а па jos neispitanim zemljistima i za grac1evine s velikim teretima izvadeni se uzorcj laboratorijski ispituju. Jspitivanjem se utvrduju geotehnicke karakteristike (agregatno stanje, gra- . nulometrijski sastav, sti~ljivost, propustljivost, otpornost па smicanje i mineralosko-kemijske 080-

Ь)

62

63

Ьјпе), ра

se па temelju dobivenih rezultata i drugih podataka utvrctuje d01.voljeno opterecenje temeljnog tla.
SONDlRANJE (SONDAZA)
ZEМLJISTA

јаmа,

SOndaZl'lih okana (bunara) i sondaznih busotina.

Za temeljenje је va1no опо zemljiste па kojem temeljno [l0. Temeljno tl0 је ona povrsina zem· ljisnog sloja па kojoj се se neposredno izraditi (ili је vec izraden) temelj neke konstrukcije. Osim toga је vazno i zemljiSte ispod temeljnog tla do duЫпе па koju utjece teret gradevine (najcesce 3,00-4,00 т), ра se za оЬјспа temeljenja zemljista ispituju do tih dubina, а za specijalna temeljenja i znatno dublje. Kakvi su slojevi i zemljani materijali, pokazuju uzorci dobiveni iz sondaznih
је

Sondafne јате. Takve se јате ·kopaju za vadenje uroraka vezanih materijala (ilovaee i gline) u manjim dubinama (2,00-4,00 т). Кораји se па onim mjestima gradilista па kojima песе smetati samim temeljima. Dno gotove јате neka је Ьагеm 1,20 х 0,60 m sa dvije duie i jednom kracom strmiје iskopanom stijenom, а s drugom kracom stijeпот iskopanom stepellasto (za sila1enje i uzlazenje). Јата se kopa postepeno ро duЬiпапiа karak· teristicnih slojeva, а ako опј nisu izraziti, onda па svakih 1,00 т dubine treba izvrsiti iskop i uzeti uzorak s prethodno iskopanog sloja (sl. 50). Uzorak se uzima.s berme па strmijoj kosoj strani јате zabijajuci па пји specijalni сеliспј cllindar

za postepeno otkopavanje oko njega sve do-k se оп пе napuni. Tada se uzorak па donjoj strani cilindra podreze. Sa cilindra se odvine celicna glava па njegovoj gornjoj strani, а sam se cilindar sa zahvacenim materijalom specijalnim kartonom zabrtvi па gornjoj i donjoj strani i s ostalim tako

па

izvaaenim uzorcima i pismenim podacima salje laboratorijsko ispitivanje. То su neporemeceni uzorci zemljista. Sondaina оlmа (ЬunаП). Кораји se takoder saтo za vezane materijale, uglavnom tamo gdje za sondazne јате пета m.lesta i gdje је potr~!>~a

S

:r

I

@

[---

@

~
с:::= с:::=

.... ..•

®

~

"

@):

!
~

®

1/
о
о

,'

~
I

QI'

I

1
у

s

Jl

~

~

N
~siO

@... Cefzpi
71<)9

u.ЕО1'на z~ml.!r.sta

/aze rucno.tJ. ~d~nia 71epOre71lc-с~-

.

81. 50. Vadenje neporeтecenih uzoraka zeтlji~ta zabijanjem specijalnih cilindara и berтe sondai.ne
јате

:

veca dubina sondiranja (5,00--10,00 т). Рroтјег okna neka пјје ispod 1,00 т, а stijene treba razupirati. Neporemeceni uzorci vade se .izravno sa stiјепа, propisno se pakuju i obiljezavaju ро visinaта iskopa te se salju па laboratorijsko ispitivanje. SondaZ.ne bulotlne. Odgovaгaju za razlicita zemljiSta i za razlicite dubine ра se u najva1nijim slucajevima zemljista ispituju vac:tenjem uzoraka iz tih busolina. Pribor, a1at i sprave za soпdiranје. Najprimitivnije sondiranje obavlja se ротоси tzv. sondazne sipke od kruznog celika рготјега 20-40 тт koja је duga 2,00-5,00 т. Na donjem kraju sipke је siljak, а iznad njega nekoliko kosih usJeka (sl. 51а). Sipka se opetovano zabija sve dublje u ze· mljiste, а pri svakom izvlacenJu zalazi u usjeke nesto materijala ро kojem se zakljucuje vrsta ze· mljista u pojedinom sloju. Za pouzdane sondafne busotine potreban је specijalni urec:taj koji se sastoji od piramidalne skele (tronosca) s koloturnikom ispod vrha, dizalice (granika) sa сеliсnim шет i nabijalom, zaS1:itnih celicnih cijevi, celicnih motaka, svrdala i cilindara za vadenje uzoraka (sl. 51 Ь ). Piramidalna skela' izrac1uje se оЬјспо od оЫе jelove graae s репјаНсата па jednoj nozi. Nosivost dizalice neka је 3.500-4.000 kg. ёеliсnо uze neka је debelo 10--12 тт, а nabijalo tesko oko 50 kg. ZaStitne сеисnе cijevi neka su od 5 mm debelog Нта s unutarnjim promjerom 150 тт u komadima dugim 2,50--5,00 т, s izmjenicnim vanj-

,
I

I I

=:ft:;:::--:::r-

---

111000
ОВЈЕКТЈ КОЈI ЈЕ ЦНАЈЈЕ.

PROVIZORNII РОJIIОСНЈ 08ЈЕКТl

ф... Cetvorokatna sta7l/b. xgтa<!a Ј ~l clrolob. stanora @.__ - - " - -.- 6(1 yarsoп. @ .. _ - - " __ - _ _-I{() dY(JJo6. -11@___ "--.- -- '09arson . -,,ф__ - - " - -,,- _,,_ --(()о'Ytuоlmi!t. i 4()
t!vo;pos(Jlm;;' ,fano"a.

®___ ®___ А,."Ј,U!iЖ."fа- sttDl1~6 Z(f Jilnu ptlmoc ® __ ~ Zitlri:Jtlit'p"<r~iit~~/~a""'iLlk,' knikc- 'Ndn./ ® __ C;la r'nt1 spr~mi.;'te " poтoe»~ ,.aclttm;ee
@ ___ ,$prem;&Ye dlafct,~ ; fNn1ItZ9«/a.

ю-.- Z9 rao'<t upra~ ,. S,71t:likal»e P«/rui";ee кt!.tn~~/arlj't: rUkovD4stva pvzck'/is~

111"

1 ,
о

~

ф._. Jltlad/;t~

("ementtZ

.5KLADIJTA, Ј)Е.РОМЈЕ., RAJ)/~/.iTA I.5ТЯОЈЕУ/ r' Jitlrqt/z.irtZno~ "trpna @_.- Prir-uine tlСЈРОnЈје ;(iu"/ur,
trr",afu7"u
@___--#--,-рб,Ј/(с

@___ - , , -

lel/n«

ж4

@___-.-II-drrе".,.eIё @}___ - 1 1 - p~/a~rl(:iran;/' a1'm.-Ji,fi,.". ,~J.

®___ - ,,@.~_

."са

-

11-

.si"09

V«P7Jt.f.

@>... 1J.ptп"j. ,.ец,."I'I''А lJ,'//n« ЈЈ';"nl. / ,,~~Jc

@. __ .sf(J/",i 6(1 Ј"",ј";' 114:111'.,"4";' ...fu,.. <1-- Рtиliј ., prфr!Ј,.ilr.~/У• ..,1«1". ~d 8 ___ 6.rtcrlt, 1",,"''1,'$"1« 1111 ",;".."Ii.n~ . .r~c I (.i... lIjeJ.ltctl 1l.C~'ctпr @..• lJiz«/r~c

(ј___ Ја",е "(lP"~7'(./" /~,.ll1"'o

"iZp'no/

@... Poku.rna
атnа Йа

S()7I-

mot-

Sl. 49. Рптје, organizacione sheme velikog gradiliJta s mehaniziraniт transportima

64

65

SpirvJ"" .Ifr'o

o

';/a./6WlI.",~J.f.

:zrifr.

,I.jn,~i

ZI;/".o Ir?t/иs
i If3Jlllrj
J)1l;i7l~ (• .",оЈ,'/%·

'1lirw, i/"'I'4i...

.,..5faka •ха жао­

i~l mofaia ха nа­

krl:tonjl ,. lI'e"f.

sft:tvl/

,navijtZnj~,."

f·Zt/.'-'z.о:nје ·nu,јЈе

Sl. 52. Dva nacina nastavljanja celicnih sondaznih motaka i poтagala za nji1l.Ovo navijanje i zaokretanje
~ki?1 i nutarnjim navojima па krajevima svake ciJeVl .. Na dO?ji. krat prve cijevi navrce se prste~1as.tI naz?pcan! I?-?Z, а па gornji kraj najvise ciJevl navrce se сеlIспа glava za nabijanje (sl. 51с).

. Celicne motke Sl1 cijevi duge 1,00-5,00 т s promJerom 25-63 тт, а mogu biti i kгuzпi ili kva,.c::tt,.rno iI~a, J~ja 1e"'Y" ".ш;~ ck --џi/jrr J6l1o'N:i~' uZ<J_
.
~1r·1J ~il""d1'u.
.«и;,.,.
1/

1I~t:t ;,'; d/,j·~t,,!a S,;dlo. : !J~O" natol Z-SJf1'(l!о, И,./illt1 ,. ХI' ~­ %<fo{ilro /z.o a1~b,,,anJtl' a1r"IJI;.nih zп".,Ja iz kamel1,'t,.l
StUJt"y,a./ .
~:tO

+~

*"SJ

promjera zastitne cijevi (dakle do 145 тт). Spiralno svrdlo upotrebljava se za cvrstevlaZne gliпе, ilovace i druga kompaktna zemljista. Таnји­ rasto svrdlo odgovara za тапје dubine u rastresitim pjeskovitim i laksim gHnenim slojevima. Cilindricno svrdlo upotrebljava se za mokre gline, ilovace i treset. Puznim svrdlom buse se slojevi zilave gline. Zlicno (kasikasto) svrdlo upotrebljava se za cvrstu glinu, ilovacu i lapor. Ventilno cilindric110 svrdlo sluzi za rah1e i vodom zasicene slojeve, osobito za vlazan sljunak i .pijesak. Мaterijal se hvata zabijanjem. Konicna busilica primjenjuje se и slojevima suhog pijeska koji pri busenju odozgo upada и konicnu posudu. Dlijetna svrdla ili dlijeta (plosnato, krizno, zvjezdasto i dr.) upotrebljavaju se za slojeve s kamenim materijalom. Busi se naglim padovima motke pri сети se motka svaki put malo zaokrene da se dlijeto пе zaglavi. Materijal se vadi posebnom zlicom. Cilindri ,а valtenje nepo.remecenih uzoraka imaju nutarnji promjer 125 mm i visinu 250-300 тт. Na donju se stranu navrce .prstenasto sjeCivo, а па gornju glava s rupama za prolaz vode i zraka (sl. 54). Sondazu treba provesti па vise karakteristicпјЬ mjesta gradevinske parcele, а razmak sondi пе smije biti veCi od 20,00 т. Mjesta busotina tlcrtavaju se и situacioni nacrt, а za svaku busotinu izrac:tuje 'se vertikalni presjek s oznacenim dubinama i visinskim kotama slojeva, vrstama zemljista i nivoima podzemne vode (sl. 55). Iz tih grafickih prikaza i detaljnih podataka о sondiraпји sastavlja se sondazni protokol. Na temel iu tog protokola i rezultata geotehnickog ispitivanja uzoraka strucnjaci utvrduju ili izracunavaju dozvoljeno opterecenje temeljnog tla. ~/ -_.!~- . t',"-"'!'·r·,~ tP/ // _I 1 ,..... tP

DUBINA

ТЕМЕЫА

О dubini temelja odlucuje nosivost temeljnog tla, opasnost klizanja slojeva ispod temelja i то­ gucnost smrzavanja podzemne ili oborinske vode ispo~ temeljnog tla. Тетеlјl па stjenovttom tlu. Dubinu temelja па stjen.ovito',fl (kamenitom tlu) na.s~ propisi пе ograПlсиЈи, аll svakako treba uklonltl trosne povr~in­ ske slojeve, isprati i betonom zapuniti eventualrie pukotine, temeljne povrsine izravnati, ра се i и tom slucaju dubina temelja biti тапје ili vise ispod kote 'okolisnog tla. Kod takvih plitkih teтelja treba svakako sprijeciti prilaz vode do temeljne povrsine (zbog smrzavanja). Тетеlјl па tlu ОО· Йlјunk.а i pijeska. Na tlu od sljunka i hoтogenog krupnog pijeska dubina teтеlја mora biti barem 50 ст ispod povrsine okolisnog tla, аН sam~ onda ako је nivo podzemne vode ispod te dubine. Кlizanје 111 puzavost zеmlјiЙta. Na gradili~tima s kosim јli valovitim povrsinama.treba ispitati то­ .gucn~st klizanja zeтljista~ Klizanje ili puzavost nastaJe uglavnom onda kada se gornji procjediti slojevi zemljista nalaze па nepropusnon1 kosom sloju gline ili па glatkbm stjenovitom (kamenitom) sloju. Cesto se klizavost zemljista moze za~~j1.!-citi ро vaI!jskim pojavama па njegovoj povrSlШ, kao sto Је npr. nagnuto drvece i raslinstvo ~e, ~ab.ori ili .val~vi n~ .tlu. Takvo zemlji~te treb~ lspltatl sondlranJem 111 kopanjem rova (tunela) sa str~e (~l: ~6). Najbolje је па takvom zemljist,: ne. gradltl Jer su zahvati za osiguranje protiv klIzanJa vrlo skupi, а uspjeh nije sasvim siguran.

S1. 53. Svrd1a i .dlijeta z.,a уааеnје uzoraka zem1jiSta lZ sOndazmh buSotina

:l
'~'.'

,.,д".

11
I

: }/

- 1-1

.п

i~

"..'>ЈОј. а 17. d ~Oj\
I ....."

-

---1

C'i.14 zrOk

ei/t',,«ru

"': @1
Ј

.
1

I

,
.

.•

I
,

1.

draticni profili 25-35 тт. Na donji kraj prve motke navrce se svrdl0 iП cilindar. Motke se те­ d~sobno pov~zuj';1 (n~stavljaju) kosim prijekloр!та s trnovlma 1 karlkom, а па gornji kraj пај­ vlse motke tako se povezuje komad s karikom za uze. Pri busenju motke se zaokrecu specijalnom rucicom, klijestima ili stakama (sl. 52). Svrdla su za razli~ita zemljista r(izlicita (sl. 53). РrОПlЈеr svrd)a Пlоrа biti ПIПI rnanji

. I

,-rl"'-~'"

'1 f ~,..~O/
'1i'V1
.JIi.O

....-

o/

~' --4ЧО--;у..,;;-----.:; ~~;::

-- T~-~~~~~~~~~~~

G...ЛаSРОРld .и;nt/aInih huiot,'na ·и% proj~Jctirtln" zgradtl.
-'§j.~o't. 1~~
'ЩiНЈN1,,-, ,о ~ .. ~',~, ,~'t~
ЈЈ

za_j[,.:8

od

"" ItI. ; kTh"ti'1td

H"atzij'lra:za voileпp rrs,/.un,

Ј".'.;"
.

цlса za l'tIa~-

njt! <lтo.I;', ka-

./.

: ~?~':I--v!':: :: i - ~~''::.~"~''.:.'4_r-_
~Ш:;~f~ ј...... ~VШЕЯ1 L.-мJ~ Ј
.

-Jp.~:.~-=~S.-1-~_~~~;i.~-зz-ј~;;:~~l ~-... ., ......

", ,~~ + ' ,,-" ,,' ,,' . . .',-', -""" ~ i1#r#711 -i- JIИ ti~'~;{f;~Й~ l' * ~I ,,~( ~."""""".'::" ~ ti~\';{i;l~; t 'i"'~}.1;t!.;'!f..,r.
~'" ' ,~," , ,
... ,\: "~, ~ " ...

_ ,,~ , ,'.',

~ п .. --~--------f-с: Ш ~
~~
i

S1. ?6.. Tt!n:el i~kopa и .~eтtjistu s kosom povrsUwт radt lspttlvanJa zeтlJlsta osobito zbog opasnosti klizanja

ii
V

11

па Kam~n4

а: 11 1
1

I

.., т~na r ,;a1fl~-

'_"",,<,~,~ i ,','.",',',:,
;

",

~:::::'>;:: .!
,,'

~

~J.
~,

""9 ~/n4

@._.Spra~~

drchl;~no9 Jaт~"a r иаmrnО9 Ьта;l1О-

ZCI.

vat:1'lf:n;~ ~'z bu;ofrnl' ZI~oraka.

-""';Ћ':~.fo:.~-;-~_~_~~:;'4':';'!- .t:-~ -lfl--.:L"'~ "'tc---. a-'';'.so'..Р:;'~i>!'; ~'!I:W1:iЈ.-$'.r,;;. :'.i_~7.:.i".:t..'/;j 11100 Sloi4'1'/ u",lJ..;i"ta р",*та i:и1lJ'~nr'", u~",,('imt% i3 ~tJ-

®...j~ai"e, buiolr'."e

4120

i sprave za ~vatanie i izviacen/e s1om1;enihmotaka i kaтe-ne praSine·

81" 55.Siiitaёioni пас,! zg-riйflГsrasјюrеdоm sondaimh busotina i grafickim pтikazoт zemljanog materijala и pojedinoj busotini

Sl. 57. Normalne dubine iskopa za vanjske temelje nepodrumljenih zgrada па dobrom zemljistu

66

67

ostalim vrstama dobrog zemlJfita. Na ostal1ffi vrstama temeljnog tla dubina teme· lја тога biti ispod granice smrzavanja. Ро nasim prop~~ima је granica smrzavanja 70-100 ст ispod povrsmskog tla. Род povrsinskim tlom r~umijeva se naravna, otkopana, nasuta, рорlосепа ilј inace ure?ena razina tere~a oko vanjskih kontura gradеvше (sl. 57). DuЬша od 70-100 ст осјепјије se prema klimatskih prilikama kraja u kojem se gradi.
NOSIVOST TEMELJNOG
ТLA

Teme~ji па

~

.:: 1- 1.,00 6ci- +

.. ~ 0,93 -Н_. +-~-_+
':' ,90----.b---·--·:---t
'1"
t
t

!! O,S6---+-+

~" о,66--' +-.-:-"+-~--t ! I • Q...
~.:::-~;::, о

\llJO t:= ~

10 ст dublje od predvidene dubine ·temelja. U toj se udubini betonira podlozni blok visok 40 ст, ра ти је gornja povrsina 10 ст iznad дпа јате (51_ 59).

јет


~ ~
~

,8)-.... · +--:---;- - ~ --:-- + ,,_;::,. Q I I
I
:

Ima vise nacina opterecenja podloznog bloka

,&0-- - +-1--i---':"--:---~
-0<- f

f

)St.O \1 ~ 116
о

1',: ~ , I -t "~---,- -"," --,- --1- --~.-+
I
f , ,

-+
I

. ~_E О ::::: ~ \:i ,"O--·-t--i--T·-""-~- -I---:--'--i--+'" Ј:Ј'О66 -----t"-, .. -I---,---,-- . . --+- .. ,. -~--'--"': ()'6
I ; : :

,'f3"'-'-+--r--:---:"--~---:---'---~-'I : :
I

I

"ц .63-,...·+--I--~--~--:.. -.; - -;--~--'- -I--~--+
1 : : : : : : ;

~ !;)·о

I

:

'

:

,

, 1 '

I

I

,

:

:

I

Kolikim se teretom moze opteretiti temeljno tl0 u nekom zemljistu, moze se ро nasim propisiта utvrditi па cetiri nacina: prema podacima sa slicnih vec izgradenih gradilista u okolici gradevinske parcele, prema standardnim podacima (tabelama) iz gradevinskih propisa, prema родасјта dobivenim pokusnim opterecenjima tla i prema racunskim ispitivanjima па bazi geotehnickih ispitivanja. Sva cetiri пасјпа primjenjuju se u vrl0 vaznim slucajevima i za specijalno temeljenje, а za obicno temeljenje доlзzе и obzir prva dya nacina па priblizno poznatim, а treCi па jos nepoznatim zemljistima. Dozvoljeno opterecenje tla и gradevinskoj tehnici, ,odnosno u statici, oznacuje se kao (Jd (starogrcko slovo s sa indeksom d) а cita se: sigma dozvolj"eno. Njegovu velicinu daje omjer cjelokupnog opterecenja Р (obicno u kg) i povrsine F (obicno u ст 2 ) па koju se taj teret jednoliko rasporeduje, ра se pise:
р

~.:::-~' ~-~ 060-11- --t--i--r-~---t--r-.,--'-04--T- ;--;--+. : : !-""Оsб- .._-...l._l--~-Ј---:--Ј--: - Ј.--,--.--,---г--,-- ....... : ~ : : ; · ~~. f t I -.I
I
I

se dodaju vrece .s pijeskom, cement?~ ili. drugi teski materijal. Za taj nacin treba рп lzradl рod­ loznog bloka u sredini njegove gornje plohe ugraditi vertikalnu motku koja svojim gornjim kra6/1
fJpesje Ir
А-Л

i odmjeravanje slijeganja tla. Ј edan је nacin da se па podlozni blok slaze prosirena podloga od celicnih traverzi па koje

!

~

':' QS3----t-y-~--~- -,-- т--:- --:- -7- -:-- ~ --~- - ;-- -:--+О,50----1-·t -t -! -+--t"+-+-+-+-+-.l.--~-.l.-l--+ -= .~ ; + t ~ ~ .' Ј ! i ! l 1 l i t
I I
I :

I

,
t

I

f

1

,

f

:

I

I

I

I

I

I

I

t

t

:

N

t~~~~~~~_з~g~~~:i:~ ....... _ _ ,.... ......- _ 1""4"0" d o 0''0~ ~ ~

'1

,

••

I

t

I

4===:= di.lbin~ dna !emel/a
51. 58 .. Gratikon

«1 2.00 "О o.S'tJ7Ir ISPOt:l poy r sir1IJ olto''';no9 fla ~

о р:осеn!и .smanjenja propisanog dl!zvol}ello~ napr~zanJa po/edme 1J rste tla u slllcajeVlma kad Је du.[nna temel/a manја od 2 ОО т ispod

okoliSnog tla

'

sitni pijesak, srednjc gust i vlazan prasinasti pijesak, gust zasicen vodom
таl0
ЈП

Otl

= 2,00 kp/cm 2 = 1,50 kp/cm 2

ОЈ

hvata srednji dio horizontalne poluge iznad pokusnejame. Та poluga mora biti jednim svojim krajem pomicnim zglobom povezana s cvrstim stupom, а па drugom јој је kraju igla koja па skali drugog cvrstog stupa pokazuje slijeganje tla u pojedinoj fazi opterecenja (51. 60). Drugi је паСјп da se podlozni blok tlaci hidraиНспот dizaHcom Ciji manometar pokazuje visinu opterecenja и роједјпој fazi, а slijeganje se ocitava па fiksnoj skali prema igli poluge kao и prvom паСјпи. Dizalica se stavlja па betonske Пј kamene podloske iznad podloznog bloka do visine nesto ispod okolisnog tla. Na toj visini neka је dizalica pokrivena traverzom koja jeopterecena teretom nesto vecim od onoga predvidenog za ispitivanje и najvisoj fazi. Stavljanjem и pogon dizalica se upire u veCi teret odozgo i tlaci род­ lozni blok па temeljno tl0 koje se pod tlakom slijeze (sl. 61). Nasim su propisima preporucene ve1icine ор­ terecenja i trajanje pojedine· faze opterecenja preта stisljivosti i propustljivosti pojedine vrste tla. Tako је npr. za srednje stisljivo i propustljivo tl0 preporuceno postepeno povecanje opterecenja u pojedinoj fazi ро 0,50 kp/cm 2 svaka 2 sata kroz vrijeme од 24 sata. Preporuceno је i rasterecenje po.slije onolikog opterecenja koje se predvida kao dozvoljeno, ра zatim ponovno opterecenje и fazaта до dvostrukog од dozvoljenog. Rezultati se prikazuju dijagramima (sl. 62).

Les: suhi, s prirodnom vlagom
до

15%

ОЈ

= 2,50 kp/cm 2

ОЈ=IГ

S1. 59. Propisna јаmа za pokusno opte1-ecenje tla i nааn ugradbe podlotnog lJetonskogbloka
sJtgft:, z.tIt

Ј asno је da se za cvrsce temeljno tlo moze dozvoliti Yv~ce, а za slabije тапје opterecenje, ра su za

razl1clte vrste tla dozvoljene razlicite velicine opterecenja. Standardni podaci za dozvoljena opterecenja tla. Nasi propisi predvidjeli su visine dozvoljenih ор­ terecenja svih kategorija zemljiSta ро gradevinskoj kvalifikaciji osim onih pod V i VП jer su to nenosiva zemljiSta. Iz til1 propisa, koji vrijede kao standardni podtLci, daju se ovdje visine dozvolјепЉ opterecenja za slucajeve u kojima se uzima~и u o~zir sam? osnovna (primarna) opterecenja 1 kad Је temelJno tlo u dubini od 2,00 m ispod okolisnog tla.
Ј

IV Vezani materija1i: cvrsta ilovaca, srednje porozna cvrsta i1ovaca, јасе porozna cvrsta glina

,је sl;,rgIl";S'
(Jd

.;/1,,1'''-

= 2,50 kp/cm 2

ОЈ ОЈ

= 2,00

kp/cm 2

= 3,OOkp/cm 2

Za dubinu temeljnog tla тапји od 2,00 т smaпјији se vrijednosti za ОЈ, i to za dubinu od 0,50 т za 50%, а za dubine од 0,50-:-2,00 т ро linearnoj interpolaciji (sl. 58), Prema tome za temeljno tl0 па cvrstoj glini u dubini од 0,80 т moze se racunati samo sa 60% od 3 kp/cm2, dakle sa 1,80
kplcm 2•

81. 62. 1'.rimjer dijagrama izradenog prilikom jednog
proplSnO oba~'ljanog pokusnog opterecenja tla

Za dubine preko 2,00 mpovecavaju se vrijeclnosti za Od' ро posebnim dokazima i formu]ama. Pokus.na opte~~cenja tla. Za ispitivanje nosivosri n~pozn~tl~ zemlJlsta kopaju se па karakteristicПlт mJ~stlma Ьи.диСјћ temelja јате do predvideпе duЬш~ tem.el~a. Pr~ma. kvaIiteti zemljista па otkopanoJ dиЬШl zaklJucuJe se nosivost tla рге­ та sta~dardnim podacima i ispituje роkиsпiш ор­ terecenJem tla. Ро nasim propisima kopaju se јате za pokusna opterecenja tla па povrsinama 3 х 3 т до dubine 20 ст iznad buduceg temeljnog tla. ·Zatim se па st;edini iskopane јате kopa udubina povrsine 71,· 71 ст (= 5.000 ст ili 0,50 т ) s ravnim dnom za 30 ст nizim od vec iskopanog dna јате, tj. za
2
2

Stijene: monolitne ispucane ali popravljene
ОЈ
ОЈ

= lП cvrstoce
па

pritisak

= 15-6 kp/cm 2

П

Nevezani materijali: krupni sljunak sa cistim pijeskom sitni sljunak krupni pijesak srednje gust, bez obzira па vlaznost

t1«cn; ktltco
z.".J"

ОЈ

= 6

kp/cm2 kp/cm2 kp/cm2

ОЈ= ОЈ

5
3~50

~J /11I1«ljl".,/,. ,,1.f,tlFII.p«U9.tI' "
lflrtt ZII

~itt:l~t1l"';' IliJ~,-

t •• 00

=

Sl. 61.NiLcinjitikusnog--uрtеrесеnја tla tlaёeniem podloznog bloka ltidraulickom di1.alicom, koја se па gornjoj strani UРЁте и protuteret

U predocenom dijagramu vide se velicine slijeganja tla kroz postepeno opterecenje u fazama ро 0,50 .kp/cm2 kroz svaka 2 sata, а kroz vrijeme od 24 sata. Vidi se da је poslije 8 sati, odnosno poslije 4 faze dvosatnog opterecenja tla ро 0,50 kp/cm2, izvrseno potpUno rastereeenje. Pri opteгесепји do 2 kp/cm! tl0 se sleglo za 1 тт, а рп rasterecenju kroz 2 + 2 = 4 sata tl0 se »povratilo« па slegnuce nesto manje od 0,5 тт. Pod. daljnjim opterecenjima tl0 se pravi1no -slijeze, а kod optereeenja dvostrukog od' predvic:teno dozvoljenog, tj. kod 4 kp/cm 2 тои doci do »lота tla«, tj. do' pretjeranog slijeganja јН do »izbijanja« tla oko podloZnog bloka prema gore. Koliko је optereeenje 4 kp/cm2, mof.e se pribliZno predociti ШО da орјsani podloini blok, odnosno tl0 ispod пјер, nosi dva natovarena vagona (20.000 kg).

68

69

ZEMLJANI RADOVI
VRSTE ZEМUANIH RAOOVA I КAТEGORIJE
ZEМUISTA

U pra-ksi se obavlja samo nekoliko vrsta zemljanih radova, 8to је uvijek ,ovisno о zemljistu, odnosno о primjeni alata, pomagala, aparata i strojeva. Glavne vrste zemljanlh radova. Vrlo opsezni zemljani radovi izvrsuj'u se па objektima niskogradnje (gradevinarstva), а na,objektima visokogradnje (arbltekture) ogranicuju se .ti radovi uglavnom па uredenja gradilista, kopanja za ро­ drumske prostore, temelje i podzemne vodove. Izvr8enjem zemljanih radova ·dobivaju se uglavпот otkopi, iskopi i nasipi. Radovi za otkope i iskope su kopanje, kidanje i miniranje, а za па­ sipe nаЫјаnје, planiranje i valjanje, sve uz transportiranje zemljanog materijala. Kategorlzacija zemljiita za zemljane radove. Izvr8enje pojedinih vrsta zemljanih radova razlikuje se prema vrstama zemljanog materijala jer razlicite vrste materijala zahtijevaju razlicite vrste alata, strojeva i drugih sredstava za izvrsenje В­ dova. Zbog pravilnog i jednoobraznog planiranj~ zemljanih radova (proracunavanje potrebe radne snage, alata, strojeva, sredstava, trajanja radova i njihova kostanja) ро nasim propisima dijele se vrste zemlje па 7 kategorija karakttristicnih ро osnovnom alatu i sredstvima za rad па ројеdinој vrsti.· Prema tome ova se kategorizacija razlikuje od опе u geotehnickoj klasifikaciji zemljanih та­ sa о ~ojoj је bilo govora u prijaSnjem poglavlju о zemlJistima, а koja se odnosi па geotehnicka ispitivanja i dozvoljena opterec~:nja temeljnog tla. Kategorije zemljista 5 obzirom па zemljane radove su· оуе: Ј kategorija: rastresita zemlja, laka ili meka zemlja, cisti pijesak, nevezani sljunak, Ьuши5, rastresiti les i 5licna zemlja. Корanје lopatom, even.tualno asovom; 11 kategorija: plodna zemlja, meka zdravica i рје­ skusa, laka pjeskovita glina i glinovit pijesak, zbijen pijesak i sitniji. sljuna, u slabijevezivom zemljistu. Корапје asovom,' 111 kategorija: Cvrsta. ~ zilava zemlja, zdravica, g~ubi poluvezan sljunak, utrin5ka zemljistil s ko- . madima kamena samca i prirodno. vldna' g1ina 5' таliт procentom pijeska. КоpanјеаЈovoт i pijukom (budakom, krampom, tmokopom);

ЈУ kategorija: slabije uvaljani Пј dobro ugaieni nasipi, 5uha barska zemljista, kamena drobina, suha glina, glinenci, glineni skriljevci, lapor i sl. То је IV /1 kategorija za kopanje pijukom te odvaljivanje pralicama (polugama, cuskijama) i klinovima. U IV /2 kategoriji su tro8ne 5tijene, tj. formacije u pr.ijelazu i raspadanju, lapor, meksi i raspucani vapnenci, meksi pjescari, konglomerati i sl. Корanје i odvaljivanje kao pod IV/1, аН i razbijanje batovima kao i kidanje ротоси baruta; V kategorija: srednjocvrste stijene, vapnenci, pjescari, konglomerati. vulkanski tufovi i sl. Razbijanje batovima, odvaljivanje pralicama, kopanje pijucima i kidanje barutom,' V Ј kategorija: cvrste аН krhke stijene, jedri vapnenci, dolomiti, pje8cari, konglomerati i sl. RazЬјјanје (kidanje) eksplozivom (dinamitom); УЈЈ kategorija: vrl0 cvrste stijene, granit, gabro, porfir baratt i sl. Raz1?ijanje i kidanje 5ато eksplozivom (dinamitom).
.,)

Ко~nI alat I pomagala. Na тапјјт (tijesnim) gradi1istima па kojima је razmjemo таlеп opseg zemljanih radova jos uvijek se upotrebljavaju rucni alat i pomagala. Lopate 5 celicnim listom i drvenim drZa10m dobro slше za pobiranje, zahvatanje, odbacivanje i tovarenje zemljanog materijala 1 kategorije (51. 63). Nazivaju se i lopate pobiraee. Asovi se upotrebljavaju za kopanje i prebacivanje zemljista П i IП kategorije. Prema sastavu zemljiSta i potrebnoj dubini kopanja razlikuju se tri glavne vrste asova (51. 64). Nazivaju se i lopate stihace. Prijuci ili krampovi sluze za kopanje i odvaljivanje gromada zemljista IП, IV i V kategorije. Dva сеНспа kraka mogu biti i1i оЬа zasiljena јН jedan zasiljen а drugi sa sjecivom (sl. 65а). Budaci ili trnokopi imaju 5ато jedan krak а sluze slicno kao pijuci ($1. 65Ь).. Pralice (poluge) јН cuskije upotrebljavaju se za odvaljivanjе, razdvajanje i izdizanje ispucanih i trosnih stijena (sl. 66а). Za razbi.ian.ie kamena sluze batovi razlicitih teiina (sl. 66Ь). Za odvaIjivanje kamenih blokova upotrebljavaju se сеис­ ni klinovi (sl. 66с). - _.. - _.. - --- - -... - - - - - - --- - --- -

I

I

Г

ф Оаfovi /«К1"///

...

4~"O

4,40

81 66 Pralice (lomilice, poluge, cuskije), ba~t?Vi. i kllnovl za rШno odva1jivanje izdizo;n~e i raZ~~lan~e zemljista JV/ 1 kategorije, kao i da1ln1e od~alltVanle i kidanje eksp1ozivom rastresenth sttJ ena
~elicna dlijeta upotrebljavaju se za rucnu izradu busotina u 5tijenama V, VI i VП kategorije, u koje se stavlja eksploziv (barut јН dinamit) za razbijanje stijena. Najcesce u tu svrhu sltdi plosnato dlijeto, zatim dvosjeklo kriino i zvjezdasto (sl. 67). Zdrobljeni materijal vadi se iz busotine specijalnom ilicom.

ЛLAт, POМAGALA

1 STROJEVI
I

ъt
ј
~

Kako је vec u prednjoj kategorizaciji navedeпо, za zemljoradnje upotrebljava se rucni alat i pomagala, mehanicki aparati i strojevi.

.. -

---- - ---

}-I

t- ""
~
I

-- -r-.

Ј ____ . :___ ~.,_! __ --1-- -·~--l--=~i
,ft-0f8-t.O-*
I(s.t

1
~

I

I

I

:

I

I~

$i/jas1i' аlОЈ' OJ,t"!ni. «;08' SI. 64. tetiri vrste aSova

~

Ij'-.-~

"'-..-а...,...

1:!О.

A1DI' $ naramltom ,"bastc ai.

vanje

П

i

ЈП

za rucno kopanje i odbacikategorije (lopate kopaee i §tihace) Sl. 67. teli~na dlijeta za izradu Ьшоtinа и ze.m1tistima visш kategorij~ (s~!ienam,!). и syrhu stav1 anl a l eksp10ztva t za mtntranJe

Q.

!

ъ

..r +---------------------~ +-,~----------~------~L

'"

@... р,ј'uА /Ar-amp/
~f~-------a5-"--------~

r--~----~--1~·----J,~;
+-~ ~---, ,---~Sl. 63. Tтi vrste lopata za rucпo роЫтаnје i odbaci"аnје zeт1janog mateтijala Ј kategorije (lopate ро­
bira~e)
Н5
II

~

~/

'

I

.

-+. +, ,

,,"

~5

81'-.
•• 1.0

@... l3udak /lrllol<op/

81. 65. Pijuci (krampovi) i budaci (trnokopi) za TU~nO . ,kopanje i odvaljivanje zemljUta ПЈ, JV i V kategorije

70

71

Za rucni transport па gradi1istu upotrebljavaju se jos uvijek drvene tacke sadrfaja 0,05-0,06 тЈ, ра је potrebno 16-20 tacaka za 1,00 тЈ rastresitog zemljanog Дlaterijala (sl. 68а). Mjesto tacaka upotrebljavaju se sve vise јара­ ner-kolica sa 2 guшепа kotaca i sa сеliспот kosaroт sadrzaja oko 0,18 тЈ, kao sto је npr. tip L-180 nase proizvodnje (sl. 68Ь).
Mehanl~1d aparatl. Za neke zahvate u zemljanim radovima vrl0 se uspjesno upotrebljavaju те­ hanicki aparati koji najcesce djeluju ротоси ро­ kretnog kompresora s benzinskim, elektricnim' ili drugim motorom (sl. 69а).

Strojev1. Suvremenim strojevima za zemljane radove postizu se izvanredni rezultati pri gradenju cesta, zeljeznickih pruga, vodogradevinskih оЬје­ kata, ali па manjim i tjesnijim gradilistima zgrada, па kojima је opseg zemljanih radova ргеmа opsegu svih ostalih radova cesto neznatan (прг. pri gradenju stambenih tornjeva), пе dolaze toliko do izraZaja oni najefektniji veliki strojevi, nego uglavnom manji strojevi za zemljane radove i transporte zemljanog materijala. Za crpenje vode (oborinske Нј podzemne) iz temeljnih јаmа i podrumskih iskopa upotrebljavaju se razlicite рumре od kojih su najvaznije риmре s dijafragmom, klipne рumре i centrifugalne риmре (sl. 70).

@ ... Sh~ml1. ba9~l'a

" du6i71Jkorn i/1-.
сот / Јара 7ии1~~~~~~mm~~

® ... J;'~m(J /;a9~ra.

..$ ri.si77fkom ;Ii(от / kopa pod-

hvot077l-kаО mofr.'ka/

lira.toт-Irao аlор/

0 . . Pokr-еtni

/.

@ ... Раmра Ј drjајРО91Лоm
'~

.

@

@ ... .,.цё;са @ ..• dol'odl<ompriт/,a7lDfl

:-,-r
r:: ~

o

~ (J) ... ci,.efaljka Ха sfa"/ia,,;~

z.ra.lra.

aparata
pogoТl

и

'~
,

t::\
\!:.Ј

fd\'; ~ I
--

@. '0 CI~n71'r071a !1umеnа ri-

.I~y /doY<Jd

Pnt'umatP71eumatska lopata
Јиi

,,; leAil

otkop-

1'n~l.lmat.1I<l· !ekil-hШа1" /d!li'~to za m"l1rlt~"ЩЈе/

t

loml'r. zrai<tl
-1:20

- 1 -rL\
~.
1

~... J(lip77a ритра ,
tJSl S77a.k<J rpa.

SI. 69. Pokretni kompresor i mehanicki aparati za kopanje, odvaljivanje i busenje zemljista Pneumatska lopata, teska oko 10 kg, odgovara za udarno kopanje ~mljista III ј IV kategorije s efektom 15--20 puta vecim оо rucne lopate (sl, 69b).U istom smislu djeluje pneumatskidl kopni cekic ciji se siljasti vrSak pod pritiskom krece gore-dolje, prodire u raspukline. tvrdog materiјаlа IV, V i VJ kategorije i izdiZe ih (sl. 69с). Pneumatski сеkiс-Ьшаr ili pneumatsko dlijeto djeluje slicno kao naprijed. spomenuti otkopni се· юс, аН mu semjesto Siljka montira plosnato, dvostruko kriZno ili zvjezdasto dlijetopromjera 22-41 mm, odnosno za 2-3 тт vi~e odpromjera dinamitne patrone jer se tim сеюеет najeesce izrac:tuju bu§otine za miniranje. Te!ina ееюеа је 9-20 kg. Izvr~uje 2.000-3.000 udaraca u minuti. Јedan radnik ovim apaiatom posti!e 8-10 puta veei efekt od dvojice radnika koji rucno izrac:tuju busotinu (sl. 69d). '

SI. 70. Tri vrste pumpi za crpljenje vode па gradilistima Bageri (jaruzala) upotrebljavaju se za otkope i iskope и' sirokim prostorima. NаgгаdШstimа za zgrade najprikladniji је tzv. Ьаке, s dubinskom kasikom koji kopa pothvatom 1,25--1,60 т duboko i 5,50---7,10 т visoko, s kaSikom saddaja 0,381,00 .тЈ, s Ьпјпот kopanja i Ьrzinот dizanja Ь­ sike ро 17-24' m/min. Takvi su npr. bageri doтасе proizvodnje tipovi и. В. 0,35 1 U. В. 0;50 (sl. 71). Buldo1.eri i angldo1.eri su teski strojevi za ро­ vrsinsko otkapanje (struganje) zemljista ОЬјСПО u slojevima dubokim ро 30 ст. То su traktori gusjeniCari kојiШa је na prednjoj strani popreCno' montiran teski horizontalni по!. Тај nol је kod buldozera f~ksiran, ра ostruganu zemlju gura ravпо naprijed.Kod angldozera se по! mof.e donekle

@... Sh~ma

.~. . . /~9·~itl.t/t!~'!

huldoz~7'a
SI. 12.
Shвme

0 ... Shema an9Idoz~'Pa
buldozera i angldozera

hfkd tНl't,циl

72

73

zaokrenuti па lijevu Пј desnu stranu, ра istruganu zemlju moze gurati пе samo ravno naprijed nego i odbijati па lijevu i desnu stranu. Mali tip takvog angldozera је npr. nas Т. G.-50, kojemu је ukupna tezina 6.200 kg (sl. 72). Skrejperi sluze za istu svrhu kao dozeri, аН јт је konstrukcija i пасјп rada drugaciji. Skrejperi otkopanu zemlJu пе guraju niti odbacuju,

([епје transportnih i nekih radnih povrsina па vrl0 veIikim Igradilistima, osobito па gradilistima veIikih industrijskih kombinata. U tu svrhu sluze valjci-jezevi, kakav је npr. nas tip G, Ј.-14 (sl. 73а), parni i motorni valjci, kao npr. М. V.-6 Р (sl. 73Ь) i vibracioni nabijaci, kao npr. V. N.-8. Za vucu i transport zemljanih тasa па manjim gradiIistima vrlo su dobri таli damper-kiperi, kao npr. tip Picco-II kojemu је kapacitet samo 1,50 тЈ (sl. 74). Za vece transporte slиze kamioni razlicitog kapaciteta.
-ОLТсс

senom otkopu naziva se dno otkopa (sl. 76). Otkopi su ovisni о kategoriji zemljista koja se kopa uglavnom zbog primjene odgovarajuceg a]ata, ро· magala i strojeva.

Za otkapanje manjih povrsina upotrebljavaju se rucni alati i sredstva (barut, dinamit) koja su spomenuta рл kategorizaciji zemljista. Za otkaрапја velikih povrsina upotrebljavaju se bageri za zemljista 1 i 11 kategorije, а buldozeri, angldozeri i skrejperi za zemljista 1, 11, 111 i IV kategorije, аН se u zemljistu IV /2 kategorije moraju vece kamene gromade razbijati i kidati tako da komadi пе prelaze {lajvecu dimenziju od 30 ст. Лkо se to izvrsi.i u zemljistu V kategorije, onda se i па tom zemljistu mogu upotrijebiti spomenuti strojevi.
Мfnlranje. Катепе gromade i stijene kidaju se i razbijaju miniranjem. Za miniranje treba па 510bodnoj povrsini stijene (kamena) izraditi busotine ро izvjesnom redu, medusobnom razmaku ј dubini, u dno busotine staviti eksploziv paga aktivirati ili direktnim prenosom vatre putem fitilja ilј upaljivaca (kapsle) ilј elektricnim раlје­ пјеm. Бkspl0ziја kida, razbija i odbacuje stanovit1;1 kolicinu kamena, koja se pobire i odstranjuje. Busotine se izra.duju rucno сеliспiш dlijetima, а brze i laksp pneumatskim cekicima. Promjer busotina је 22-41 тт а dubina ovisi о cvrstoci i kolicini materijala za kidanje. Najmanji efekt se postizava па stijenama s jednom slobodnom povrsinom ako su busotine okomite па tu ро­ vrsinu. Zbog toga treba busotine izraditi pod kutom od 15°-4S~ s obzirom па slobodnu povrsinu, а u tоИkiт meausobnim razmacima da poslije eksplozije пе ostanu nepozeljni lijevci па mjestiта busotina а bregovi izmedu njih (sl. 77). Povoljniji efekt miniranja postize se па stijeпата s dvije medusobne priblizno okomite slobodne povrsine. U takvim slucajevima izraduju se busotine па gornjoj slobodnoj povrsini u redo-

Ijtvaoni'" !eljt:ta.; tyoTni,o stTOјпа-ОSIЈЕК-

.,f'-- f 850 ----;f :г- 1ЈОО ---;fl

ј--_.

ј

--т
Sl. 76. PopreCni presjek jednog otkopa

tlt yoa'6tp

~.s.lialt '~ pr.cn; p,';ultom

----+
11 -100

~.~~-=:;.....&.
: .."

8JG~~

ПР 8\.У.

- БР

,f'-- fSOO--,f'SOIO - - - 1 / 1 -

?jt--4'" --:f-(,tOQ

I

"',.0 -,f'-:

Sa<l"'%6"/ Jna,.tI_ ..• _....•. _.-t;__ ,
vl<иf,'!а tt-iina_ ............ l.tkJtJ J~

U«и1'",а t4Iiпа_ ...........-'I.-'I~"ltg Втzin« /rry~/4 .......... ~ з()h./It

Korisni

t"'4t. ............. 2-'1&13"9

.оЈ7"е!. и т;n.

P~cт z ~illel-m.,to,. S1N19е 2Т-Ј" Кј, fflJ()-lOQО

Йrпnc .... ~1'.1J)

".tI,ј'lII 6hlt4";a~3,'S'..

Otkopi zemljista visih kategorija moraju se izvrsiti miniranjem, а to је specijalan posao kojim moraju rukovati za to kvalificirani strucnjaci. . Pri izradi otkopa treba urediti nastale usjeke s obzirom па njihove nagibe i urediti njihove ро­ vrsine, ра се se о tome dati osnovni podaci. Otkopi s obzirom па kategoriju zemljllta koje se kopa. Izrada otkopa dolazi u obzir uglavnom па kosim ili nagnutim terenima Пј gradevinskim par· сеlата uz koje је prometni put па njihovoj nizoj strani. Otkapanjem treba poC.injati па toj niZoj strani napredujuci prema viSoj. Na otkopanoj ро­ vrsini obicno 'se ostavlja manji nagib (oko 2%) prema nizoj strani. Smjer otkapanja od njze preта visoj strani omogucuje postepeno pribHzavaпје transportnog sredstva do mjesta otkapanja radi utovara, а osujeceno је i zadrzavanje оЪо­ rinske vode.
I

Sl. 74. Damper-kiper »Picco ]]« domace proizvodnje

Sl. 73. »Jez-valjak« i motorni valjak domace proizvodnje

nego је utovaruju u svoju сеНспи kosaru, transportiraju i istovaruju ра tako obavljaju cetiri razIicite funkcije. Kod nas se. proizvode skrejperi tipa S. К.-6,5 koji kopaju i utovaruju ро 6,5 т 3 • Sabijanje povrsinskih slojeva vrlo је vazno pri gradenju cesta i drugih gradevinskih objekata, а pri gradenju zgrada dolazi u obzir samo za ureSTROJNA TOVARNA TRBOVLJr. ;'5ТТ-;
_ _ __ - - - -

Za utovarivanje otkopanezemlje u neko transportno sredstvo vrlo dobro. sluze prenosne i prevozne gumene trake ili transporteri koji se рл rucnom kopanju podrumskih prostora i temeljnih јата postave tako da se svaka lopata iskopaпе zemlje иЬасије izravno па donju stral1U gume· пе t~ake s сјје gornje strane materijal konstantno pada u prevozno sredstvo (sl. 75).
ОТКОРI

Otkopi nastaju otkapanjem zemljista iznad пј­ velete ili razine projektirane uredene povrsine ili platoa. Povrsina ili platokoji se dobiva ро izvr___ -~
. _ ' .• '

/

__

Ј..

~
~~---

~" _ . ----_.ј
'.', " I

'r"4/mo"lZ

"', • • • •/..,.,

-х------

.-

- --

;i~~: ~.T· ~ ~~

0(,...

71ФЈtDlrqкс:

i00

-= , Nai"~<l' nagij, !ra.fer «,'. 200

Тј р ~ •... _оо А. -.... .во ...... _С_. __ • '0 D__ ... EIcktTomot'ftr____ .. Н_. ____ .h _~_.KClpdcittt. ~ _. __ ~_. ТсliТ\С1 tTd1\SpQ1'te r o. т р v 50&.... 8,00"" ---.. Z,15 "111---_ .0,'1111 •• ~_. 0,70 "!п. _" • ~,O I<S .... _... 3,00 m ..... 1,00 тоооо. 3,5' t/s ___ . ____ ._ о -оо '(100 kq ... - 5tO- •.. 10,oо 2,4~_" __ -._ q.t "..... 0"0 "~ ..... 2,~ " .... _.... 3,'0 ".... _.·2,SO" ...... 3,5' " __ •• _. _. _ -_._.1.300" -.-5ј2. .... 1 2,оо ........ 2.', ........ О,&1'' ...... 0''0 ....... 2," ._ .. _..... ~,"'O'! ••.•. ~'Of' ...... },5 .~----_. ___ ._ ... 1.~OO 11
ff . . . . .

® . .Poyp~Cт u{,'lIal ~11~/oz;j~ m'na ".!,irun.,.-* sf'/~."t: 1)&I;С1ћ"~. UI1l"lJ~f'II'h па slohC101..,.,u por.""s(nu

1010

®-.. Bu;oћ'п~
SI. 78.
Bиlotine

Sl.

15. Tri tipa trakastih transportera domace P"o;zvodnje

Sl. 77. Nepovoljan uCinak тiпa и 'okoтitim bиlo­ tinamana tvrdojstijeni--kojoj-je--samo jedna povr$ina slobodnll i povoljQn uCi1Zllk nibia.· u' kosim ЬUSоtiпщпа. па tak1ioj· stijeni

fvref,'/, "sta Јamта.
za miniranie stije1Zll kojim4 su dvije povrsine slobodne

71Iiп(;.anj~ st,j't>ncz 0«

Z4

ste~nai/i:J

?Ј.'

74

75

vima prib1izno pal-alclnim s drugom s10Ьо<.lпош povrsinom i u povoljnoj udaljenosti od пје. Tako se obavlja stepenasto i dvostruko stepenasto miniranje (sl. 78). ' U ociscene busoHne stavlja se eksploziv, а to је: barut, dinamit, amonit, атопаl i dr. Barut (и prahu) odgovara za тапје cvrste (mekse) stiјепе. Usipava se do prve 1/3 dubine busotine, a1i se и udubinu najprije upusti fitilj s kцрsl0m па kraju tako da taj kraj s kapslom bude u gornjoj polovici visine nasutog baruta koji se drvenim prutom таl0 nabije. Druga 1/3 visine busotine ispuni se pijeskom ili suhom rastresitom zemljom, а treca 1/3 visine паЬјје se ilovacom. Dinamit (и patronama) postavlja se u dпоЂиsоtiпе па 1/4-1/5 njezine dubine. Fitilj s kapslom па kraји pricvrscuje se па jednu patronu gornjeg reda. Ostali dio busotine ispunjava se udonjoj polovici suhim pijeskom а u gomjoj nabijenom ilovaсот (sl. 79). Fitilj (stapin, korda) sastavljen је od vlakana natopljenih barutnim prahom s vunenim vanjskim omotom prevucenim katranom. Gori brzinom od 60-100 ст u minuti (sporogoreCi), odnosno do 200 m u sek.undi (brzogoreci). Duzina fiti1ja тога biti tolika da se radnik koji pali fitiIj moze smjestiti u zaklon prije nego fitilj dogori do kapsle. Transport i uskladistenje eksploziva, rukovanje пјјте, kao i provedba samog тјпјгапја, vrlo је opasan posao koji treba povjeravati kvalificiranim minerima primjenjujuci sve propisane zastitne
тјеу;е.

~~i.
I

z~mljill" .1, D i llf ltat6~';ic
о

_...-....::::.=:....L-_+~
;f--1.~f-+

:!-

___ i ~
@ .. ,жа "is.w&S.-.:1II ~.fJ',·.,tI."Os"o 7Nl!liA :t- 1-:-(~

о м-

Kod iskopa u sirokim prostorima treba sprijeciti opasno urusavanje vanjskih stijena iskopa. Zbog toga se okomite stijene iskopa mogu ostaviti u zem1jistu ПУ i daljnjih kategorija, аН samo do dubine iэkора 1,50-2,00 т. Stijene u zemljistu 1 i 11 kategorije treba i па toj dubini jzraditi u nagibu 1 : 1 do 1 : 1,25 (sl. 83). 11 nagibu se izra-

0, .. :ze

Y;:ЏJ:~m :«~.JS~·.J·

"'1"0

@ . U.sje< i

?ftl9l·" !! -1,"9': ~S'''

u %.t!mljiftima 1, Л ,'1/1 kat(!Orij~

0","цt7Ю9,·"а:tI(-S~r,'<1а'."tJ.

@ ... kut."a.!l/ba:«:s,~:i1d7l~.h7d 'ТIa~;D ~ I,tЮ: tЏO

81. 79.

Рнnјеnје

busotine za eksploziju barutom plmjenje za eksploziju dinamitom

®. . U.sj('li

sn(l nq~'D ~ ~lIQ: -(4<1
U

:zem(jr';t1.'тa .1F Nat~q07'ij~
z.еm/јпtа +1!l ј 1.llat.

zem(j7's"ta . F lаЦ:9от,ј'е /:
I

t· ,

I I

.-/"'-811J~r'(f!1""

!

А

Nagib usJeka. Otkapanjem Пј miniranjem kosog zemljista nastaju па nekim njegovim stranama vece ili тапје visinske razlike izmedu tla u otkoри i naravnog tla izvan otkopa (sl. 80). Eventualno urusavanje zemljista ispod naravnog tla treba sprijeciti iIј izgradnjom potpomog zida, sto је zidarski rad, ili izradom usjeka u takvom nagiЪu u kakvom se to zemljiste песе urusavati, а to је zemljani rad.

)
0 ... 0.si~artZnj~
I

-

;skop CI J/r"J".,."

,.ru'l"rц

®, .. Irut nt:цр'Ьа: 0(# ,.~., or/.. @ •.. kut na9"I)(x:tJ&~90:ad-

.1trol1l'

of-

кора pofpo,.n;.", и'Јоm

(f)... OSI9-Ura77;,. S'!rd»,. АОјј-

по., oeI90fld1'ajaI1'! nagi!кx

@... U.sjeci

110Пl0 nagib:f,04 1 0,2;

.

»01170

nау;6 do .:JA(lтTc~

u zemlji;tima У,

1!l1'Yl/ kat~tJ°Tij~

81. 80. Kose stijene otkopa i njihova zastita

81. 81. Propisani maksima1ni nagibi usjeka upojedinim kategorijama zemljista

Nasim propisima dozvoljeni su ovi najstrmiji nagibi:
1. Zemljista У, П i ПI kategorije: а) za dubinu preko 3.00 m Ь) za dubinu ispod 3,00 m . 2. Zemljista YV kategorije: a)zak~~~goriju IY /1 Ь) za kategoriju -fv/2~ 3. Zemljista V kategorije . . 4. Zemljista VJ i VП kategorije

vanjske povrsine obloziti busenjem (trava gore - korijenje dolje). Игрu treba 'pokriti granjem povremeno zalijevati sve do ponovne upotrebe nagib do 1 : 1,5 " ,,1:1
(= 350) (= 450)

----.....
Tlocrt' gract:~vi7?sk~ јате 4'100 Sl. 82. Тlocrt i presjek gradevinske јате sa јmјетоviтa otkopavaпja, iskopavanja i transporta

"

" 1: 0,50

(= 450) (=630) " (= 760) 1: 0,75 " vertikale (= 900) "

1:1

Prema vrsti tla mogu se kosine pobuseniti, zasijati iIi zasaditi, cirne im se povrsinazasticuje, ucvrscuje i poljepsava (sl. 81). ВusenЈе 1 humus. Ako је па nekoj grac1evinskoj parceli lijepa trava i drиgo raslinstvo koje bi se povrsinskim uredenjem i otkopom upropastilo, onda 'ga treba otkopati i spremiti (deponirati) za ропоvnи upotrebu ро dovrsenju gradevine, Ysto tako treba spasiti i spremiti humus (zemlju crniси, plodnu zemlju).

Ргј spremanju treba najprije iskopati raslin· stvo i pokositi· t:ravu а zafirri s осВсепе povrsine vaditi Ъиэепје s povrsinom pojedinog komada oko 25 х 25 ст i debljinom 8-10 ст. Cijeli plodni sloj humusa ispod izvadenog busenja treba па zgodnom mjestu sloziti u Ьгри trapeznog presjeka s donjom stranicom dugom oko 3,00 т, gогnјош oko 0,50 m i visinom oko 1,00-1,20 m. Игри povoljno dugu treba sloziti u smjeru sjever-jug а

76

ј

!

ISKOPI Razlikuju se iskopi u sirokom i uskom prostoru. Prvi su uglavnom za podrumske. prostore, ра im је dno ispod razine okolnog tla. Drugi su uglavпот za temelje i kanale, ра im је dno Нј ispod razine okolnog tla ili ispod dna podrumskog iskopa. 1 jedne i druge iskope treba pocinjati па опјni stranama koje su najdalje od. gradevinske ili regulacione Нпјје i postepeno napredovati prema tim liпјјаmа. Iskopi u ilroklm prostorlma. Radove za iskope и sirokim prostorima treba tako organizirati da ima dovoljno mjesta za kopanje, utovarivanje i transportiranje iskopariog materijala (sl. 82). Dovrseni i uredeni iskop u sirokom cesto se naziva gТiittеVinS1ЙГјаmа:~Тskо~i-duЬоki·dо· 2,00 m nazivaju se plitki, а oni preko 2,00 m duboki iskopi.

,
-4 ss ~ N .faro е, Okomifd IfriёntZ 161,,K"stz .Ikpt:n<Z6fa. Jt~ 1!!!!_ JtJr."Dli~"tZ z". fl:M. jhltl ~~lttJ1'4 /!"!'l'isttna !'!. !J'lta .II Itaf~~orllt! . . ~rтIjI.'''ta. 1 с Ilttittyo1'lJe

.

1I4JJb~', .(: ~ - /, 4041'

(9...

i'"

SD. 83. Okomite, kose i stepenaste stijene iskopa и l.emljistima 1, 11 i 111 kategorije

77

duju i stijene iskopa u boljim kategorijama zemljista, i to onda kada treba ostaviti radni prostor јzшесЈи stijene iskopa i buduceg temelja, odnosno podrumskog zida, npr. za izradu drenaie, vertikalne izolacije i sl. Kod iskopa dubljih od 2,00 т izraduju se stijene u nagibu stepenasto s barem 50 ст sirokom bankinom koja sluzi za prebacivanje iskopanog materijala, а iza tоgэ: za kretaпје radnika i deponiranje materijala prilikom izrade temelja (sl. 84).
~:tOO

za 10 ст sira od predvic.1ene Airine temelja, da se dobije radni prostor za pravilno zidanje i патје­ stanje komada. U zemljistu Ј kategorije iskopi se izraduju sa skosenim stijenama (1:1 do 1:1,50) а samo najnizi dio za stopu temelja izrac.1uje se pravokutno (sl. 90).

81. 86. 8trmiji nagibl stijena iskopa dubokog do 2 т osigu.rani op!atom koja је zicom i koci6ima usidrena па vanjsko tl0

ЈП

I

I
I I

I I

I

:
~

I

.~- -- --- ---- -- ~~~,~
ра:1 rad77im pro-

.~

"'~-

i-1t оо J~

(ij . . 51t,,;t>l1a s1ii'~:~ ;':kd~"" (f).. Sfe,D~nafto sko;~n;
slij~n« l'Skopa s

'Ir-------- -- ~.~--

$( bud.Jr'.(1;a~

- .....::;:; --.--. ,"

storom

banki7loma

i:iOO

sprijeci urusavanje, а skoseni prostor izmedu stii oplate treba nabiti i1ovacom. Pri izradi vertikalnih stijena па dubini 2,003,00 т u zemljistu 11 i IIЈ kategorije postavlja se zastitna oplata od platica postepeno па svakih 0,50-1,00 m dubine iskopa, а platice se pritjesnjuju 0,50-1,00 т dugim gredicama presjeka 12/14 ст па medusobnim razmacima do 2,00 т. Те se gredice podupiru kosnicima istog ili veceg presjeka. Za ucvrscenje donje strane kosnika то­ га zemljiste do toga mjesta biti уес iskopano do predvidenog dna. Ро ucvrscenju oplate prvog iskopa nastavlja se drugi, а eventualno i treci iskop u istom smisliI kao prvi (sl. 87). U boljim
јепе

81. 88. 8tijene iskopa dubokog 2-3 т u zemljiStima i JV kategorije osigurane zastitnom oplatom usidrenom и vanjsko tl0

Kad se rucno dovrsava iskop

и

dubini oko

3,00 т, onda iskopani materijal treba izbacivati

najprije па stol s platicama па 1,50 т visokim nogarima, а zatim sa stola па vanjsko tl0 (sl. 89).

_5i2 .__ ._
'-К-If'-- it~----,f"",
-if---

~O/OO

ф ... T~т~1i t:>d710,.aV7'1o<,/ ka77lt>ndf

Ai

"

81. 84. 8kosene stijene iskopa s radnim povrsinama odnosno bankinama

1r-7--t--:- - ~;fml oplata I

: ±.о,оо

Ako па gradilistu пета mjesta za izradu skosenih stijena iskopa, onda se u zemljistu II i ЈП kategorije do dubine iskopa od 2,00 т mogu ostavljati strmiji nagibi, аН samo u dionicama dugim 4,00-5,00 т, а svaku dionicu treba sto prije osigurati oplatom od,48 тт debelih platica koje drzc stupovi 14/16 ст, па medusobnim razmacima do 2,00 т. Stupove treba poduprijeti kosnicima, а treba ostaviti radni prostor iIi barem тапјј prostor za demontiranje oplate poslije izrade teтеlјпе stope i podrumskog zida (sl. 85). Ako је

ха;tif71Й oplata Л
а'по iJKOpa..l, p"sli.l<' ЈО;<'9 ц 1'0sfcty//a zail. op/ata 1

huduca "bт~(/тиl
stopa.
о

81. 89. RuCno prebacivanje iskopanog materijala iz dubine 2-3 т najprije па radni st01 а s njega па vanjsku povrsinu

Da se u gradevinskoj јатј пе Ьј zadrzavala podzemna ili oborinska voda, treba se pobrinuti za odvodnju. Ako пета zgodnijeg паСјпа, treba u dnu podrumskog iskopa па pogodnom mjestu iskopati sabirnu јаmи i postaviti pumpuza сгре­ l1је vode iz јате i izbacivanje izvan gradilista.
~ :5(),

nos;;!~o___~ .
ti\

~;i= it----,f
II

~

____

~~-t l~
--'1t"

1 :50

(iJ... /.sl<op ':Ја he!onsl<1' t~m~l/

rahloj zeml;i'

Sl. 87. Okomite stijene iskopa dubokog 2-3 т и ze· mljistima ]Јс; IlIkategorije poduprtezaStitnim opla, tama и dvije visinske etaze
-·~'dtl.o 4А" r
I
f
"7...... I \if. ,..,r. t I I • ~doiloJ·_· JL __ .~. ~

1'1.9ktl .sprlj't·da

-4.

~OO
т

81. 85. 8trmiji nagibi stiјеtш iskopa dubokog do 2 osigurani oplatom s kosnicima .

podupiranje oplate sa strane јате nepovoljno, mogu se stupovi oplate па svom gomjem kraju prihvatiti юсorn 0 3-4 тт i usidriti' koeicima o 10-12 mm па vanjskom tlu u udaljenosti уесој od dubine iskopa (sl. 86). Rub najvise platice neka је 15-20 ст iznad vanjskog tla da se

zemljistima ЈП i IV kategorije mogu se iskopi duboki 2,00-3,00 m izraditi u gornjoj polovici du'ine sa strmim па.8 .јЬот а u donjoj ро.Iovici verika1no, щi .PQstepeno u dionicama оо 4,00 m duine. $vaku џјопјси treba оdшаЬ ро dovrsenom ~skopu u gomjoj polovici oplatiti 'mosnicama па ~tupovima usadenim па donjoj strani и temeljnu jamu, а па gornjoj strani stupove sapeti zicom ili drvenim klijestima па kocic udaljen od ruba iskoра nesto vise nego sto iznosi dubina iskopa. Skoseni prostor izmedu stijene i oplate treba ispuniti ilovacom i nabiti је (sl. 88). Oplata neka nadvisuje razinu okolnog tla za 15-20 ст.

l:

Iskopl u uskim prostorima. Takvi su iskopi potrebni u ргуоm redu za temelje zgrada. Najmaпја dubina vanjskih temelja nepodrumljenih zgrada mora biti i Ч dobrom zemljistu propisanih 70-100 ст. Ako па toj dubini nosivost tla пјје povoljna, moraju iskopi biti dublji, obicno do 2,00 т, iznimno do 3,00 т, а ako ni па toj dubini nosivost На n~ zadovoljava, poduzima se specijalno temeljenje. Najmanja sirina iskopa za temelje., је ОАО т, а najcesca 0,60, 0,80, 1,00 i 1,20 т. Iskopi za unutrasnje temelje koji nacelno nisu izvrgnuti smrzavanju duboki su 0,40-0,60 m ako је tl0 па toj dubini поэivо, а јпасе moraju biti
диЫјј.

81. 90. Normalne Jirine i duЫne iskopa и uskim prostorima za temelje nepodrumljenih zgrada .

Za тonolitne temelje (betonske i armiranobetonske) sirina iskopa o<Jgovara sirini temelja јН temeljnih stopa, ра se· te sirine ocitavaju iz tlocrta temelja;Za ·zidane-temelje (оо kamena, od opeke) mora siri~a iskopa biti па svaku stranu

Iskopi za vanjske temelje duboki preko 1,50 preko 2,00 т u ze1Il1jistu П i IIЈ kategorije, razupiru se па ргуој уз ispod okolisnog tla platicama debelim 48 rnт, Siгоki.ю 20-30 ст, s razupornim komadima od oblica promjera oko 8-12 ст па medusobnim razmacirna ро 2,00 m s nabijenim klinorn izmedu platice i сеlа svakog razupomog komada (-sl. 91). . Iskopi za temelje па zemljistu 11, 111 i IV/1 kategorije duboki 2,00--3,00 m kopaju эе posteрепо. U prvoj etapi kopa se do dubine 0,80-1,50 m (ovisno о konzistenciji ili sastavu zemlji§ta) ра se stijene iskopa do te visine oplacuju platiсата s vertikalnim gredicama medusobnog raz· maka do 2,00 т. Gredice treba razuprijeti komadima oblica i 'klinovirna i1i specijalnim fe1icnim razupiralima. U istom smislu kopa se i razupire
т, аН пе

78

79

':', ј ,', '

' . *.

1,50, 2,00 i1i 2,50 т (аН za isti otkop sve jednake). Platice moraju biti па donjem kraju zatesane и ostricu. Platice naslonjene па stranice kostura za-

~~~
I " ,

Iskopi za temelje vanjskih zidova и zemljistt1 iznad koga је povrsinsko tl0 u nagibu moraju se izraditi stepenasto s horizontalnim podnicama, ali treba paziti da пајтапја dubina mjerena u smjeru okomitom па kosinu povrsinskQg t1a bude 0,70-1,00 т (sl. 94).

, I

::

:' -:-lJцdц~/- ёеОn7'-:;tld- - -t~m('!;t'm - _ ... - - - - ... - $
~

-

:~~~~

~ .•"J:. ~d.~~ ~.:
...

Ј

"

I

'

.• :

А IZf/uL' .rpr1ii.-c/a

• :~O

Sl, 91, Okomite stijene iskopa za temelje dubine 1,50 do 2,00 т u zenzljistima П i ЈП kategorije razupiru se и gornjoj trecini dUbi1'le

.:v.. .~~~~
!j~71 !rоsfШ"-1't:1d'1о'с, ~ pt1cef.o %abiianj~ platri:a "Jro~ni.
ЈЈаЖе

l/ iSkt:1panU

~Jt.9'''U« slct,,-

daljnja dubina od 0,80-1,50 m kao druga etapa. U trecoj etapi moze se izvrsiti samo iskop, bez razupiranja, ali onda treba brzo izraditi temelje и tom dijelu iskopa (sl. 92).

!Qм

plafri:~ 141rIiи," м.

Tlocrt t~m~IjТle ја 771 е

-{:200

Sl. 94. Jskopi teтeljenih јаmа u kosoт zemljHtu s horizontalnim stepenastim odlomcima dna
Dubina iskopa neposredno uz neki postojeci temelj ilј u njegovoj blizini пе smije biti veca od dna toga temelja, osim kad se poduzmu mjere koje се se obrazloziti u slijedecem poglavlju о temeljima.

~ ~

~

#

Zz..rit!7F islop I etrz;t', plat;;
ее ra:l.u.p.,.t~, fl:.pol~to .чi­
J,;}a.,.,j~

Љn. ..'&pa ~ Z«vr;en isltop 11/ ~taUJph.

duje (npr. za promet ili raslinstvo). 1 zatrpavanje i nasipavanje treba obavljati tako da se zemljani materijal rasprostire u horizontalnim slojevima debelim ро 20-30 ст s ruenim паЫјапјет samo па malenim povrsinama, ,а mehanickim nabijaпјет u vecim povrsinama, prema potrebi s kvasenjem slojeva. Na povrsinskom sloju treba га­ cunati sa slijeganjem zbog rastresitosti materijala ра ostaviti potrebno povisenje. Nasipavanje па nagnutim ill kosim terenima. Vrl0 cesto su nasipavanja potrebna па nagnutim Bi kosim terenima па kojima оЫепо treba pravilпо izraditi kosinu izmedu viseg i nizeg dijela terena (sl. 95) . Ako је teren u таlот nagibu (do 1:5), onda је dovoljno njegovu povrsinu oCistiti od raslinstva i korijenja ра па takvoj podlozi izraditi па­ sip. U nagibima 1:5 do 1:2 treba povrsinu' terena oCistiti i па пјој izraditi stepel1aste, а и jos strmijim nagibima nazupcane zasjeke (sl. 96). Kod veCih nasipa па stepenastim i nazupcanim podlogama dobro је ostaviti protupadove s drenazama za odvod vode u uzduznim smjerovima. Nasipe treba izraditi odgovarajuCim materijalom ротоси provizornih skela koje odreduju strminu nasipa u vrijeme saine izrade racunajuCi sa slijeganjem poslije izrade.
P<Jvr;i'71t1. terh1« prij~ ~ ..ata otIsf7.Qnjt'1'Ul ra.rlt'mfr" i JuтUJ~ ~a1tr~lId
.ffepent:1Yt:l"lr./e
~tD
.L

flu .,.az.uprtc, te sltJit!71f'
па 'f4m~ljna

~ .::
~


_,__
--..,;:3:1::::..-_ __

p/atz'c.a; uspDreel",,, kJptZnjt' r etait:.

straniu орlаtг. i "~ttJ'71I1w,
stopa.
.f;jOO

*
}

51. 93. Postepeni iskop za temelje dubok do 3 т u zemljistima Ј i II kategorije роmоси rudarske oplate

NASIPI Cesto је па gradilistima potrebno povrsinsko tl0 izravnati zatrpavanjem prirodnih udubina i1i iskopanih pomocnih јаmа, а па nekim mjestima nasipavanjem urediti povrsine па nivou viSem od ooklisnog tla. 1 u jednom i u drugom slucaju то­ raju se podloge ocistiti od tvari Сјје bi trunjenje ili deformiranje mogl0 uzrokovati slijeganje. Zatrpavanje i nasipavanje. Za zatrpavanje i па­ sipavanje treba upotrijebiti .materijal koji ро svoјој naravi odgovara svrsi za koju se povrsina ure-

4~'

'

',..
.~
*~,

""<:

': ;ј:, ", I ':.: ~ ~('.",'.", ,',: ',' , " ': ': :'!
1:~~wd~~щw~
-.. сЈо 2,00

lZ1/t o' .sprlj'eda
piru
а

4'

~o

2,.. -

i:SO

51. 92. Okomile stijene iskopa za temelje duboke 2-3 т u zeтljistima П, ЈП i JV/) kategorije razu-

iskopa, poslije trece treCine iskopa izrai1uje se temelj

:re opla.tama iza prve i iza druge

trеёinе

u tlu 1 kategorije i raskvasenom tlu II kategorije moze se iskop do dubine 3,00 т izvrsiti ро­ stepeno ротоси tzv. rudarske oplate. Za prvu etapu iskopa treba izraditi nekoliko kostura оо оЫјса р~ощјега 10-16 ст. Kostur se sastoji od donjeg sireg i gornjeg uzeg pravokutnog okvira dugog oko 2 m. Svaki је okvir па sredini razuprt komadom oblice. Gornji okvir' se postavlja povrh donj~g i povezuje sa sest 0,80-1,20 m dugih komada оЫјса. Tako kostur dobiva trapezni poprecni presjek sa stranicama oko 100 nagnutima preта vertikali (sl. 93). Kosturi se postavljaju ро obiljezenom i oko 15-2() Cn1 duboko iskopanom povrsiI1skomtlu. Na njihovu lijevu i desnu stranu naslanjaju se unaprijed pripravljene platice debele 48 тт, duge
80

se postepeno таlјет odozgo dok јт se ostrica пе zasijece и zemljiste 30-40 ст. Tada se otkapa prvi sloj u debljini oko 20 ст, poslije cega se platice maljem ponovno zabijaju za daljnjih 20-30 ст. Iskapanje zemlje i zabijanje орlа­ ta ponavlja se sve dok gornji krajevi platica пе stignu do donjeg okvil-a kostura (а). Tada se otkopa zadnji sloj prve etape toliko da donji krajevi platica ostanu и zemlji 40-50 ст duboko. Prije iskopadruge etape treba rastaviti gornji okvir kostura, ра njegove uzduzne oblice staviti u jedan i drugi kut koji zatvara svaka strana oplate s dnom iskopa. Prijasnji donji okvir postao је u drugoj fazi gornji okvir koji treba zicama pricvrstiti za gornje krajeve prve oplate па jedI1.()j idru.goj .st:rarii iskopa. Sada treba priredene platice druge etape prisloniti uz gornju i donju oblicu jedne i druge strane iskopa, razuprijeti ih па dnu iskopa, ра novim okvirom od оЫјса zabijati јЬ i zemljiste postepeno iskaраН isto kao и prvoj etapi sve dok gornji krajevi platica пе stignu do donjih oblica. Ako su platice duge 2,00 т, onda se u ove dvije, etape dobiva dubina iskopa oko 3,00 т. Ako su platice krace, moze se nastaviti treca etapa и istom smislu kao i druga. Iskopi ротоси rudarske oplate moraju biti znatno siri od debljine temelja kako bi se u пјјmа mogla izraditi oplata temelja i omogucila razgradпја kako oplate temelja tako i rudarske oplate.

Ыјаји

naSlp
r+oJst~}пI ,iltt1,,/~7fj~7I1J 'Nslin,t"lJ .............. ' Z.~nlIj4n7· 71asip 71t:ЖьijtC71 11 sk;~y;ma /F.,J(}1:JIf
~~~~~~~~=:~~~~--~~r+nody"~~~

""-s,

oa'stranjeno

"'0 st'cp~..".,.q-пit!

; h'Z/mul', t~ 71t.,.<u:i~,­

rа,I,'п~fvo

.

"1 N,,!"U/a.

51. 95. Zemljani nasipi na.ferenima kojima

је

sina u nagibu

тanјеm

dd } : 5

pQVr-

~~. llt.

96. Zemljani nasipi па pripravljenoj stepenastoj nazupcanoj podlozi па terenima kojima је nagib veci od 1: 5

81

!

Nagibi nasipa тогаји zbog rastresitosti mate-

гјјаlа

.Propisi za

ra~unanJe

rastresitosti.

Ро

nasim propisima treba racunati s ovim vrijednostima: privremena rastresitost 15% trajna rastresitost 0-2% privremena rastresitost ·20% trajna rastresitost 2-4% privremena rastresitost 25% trajna rastresitost 3-5% privremena rastresitost 30% trajna rastresitos 4-7% i vise privremena rastresitost 40% trajna rastresitost 8-10% i viSe privremena rastresitost 50% trajna rastresitost 10-15% i viSe daljinu, а 1,50 do najvise 2,00 т u visinu. Prebacivanje iz vecih dubina organizira se preko роmос­ nih stolova visokih oko 1,50 m. Mehanicko prebacivanje obavlja se transporterima dugim 8,00-15,00 m s gumenom (beskoпаспот) trakom sirokom do 0,60 т, s visinom ispustanja 1,60 do 6,00 m. Prenolenje. Prenosenje iskopanog materijala obavlja se гиспо samo iznimno za таlепе kolicine i па malene udaljenosti. Za prenosenje sIuzi drveпо korito Нј kasela sadrzaja oko 0,10 тЈ, kakva se inace upotrebljava za prenosenje morta u zidarskim radovima. Iпасе se prenosenje obavlja transporterom kao i prebacivanje. Za prenosenja па udaljenosti vece od duzine jednog transportera kombinira se rad dvaju transportera(sl. 101 а). Prevoienje. Prevozenje se obavlja rucno drvenim i1i limenim kolicima s jednim kotacem ili tackama. Takva prevozenja rentabilna su па udaljenostima 50-120 т, аН treba izraditi staze od platica. Prevoz kolima s konjskom zapregom u veCim gradovima иорсе пе dolazi u obzir, а i inace se rijetko prakticira. U slucaju nedostatka drugog prevoznog sredstva moze taj nacin biti rentabilan za udaljenosti preko 200 т. Sadrzaj kola је 1,00 т • Danas se prevoienja otkopanog ili iskopanog materijala gotovo uvijek obavljaju motornim vozi'lima, и prvom redu obicnim kamionima ili traktorima s prikolicama kao i demperima. Najbolji su tezi kamioni-kiperi s. mehanickim izvrtanjem kosa па straznju ili Ьоспи stranu, kojima -је nosivost оЫспо 4-5 tona. Za тапје kolicine odgovaraju demperi. Na velikim gradilistima niskogradnja dolaze do izrazaja prevozi vagonetima па tracnicama s ljudskom ili motornom vucom (sl. 101 Ь). Ргј grac.1eпјипји zeljeznickih pruga prevoz se obavlja i teretnim vlakom.
3

biti oko -} blazi od nagiba usjeka istoZemljiste 1 kategorije, koef. tovarenja 1,15 Zemljiste 11 kategorije, koef. tovarenja 1,20

vrsnog zemljista. Ure4enje povrsina nasipa zelcnilom. Kosine па­ sipa izlozene Su vanjskim utjecajima, osobito ispiranju vodom, ра iz prakticnih i estetskih razloga treba te povrsine zastititi i urediti. Nasipi blagih nagiba mogu se ро povrsini zasijati travom (оЬјс­ по tzv. »engleskom« travom), аН uz prethodno stavljanje 15-20 ст debelog sloja humusa koji se protiv eventualnog sklizanja osigurava zasjecima па povrsini nasipa u razmacima do 1,50 т

4- 1"Ю7't:IYГlО t/e
bu.1~n«

7 ..

~

":\

Zemljiste

ЈП

kategorjje, koef. tovarenja 1,25

@ ... .slagaпjel,huJtn 7Ја
horirollta/l1im .sI();~"iтa
tI

Zemljiste JV kategorije, koef. tovarenja 1,30

.si71U

Тlosipa

.f ;SO

.

Zemljiste V kategorije, koef. tovarenja 1,40 Zemljiste VI i

81. 99. Uredenje strmih kosina nasipa (1: 1 i strmijih) slaganjem »Ьusеn па busen«

ceste i mostove, kao i nasipi za obranu od ро­ plava, izraduju ро spccijalnim pravilima za te vrste gradevina.
RASТRESITOST ZEМUISTA

kategorije, koef. tovarenja 1,50

Privremena rastresitost је vazna za transport iskopa, а trajna za nasipe i паЬоје zemljista. TRANSPORTIRANJE
ZEМUE

81. 97. Uredenje kosina nasipa slojem humusa sa zasijanom travom
(зl. 97). Inace se povrsine nasipa poslije njegova slegnuca pokrivaju busenjem koje је deponirano prilikom povrsinskog uredenja gradilista, tj. ргјје otkopa i iskopa, odnosno koje se svjeze skine s povrsina па kojima је to dozvoljeno. 1 za busenje dobro је podloziti sloj humusa. Ploce busenja (25 х 25 ст) оЫспо se slazu pljostimice sa sudarnim reskama. Na strmijim nasipima pricvrsсији se te рlосе па podlogu drvenim .kociCima kao

Kad se neka vrsta naravnog zemljista otkapa, iskapa i nasipa, onda se prvotna zapremina (volитеп) тјјепја i ocituje kao privremena iIi trajna rastresitost toga zemljiSta. Privremena rastresitost. Kad se bilo koje pri.rodno zemljiste kopa ili kida ра zatim utovaruje и transportno sredstvo ili Ьаса па hrpu, onda izmedu cestica i komada nastaju zracne supljine vece od onih koje su eventualno ЬПе u zemljistu prije njegova kopanja ili kidanja. Zbog toga је volumen ili kubatura utovarenog odnosno па hrpu nabacanog zemljiSta veca od volumena ili kubature јате iz koje је to zemljiste jskopano. То је privremefZa rastresitost iП privremeno povecanje zapremine. Trajna rastresitost. Ako se neko rastresito zemljiste u slojevima паЫја ili se kroz duzi vremenski period prirodno talozi, jos uvijek се ти kubatura
ISKOP

Cesto se jedan dio otkopanog ili iskopanog та­ terijala upotrebljava za zatrpavanje i nasipanje па samom gradilistu, а obicno se veci dio transportira i istovaruje па za to odredena mjesta izvan gradiliSta. Ргј tome se vrsi prebacivanje, ргепо­ senje i prevozenje таtегiјаlа. Prebacivanje. Prebacivanje је ruспо Вј mehanicko. Rucno prcbacivanje obavlja se lopatama. Normalno је odbacivanje lopatom 3,00-4,00 m u

R"

PRlVRE~NA ~ТRЕSПО5Т

Т RA) t-JA RЛSТR.I.5IТОSТ

\1.z5ln1 Ј
:;~: l:1i@ >'{~ ~-~:~~~~ ~~~~;\?(t3:

l1.оз-i,оsш)1

...

, 81. 98. Uredenje kosine nasipa busenjem

-'оо тJ~ -li utoyoru zau- SS!oi""",a i"rlfo"",. zt'mljiit(J IЈ""9' zima prosfo,. t:JtJI Ьђ,. ZQIIZ;1I1tX prtl",.; т:r,,,'panju ј- ..t.J.LZВ~« Јо S~ и stor ~asI.t..(u.!!l
/jJ(Jf!tX71i

о оо

)1*'~йfЛ

cavlima (sl. 98). U stednji busenja oblazu se~ ko.sine nasipa samo dijagonalnim prugama busenja izmedu kojih se stavlja сгпјса i zasijava travom. Na n;;tsipima s nagibom 1:1 i strmijim moze se husenje polagati tako da је svakom komadu jedna Ьоспа s trana па licu nasipa, ра se uzduzni redovi busenja stepenasto redaju do gornje strane (sl. 99). Ovi podaci о nasipima vrijede za оЫспе slucajeve па gradilistima zgrada, dok se nasipi za

81. 100. Privremena i trajna rastresitost zemljista ЈП kategorije

, biti veca od kubature iskopa (sl.100). То је trajna rastresitost ili trajno povecanje zapremine. Рп­ vremena rastresitost se cesto izrafava koeficijentom tovarenja, tj. Ьгојеm kojim treba mnoziti kubaturu iskopa da se dobije kubatura za njegov utovar, а јпасе se оЬје vrste rastresitosti izrazavaju postotkom kubature iskopa.

I

82

Ј

l

83

ZIDOVI 1 ZIDNI ELEMENTI
OPCENITO О ZmOVIМA 1 ZmANJU ZIDOVI 1 OBLOGE OD NARAVNOG КAМENA
ZЩОVI

OD ОРЕКЕ 1 OPEКARSкm BLOKOVA

ZmOVI OD BETONA 1 ARМIRANOG BETONA ZIDOVI OD BETONSкm 1 LAKOBETONSкm BLOKOVA ZIDOVI 1 OBLOGE OD SIPOREKS-BLOKOVA I SIPOREKS-PLOCA ZmOVI OD DURISOL-BLOKOVA 1 DURISOL-PLOCA ZmOVI OD IGLU ELEMENATA ZIDOVI 1 ZIDNI ELEMENTI OD SТАКLЕNIП BLOKOVA 1 PLOCA PREGRADNI ZmOVI ILI PREGRADE MONTAZNI ZmOVI 1 zmNI PANOI

/

TEMELJI

ј

OPCENITO О ТЕМЕиIМА Temclji su najnizi konstruktivni elementi gradevina. Oni zalaze u zemljiSte ра povezuju gradevinu sa zemljom i odгес.1ији njezino fiksno (stal· по) mjesto па zemlji. Temelji preuzimaju па sebe sav teret gradevine ра ga svojom tezinom, s dodatkom vlastite teZine, prenose па temeljno tl0, а to јm је glavna zadaca i svrha. S obzirom па Syoju svrhu, temelji su izvanredпо vazne gradevinske konstrukcije jer о njihovoj valjanosti ovisi stabilnost gradevine. Zbog toga temelji тогаји biti vrlo ротпо i strucno projektirani; proucavani i izvedeni. Glavne vrste temelja i nazivi dijelova. Za оЬ­ jekte arhitekture naji:esce је оЫсnо, jednostavno 1 Ш plitko temeljenje (fundiranje), Temelji nepodrumljenih zgrada zalaze u 'zemljiste 0,70-2,00 т ispod okolisnog tla. Do te dubine sizu i podrumski iskopi, eventualno s daljnjom dubinom pojedinih dijelova (прг. za kotlovnicu) jos 1,50-2,00 т. Dubina temelja ispod роdгumskiћ iskopa najcesce је 0,50-0,60 т. Svi temelji do navedenih dubina nazivaju se obic1"zi, jednostavni Нј plitki temelji (sl. 102).

Za gradevine па vodi, npr. za mostove, dolazi cesto u obzir tzv. duboko temeljenje (fundir.anje). U dubokom temeljenju obicno treba temelje osloniti па tl0 koje је ispod gornjih slojeva loseg На, ра se temelji izraduju kao temeljni stupovi·. spusteni bunari, zabijaju se piloti itd. То su duboki
temelji. ..'

Na pojedinim objektima arhitekture i gra(fevi· narstva treba i па plitkim i dubokim temeljima poduzimati specijalne пасјпе i sred$tva za njihovo ostvarenje, ра su to specijalni temelji. Ро materijalu od kojeg se izraduju razlikuju se tradicionalni temelji od nara1mog kamena, za· tim od opeke i suvremeni temelji od betona i od
. armiranog betor:a.

@... VCl11j.1ki t~meIj
pri%l!m71;C~

",podrum/;en~

Pre~l!.k А-А

t;..J4iti ttmt>!i

@... NJa.7'nj1' tt'mt'!.i
51.
10З.

poc/,.umsJcg %7~cla.

ispod

Temelji, podno1..ni l.idovi i PQdrumski t.idovi

51.·102. Temelji podrumljene l.grade

U nekim zgradama zidovi preuzimaju terete ро cijeloj svojoj duiini prenoseci ih па temelje, ра se ti temelji izra(fuju kao trake ispod zidova i nazi· vaju se trakasti temelji. Na drugim zgradama te· \ rete preuzi.rpaju stupovi i prenose ih па svoje te· melje koji' su nepovezani, ра se nazivaju temelji
,
'

87

Ј

samci јН temelji soliteri. Stupovi se mogu pothvatiti specijalnim armiranobetonskim temeljnim gredama, а cijela zgrada јli pojedini njezin dio moze se izgraditi па armiranobetonskoj temeljnoj ploci. Као »temelj« kod nepodrumljenih zgrada smatra se temeljna konstrukcija ispod nivoa (razine) okolisnog tla. Kod podrumljenih zgrada temelj је konstrukcija ispod podrumskih zidova, odnosno ispod nivoa podrumskog iskopa. Cesto se u iskopaпој temeljnoj jami izraduje donji prosireni dio kao temeljna stopa iznad koje је sam temelj kao zid Вј kao stup. Dijelovi temelja nepodrumljenih zgrada iznad nivoa okolisnog tla do visine poda prizemlja (јН 10-15 ст nize) nazivaju se pod11ОЦа, podnotni zidovi i sokli. Dijelovi iznad ро­ drumskih temelja su vanjski i unutarnji podrurtlski zidovi i stupovi (sl. 103).
теlја. U odlomku о dozvoljenom opterecenju tla

Ako прг. 100 ст dugi dio temelja prenosi па temeljno tl0 ukupni teret Р = 8.000 kp, а dozvoljeno opterecenje tla је 2 kp/cm 2 , onda povrsina
. .. 8.000 dna temelJa mora bltl F = -Р = - - = 4.000 0d

jezgre presjeka

(е < ~

s)

povecava se opterece6 е)

ст

nje tla па јасе opterecenoj strani ра па rubu te strane iznosi

siri па svaku stranu za 10 ст. Temelje sire od 60 rentabilnije је izradivati s betonskom stopom sirokoin ро stat. racunu, sa s\.lzenjem temelja iznad stope (sl. 107).

2

ст 2 а njegova sirina

,

4.000 s = -F- = - - = 40 100 100

ст.

+ -- . а trecl s исаЈ F s (с) ekscentricnog opterecenja koje djeluje па saV •

(12

р = - (1

Z

,.

1

Ako isti teret па istom tlu djeluje па kvadraticni stup, onda се povrsina temelja toga stupa takoder ЫН 4.000 ст 2 , а njegove stranice moraju biti а = V4.000 s: 64 ст (sl. 104). Ako је dozvoljeno opterecenje tla samo 1 kp/cm 2 , onda се za isto opterecenje Р = 8.000 k.p biti potrebna povrsina dna trakastog temelJa
р 8.000 F = - - = - - = 8.000
Od
ст,

тот

. У) rubu jezgre presJek а ( е = 61 s

ор

t erecenJe ' .

је (1з = 2 !.. (dakle dvostrU'ko od prvog sluCaja!). Za
F

cetvrti slucaj (d), kad је djelovanje sile izvan јеzgre presjeka

(е>
I

z

а

-.

nJegova

Х'

~lгша

_1_ 1), odnosno kad 6

је djelovaSl. 107.
ту;

80 ----,f

,ikpb7o.-anft

1
ст.

nje sile odmaknuto od blizeg vanjskog гиЬа temelja za udaljenost х opterecenje t1a ispod te strane Za povrsinu dna te300 х melja ne uzima se dakle cijela njegova sirina s nego samo sirina 3х koja s duzinom od 100 ст daje povrsinu 300 х.
04

vrste vertikalnih presjeka temelja nepodrumljenih zgrada

mаnјт

""~D

Osnovn1 statl~1d prtnclpi za dlmenzlonlranje teје

8.000 s = -F = - - = 80 100 100

Ak· t ' t ere t d· 1 о Је аЈ Јео-

temelja iznosi

= 2

-Р-.

spomenuto iz cega
је F

da se
р

опо је пе

izrazava sa

Gd

=

F

р

vao па kvadraticni stup, опdз stranice temelja toga stupa moraju biti а =y-F= Y8.000~ 90 ст (sl. 105).

= -Gd . То

samo povrsina opte-

recenog tla nego i povr8ina dna temelja koja рге­ nosi opterecenje na temeljno tl0. Kod оЬјспјЬ trakastih temelja za njihovo dimenzioniranje шј­ та se u гасип opterecenje koje је jednoliko rasporedeno па 100 ст duiine temelja, а djeluje centricno s obzirom па vertikalni presjek, odnosпо па tezisnicu temelja. Ako је јеdnа stranica (dшiпа) dna temelja d = 100 ст, onda је druga . F stranica (sirina) dna temelja Ј == 108 ра ustanovivsi optereeenje Р i poznavajuci dozwljeno ор­ terecenje tla Od. strucnjak lako dimenzionira teтеlј kad izracuna njegovu sirinu Ј.

Za staticke siгiце temeljnih stopa odgovaraju razlicite njihove visine, odnosno dubine iskopa, 5to ovisi о materijalu koji се se upotrijebiti za izradu {еmеlја. Za istu sirinu temeljnih stopa пај­ vecu dubinu i kubaturu zahtijevaju zidani temelji, тапји temelji od nabijenog, а пајтапји temelji od armiranog betona (sl. 108).

8.000.

ј

($Ј. i 1ф /0111.

~jr.~

8.000с'" ~---~ 01- PJrr:I1'17tZ -,r- i _.J.r
а
I

,

r.-Ь.

ljТl""'-j-- а

~п/~

r--. • I~'~~
....

,

ZII

1", dttU"1

Aw.:

g

"

. .' ~

bf.. fbtr~/",a #;-

--::ј : а .. y&.ooo=~~ I . .Т!. ~T;-- 80 ----+ Tloctr- 9o - - ; f .(:50 '{;ј Т/а/па poJ'rlina !Ial."a POYrJil1fZ /аТ/о, зtорајtra. lal1~ stopaj feHa~toll f~f11e/ja, . 'f17elj~ samca Sl 105 Povrsina dna (tlacna povrsina) trakastog iemeija i temelja samca па slabijem zemljistu

t

.,,~

11а stтa1'l1'" 40· ..",~/ja iSpd4 "tupct I

_''-1
-----*

:

:

о~

о

Sl. 108. Odnos sirine i visine (odnosno povrsine vertikalnog presjeka) zidanog, bet0l1skog i armiranobetqnskog (еmеlја
ТЕМЕиI OD NARAVNOG К.AМENA Najvaznije gradevlne и historiji sve do konca 'proslog stoljeca gradene su kamenom па temeljiта od kamena. Za temelje је upotrebljavan пај­ cesce grubo ili Ппо priklesani lOmljeni kamen u vapnenom mortu. аН i kao suhozid (bez morta). Interesantan је primjer temelja ispod teskih zidova crkve sv. Donata и Zadru, gradene и IX stoljecu, а mozda i dosta ranije. Za temelje sluze jednostavno fragmenti (otkinuti komadi, krhotine) porusenih rimskih gradevina nepravilno razastrti и visini od 1,30 m iZl1ad nivoa nekadasnjeg rimskog trga. 1 јпасе su и staro vrijeme temelji od kamena djelovali uglavnom svojom masivnoscu i prirodnom cvrstocom. Od pocetka ХХ stoljeca temelje od naravnog kamena istiskuju m;nogo bolji temelji od betona koji su ih do danas skoro posve istisnuli. Danas se temelji od kamena izraduju najvise и individualnoj izgradnji manjih stambenih zgrada и krajevima koji оЬПији kamenom. Iпасе se i za vafniје arhitektonske objekte rade temelji od naravnog kamena па mjestima gdje је. kamen pri ruci, а do-

..

@-..

Sl. 1()6. Cetiri glavna slu.caja za dimenzi0l1iranje temelja obzirom па centricno i ekscentricno djelovanje opterecenja

Osim centricnog djelovanja opterecenja s оЬ­ zirom па presjek {етеlја, kao 8to је pokazano 1.1 prednjim primjerima-k6ji su u praksi najcesci, mof..e и nekim slucajevima opterecenje djelovati ekscentricno, tj. и nekoj udaljenosti (е) od tezi§пјсе presjeka. Zbog toga se·za dimenzioniranje temelja u statici razlikuju cetiri glavna slucaja (81. 106). za prvi slueaj (а) s роzпаtiщ centricnim opterееепјеm koje djeluje u teZisnici 'presjeka (е = О)

iznosi optereeenje tla ". =
(Ь)

+.

Za drugi sIueaj

ekscentricnog optereeenja koje djeluje unutar

,~

I I

Prema tome za dopustivo opterecenje nekog tla znatno se povecava povrsina temeljnog tla ako optrecenje djeluje ekscentricno. Osim potrebnog povecanja sirine struспјасi-kопstГU'ktогi daju takvim temeljima odgovarajuCi oblik presjeka. cesto za temelje mаnјil1 prizemllih zgrada statickl dokumentirant,i sirina temelja moze biti 40-60 ст. Ako su {о temelji nepodrumljenih zgraда, onda se betonski temelji па сјјеlој dubini iskoра ostavljaju и navedenim sirinama, ~ tek iznad iskopa, kao podnozni zidovi mogu biti uzi. Za temelje kojima је ро statickom racunu potrebna sirina од 60 ст mogu sebet-onirati и iskopu sirokom 40 ст ako se donji dio iskopa prethodno pro-

88

I
I 1I

89

I

Ј

bava drugog materijala teska Нј skupa, kao npr. и рlапiпаmа, kad se grade рlапiпагski, lovacki, turisticki i slicni objekti. Iпасе su temelji od kameпа danas nerentabi1ni vec zbog toga sto је za пјј­ hovu izradu potrebna brojna radna snaga, а sama izrada је dugotrajna (spora). Temelji od grobo obra4enog lomljenog kamena. Najcesce se temclji od grubo priklesanog lomljenog kamena izraduju kao temeljne trake s pravokutnim роргеспim presjekom и kojem је sirina 10-15 ст veca od sirine zida koji taj temelj nosi. Osim toga sirina iskopa mora biti па svaku stranu za 10 ст veca od sirine temelja kako bi se dobio radni prostor potreban za namjcstanje Катепа pri1ikom ugradbe. Najobicnije su debljine prizemnih zidova od kamena 50 ст, ра је onda sirina teтеlја 70-90 ст, а sirina· iskopa 90-110 ст (sl. 109). siri i dublji temelji iZI'aduju se stepenasto

Na tlu za koje је dozvoljeno opterecenje t1d = 1 kp/cm 2 • • • • tga = 1,31 ... (а "-' 530) Ь) Na tlu za koje је dozvoljeno opterecenje 2 t1d = 2 kp/cm. • • • • tga = 1,85 ... (а ::: 62(1) Temelji оо fino obra4enog lomljenog kamena. Ovi temelji rade se и naCeltl jednako kao i naprijed орisапi, ali и сеmепtпшп mortu s ostavljaпјет radnog prostora и iskopu i stepenovanjcm ро propisima koji odreduju ova cetiri slucaja (sl.
111):

а)

dividualnoj izgradnji skromnijih stambenih i slicnih zgrada и krajevima oskudnim и pijesku i sljunku, osobito ako se и tim krajevima proizvodi opeka dobrog kvaliteta potvrdenog па postojeCim zgradama s temeljima od istovrsne opeke. Temelje od opeke treba zidati и cementnom malteru smjese 1 : 3-1·: 4. Na dobrom temeljnoЦl tlu rade se temelji pravokutnog poprecnog pre-. s ј eka s visinom 5-6 redova opeke i sirinom za 6,5 ст па svakoj strani vecom od sirine zida koji temelj nosi (sl. 112). Na slabijem temeljnom tlu

Za betoniranje temelja upotrebljava se tzv. vlaтa~\J vode. Smjesa se pripravlja и specijalnim strojevima koji se шizivаји mijesalice za beton. Za тапје kolicine smjesa se prireduje rucno па dascanim ili limenim podovima prevrtanjem smjese tri puta и suhom i tri puta и mokrom stanju. Pripravljanje smjese neka је neposredno uz temeljne јате zb9g direktnog ubacivanja smjese bez posebnog transporta. Betonira se ili и temeljnim јататн ili ,и oplatama.

f.na betonska smjesa s razmjerno

LI;:C:i-1(;4';'_~.~:Т +
L(X.~.ltG

f tqcx _ 4,ОЈе
~d."
. I

1kp un

2.

Ј L~cS3

~d.==2.kp/(m~

Betoniranje u temeljnim jamama. Pripravljel1a beto.nska smjesa иЬасије se и oCiscene temeljne јате i rasprostire u slojeve debele 15-20 ст. Sva· ki sloj se паЬјја sve dok ти se па pov'rsini пе роспе . рој avlj ivatJi voda. Za тапје kolicine иро­ trebljavaju se rucna drvena ili zeljezna паЫјаlа (sl. 113). Za vece kolicine upotrebljavaju se паЫ-

@ ... Teтt'!Ii 71а tlu
~

уод; 'flrp/<m~
~

11o..1i/

~O"'-o~~ ...'-~>\.~

I

:

" ." I
~.

,(f)._. Teme1i 71а t/и 710.J;"O~ 1"1 .stl· 1. йрјсm/ I
l

t_~ t ga. .. ~t~1

@ ...

iO..rt- ~·н--,t;IЧо Тem~t;prayol((.(t­

iO;l'.,j<----

~mш
p",~sie/<t:t.

~:~= ~~~:!-:~~.~ ~.;; ~
I I

90 - # 1 0

@ ... Тете/ј .st~}J~71aJfo9'
1: 50

~·~---t1,

..

:.:.=:.:.:==-=:.

==-::.

~

~~~~.~"'~,~
10 {-;i'- 10 - 90 ~

t - т·- - ~- -.W~~~~~~~"-.
-)L--1~О-ltiiO--*

~

I

t-~'

~,:

1

r-

10-.ј'-+-- НО - 1"0 - f - , / ' 10

90-110 ---?I'-

~~~~~~+ L

"h.о")/I~~._ i-t~
/ ~.

5. ;1"'"

noq p-resjel<a

Sl. 112. TBmelji od opeke normalnog formata
=t

okoli;,no Но

. . ,,

=-V-_______ ~

~ -i.~

: "'.:
~
о

,
::: '

@ ... Tral«xs!t" *117~/;'prQ'
"",KJТ1()~ prnj~ka.

®. . Тrai,r.iti "kmel;'sft.pellt%.rttJ9 "'f't'sjt'Ja
Ьmеna
~:

~,,6?

'.f /~. 6d=~Okp/cтnt
t9ot"~/60
770

...... _.-+r~' ...,.,..~ .......--'Г -,ј.- -- \00· -+ ~ "\. f- "?L

11:.> Ј

I

.'~ ~~ G<i ~JjKp/cт'"

«-: 6'1 I

50

_(

Ч ig(X.:>2.

izraduje se temeljna stopa potrebne sirine u visini оа 3-5 redova opeke, а dalje se 2 ро 2 reda opeke stepenuju sa sirinom svakog stepena ро 6,5 ст па svakoj strani.
Temelji od klinkera (prepeke). Prepecena opeka (klinker јН prepeka) vrlo је dobar materijal za temeljc, ра је nasi propisi tretiraju jednako kao fino obradeni naravni kamen i kao beton marke 110. Izraduju se isto kao i temelji od оЫспе оре­ ke normalnog formata, odnosno prema podacima па s1ici 111.

I


~

о
о о

I

о ЛО /ЩQасr f,t171j/kl
:

I

I

,.

(,0 - Cl0-·.f'

роtИumsJri zia

/ra.clm·

!WtJt:fn/;

:

:
О

Sl. 109. Temelji od grubo оЬуа4еnоа lomljenog

C~ .. ~meL./

зiVlJsti 3Itp/an Z.

tfu

110-

@ ... Tt:'mel;' m:t t/u 7101/I'c$ti 4kpjcm a.

~ ;50

tako da visina najnizeg stepena bude oko 30 ст, а istaci pojedinog stepena da ne prelaze 15 ст. Ovakvi temelji mogu se raditi и vapnenom ili се­ mentnom mortu, а uz Ьоlји obradu komada то­ gu se raditi i bez morta. Nasi su propisi tocnije odredili stepenovanje temelja od naravnog kamena tangensom kuta koji spojnica istaka tvori s horizontalnom podniсот presjeka ovako (sl. 110):

SI. 111. Stepenovanje (еmеlја od fino obradenog lamljenog kame'na (lijeve polovine pr:esjeka) i od prepeke (desne polovine presjeka) priina propisaпот tangensu kuta

Na tlu za koje је dozvoljeno optcrecenje ОЈ = 1 kp/cm.2 • • • • 19a = 1,04 ... (а ::: 46 О ) Ь) Na tlu za koje је dozvoljcl1o opterecenje 2 (1d = 2 kp/cm. • • • • tga = 1,47 ... (а :::::: 620) с) Na tlu za koje је dozvoljeno optcrecenje аЈ = 3 kp/cm 1 • • • • tga = 180 ... (а "-' 560) о) Na tlu za koje је dozvoljcno opterecenje 2 0d = 4 kp/cm • • • • tgu = 2,00 ... (и '" 640) Ovi uvjeti stepenovanja odnose se i па temelje od klinkera (prepeke)kao i па temelje od паЫје­ nog betona marke 110.
ТЕМЕиI OD ОРЕКЕ Sirina temelja od opeke zavisi о dimenzijama opeke i о debljini sudarl1ica izmedu pojedinih komada. Najobicnije su sirine temelja od opeke 64, 77 i 90 ст, а samo izniinno vise (103 i 126 ст) ili тапје (51 i 38 ст). U iskopu se takoder mora ostaviti radni prostor ро 10 ст па jednu i па drugu stranu temelja. Temelji od opeke nonnalnog fonnata. Temelji od obi~ne opeke nisu pouzdani, pogotovu ako оре­ ka nije dobrog kvaliteta. Nasi propisi пе odreltuju nikakve posebne uvjete za temelje od opeke, аН ih ni пе zabranjt1ju. Takvi temelji su najcesci и in-

а)

1

TEMELJI OD NABIJENOG BETONA Velika је prednost betona pred drugim materiјаlјта za temeljenje gradevina и tome 5to је те­ hanizacijom ргоizvоdпје betonske smjese i njezine ugradbe omogucena brza i kvalitetna izrada velikih kubatura и kratkim rokovima, а uz razmjerno malenu upotrebu radne snage. Daljnja је prednost cvrst()ca i trajnost bet~na. Cvrstoca betona dozvoljava razmjerno malene sirine temelja i razmjerno malene visine temeljnih stopa. Vlaga i voda ти не skode nego jos povecavaju njegovu trajnost. Vrste betona i priprava betonske smjese. Ве­ tonska smjesa dobiva se mijesanjem и odredenim omjerima cementa, pijeska sa sljunkom i vode. Za temelje najvise se upotrebljava beton koji nasi propisi oznacuju kao beton marke 70 и kojem је razmjerno malo cementa, а ipak se smije opteretiti do 10 kp/cm. 2• Bolja је sпiјеsа и betonu marke 110 koji se upotrebljava za' tanje ili napregnutije dijelove temelJa, а j()s-Q()IJе~smЈеsе upotrebljavaји se za armirani beton.

SI. 113. Betoniranje trakastog temelja u (еmеlјnој jami
јаСј

I

1
I
t

SI. 110. Stepenovanje temelja od grubo obradenog lamljenog kamel'la prema propisanom tangenstl kuta

s komprimiranim zrakon1 ili specijalni vibratori koji svojim vibracijama stjesnjavaju beton i pomazu njegovu ~vrstocu. Pri betoniranju и temeljnim јатата treba ра· ziti da se zemlja пе zarusava па beton, da ти па povrsinu пе dolazi prasina, smece ili otpaci, jer sve to osjetljivo umanjujecvrstocu nabijenog Ье­ tona. Posebno treba paziti da se и temeljima osta· ve projektirani proboji i uzljebine jer је naknad· по probijanje gotovog betona mukotrpan i za te· теl]пи konstrukciju stetan posao. Pri zavrsavanju svake etape betoniranja treba nedovrsene slojeve па krajevima nabiti pokosom oko 450 (sl. 114). Pri nastavku betoniranja treba povrsine nakvasiti i naJprije rasprostrijeti tanji sloj betona finije mjesavine, ра tek preko njega nastaviti normalno betoniranje.

90

I

91

Ј

I

Beton1ranje u oplatama. Ako se u nevezanom zemljistu пе moze postici pravilan i tocno odmjeren iskop (zbog zarusavanja) ili ako iz drugih razloga temelji moraju ЬјН uzi od sirine iskopa, onda se prije betoniranja moraju izraditi i postaviti oplate.

81. 114. Prekidi betoniranja slojeva u temeljnim
јаmата

Za ~emelje i temeljne stope dolaze и obzir пај­ cesce niske obostrane oplate. Takve oplate sastaуlјаји se od unaprijed priredenih stranica. Stranice su dvije јli visedasaka debelih 24 тm теаи­ sobno povezanih па razmacima 50-60 ст preckaта od letava kojima је presjek 48х24 Bi 48х28 тт (sl. 115). Umjesto stranica od dasaka mogu se

jevima nadvisuju stranice, а dva suprotna kociCa treba па tim gornjim krajevima medusobno povezati letvom pribijenom па tjeme јеdlюg i drugog kocica. Osim toga mogu se suprotni kociCi mеаи­ sobno povezivati dvostrukom zicom koja se рото­ си cavla и sredini sirine temelja usuce. Da se usukavanjem пе bi pretjeral0, treba оЬје stranice razuprijeti letvom skrojenom tocno prema sirini temelja. Stranice па uglovima treba takoder те­ dusobno povezati. Oplata' mora biti tocna, cvrsta i nepomiC1-zа! Prije betoniranja oplatu treba pokvasiti, а Ье­ tonira se isto kao u temeljnim јаmаmа. Dijelovi temelja iznad temeljnih stopa betoniraju se и jednostranim i dvostranim oplatama kao i drugi zidovi od betona izvan temelja, а detaljnija obrazlozenja dat се se u odlomku о zidovima od betona. Тетеlјпе stope. U jednostavnijim podrumljeпјт zgradamatemelji ispod podrumskih zidova izraduju se samo kao prosirenja tihzidova jer takvo prosirenje obicno zahtijeva slabija nosivost temeljnog tla koja је daleko тапја od nosivosti samog betona. Takvo prosirenje naziva se temeljпа stopa. Razlikuju se tri vrste temeljnih stopa od паЫ­ jenog betona, а razlike su karakteristicne ро njihovim poprecnim presjecima (sl. 116).

visok ЬЮ'СШ 20-30 ст, а visina skosenog dijela ovisna је о tangensu =priklonogkuta 'Pod kojim se teret s nosenog zida prosiruje па temeljno tl0. Тгеса је vrsta stepenasta stopa za koju vrijedi sve sto је obrazlozeno za stopu trapeznog presjeka. s doda~kom da siril1e pojedinih stepena пе smiju prelaziti 15 ст. za tangense priklonih kutova koji odlucuju о visini stopa trapeznog i stepenastog presjeka nasi propisi odreduju (sl. 117);

TEМEUI

OD

ARМIRANOG

BETONA

(б.l = ZIcp/cm s

~

.

'

0 ... Тem~qi· od nal:lli~n(J9 kfonu i
sti (Kp~m~ ( !tjt-Yo)

_-о- tgoc=4,31 ... /I\B10

/~,.6t1 t~oc=i,8s .... MJHO

f111() l1а tJu 7/osi.,oZkpft.mt. ( tksnl!)

Zidovi i stupovi mnogokatnih zgrada, kao i stL\povi tvornickBl Ьаlа teske industrijc, prenose па щmеlјпо tl0 ve1ike terete, ра temeljne stope rnо­ I'aju pritiskivati temeljno tlo velikim svojim ро­ vrsinama. Temelji od nabijenog betona moraH Ы biti vrlo masivni, visoki (zbog tga ) i dosta tes;ko izvedivi u skucenim ргоstогimа, dok druge vrste (zidani temelji) оорсе пе dolaze u obzir. U takvim slucajevima пајЬоlје odgovaraju temeljne stope od armiranog betona koje, prekrivajuCi vecu ро­ vrsinu, mogu biti dosta niske i ро kuЬаtпгi пај­ тапје kako је vec obrazlozeno u komentaru slike 108. Та" mаlепа visina i kubatura armiranobetonskil1 temeljnih stopa i razmjerno laka i brza njihova izvedba daje im prednost osobito па zgradama sa skeletnim konstrukcijama. Pojedine vrste armiranobetonskih temelja vazne su i znacajne ро tome" sto su опе stvarni temelj najvaznijih i najznacajnijih djela danasnje gradevinske tehnike. SvrIШ i роlоЬј" aпnащrе. Kad Ьј se гаzmјеlЋО tanka а siroka temeljna stopa izradita od nabijenog (nearmiranog) betona, опа bi se pod stanovitim teretom lоmПа otprilike па mjestima А-А (sl, 118 а). Uslijed pritiska zida odozgo i protupri-

B~Ylak<;=A

Sl. 117. Oblici presjeka betonskih temeljnih stopa
ртеmа

l'
G

~

-'г

r;

"'г
G

:

@... Dalla71a "tranica za oplatu.
~Sl'tma

~

~ ~o-~o-.l'-

;f-!O-'o-.t"

~'~--~~~~~7-~

@... T{!mtli pravokuf7109

propisanom tangel1su kuta za pojedinu marku betona

(;)... Tendf'77ci/a stXYlj'an;t:1 ,"
.
А

(ота. tankt!

"

pp~Sif'ka
I

~

::1.1

t

\

Ako se upotrijebi marka betona i ako је dozvoljeno optereсепје {lа:
(Jd

llearTn7'-ра77 е h~to71Jke kmel;n~ .rfoPf;·
А'

70

110

160

з
,.

;. glcrV71Q armatvra
#

I
I

.,.a1.aJ~!Т1a
,

;1;' r,<
I
I

7 - 10 - <ОО -;А'-- "'-.(00 --Jf ~ .(~ \

..

1:50

®...

ЙО~Т' t

.' .,liU Ni.ska. o/JO"JfraTUZ op/a.ta 81. 115. Betoniranje niskog trakastog temelja u " obostranoj oplati

<~

81. 116. Tri oblika poprecnog presjeka odnosno stopa

trakastih temelja

upotrijebiti platice (mosnice) debele 48 тт bez medusobnog povezivanja. Stranice Вј platice ро­ stavljaju se ро ivicama buduCih temelja" tacnim fiksiranjem pjihovih krajeva ротоси viska s na~ p~tih zica nanosne skele. Stranice se fiksiraju koСЈСјта zabijenim u temeljno tlo па medusobnim razmacima 80-100 ст. Za platice mogu ti razmaci biti do 1,50 т. КосјСј neka svojim gornjim kra-

Prva vrsta је sLopa pravokutl1og presjeka koja se izгааџје oncla kada sirina stope пе mora prelaziti vise od 15 ст па svaku stranu nosenog zida. Normalna visina takve. stope је 40-50 ст. Druga је vrsta stopa trapeznog presjeka "koja se izraduje OBda kad sirina stope mora prelaziti vise od 15 ст па svaku stranu nosenog zida. Dunji dio stope izraduje se pravokutno u samom iskopu, а gornji se dio паЬјја skoseno pod kutom koji neka пе prelazi 450. Pravoktttni dio ncka је

onda је tga = 1,31 1,04 0,87 1 (Jd = 2 kp/cm , onda је tga = 1,85 1,47 1,25 1 (Jd = 3 kp/cm , onda је tga = 2,00 1,80 1,51 1 (Jd = 4 kp/cm , onda је tga = 2,00 1,74 Nacin betoniranja, zastita betona, prekidanje i nastavljanje betoniranja isto је kao ргј betoniraпји u temeljnim јатата. Stеdпi beton. Ро пзSјm propisima dozvoljeno је u betonske zido\'e stavljati komade zdravog, ocisccnog, opranog i pri ugradbi pokvasenog kaтепа. Kolicina kamena moze biti до 25% од ko1iсјпе (kubature) zida odnosno temelja. Pojedini kamen svojom najvecom dimenzijom пе smije biti veCi od polovine debljine zida, а svaki komad то­ ra .biti potpuno obuhvacen betonskom smjesom. Tako se dobiva dobl"a i cvrsta konstrukcija. s ustedom па najskupljem sastavnom dijelu betona, tj. па cementu. Tako Ьј прг. za 4 т3 betonskog zida marke 70 trebalo 600 kg (12 vreca) cementa, а dodatkom 25% kamena dobiva se 4 т zida sa 450 kg (9 пееа) cementa,a~·1-50·~kg~ (3 vrece) сетеп­ {а је ustedeno.
= 1
3

kp/cm~,

pOmOCT1<:I. ·ar-

·matll7'd.

~~~~~~~~~

l~~~~~~~~~ш-l
~9 А

i

rJ) ... Pr.f'.1jelr јасе op*7"ec~71c. Cl1'Тnl'ra71obetol1'
.ske temcl/ne stope
1: 10

9

'.'

А'

9

Sl. 118. Armiranobetonska temeljna slopa trakastog temelja

tiska (reakcije) ten1eljllug t]a odozdo dolazi u до­ пјеm dijelu temeljne stope до istezanja ili vlaka јег se konzolni istaci А-В nastoje zaokrenuti svoјјт krajevima prema gore uslijed cega opet и gorпјеm dijelu stope dolazi do tlacenja Нј tlaka. Ве­ ton је vrlo otporan па tlak, ali је slabo otporan па vlak, ра zbog toga dolazi do spomcnutih lomova. Kad se u donji dio temeljne stope stavi veCi broj cclicnih sipaka, koje su vrlo otporne па izvla·

92

93

сепје ili vlak, onda опе sapinju konzolne istake, пе doPJl~taju istezanje, ра пе moze doCi do lom<r va. Na tom principu, ·da beton preuzima tlak а се­

lik vlak, osnivaju se sve armiranobetonske konstrukcije. Medutim Рod razlicitim uvjetima opterecenja nastaju и konstrukcijama osim tlacnih i vlacnih jo~ i druga naprezanja i potreba raznolikih i cesto kompliciranih proracunavanja kojima se utvrduje i dokazuje stabilnost pojedine armiranobetonskekonstrukcije. Za ta proracunavanja potrebno је znanje gradevinske statike i teorije armiranog betona, ра se tim problemima bave ~kolovani gradevinski strucnjaci. , Uz shematski prikaz rtendencije loma tan'ke teтеlјпе stope prikazan је presjek s rasporedom armature јасе opterecene temeljne stope (sl. 118 Ь). Trakaste temeljne stope. Aгmiranobetonske trakaste stope izraduju se najce~ce s presjekom slicnim trapezu. Мiniтаlпа visina stope па krajevima mora biti 10 ст, а kriticna visina u presjeku А-А mora se izracunati statickim racunom. Gornja h<r rizontalna povr~ina stope treba da bude па svaku stranu za 5-10 ст veca od debljine zida iznad
пје.

hog betona, zatim izraditi pocetni sloj temeljne stope debeo 3 ст, па taj sloj postaviti celicnu armaturu i onda nastaviti daljnje betoniranje. Као jednostavniji primjer prikazuje se temeljna stopa za koju su statickim racunom izracunane dimenzija i armatura (sl. 119). Glavna armatura raspore-

Ako se sumnja da bi ispod trakaste armiran<r betonske temeljne stope moglo doei do nejedn<r likog slijeganja temeljnog tla, onda se ispod по­ senog ·zida u stopi rasporeduje jos i uzdufna glavnа armatura, i to u donjoj i gornjoj zoni, jer u jednoj i drugoj moze nastati istezanje (vlak). Та­ ko srednji dio temeljne stope staticki djeluje kao kопtiпuiгапа greda па rasponima 2-3 т. Ргеmа potrebi izdize setaj srednji dio stope ispod zida, ра greda dobiva potrebnu staticku visinu (БI. 120).
ТетеlјЈ samci ЈП sоПtеri. Suvremene mnogokatzgrade grade Бе najcesce u tzv. skeletnom konstruktivnom sistemu (skelet = ·kostur) u kojem sve terete preuzimaju horizontalne grede i рlоее ра ih prenose ne па ~idove nego па stupove, а stupovi sve terete prenose па temeljno tIo preko sv<r јЉ tem-eljnih stopa. Те stope nisu vi~e trakaste nego su u obliku kvadrata ili pravokutnika kojeти kraca stranica prema duzoj moze da se odnosi kao 1 : 3 (и najnepovoljnijem slucaju). Takvi temeljistupova nazivaju se temelji samci ili soliteri. Stope temelja sаmаса izraduju se u obliku pravokutnika ako im visina пе prelazi 35 ст ili sa dva stepena ako је visina do 90 ст, а s tri steрепа ako im је visina preko 90 ст. Glavna аrша­ tura rasporeduje Бе Бато u donjoj zoni najnizeg stepena, а armatura stupa (vertikalna armatura) treba da dosize do te zone. Glavna armatura u p<r cetnom 'Stepenu rasporeduje Бе u dva smjera (ра­ ralelno Ба stranicama stope). То је kriina armatura. Та armatura neka је u visini od 7 ст iznad donje рlоЬе stope, tj. iznad .temeljnog На, odnosno

3 ст iznad donje рlоЬе stope ako se povrh temeljnog tla izradi poseban 5 ст debeli betonski podlQzni sloj (sl. 121). Umjesto stepenastih oblika роргееиih presjeka solitera izraduju. se i oblici slicni trapezu s kosinom od gornjih tocaka па kra-

пе

SI. 120.

Arтiranobetonske teтeljne stope s иzduznom armaturoт ispod nosivog zida, bez (lijevo) ili sa

(desno) poviSenjem toga dijela

duje se upoprecnom smjeru (па slici 118 а smjer u donjoj zoni temeljne stope·5 oznakama g). U poprecnom smjeru rasporeduje se tzv. ро­ mосnа ili razdjelna armatura (па slici 118 i 119 s oznakama r) s promjerom sipaka оЬјспо' 6 тт, аН i veCim.
В-В'

SI. 122. Tri vrste nesiтetricnih teтeljnih stopa

....

(zbog ekscentriCnog djelovanja opterecenja)

т

! . ,~: ... ,......:.......~......... "~.' ................... ~.'.'.'.'.""...
п. ,1'. rr~~Jek А - А
~

ј

f1'

.,10---+-0,'"0 ,,"
2,10

.

I

~.

~t=

-+--t i ~

r-r
O,~ I
I

~

i - -l

jevima prvog st~pena do toeaka. u kojima rubovi nos~nog stupa ulaze u najvi~i stepen (па sl. 121 crt~kno). То su temelji samci piramidalnog oblika.

. /!odlc%ni sloj

,
I

JIjU71kd i/; 71I7L Ja.V()g bt:tCrta.

---

-----.,~----.:----------

,
"

--.-rS:ZI
@ ...
T/o(',f I '~!и' 00'011.90 fO"~ се ,.cripo.,.,.d ccrma1'ul" е ~!cl Тtm~l.; san1lZ< s ju/7l,'rn
~ft:p(nDm, odnos'Yttl Ii p~m,·d«.'nom "IJIr'Ju.

'.

"

,,

,,"1./

, ,,

,
>1'---- ~OO
Ј,О ",,,,АО
;

~sЬp

..ОО
-

----t'

,
I

~L--_.L..;..,,;-" -

- -

-

-

'О -ј

--! --ј --; - -- - '

-.r- "0 ._~~-.t-'$o-.t-·f- ~O - k , , . .s~~ I r
I I

+':-4~.,,,--.Jc..

4g

,
1,

л -L._

49 Г"-'; _ ... -.дIr---r--~----+-~~--~--~

-+_.

r-+1':

А

(c.,tltano)

,f--a. "~'fО-3•• ~ Tloc,f /~%'1I,J ";"ZfofO!'"~ CI raspOT~tl. ~rmCltut'~ ilJei @...Umt'1j samo( s dta
s~l'~na, od710$nои

~________________________~ __ ~-~.-h---________--~ . !:Z!l/~~ duz~ .Jtram: 13f~dkr4i~ .st"a1l~
.,ј&- $o--k-·

~--------------------~~:-·i~'

"'f

О

r:----~--~----~

I

,,

10k30~40 l' I _.
I

,,

1'.irermieleJ'Yto7n 4Jb/jlu

:
1
--'----,----;--1---- --" I

,.-------,
',,~---,

jC7fka.710/

,

'_~;~- --!ot
I

---

--

c;'+t- -~ + ~1 + ,,~ ,j..-,,~ -/-. ...~-*~ '!J",/ctt.tl!I1Itlt. ~-- ~.o ---;/'- 0,5'0 +-- -1;'0 ~ ,. • .,.а:#""а/р6. ~Z А' t 1; 2.,10./ )( ;;~<%Ф1rI4' I ј ocr .Ј оре.Ј 7'a.fpor~aom 4rmot -rt: u
"3 "1

11·

~
I

Ј

1------,
r. ,,/
..с

,," .. -;ј'
1

i

~50

.!ј .;..__ 0,101 - - 7
..... Ir

'1
Q

:1
)1.

.. 1
1(

{_/~,:G~~;&1I=~~;J$~~~
II.".l_л_ _ __
.'"
It

..

2'0 -------.*;ј'

I

~~~~:::::::2I,'T ~ L 450 '+ZO Jъprt'G71i p~.sIt'1t /В-в/ .s
a7'mafll,."m

, -i

8

Izylt'd оЈОЈ<]О jllo<.rt/lJkupno (Jpferi'lenJe ... ---- .. -.- ~._~P .. J)oLvol./t-nс ~ptere'en.ii' tla .. -.- ... -~J..

SI. 119. Priтjer trakaste arтirano-be'tonske teтeljne stope projektirane ро stаtiёkiт ,асunu

STATltKJ
--_

PODAGJ

7'4.1."o-r~'«.rmQТчr~ 4c:Jl~/

T!o<.rt /ifi/t'tf ~tJ~","

,,"

>'300

~T~~

ft

Prt:sj~(

С">.;"оо

1:-100

Trake se izraduju od' betona marke220 koji se prireduje sa 300 'kg cementa za 1 т gotowog Ье­ tona, а za armaturu se upotrebltavaju сеliспе ~ip­ ke С. 37. Na vlafnom glinovitoJttl tlu treba prostriјеп 8-10 ст debeli sloj od cistog ~ljunka ili su3

@_.. km~/i .samac /Jc"'f~r/s
и: pТTam;o'dZrurm

f.,./ .tf~I't'."a, cdncs7lc q/JNl<u /<rtk'a77c/

I(yal,·tet~ ;e'ika.--------~------;.- • St31

j(Ytt/,'1~td 6eto71~.------------~----_ .. м.в ио

7D.OOOkp tkp/cmJ.

p"t.,.elma flet~nd p".,rJirllz s1;,l'e...._. ~d".!Q:9.Q2 ,. 35.000 c'М~ Oa'almma tlai71tt РО".,.;;n4 stoPt:_•..• 260· 450:---... 39.000(m t !sko,i;Jtna ntJs;,,,st Ila __ . ______ .• 2 = "0.000 .... 4,"'t',. &o1.... /(m'" у: '9.000 GI4rntt c:rrmatu,.a. _____ ..48 11t tю1"сё:nо ,s~oci TCIoтa.
str~mn'"

81. 121. Тп vrste stepenastih ји piramidalnih temelj-

1 Ф tlt U~ qOTl'I]C Ь.,.ј do'lc ~сЬта. jvin'te/ и -rrbru , г.Оф1%. па mC'duJob"im TamlClt.''"О po 4Zas

8 +20 U:иLu.i."o i s-pod -reb'td,.

+

nifa stQpa za

teтelje samce (solitere) s propisanim direktivnim diтenzijama

SI. 123., Рпmјет armir-anobetonskog rebrastog ili grebenastog teтelja saтca

94

95

u slutajevima ekscentritnog djelovanja optereeenja izraduju se temelji soliteri ekscentriCno s obzirom па sredisnjicu stupa, аН povrsina temeljпе stope па temeljnom tlu neka је kvadraticna ili da se Ьагет pгiblizuje kvadratu (sl. 122). Rebrasti Ш grebenasti soUteri. Kad se iz opravdanih razloga (npr. zbog skucenog prostora radi temelja strojeva u tvornickim objektima) пе то­ fe temeljna stopa izraditi s kvadratitnom povrsiпот, izraduje se pravokutna izdшепа povrsina па koju stup prenosi teret putem геЬга ili grebeпа iznad stope. Prema staticki izracunanom slucaju prikazuje se jedan takav rebrasti ili grebenasti soliter (sl. 123).

Stope stupova роуеzanе protugredama. Na tlu kojemu је dozvoljeno opterecenje maleno morale bi temeljne stope stupova zauzimati razmjerno velike povrsine. Da se to izbjegne, izraduju se ispod nizova stupova trakasti temelji s armiranobetonskim protugredama koje povezuju sve stupove istog niza. Те su grede· izmedu stupova opterecene tlakom zemlje odozdo, ра im је istezanje u njihovoj gornjoj zoni. То је protivno obicnim sIucajevima opterecenja greda odozgo (npr. u stropoviта) kada је istezanje (vlak) u njihovoj donjoj zoпј, ра se zbog toga prvospomenute grede nazivaju protugrede ili kontragrede. Glavna armatura im је ispod gornje povrSine (sI. 125).

Kad bi se sveukupni teret zgrade podijelio s povrsinom koju zgrada pokriva, dobio bi se bl"oj ne mnogo manji od broja koji oznacuje dozvoljeno opterecenje temeljnog tla. U takvim slucajevima se ispod cijele povrsine koju се pokriti zgrada izraduje аrшirаnоЬеtоnskа ploca, vrl0 cesto u kombinaciji s naprijed spomenutim resetkastim temeljima ili rosti1jima, ра se u tom sIucaju naziva kazetirana (kutijasta) armiranobetonska temeljna ploca (s]. 127). Cesce su debljine takvih ploca (bez

stope 100 ст, onda је орtегеСtшје па jastuku t = 2 kp/cm 2 • Ako је visina jastuka 50 ст, а sirina 200 ст, onda ти је masa 3.600 kg, ра па temeljпо tlo djeluje opterecenje od 23.600 kp, а to је sa· то 1,18 kp/cm 2 ili 410/0 manje od 2 kp/cm 2 koliko

--~----

(.,_

---".0_---:
~

Ь:2,оо

If

I

~~o------------~~

U:tduln; P1't"sj~"/A-A/
~
>1

Propis:

Ь

a2.citgcx :s·H,5d.

@ ... Теmе!ј па jastuxu оа' pjt*J'kOy;Тog

l(iUnka

u:ulul.,,; pT~~ielc

d.

-,........-Е--- 4 - - - - J i L

---t~~
])rfal/m'j/ <.lzduini pruit:.f po;e.tJa ~c.rzrt,;'on( ~rrнl/77e
ploie s
I

IIC7'I0710711

а,.тпаtuтоm

..,joll"~

T1cc 1 rt

1.

О.

_ _-,,,,..._ _ _ ..

I

~.

_ _-,1'

т ______

CL-----

SI. 127. Arтiranobetonska protup1oca koтbinirana s resetkastim teme1jnim stopaтa (kazetirana teтelj­ па p1oca)

1--~~~~~:;~*"~-~] ------1
"'-.11

_+T: __ .~

";"0 "ot1um.J'tJdc i

':

'-tr q\O
I .

O,80--,t-qIoo -.r--q1
I

I

I

i{

-4,.0 -----,f'-О'4oD'''fS
,

--.r11
#

'1

51. 124. Zajednicka arтiranobetonska teтeljna stopa dvaju nejednako opterecenih тedusobno bliskih stupova

Zajedni&e stope bUsldh solitera. Ispod агтј­ ranobetonskih stupova koji su tako blizi jedan drugome da im se stope skoro dotitu ili јеdnа u drugu zalazi, izraduje se zajednicka stopa za оЬа stupa. Ako је svaki stup opterecen drugom veliCiпот tereta, onda proracun zbog ekscentriciteta traii izradu nesimetricne temeljne stope (sl. 124).

visine protugreda) 30-50 ст, u pojedinim slucajevima i vise_ Тетеlјпе su рlосе zapravo protuploce, u istom smislu kao vec spomenute protugгеdё, jer јт zbog pritiska zemlje odozdo glavna armatura mora biti u gornjoj zoni, tj. u zoni vlaka, а пе u donjoj zoni kao npr. u stropnim ploсата.

@... Tem~1j -па roJtil.!u Ot:I drYt*niJ 9 t"da
fJ

(

.

~~

51. 128.· Dva primjera teme1ja па jastucima ili
0,87
pod1ogaтa стЈ ili 0,87 тЈ

S1. 126. Resetkaste armiranobetonske teт1jene stope ili rostilji

SPECIJALNI SLUCAJEVI OBICNIH ILI
РLIТКIН ТЕМЕиА

је opterecen sam jastuk. Prosirenje (stepenovaпје) temelja do sirine od 200 ст zahtijevalo Ы 0,87 ст) za svaki 1 т dшinе temelja~ а to је 127,50 kg cementa (za beton marke 70). Na 20,00 т du-

Resetkaste temeljne stope ili rostilji. U zgradaтa skeletnog konstruktivnog sistema па slabije nosi\1om remeljnom tlu mogu se protugredama ро­ vezati stope пе samo uzdшпih nego i poprecnih nizova stupova. Tako se dobivaju temeljne stope \ s protugredaтa poput resetke ili rostilja. Na krizanjima protugreda su stupovi koji preuzet~ terete prenose па protugrede jednog i drugog smjera, опе opet па trakaste stope ispod sebe, ра se tako veliki pritisak svakog stupa rasporeduje па cetiri strane, i tako· је opterecenjetla па svakoj strani smanjeno '( sI. 126). . TemelJne pl~e. Suvremene mnogokatne zgrade ·tornjevi, soliteri, neboderi, oblakoderi) prenose svoju cjelokupnu tezinu па razmjerno та1епи povrsinu tla, ра bi se temeljne stope svojim rubovima medusobno previSe pribliZavale.
(staтbeni

Sl. 125.

Arтiranobetonske

stope niza stupova meduprotugredaтa

sobno povezane

Svaki neobicniji slucaj temeljenja treba prouCiti i dogovoriti se s iskusnijim strucnjacima а ovdje se upucujesamo па neke оЬјспјје slucajeve. Temelji па podlogama Ш jastucima. Za prizemпе i jednokatne stambene zgrade, kao i za industrijske zgrade bez kranova i dinamickih optereceпја, dozvoljeno је betonske temelje па slabo по­ sivom tlu izraditi па podlozi ilј jastukuod sljunka i pijeska. Na slabo nosivom tlu s visokim· vodostajem podzemne vode izraduje se podloga ili ја­ stuk od hrastovih ilј borovih greda pravilno ипа.­ krsno slozenih poput rostilja; Grede moraju biti stalno u vlazi (sl. 128). Ovi specijalni slucajevi temeljenja usteduju razmjerno velike kolicine cementa koji bi se inace morao upotrijebiti za proracunano prosirenje Ье­ tonskih tеmеlја.Akоје~Dрг;"-па-s1iсi 128а optereсепје iznad jastuka 20.000 kp:, а sirina betonske

zine temelja usteduje se ovim nacinom 2.250 kg cementa. Temelji па kosom zemlJiStu. U nacelu se zgrade па kosim terenima situiraju tako da јт krace (Ьоспе) strane sijeku strmiju kosinu, а dnZe (procelne i zacelne) strane da sijeku teren u horizontali ili blazoj kosini. Ispbd kose povrsine zemljista moraju se i iskop i temelji, odnosno temeljne stope izraditi stepenasto tako da је dno svakog stepena horizontalno. Visinska razlika susjednih stepena neka је. 30-60 ст. Treba paziti da i па kriticnim mjestima na potetku jednog i svrsetku drugog stepena пајта­ пја dubina temelja bude 70-100 ст, тјегenо okomito па kosu povrsinu tla (sl. 129а). Iznimno se temelj izraduje stepenasto i u uzdu·znom smislu па tvrdom kamenitom tlu kad sirina temelja prelazi 50-60 ст (sl. 129Ъ).

96

97

ZASПТА OD VLAGE I PODZEМNE VODE
IZOLACIJA PКOТIV VIAGE Zemljiste ili temeljno tlo vJ.aZi oborinska ili рошеmnа voda bilo direktno zakiSnjavanjem ili uslijed visokog podzemnog vodostaja, bilo inш­ rektno upijanjem i 5irenjem шliјоо kapilariteta. Isto tako se vlaie konstrukcije koje su u уеи sa zemljistem, а to su u рсуош redu temelji, podrumski· i podnoini zidovi te podrumsю i prizemni ро­ dovi. Temelji su najizloi.eniji vlazi ра se zato iпa­ duju od materijala kojemu vJaga niје stetna ili mu pod рrеdvidеппn uslovima ne !teti u УеСој тјесј. Betonu kao najeeseem materijalu za temelje vlaga пе samo da niје stetna nego mu pod stanovitim okolnostima koristi. Zbog toga se temelji. osim u аnimniт slucajevima, uopCe ne zaStieuju od УШgе. ali se moraju zaStititi konstrukcije iznad i pokraj temelja. Podrumski i роdnоZni 21dovi te podrumsы ј prizemni pOOovi trpe od уШgе Шо 5to sa zidova otpada zbuka, а daljnja vlaga pџxlire u mort koji se pri smrzavanju i odmrzavanju razara, а Шkо se razaraju ј sami zidovi ЙО su izrad:eni od losijeg materijala. U podovima trunu Шveni Шјеl0уј. Vlaga vrlo pogoduje razvoju bakterija, gljivica, рliје­ sni, ра su prostori s уlаZnim 21dovima i podovima opasni ро zdravlje i cesto neupotrebivi za svrhe kojima su namijenjeni. Zbog toga рсј temeljenju gradevina treba poduzeti опе tehnicke шјесе kojiта се se pojedine konstrukcije zaStititi ili izolirati (odvojiti) оо vlaZnog zemIjista i od vlaZnih temelja. То је izolacija protiv vlage ili hUlтoiz.оlш:iја. МaterijaJi za izoIaclju protiv VIage. za zaStitu ili izolaciju konstrukcija i urec1aja protiv v1age najvise se primjenjuju vroCipremazibitumena. asfalta i katrana u kombinacijama s hladnim emulzijama i izolacionim пakаша. Bitumen је сrnа smolasta masa koja se dobiva kao najteZi ostatak рсј destilaciji (rafiniranju) nafte. Zagrijava se па 14О'С-1800с ра se Ьо vrп­ ci namaz upoпеЬЈјауа u kombinaciji s izolacionim trakama. а kao samostalan рсешaz rijetko dolazi u obzir. Asfalt је prirodna јli uшјеtna шјшvina bitumena i mineralnih agregata. Zagrijava se do istih temperatura kao bitumen i upotrebljava se Ьо .samostalan premaz. Katran је tamnа i dosta gusta tekucina koja se dobiva subom destilacijom kamenog uglja (пz pcoizvodnju
cзsујеtnо! рlina

i koksa). Zagrijava
uglaУ­

se

па

1(}8-11(}8 i upotrebljava za narnaze

bitumen Шkо kvalitеtош za пјјт zaostaје, osobito ЙО se previse zagrijava. Emиlzije su tekuci ili сјјеtП rзstvосј bitumeпа i Ьtcana, а· sluie uglavnom kao hIadni рсеша­ zi ропSina рсјје vrпсјЬ паrnэza ili kao dodaci ао­ шјоmm sredstvima koja se stavljaju u betonsku sшјesu, mort Ш zbuku. Туоrпiсе ih proizvOOe i caspaeavaju pod razlicitim naziviшa Ьо прс. Ь­ bebit. resitol, emulbj.t, antivJagol. ceresit, trikosal i ш. lzolacione (таЬ su sirove lјереnkе ili 5ute iш­ рсеgniranе Ьјtшnепош ili Ьtranот, 060strano posute pijeskom. talkmn Ш plutovinom. а iша i neposutih vrsta. Sirova lјереnka рсоiпodi se u tri odredene debljine i raspaeav.: u zaшосiшa ШЮ­ та ро 50 kg. U јednош taПот zaшоао lјеpenka siroka 1,00 m duga је 80 ш (najdeblja), u drugom 120 m (tanја), а u пееет 150 m (naјtanја), ра se uobieajilo dase ро tim brojevima oznacuju i gotove bitumenske, katranske i asfaltne ljepenke·koје se te5to пazivајu krovne ljepenke. Osim 5irinе оо 1,00 m proizvode se i lјереnkе siroke 125 ст, а duZinaim је ро 10 т, јznјтno 8 m za lјepenkе siroke 125 ст (ZaшоШk = 10 тЈ). Рсета јасini i sirini lјорепkе se oznacuju sa Ьс. 80/100 (ј Ьс. 80/125), Ьс. 120/100 (ј Ьс. 120/125) te Ьс. 150/100 (i Ьс. 150/125). Druga пsт izolacionih traka mjesto impregniranе sirove lјереnkе (рарПа) ima iшрсеgniranи јutи (Шс) s Ьјtuшеnskiш рсетШrnа i posipom па ропSinama od pijeska ili talka. Bitumenska juta је e1asticnija i CпSCa, .ра рreшa tome i mnо­ go sigurnija izoшјја od krovnih lјереnki. ТШа vrsta izoЈасionih traka su aluminijske folije деЬеlе 0..10, 0,15 i 0,20 mm obostrano рсета­ zanе Ьјtшnепот. То su najsigurnije izolacione trake. Jednostruko рсеmazanе alum:inijske пakе sluie Ьо zavrSni izolacioni sloj r.avnih ili 7dlobljenih поvnih роvrSina па kojima folija okrenuta па vanjsku stranu odbijasuneane zrake i stiti donje sIojeve izoJacije оо. stetnog pretjeranog щri­
јаvanја.

пош Ьо

ge iz tih konstrukcija u ko~st~kcije i~nad njih, tj. u podrumskc, podnozne 1 рпzеПll1е zldove, odnosno и podrumske i prizemne podove. Povrsina ро kojoj се se izraditi izolacija mora biti ravna, glatka i potpuno suha. U nacelu ta ро­ vrsina treba da bude oko 10-15 ст ispod povrsine gotovog podrumskog ili prizemnog pod~, o~­ nosno da izolacija iznad temelja i podnoznlh Zldova bude и istoj visini s izolacijom ispod podova. Povrh temelja od kamena treba zadnji red kaте па izravnati tacno u horizontalu i prevuci ga 2 ст debelim slojem cementnog morta smjese 1 : 2 (1 zapreminski dio cementa sa 2 zapreminska dijela cistog ostrozrnog pijeska s to1iko vode ~a se dobije gusta а пе zitka kasa). Povrh betonskl~ povrsina takoder је dobro izraditi 1-2 ст debelI sloj cementnog morta smjese 1 : 2 , Нј. se pri z~­ vrsetku betoniranja gornjeg sloja ро ПЈети POSlра suha smjesa 1 : 2 cementa i pijeska koju tr~­ Ьа pravilno zagl~diti cim upije dovoljno vlage lZ betona. '" Za izolaciju povrh ten1elja ili podnoznih zido· va treba od zamotaka ljepenke odrezati komade koji odgovaraju sirini temelja јН zida, odnosno па svaku stranu za Ьагет 10 ст sire ako се se ta izolacija spajati s izolacijom ispod.. podova Нј s vertikalnom izolacijom. Za skгоmШЈе zgrade па­ tapa se osusena povrsina najprije hladno.m bitumenskom emulzijom, а zatim se оdгеzаш (skroјепј) smotak svojim poeetnim krajem ргНјјерј па namaz vruceg bitumena. Tada se postepeno pod: mazuje i traka i podloga (sl. 132). Traka se poste-

U istom smislu kao povrh temclja i zidova izraduje se horizol1talna izolacija povrl1 betonskih podnih podloga kojima povrsina tako?e.r mora biti ravna, glatka i suha. Sada se postavlJaJu .tr~ke sa cijelom syojom sirin~~. ~oze se po.laga:~ J.edпа ро jedna traka па cIJeloJ potrebnoJ dUZIШ, а moze se istodobno polagati nekoliko traka s ро­ trebnim manjim zaostajanjem и duzini svake sli'jedece trake (sl. 133). Prehvati susjednih traka i

.

~

._ - - - - - - - - - - )'1':" .__

ит. ,,!охџ r.:z. {, 2 па poo!lott' "'81(0

ј:

so

Sl. 133. Horizontalna izolacija povrh betollski1l podnill podloga ili ploca
!

traka istog reda pri nastavljanju moraju biti Ьа­ rem 10 ст zaliveni vruCim bitumenom. Trake gornjeg sloja n10rajusvojim sredinama pokr~vati sastave traka donjih slojeva, а mogu se OSlm toga polagati u redovima okomitim па redove donjeg sloja. Izolacije povrh podnih Iюdlоgа takoder se паЈ­ vise izraduju sa dva sloja ljepenke br. 80 i tri vruса namaza, i to bitumena kod 1500, а katrana kod 70 0 С. Za Ьоlје izolacije stavlja se iztl1edu dva sloја ljepenke jedan sloj bitumenske jute ilј. sloj aluminijske folije, ра su to najbolje horizontalne izolacije protiv vlage.
F •

.::/< . . :~ ~'.:'. <.' . . . : . ~ . . '.:,.>'/ . .:.: ', .:":.:'
. .. ~. ~~d~~ij~ /sDJIjZr.r"~

.

",.""

••

.•

. •..

I

I
1: 50

arпent.<j'la.cцr.:z 1:2

Sl. 132. Horizontalna izolacija povrh temelja Ш роdпоznih zil10va namazima i ljepenkama

izoladja protiv vJage. Horizontalizolacija izraduje se роусЬ horizontalnih роп­ sina temelja i ропћ podnihpodloga izloieпih Уlа21. kako Ьј se sprijeёilo vertikalno рсеlШепје уlапа

Ноrizontalna

реп о odmata i pritjeSnjava. (lij~~i) па podl~gu gazenjem nogama (и gumenlm clzmama). BltUтеп neka је vruc barem 150 0 С. Ljepenka br. 150 пјје p~uzda~, 'ра s: пе pr~­ porucuje kao samostalan lz?l~ClOnl sl?J .. Uopce se jedan bitumenski пщnаz 1 Jedan slOJ ljepenke пе smatra sasvim sigurnim, ра se najcesce izraduju dva sloja ljepenke sa tri vrtlca bitumenska ili katl'anska premaza (prvi odmah iznad podloge, drugi povrh prvog, а treCi povrhdrugog sloja lје­ penke). Mogu se kombinirati jedna јаса i .je~a slabija ljepenka, аН se najcesce ';lpotreb.l~avaJu оЬје ljepenke br. 80. Na sastavlm~ dVIJU traka mora jedna traka drugu prehvatatl za barem 10 ст, а taJ prehvatmora-biti--zamazan vrucim Ьј­ tumenom.

Ispod prizemnih podova nepodrumljenih zgrada izraduje se horizontalna izolacija povrh dobro nabijenog zemljanog nasipa Ьо 15-20 ст debeli sloj od krupnijih komada lomljenog kamena, tu-

100

101

CCl1L:a ili krupnog sljunka. Zracne 5upljil1C u tak\"ol11 slujtl SП1сtајu »репјапји-« vlage, ра taj sloj djclujc kao ii~olacija. Povrh toga sloja stavlja se 4-5 ст ЈсЬеlј sloj pijeska, а povrh njega se betonira podna podloga od betona marke 110. Na toj podlozi moze biti 2 сш debela cementna glazura, isto toliko debeli sloj teraca (umjetnog kamena), keramitne ili slicne plocice, prilijepljen pod od plasticnih masa ili od gume, kao i pod od da5cica (рагkеtа) polozenih и asfa1t ili specijalnu masu :tд tu svrhu (sl. 134а). Оуај nacin nije posve siguran, ра se РГЈтјепјије и skromnijim zgradama, uglavnom zbog stednje. Inace se ispod prizemnih podova izraduje posebna podloga za izolaciju debela 6-8 ст od betona marke 110 па ~8 сш debelom nasipu 51junka. Na ravnu, zagladenu i suhu podlogu postavlja se normalna vec opisana horizontalna izolacija, pogotovu onda ako su prizemni podovi drveni bez svoje tvrde podloge (sl. 134Ь).

izolaciju u produzenju ћогiZОlltаlпе izolacijc ispud ргizсmпоg poda. Ргјје паШјапја nasipa ispod podova псройгиl11ljenih zgrada treba nutarnju stranu zida ozbukati cementnim mortom s dodatkom sredstva protiv vlage. Ј05 је Ьоlје па ozbukanoj nutarnjoj strani izraditi dva namaza vruCim bitumenom (sl. 135а). Povrh temelja srednjih podnoznih zidova перо­ drumljenih zgrada nije potrebna izolacija, ali ро­ vrh samih zidova treba svakako produziti horizontalnu izolaciju ispod podova prizemlja (sl. 135Ь). Horizontalna izolacija ispod podova podruma izraduje se и svemu kao horizontalna izolacija ispod podova prizemlja s produzenjima роугћ temelja srednjih i vanjskih podrumskih zidova s ostavljanjem ро 10 ст sirih traka па vanjskim stranama radi spajanja s vertikalnom izolacijom. Vertikalna izolacija protiv vlage. Vanjske ро­ drumske zidove napada vlaga iz zemljista па njihovoj vanjskoj strani. Zbog toga treba па уапј­ skim stranama роdПlтskil1 zidova izraditi vertikalnu izolaciju. Vertikalna izolacija тога sc spo-

stor koji је Ф-i dnи (па visini horizontalne izolacije povrh temelja) sirok Ьагет 40 ст s prosireпјет па gornjoj strani Пј 60 ст bez prosirenja. Тај radni prostor moze se dobiti prosirerijem ро­ drumskog iskopa prije podizanja zidova i1i па­ knadnim iskopom ako su zidovi izgradeni do stiјепе iskopa.
.pt:tr}ef 71а а.т/dltџ. eeme71t.~/az.IIra

""Јprt'~~",I/a

.siff7Dreb6Sft· то-

71olif71; artn;ranoJ,eftm.fJ, st7'tf?P

bitumenom bez izolacionih traka poslije cega se radni prostor zatrpava i ucvrscuje паЫјапјеm. Takva је izolacija nepouzdana ра se па drugi naCin provodi ~ako da se uz prvi premaz vrucim bitumenompo zidu. istodobno premazuje i па zid pritjesnjava (rucnim gumenim valjkom) Ijepenka br. 80 odmatajuci okomiti smotak u Ьо­ rizontalnom smjeru. Тај prvi red ljepenke mora prehvatiti zavinuti okrajak horizontalne izolacije, а slijedeci (visi) red svojim donjim rubom mora za 10 ст prehvatiti gornji rub donjeg reda lје­ penke. Preko cijele pokrivene povrsine pre..vuce se drugi premaz vruCim bitumenom, а potom se radni prostor nasipa i паЫја (sl. 136). Оуај drugi nacin nije роиzdап, kao ni }?rvi, zbog toga 8to tvrdi i ostriji komadi kamena u nasipu kojim se pokriva izolacija mogu da је ргј slijeganju zaderu isto kao 5to mogu zaderati. i dvostruki namaz ро prvom паСјпи. Zato se оЬа оуа nacina mogu primijeniti samo onda kad se nasipa materijalom .u kojem пета kamena јН drиgih ostrih krhotina. . TreCi је nacin u svemu kao drugi, аН se prije zatrpavanja radnog prostora cijela izolirana роуг­ sina za8titi zidom od sjecimice postavljene оре­ ke u cementnom тогtџ. Тај zi·d је па istaku teтеlјпе stope, ра se skupa sa stopom i izolacijom slijeze, bez opasnosti za ostecenje izolacije' (sl. 137). U sva tri spomenuta nacina bio' је za provedbu izolacije potreban radni prostor izvana i dovrsen vanjski podrumski zid. Iта vrlo dobar. cetvrti паСЈП za koji nije potreban radni prostor ni.' gotov zid. Na. vanjskom rubu t~meljne stope izraduje. se 12 ст debeli :lid u cementnom mortu odmah ро-

-1:010

81. 135. Povezivanje lzorizontal1'ze izolacije ispad zidova s izolacijom ispod podova

1;2.0

Horizontalna izolacija ispod podova mora se povezati s horizontalnom izolacijom povrh podnoZnih zidova prehvatom od 10 ст zalivenim vruСјт bitumenom. Vanjski podnozni zidovi nepodrumljenih zgrada izlozeni su vlazi odozdo iz vlaznog temelja, ра је potrebno povrh temelja, odnosno 5-10 ст iznad oko1isnog tla ЈН plocmka, provesti normalnu horizontalnu izоlасiјџ. Kako su takvi zidovi izvrgnuti stalnom zakiSnjavanju НЈ prskanju s vanjske strane, kao i vlazi iz nasipa s nutarnje stranc, potrebno је povrh уес postavljene prve izolacije provesti i drugu horizontalnu

Sl. 137. Vertikalna izolacija podru.mskog zida zaSticena zidom od sjecimice slozelle opeke и сет. mortu 81. 136. Vertikalna izolacija i njezin spoj s horizontalnom

jiti s horizontalnom ispod podrumskih zidova i podova, ра cjelokupna vertikalna i horizontalna izolacija tvori nepropusni bazen и koj~m su опе podrumske konstrukcije i prostorije do kojih пе smije prodrijeti vlaga. Za provedbu vertikalne iz?~cije potreban је па vanjskoj strani podrumski~ zidova radni рго-

Vanjske plohe podrumskih zidova treba ocistiti, ро potrebi isprati, а zatim ozbukati do 2 ст dcbelom cementnom zbukotn smjese 1 :2. Tada treba ocistiti ostavljeni 10 ст strseci rиb horizontalne izolacije, premazati ga zajedno s donjim kraјет zida vrucim bitumenom i prilijepiti ga па zid, a1i пе pod previse ostrim uglom, da пе dode до Joma ljepenke. Najjednostavnijaprovedbavertikalne izolacije је <.lvostruki uzastopni premaz povrsine vruCim

f,J.p~"tXp.~ mn.g!az.
Zllljt/1tIl1tfJ7II17/IIfI.la. IJrt'1'otllo1a:'~e1ll.tJltu. ';!јиТ7аl (6rzfu t:Ja.)

P"pr. prt-.Jji:k ..tzrtislr09 PQdr. ,.itld ;'f,,,,,Pt:s

L...-_-Oo 7It:traVnQ

11<1

.

.... : 10

81. 138. Vertikalna izolacija па nutarnjoj strani 12 ст debelog zastitnog zida od opeke u сет. mortu, koji se izraduje prije podrumskog zida

102

103

slije dovrsenja temeljnih ·stopa. Zid se ozbuka i· zagladi cementnom zbukom. Kad se zbuka osusi, natapa se hladnom emulzijom, а zatim se izraduje izolacija ргета opisu za dгugi паСјп. Tada se izra-

Z~ATITA. OD ~ROЏo~ I ТLAКA
VOJ)E.! Na nekim gradilistima moze najvisi vodostaj podzemne vode koji put biti iznad l1ivoa podrumskog poda. U tom slucaju treba takav pod zastititi пе samo od prodora vode nego i od tlaka koji bi nezasticeni pod izdigao i unistio. ZaStita protuplocom. Zastita se postize izradom armiranobetonske ploce, odnosno protuploce koja se svojim krajevima ирјге па vanjske podrumske . zidove, ра је zato treba izraditi prije zidova. Odmah. poslije betoniranja temeljnih stopa treЬа ро cijeloj povrsini podrumskog iskopa izraditi 6-8 тт debelu podlogu od betona marke 110 sa zagladenom. gornjom povrsinom, u istoj ravnini s povrsinama temeljnih stopa. Na osu8enu povrsinu stavlja se izolacija оо tri 'sloja izolacionih traka od kojih su gornja i donja bitumenska lје­ penka br. 80, а srednja је bitumenska juta јН bituminizirana aluminijska folija. Та tri sloja povezuји se sa cetiri premaza vrucim bitumenom (jedan ispod, jedan iznad, а dva izmedu slojeva). Istu takvu izolaciju treba izraditi vertlkalno preko ozbиkanog pomocnog zida od 12 ст па vanjskim rubovima temeljnih stopa. Tada sc neposredno па \ t,~;\ Р.Фd'{ ~т/n"( "t1V~ Х
-_.",.,.

PODZEМNE

armiтa71(16~t;mFJa PROTIJPJ.OlA

JJ",uki.t:Nu/
: fJ!1a'ruma.

J

Pd<I

jzolaciji betonira рlоса debela 20-30 ст, odnosno statickom racunu, s ргогасипапот ceIicnom armaturom (istezanje ilј vlak је и gornjoj zoni рlо­ се). Ako је ploca debela 30 ст, а najvisi vodostaj podzemne vode dosegne visinu оо 70· ст iznad gornje povrsine рlосе, onda па svaki 1 т njezine donje povrsine voda djeluje tlakom. od 1.000 kg. Ро dovrsenju рlосе betoniraju se па njezinim .rubovima vanjski podrumski zidovi, i gradenje - se normalno nastavlja (51. 139). Zait1ta protusvodom. Mjesto armiranobetonske protuploce jeftinij.i је segmentni protusvodod opeke и cementnom тoг~и. U tom slucaju тога se za izolaciju izraditi роdЩgа od mrsavog betoпа sa zagladenom konkavnom gornjom povrsinom па koju se polaze naprijed opisana izolacija, zatim zida protusvod i poslije toga vanjski zidovi. Za izradu poda тога se konkavna povrsina nasuti pijeskom Пј sljunkom (sl. 140). . Dakako da se navedeni radovi moraju izvrsiti и vrijeme najnizeg vodostaja, па prosusenom tlu.
ро
2

ht1r;ZI,."fat.
IZ01AUIA

~

'.

DRENrUA

]OotI/tl 9 t1118

1"(1'" ~­
rtJm /:2.

ffO S8et"".:-""

1:l0

. - 4".....
__

-~~--~
i
A~-' .~&~

'fZJ!"Ia и:тека cгrt:rurLo!'

'~~.1

~//.
/

Sl. 139. Zastita od prodora i tlaka podzemne vode armiral1obeto11.skom protuplocom te horizontalnom i vertikalrlOln izolacijom
!!!!ј.,,.;; vOd~utai Е/и',. "odе _ .. __ . __________ '5iZ:: _____________ _

.t~~O

: -~~! /~;.;; I ~'\~ _._-----_:

ј ~~!

V.

Аа ј'" fd-Zd (т ти t1a'1,4T;r. iz#la':l

аn" aтrn.cq"I'/l1f'-

.1 .

./..'

Cesto se pri iskapanju za podrumski prostor neke zgrade otkriju izdasniji tokovi podzemne

vode koji za zgradu mogu blti samo 8tetni. Utakvim slucajevima prosirise podrumski iskop па van~ske strane za 20-30 ст, а stranice iskopa sc izrade и kosini. Poslije betoniranja temeljl1ih stoра za vanjske zidove zgrade izraduju se uz njihove vanjske strane kanaliCi u padovima 2-3% od mје­ sta najjaceg pritjecanja· vode ргета· nizoj strani s koje se voda moze odvesti ili и povoljnu prirodnu OOvodnju ilј u javnu kanalizaciju. Najbolje је da se dno kanalica ispuni pravilПЈт slojem nepropusne gline и koju se polazu drenazne (drenske) cijevi od ресеnе gline рготје­ ra 8-10 ст. Cijevi se polazu u sloj gline tako da im је cijela donja polovica uronjena u glillu. Izmedu susjednih cijevi ostavlja se ргЗzап prostor oko 1 ст. Preko cijevi i preko kosine iskopa stavlja se najprije krupniji sljunak ili tucenac kroz koji voda moze lako prodirati i padati u cijevi kroz ostavljene razmake, а povrh sljunka stavlja se sitniji materijal i zemlja. Ima i perforiranih drenaznih cijevi koje па једпој polo,'ici svog plasta јтаји rupice za prikupljanje vode (sl. 141). Dгепaiа sabire podzemnu vodu prije nego 8to ona stigne do zidova. No drenaza ne izolira od vlage koja se siri usHjed kapilariteta, ра pravilnu horizontalnu i 'vertikalnu izo1aciju protiv vlage treЬа izraditi i и dreniranim zgradama.

zgracla 'Pcdruml;~l;a " cli~/'i
7ј 11 },(17 / !

L

/.

\

b~t(111Sk" р(иl sct"m'9!ax.u.";'0171 ,'Н '~,a,"o", . п> 1111sip /1IO~"j/; 1I1 ;;.It1k
РНОТЏ$УО1Ј .tНI (Ј­

---' ____

",,~e.

~~~~~~! . ~ - ,,~~
Ј

.. "...

со

-

--~~ '~~ -~ _~'t;.

.

/
J.",trol71o
..........<~

pe-ke

'U

umtnt.",a;f.,

0 . . Smjl'ftaj drП'JfЈ,'h с;;еу/ ; 'p,uIaY"dr~nait!'·""",,,,,,,:J..
."as,1' /"'IIIIO)/ - "~,a(e """,I.и / 6uиn/е/
• /.

_-\". .,..
Ј' /

~,o

А"'/ O~

Јnо

.~~~~

;.,;""

~~iООО

.

ЈНЈЈ l'оЈтuта

.1 ./

...

c610ga 0.1 nсга". Ја.теnа. "tп1 :r.fi !Јос/Г' zia' Al81ftJ '!f .

2.d;t, 177; ц{/оа'tJpt"J~ tI. ~Гc,"
",rtr"l~l"a

/ZtJLACI.lA

jltmz6nfa/na /ZOLACI.lA

Рортесn;

l'1"ujek
-пaiJoj

Sl. 140. Zastita od prodora i tlaka podzemne vode protusvodom оо opeke u сет. mortu, te s horizontalnom i vertikalnom izolacijom
duje horizontalna izolacija povrh podrumskog teщеlја koja se vanjskim гиЬот od 10 ст izdize i Нјерј bitumenom па donji rub vec izradene vertikalne izolaoije. Nakon toga podize se vanjski ро­ drumski zid koji se svojom vanjskom stranom ргilјиblјије па vertikali1u izolaciju (sl. 138).

G)... Њpr. Ј1Т-Јј';' р:!-,,,т.•ida .. ~:::'~ / А-А 1 ......
CWCk ~

t3a

k1'UP111' J~'u7JaJ ј/Ј {u;~nac olrUIlKa ujiv 'MO.f-пе 9 1,"У1е

~ :

50

..r--~1--+-, ' ..~~

.: .... : . ; .... ; ••• : : ..........;.'f>......~.. :••~ ... .

.

. .

_ ..

.' . . . . . . . . . .

",.~..

.,,:,;,-.. ,........ '. ,.; .:
"

оо

......

••

..

:

1'8111(' /.1ј ре,IОТЈ7(Х»e/9!;nt'l1t r:I,t/l"

. tBO~:$CO

+'15 -1-00 /"КЕRАlIIlкл-.-J.o\LADI.NО'1Лс'· Ри!ОТ;Т<1Јlе ,ijut" 11I1/(отenЈIz;и:: /iJ"I;,I'ТЈnС nt'pcr!t!)7: sluil' za IЩС71U kal1a/i.zoc:jq/

Q .. _lJvije Vf.ft(!,

drenshr'h ~ijevi 81. 141. Provedba drenaze oko zgra(!e

1: 2.0

104
!

105
ј

1

OBICNO ILI PLITKO TEMELJENJE,
TEMELJI ZASTITA OD VLAGE 1 PODZEMNE VODE

v

,

l

OPCENITO О ZIDOVIMA 1 ZIDANJU
8ТО SU ZIDOVI 1 КОЈА IМ ЈЕ SVRHA Zidovi konstruktivni elementi koji u zgradama zatv rajM prostore sa strana. Oni stite ograаепе pros ore od nepozeljnih vanjskih ili drugih utjecaja, kao прг. od vjetrova i oborina, prodora hladnoce, gubitka topline, prenosa zvukova i sl. Osim zatvaranja i zastite prostora sa strana neki zidovi preuzimaju sve terete (opterecenja) zgrade ра ih zajedno sa svojom tezinom ргепosе па temelje, odnosno па temeljno tl0. То su glavni, nosivi ili konstruktivni zidovi, dok su ostali nеnо­ sivi, razdjelni ili pregrad'1i zidovi. Na objektima graaevinarstva (niskogradnje) zidovi preuzimaju konstruktivnu zadacu. Tako su па cestama i zeljeznickim prugama nosivi potporni zidovi, па mostovima srednji (гјјеспј) i obalni oslonci (stupovi) i krila mostova, а u vodogradпјаmа obalni zidovi, zagati i brane. Stupovi su u biti kratki nosivi zidovi ра се se о пјјmа dati podaci uporedo s podacima о konstrukciji razlicitih vrsta zldova.

t:

ZIDANI, NABIJANI 1 MONTAzNI ZIDOVI Zidovi se izraauju od razlicitih materijala koji uvjetuju razlicite пасјпе izrade. Тј паСјпј se ipak svode па tri glavna, а ti su: zidanje, паЫјапје i montiranje.

Zidanje. Zidanje је prastari ali jos uvijek aktualni nacin izrade zidova. Zidanje је slaganje '1'0 izvjesnim pravilima priredenih komada od naravnog ili umjetnog kamena (opeke, blokova i sl.) i njihovo povezivanje odgovarajuCim veznim sred~tvom (mortom) u jednu сјеliпи koja se naziva zid ili, tocnije, zidani zid. Nabijanje. Nabijani zidovi izraauju se od agregata (najcesce sljunka i pijeska) pomijesanog s veznim sredstvom (najcesce cementnim mortom). Svjeza smjesa agregata i veznog sredstva иЬасије se u prireaene op]ate ili kalupe u kojima se stjesnjava tlacenjem (паЫјапјеm) ilј tresnjom (viЬгјгапјеm). Kad poslije izvjesnog vremena smjesa otvrdne, uklanjaju se oplate а ostaje nabijani Нј monolitni zid (starogrcki: monos = sam, jedinstven i 1ithos = kamen). Ovoj vrsti zidova pripadaju suyremene konstrukcije od betona i armiranog betona koje su dos]e do izrazaja tek и zadnjih 50 godina, а danas su to glavne konstrukcije u suvremenoj Нј moderпој arhitekturi. MontaZa. Montaza i1i sastavljanje zidova od га­ zmjerno velikih zidnih ploca јli раnоа smatra se najprogresivnijim јН »industrijaliziranim« nacinom gradnje. Ne samo zidni panoi nego i stropni i dгu­ gi elementi unaprijed se tvornicki proizvode ili
J!iI'- .3<:() - ~ %0 ~

,1'

r

р"ртеспl 910 ..111 д' ~t'/\
г---

.

~

.

l'

*- ~,o-J.\,1.o-:+l' 11 l'
\

.

/

-

~7
1--

/-

~tu.bi;t~

- --~

~ -~- -~

~

}

...

-~
ој

~- 1--

-

ј\

1\ I \
\

Tloe.,.tna shema ~fra~ s u:и/и%71јm 9/aynim /=nОSI: ",'тј zidovima 1:.200

SI. 142. Konstruktivni sistemzgrade s uzduznim nosivim zidovima

'l'tJp~,;l'l; 1L zid'o .. &' T/o€rfna she711a z'17'atle s l'opT~C17;m 9Iап77'm /':71t7sivim/ zidollima 1-:2,00 SI. 143. Konstruktivni sistem zgrade s poprecnim nosivim zidovima

POPT~ёп;

........-3~o -Ј,,1.°t~3'О-4U)'-+

9; ZidtJ.. ;

1 Ј

109

L

prгfabriciraju

(Iatinski: рте = рге = pred, unaprijed, i fabricatio = fabrikacio = tvorba, proizvodпја), ра se pomoeu strojeva (dizalica) uz razшјег. по malu upotrebu Ijudske гаdnе snage u vrlo паt­ ko тјете ostvaruju i vrlo velike топtainе zgrade.
GIAVNI ILI NOSIVI ZIDOVI U
ZGRADАМЛ

је

ralelnih zidova koji nose iste stropove пајсе8се 4,00-5,00 т, rjede 6,00 ш, а samo iznirппо vise. za vece raspone primjenjuju se skeletni i пјјша slicni sistemi.
ZIOOVI U SКВLEТNIМ 1 NJIМA SLICNlM SISТEMIМA

Zidani, паЬiјani i montirani nosivi zidovi u zgradama rasporeduju se kao uzduini, роргееni te Ьо kombinirani uzduZni i роргесni nosivi zidovi, ра se preтa njihovu poretku u zgradama razlikuju tri konstruktivna sistema zgrada. Koвstruk:tivni sistem s uzduinim zldov1ma. Тај se sistem sastoji оо medusobno рагalеlnа dva vanjska (procelnog i zacelnog) i jednog srednjeg glavnog zida. Na te zidove oslanjaju se svojim krajevima stropne grede ili рlосе koje svoj teret s ostalim teretiтa stropova i krova u svim etaia· та (katovima) prenose па spomenute zidove, а опј ih zajedno sa svojom tezinom prenose па teтеlје odnosno па temeljno tlo (sl. 142).
Копstruk:tivni sistem 5 рорretпim zidovima. Тај

DanaSnja gradevinska tehnika ostvaruje i takve gradevine u kojima terete пе preuzimaju tradicionalni nosivi zidovi nego skelet ili kostur od vertikalnih stupova i horizontalnih greda s рlо­ сата. Grede preuzimaju teret stropova i svega 8to је па stropovima, а stupovi па koje se grede svoјјт krajevima oslanjaju preuzimaju te terete i prenose јЬ skupa sa svojom tezinom па temelje, оdnosпо па temeljno tlo. Stupovi i grede izraduju зе od cvrstog materijala koji moze па razmjemo malu povrsinu svoga presjeka preuzeti razmjerno veliko opterecenje. Tradicionalni i suvrеmепi skeletni sistemi. Tradicionalne zgrade sa skeletnim konstrukcijama su zgrade s kanatnim Пј bondrucnim zidovima u koјјша је kostur od drvenih stupova i greda. U suvremenim ·zgradama sa skeletnim konstrukcijama kostur је od сеНспјЬ Лi armiranobetonskih еlете­ nata, а iznimno i od drveta. U zgradama sa skeletnim konstruktivnim sisteтот ocituje se t10crtni raspored nosivih stupova povezanih gredama kao neka шrеш јН raster. Smjel- glavnih (primarnih) greda koje se oslanjaju па stupove moze biti uzduZan Пј poprecan u istom smislu kao u sistemima s nosivim zidovil11a. Na glavne Нј ргјтаmе oslanjaju se iIј sekundarne gredc sa svojim plocama Пј same plo~e (sl. 145а). Rasponi iZn1edu stupova u armiranobetonskim skeletnim konstrukcijama поrшаЈпо su 4,006,00 - 8,00 m. Slicni su skeletnom sistemu konstruktivni sistem s okvirnim nosivim konstrukcijama i konstruktivni sisteт s lucnim nosivim konstrukciјllmа.

se sistem sastoji od niza medusobno paralelnih i na duZinu zgrade ili liniju ргосеlја okomito usmjerenih glavnih zidova. Na te zidove oslanjaju se svojim krajevima grede ili рlосе ратlеlпе s рго сеlјеш (sl. 143).
КопstriJktivni sistem 5 kоmЬiпaclјоm шduinlh i popreb1ih zidova. Тај se sistem primjenjuje uglavnom па zgrade s пертпlnјт i1i rasclanjenim tlocrtnim povrsinama, ра za neke tlocrtne шје­ love odgovaraju uzduZni а za neke роргеспј nosivi zidovi. SpecijaIni slucaj ovog sistema ргiшје-; njuje se u visekatnim zgradama tako da se паd istovrsnim prostorima stropne grede oslanjaju u јеdnој etaZi па uzduine, u drugoj па роргеепе, u trecoj opet па uzduine zidove itd. Tako su i uzdnZni i роргеспј zidovi optereeem teiinom stropova (а to su najznacajnija opterecenja), samo u svakoj drugoj etazi, ра zbog toga mogu ЬјН tanji nego Ьј Ьilј јпасе (sl. 144). Иasроoi izmedu nosivlb zldova. U sva tri spomenuta sistema medusobni razmak јli тшроn ра-

ili drveta, u kojima se gprnji hotizontalni Нј -skoseni nosac sa svojim krajevima cvrsto povezuje s vertikalnim јН donekle sk08enim dijelovima koji poput stupova prenose terete па ternelje, odnosno па temeljno tl0 (sl. 145Ь). Lu~ni sistemi. If1kovi su ро svemu slicni okvirima osim ро obliku koji је segmentan, polukruzan ili polukruzno nadvisen, а donji se krajevi luka upiru u temelje. Rasponi okvira i lukova od armiranog betona оЬјспо su 10,00 15,00 - 20,00 ш, а od celika i preko 100 т. Okviri i lukovi rasporeduju se tlocrtno па medusobnim razmacima 4,00 - 6,00 8,00 m i u svom gornjem dijelu povezuju primarnim gredama па koje se upiru sekundame grede, рl0се Ш ljuske koj.ima se zatvara prostor s gomje strane, cesto sa laternama za osvjetljenje i ventilaciju (sl. 145с). I Primjena sistema. Zgrade u skeletnom konstruktivnom sistemu odgovaraju za veCinu stambenih i javnih zgrada, а osobito za mnogokatne stam'bene i poslovne zgrade. Skeletni sistemi odgovaraju i za velike prizemne dvorane lake .industrije (npr. tekstilne) u kojima odgovara osvjetljenje ponio~u sed-krovova. Ovirni i konstruktivni sistemi odgovaraju za velike hale teske industrije, izlozbene i slicne QVoгапе u kojima su potrebni veliki rasponi. Ispune. U zgradama sa skeleti1im, okvirnim ; lucnim sistemima zidovi zatvaraju prostore па пјј­ hovim vanjskim stranama kao ispune izmedu по­ sivih konstrukcija, а u unutra8nj6sti se izraduju kao pregradni ili razdjelni zidovi. U katnim i vise-

katnim skeletnim zgradama zidovl moraju ЬНј ed lakog materijala -(suplja opeka, suplji i porozni blokovi i sl.) kako Ьј 8to mапје opterecivali konstrukcije koje јЬ nose.
PREGRADNI 1 RAZDJELNI ZIDOVI

Nenosivi nutarnj.i zidovi pregraduju Нј dijele prostore, ра se nazivaju pregradni i razdjelni zidovi јЈј samo pregrade. Razdjelni zidovi оЫспо diјеlе dva susjedna stana. U katnim i visekatnim zgradama opterecuju takvi zidovi konstrukcije koje јЬ nose, ра је pozeljno da budu 8to lak8i (suplja opeka, laka i porozna opeka iblokovi, lа­ ke gradevinske рloсе i sl.). Pregradni i razdjelni zidovi moraju biti toplinski izolatori (osobito а­ medu grijanih i negrijanih prostorija). Isto tako moraju biti i zvucni izolatori (osobito izmedu susjednih stanova).
POТPORNI,

OBLO:lNI 1 OBALNI ZIDOVI

Osim vertikalno opterecenih zidova ima i tak-

da podupiru zemljani nasip. Izraduju se najceSce
i prilikom i пергаУil. nim terenima. PritisaK zemlji8ta i tezina samog zida uvjetuju specijalne oblike presjeka takvih zidova; 8to se proracunava statickim racunima (sl. 146). . Potporni zidovi izraduju se i па usjecima cvrsceg zemljista Вј trosne stijene, kada npr. ne
;.>f:--------,,-+ - - - - - ~
"';----

ујЬ koji su optereceni ргitiskоm sa strane. То su и ргуоm redu potporni zidovi kojima је zadaca

~t nasipe cesta i zeljeznickih pruga, ali uгtЮеnjа gradilista za zgrade па kosim

---------7
.

1

о

I

Ј.

~
!==; t=

~
1==

~
t::

Okvirni sistemi. Okviri su inZenjerski konstruktivni elernenti od armiranog betona, celika /ptJpr~enl 9't:1rnl -n<Јs,,, х,"

P!i.

.,.

~

~ ~

- - -1--- --"'- ...:"
I

:t

::,----

о

rf---- ------:~ .1г--~г--..

! с:::.:з:
--_..
i:;

I

i~~~~';

- - - -. --

stubl;tt!
q"

I~

~ b,L1--

~

1-/
....

.. , /

~"l'~\

~
1=

~

l::: ~

f=

-~ ---t - - - t-~

.

r=
~
1---

Е:: t= t=:.

~

t:::
t-f=
~~

~

= : ;; = -f ::: .. != -+ : t=: .~
~

-}

f-._-~

~

о

~

t----

-t---

[г--

f= 1= f=

1
Sl. 144. KOllstrllktivni sistem
zgrщlе

f :

f :

~~--

-----

2 .. - -

1 - - - - - - t----

.
I

S

~ ~

== :::

F
I=t= 1==1==
r:::

k==

t::; t=: ~ 1= 1=

~

." --"," : ...
--t
: ." -t

-+ :

t= ;:

t:=

-

--

+"-6+11

I

I

1.

-

- --"t
I

-8-,1o-Jt-.+

~ ~ ~~ J)ilJ t/lJcr!nQg ,.aspor~tla tUi .",11 1NJs;!at'tZ. i .i'!ropn;h /kI'OV'

Ј)ј" t!oc,.tntJ"1

rostera

G... Vz·j~katni,a. и skl's kombinacijom u'Zlllll.1lill i
роруесnт

]Ј;" fltJc,.tntJ9 1'aspcTt'da оlщ'rа i stl'''pn;/' /lrrtJy"i}'/g1'~a

71;J,/~~da /hAU-ntlar.11(Јlil,m6/

/~tl10111- KOnJtl'ukt. sis~mu.

ф.... ];o~roJna п~/a
оЈУ11'710т
)t

tI

k071.Jf.,.ultti.v71om .stsft'mu4\ -

a1'rr171'anob~fon.slom
LJUBLJANA-

Q ... lndustr. hal(J и ar",;r,-

LIТО..sтR.ОЗ

i :$00

-bl't 'иС-nот k011ftTUkf. si.rt~mu 4: 4000

llosivi1l zidova

SI. 145. Konstruktivlli sistemi zgrada sa skeletnim, okvirnim i lucnim nosivim elementima

110

111

bilo racionalno preopsezno otkapanje do dozvoljenog nagiba zemljiSta, odnosno kada treba ot'koрапи strmiju kosinu zastititi od vanjskih utjecaja. Takvi zidovi nazivaju se oblozni zidovi. Potporni i

ы

takvih ograda пе Ы kvari1a mjesto i oko1icu, ра ih treba prikladno rasclanjivati i kornbinirati s raslinstvom (nasadima, zeleni1om).

s'ki prostor. Izvan zgrada mogu biti' ogradni i pot-

porni zidovi. Ро svom obliku, vidljivom u vertikalnim presjecima, zidovi Stl nacelno okomiti, а neki specijalni zidovi su kosi (npr. potporni zidovi). Ро svom obliku vidljivom u tlocrtima zidovi su nај­ .cesce l'avni, аН јта ihi zavo jnih (npr. potporni zidovi па cestovnim krivinama), polukruznih, krtLinih i prstenastih (npr. zidovi bunara, nekih silosa i tvornickih dimnjaka).
OSNOVNI МATERIJALI ZA ZIDOVE Osnovni materijal је опај koji tvori glavnu masu nekog zida i daje tom zidu najvaznije gradevinsko-tehnicke karakteristike. ОЫспо se osnovni mateгijali za zidove proizvode и komadima, Ыо­ kovima, gredama, plocama i sl. koje se medusobno povezuju najcesce veznim materijalom јli mortom (maIterom, meltom) u cvrstu сјеliпи: zid. U nekim sIucajevima se komadi sastavljaju bez morta, ра se dobiva suhozid, а u nekim slucajevima samom obradom komaqa (npr. drvenih brvana i platica, kao i zidnih elemenata za »suhu« montazu) dobiva se potrebna povezanost zidova. Najstariji, аН jos uvijek vazni oSn9vni materijali za zidove, jest1 naravni kamen, drvo i opeka. О tjm materijaIima i о zidanju njima daju se ро­ daci II s1ijedeCim odlomcima: zid01J i i obloge od l1araVl'lOg kamena i

ј
I

--}--

+f'/.~!4 ;:~: ~:~.'~ "1~: ~i. :·\'.)':;cJ;":(';~'J.·: I: I ·'f·_\·,·
vvu .. ,..·;" .......

5tO је izneseno u ovoj (1) knjizi, dok se podaci drvu i drvenirn konstrukcijama daju u П knjizi konstruktivIiih elemenata zgrada. Najvazniji suvremeni osnovni materijali su Ье­ (оп, armirani beton i celik. О prva dva rnaterij~la daju se и ovoj knji~i podaci u odlomku: Zidovi i zidni elementi od betona i armiranog betona, dok се se сеисnе konstrukcije obrazloziti u 11 knjizi konstruktivnih elernenata zgrada. U novije vrijeme proizvodi gradevinska industrija razlicite vrste blokova od umjetnog kamena koji, kao i 5ирlјј opekarski blokovi, sve vise potiskuje tradicionalnu punu zidnu opeku. Podaci о takvim blokovima svrstani su и ovoj knjizi u odlomke: Zidovi od betonskih i slja~obetonskih blokova,
о

I
:::
о

51. 147. Dio ogradnog zida kombiniran s providnim

elementima

(с1аnсјта)

od metala

.~~ .+-~
: . +~tftO:
I I
I

•.
I
I

IzSlt'r1 sp1'l';f.da

I

-t-z,r- 3,. ''','.1-

zidovi od opeke i suplji11 opekarskih blo1cova

Zidovi od siporeks-blokova i siporeks-ploca, Zidovi od durisol-blokova i durisol-рlосQ, Zidovi i zidni ulosci od supljih staklenih Ыоkova. Osim spornenutih blokova od urnjetnog kameпа, koji sluze uglavnorn za nosive ili konstruktivпе zidove, danasnja gradevinska industrija proizvodi i nove osnovne materijale za nenosive ји руе­ gradne zidove koji se u ovoj knjizi obrazlaiu u odlomku: Pregradni zidovi ји pregrade. Osnovna znanja о montaznim zidnim elementiта izlazu se u ovoj knjizi и odlornku: Montazni zidovi i zidni раnој.

+-- '0-+3O..,jl-- ,O---;Al(

.. ,О

А'

I

(9... А 7'>mi,.a1706efo n .sk;
potpoP17i z/d o6HkoJlа77 r' a'rт~1JZ;0771'1'aТl рс sta!,'CKom raЕи17и / А&2.%О - G'!Ј?/
~:SO

NAZIVI ZIDOVA U

ZGRADAМA

S1. 146. Potporni i oblozni zidovi
oblozni zidovi kojima se ucvrsc.uju rijecne ili druge ob.... le od pritiska vode, vodenog toka i navale valova nazivaju se obalni zidovi. Potporni, оblо­ zni i obalni zidovi izraduju se od naravnog karneпа, betona i armiranog betona~
OGRADNI ZIDOVI Ogradni zidovi ograduju slobodne povrsine sa strana. опј osirn vlastite tezine i tlaka vjetra пе preиzirnaju druga opterecenja. Na omedenirn gra· dilistirna za zgrade izgraduju se па u1icnoj strani jednostavne i razrnjerno niske ograde (80-120 ст): ОЫспо se takve ograde izraduju s masivnirn zidorn sarno u svorn donjem dijelu (povrh ternelја), а s providnirn (prozracnilm) gornjim dije·lom od metalni-h ili drvenih ogradnih clanaka (sl. 147). . Za tvornicke i neke druge komplekse zgrada cesto su potrebne pune (neprozracne) ograde vece visine. Obicno se izraduju od opeke ili betona (sl. 148). Pri projektiranju treba pamti da monotonija

Najcesce se zidovi u zgradama oznacuju i па­ zivaju ро svojoj svrsi i polozaju (51. 149). Vec opisапi temelji nazivaju se cesto temeljni zidovi. Vec је poznato da su iznad temelja podrumski zidovi, а u nepodrumljenim dijelovima podnozni zidovi јli sokli .. Dalje se ро etazarna razlikuju prizemni zidovi, zidovikatovai tavanski zidovi odkojih se оnј trokutnog oblika па bocnim stгапа'Џш nazivaju zabati ili zabatni zidovi. Vec su obrazlo'zeni glavni vanjski (procelni i zacelni) kao i srednji glavni zidovi. Dijelovi vanjskih zidova ispod prozora па­ zivaju se parapetni zidovi ili prozorski parapeti. Vanjski zidovi па kraCim ili Ьоспјm stranama zgrade su Ьосnј zidovi. Воспј zidovi zgrada gradenih па zatvoreni nacin izgradnje, koji se doticu boenih zidova susjednih zgrada, nazivaju se ро­ zarni ili vatrobrani zidovi. Cesto 5е u tanjim zidovima isticu ројасапј dijelovi u kojima su dimovodni kanali, ра su to dimnjacki zidovi koji па tavaпи i па krovu postaju samostalni dimnjaci. Zgrade sa sk'Osenim krovnim plohama cesto ispod streЬе јmаји nastresne zidove koji zatvaraju tavan-

" ... dl'm.".iаёk;. Х1'!О": i8 '" .s«mllsta/717 dtm"Jtlu
19 '"


zr'doy;/

rrtr.st~;."i и'о'оу,'

2' _.~"tporn; z7'd
~!
... o1rael71;

20 --. ratr06ra71;/1ЮZQТn;/

x;·tlovi

" : 2.00

51. 149. Nazivi ziclova

II

zgradama

112

113

I

ь

. U trecoj su skupini опе vr~te koje su postale od spomenute prve i droge skupine tako 5to su u velikiт dubinama (do 10 km) i па visokim temperaturama (100-300 С) te pod jakim pritiskom (do 3.000 atmosfera) promijenile svoju prvotntl stru·kturu i svojstva. Doslo је dakle do metamorfoze Bi preobrazaja, ра su to vrste metamorfnog ili preobratajnog kamena.
0

V.uNIJA

SVOJSТVA КАМЕNЛ

ZIDOVI 1 OBLOGE OD NARAVNOG
GRABENJU КAМENOM Kroz сјјеli historijski razvoj covjecanstva Ьјо је naravni kamen osnovni materijal najznacajniјЉ gradevina pojedinih narOOa u pojedinim еро­ hama. Mnoge takve gradevine, тапје ili vise sacuvane, postoje i danas. Tako jos danas postoji gradevina koja је kao prva 1za svijetu izgradena od obradenih blokova naravnog kamena. 1;'0 је piramida faraona Djosera, sagradena u drevnom Egiptu prije 4.500 godina. Postoje kiklopski zidovi па jugoistoku i megalitski spomenici.na sjeverozapadt1 Evrope iz mladeg kamenog i broncanog doЬа .. Dobro St1 poznate i mnogim sacuvanim primjeгјта dokumentirane klasicne gral1evine starog vijeka, ranokrscanske, romanicke i goticke grade\Љzе srednjeg vijeka, te gradevine ren~sanse, baroka i klasicizma поvоg vijeka. U tom razvoju, dHzcm od cetiri milenija, kamen је glavni kOl1struktivni i dekorativni elemenat Cija је obrada dotjel'апа upravo do savrsenstva, а skladno umjetnicku oblikovanje i estetski ugodaj mпоgЉ kamenih glЋdеviпа vec odavno је дао arhitekturi naziv »okamenjena rnuzika«. Копсеш ХIХ stoljeca naglo se mijenja uloga kamena II gradevinskoj tehnici. Njegovu konstruktivnu funkciju preuzimaju najcesce novi, jednostavniji i brz~ izvedivi elementi od betona, armiranog betona i celika, аН njegova estetska fUl1kcija dolazi u modernoj arhitekturi до punog izrazaja. Naravni kamel1 vrlo cesto даје »!ice« l1ekom zidu od drugog materijala (betona Пi opeke) ЬНо kao sudionik mjesovitog zida, bllo kao obloga zida od drugog materijala. Tradicionalnim пасјпот izraduju Бе danas zidovi od grubo obradenogJ.(amena namanjixn starnbenim (osobito individualnim) i manjim javnim zgradama и okolici и kojoj vec postoje takve zgrade, zatim па planinarskim i turistickim objektima па kojima se namjerice zeli naglasiti povezanos·t s okolicom i prirodom. Tako se npr. cesto i u periferijskim podrucjima gradova izraduju podn9zja i drugi vanjski dijelovi zgrada s »НСЈта« gruЬо obradenog kamena, а cesto se takva »lica« izra· оији i u Ul1utrasnjosti nekih prostorija u kojima naravne povr5ine kamena daju ugot1aj povezanosti s· prirodom. Suvremene obloge od naravnog kamena izraduји se od debelih ili tankih kamenih рlоса рНјеOP~ENITO О

КAMENA

пјl1, bru8enih i glacanih do punog Бјаја, ра Ьоја i struktura naravnog kamena daje takav ugodaj ka~ kav пе moze dati пј jedan umjetni materijal. Uz veliku primjenu naravnog kamena u suvre~ тепој arhite'}{turi, dolazi оп do najmasovnije pri~ тјепе u suvremenom gradevinarstvu (niskograd~ пјј). 'Lomljeni i dгоblјепi kamen је nezamjenjiv materijal za donji stroj cesta i zeljeznickih pruga te kao kocka 'za gornji stl"oj putova. U razlicitim stepenima obradc kamen је nezamjenjiv materija] za potporne i obalne zidove i za pristanista. Iпасе Бе klasicnim паСјпот od blokova obradenog kamena grade samo oni objekti kojima se паП1јегпо daje historijski ili monumentalni karak~ ter, kao 8to su npr. spomenicj, mauzoleji i slicne gradevine, а osobito rekonstrukcijc i konzervacije vidljivih dijelova historijskih gгаdеviпа.

Vrste emptlvnog kamena. Iz skupine eruptivnog (vulkanskog, magmatskog) kamena za gradevinske svrhe najvi§e se upotrebljava granit i gabro. Upotrebljavaju se najvise kao ploce za obloge u arhitekturi, te kao zidni bIokovi i kocka za tarace и gradevinars·tvu, gdje im se pridru.zuje i bazalt kao najcvrsci i 'najtezi kamen иорСе. U та­ пјој mjeri, а za iste svrhe, upotrebljavaju Бе i druge vrste eruptivnog kamena kao npr. sienit, diorit, . tonalit,· porfir, andenzit, dijabaz i dr. Vrste sedJmentnog karilena. Iz s'kupine sedimentnog (talo1.nog) kamena dolazi za gradevinske svrhe do maSf>vne upotrebe drobina i sipina, sljunak i pijesak, zatim pjescar (pjescanik), уар­ nеnас (krecnjak), dolomit, sadrovac i tupina. Кruрпјја i sitnija medusobno nepovezana zma u davnini raspadnutih stijena nazivaju se drobiпа i sipina, te sljunak i pijesak. Dok su zrna droЫпе i sipine mirovala (brdski Пј kopani sljunak i pijesak) i zadr,zala dosta o~tre bridove, dotle su zrna 8ljunka i pijeska kotrljali vodeni tokovi i zaobli1i јт bridove (rijecni, potocni i morski §ljunak i pijesak). Drobina, sipina, §ljunak i pijesak vrlo Би vazni materijali za podloge i паБјре, osobito pri gradenju ~aobracajnica, а sljunak i pijesak masovni su materijali i nezamjenjivi agregati betona i armiranog betona. Pjescar ili pjescanik је prirodna smjesa slјШ1~ ka i pijeska u davnini povezana prirodnim vezivom. Od njega Бе izraduju blQlcoviza zidanje vise и gradevinarstvu a,,4J~anje и arhitekturi, а mnogo se upotrebljava i kac{' lomljeni kamen. Vapnenac ili krecnjak је kalcijev karbonat s razlicitim primjesama ро kojima se dijeli па тпо­ go vrsta. radicitih ро boji (оо bijele do crne) i ро drugim svojstvima. Vapnenac se za gradevinske svrhe upotrebljava daleko vise nego sve osta· Је vrste kamena zajedno. Primjena ти је svestra~a jer Бе razmjerno Iako obraduje. Od vapnenca Бе izraduju zidni blokovi, debele i tanke ploce za obloge, klesanci, а mnogo se upotrebljavaju lomljeni i grubo dotjerani komadi, osobito za zidove i za podloge (donji stroj) saobracajnica.Gradevinska industrija proizvodi od vapnenca zivo i hidratizirano vapno. Dolomit је vrlo slican vapnencu. Оп је kalcijski i тagnezijski karbonat, ра је cvr8ci i gusci od vapnenca. Sadrovac sluzi za proizvodnju sadrenog praha ili sadre, а tupina za proizvodnju cementa . Vrste metamorfnog kamena. Iz skupine metamorfnog kamena za grac1evinske svrhe su vazne razlicitevrste inran{ora··i serpenTina od kojih se najvise izraduju рlосе za obloge.

VRSTE

КAМENA РО

POSTANKU

Uz vec spomel1utu geologiju, kao ОрСН nauku о Zcmlji, posebno sc bavi sastavnim diјеlоvimз zcmaljske kore mil1eralogija, а specijalno kашепоm, njcgovim vrstama, svojstvima itd., bavi se petrografija. Nauka је dokaza1a da su raz!icite vrste kamena nastajale kroz mi1ijarde godina па tri glavna па­ сјпа, ра ih је svrstala и tri glavne skupine. U prvoj su skupini one vrste koje su nastale hladenjem i ukrucenjem rastaljel1e magme. Magта se pod pritiskom kretala iz uzarel1e dиЫпе prema vec ohladenim i ukrucenim gornjim slojevima, dijelom se zadrzavajuCi и raspuklinama, а dijelom izbijajuCi па zemaljsku povrsinu. То su vrstееftфtivnоg (magrl1tltskog) ivulkanskog kamеnа.

Ро tvrdoCi· razlikuju Бе tvrdi kamen, а to su sve vrste eruptivnog kamena i meki kamen kojem pripadaju skoro sve ostale vrste. Tetina tvrdog kamena је od 2.100 do 3.300 kg/m3, а mekog od 2.000 do 2.700 kg/m3• . ~vrstoca па pritisak tvrdog kamena је 1.000 do 5.000 kp/cm 2 а boljih vrsta mekog kamena (vapnenca,·dolomita i pjescanika) 500 do 1.600 kp/cm1• Ргета svrsi kamena u pojedinim slucajevima vazna је ОБјт cvrstoce па pritisak i njegova cvrstoса па istezanje, ра udarna cvrstoca i cvrstoca protiv habanja. Sve te cvrstoce kao i druga svojstva ispituju se i utvrduju (atestiraju) и laboratorijiта za ispitivanje gradevins·kog materijala. S obzirom па otpornost u visim temperaturaта, па eruptivnom kamenu nastaju nepravBne ри­ kotine па temperaturi preko 550 0С, а vapnenci se па temperaturi 600 до 800 С raspadaju, odnosno postaju i.ivo уарnо. Катеп је uglavnom dobar vodic topline, to bolji, 8to је gu8Ci, ра su zbog toga rjede (poroznije) VJ:1ste kamena za zidove zgrada povoljnije' od gusCih. Trajnost kamena ovisna је о fizic'kim faktoriта (stezanje i rastezanje pri promjeni temperature), kemijskim faktorima (rastvaranje uslijed razliCitih sastojaka и zraku, kisnici, dimu) i Ыо­ loskim faktorim~. (mahovina i drugo ras!instvo). Za5tita se postize uglavnom zatvaranjem рога voskom, parafinom, selakom i vodenim stakJom. Struktura i Ьоја pojedinih vrsta kaпiепа istice Бе ili prirodno lomljenim роvrsiпamа mekih vгsta kamena Вј brusenjem i glacanjem povrsina eruptivnog i tvrdih vrsta mekog kamena (bratkog vapпenса, mramora i serpentina).
0

КAМENOLOMI

Kamenolomi Нј majdani otvaraju se па тје­ stima koja оЬilији dobrom vгstom kamena, -з па­ laze se uz prometne arterije ili јт se mogu lako prikljuciti. Najpogodnija su mjesta s kosom »stranоm« prema prometnoj povrsini, s horizontalnim Вј slabo skosenim slojevima kamena (sl. 150). Ро

U drugoj su skupini опе vrste koje su nastale trosenjem Ш raspadanjem prvotno ohladcnih i ukrucenih gornjih zemaljskih slojeva (»geosfera trosenja јЈј raspadanja«) i njihovom sedimentaciјот (talozenjem), osobito u nekadasnjim morima cija su mnoga dna kataklizmama (poremecajima) zemaljske kore kroz davne vjekove postala danasnje planine. Taloze,ni Бе materija~ postepeno ро­ novno povezivao nekim prirodnim vezivom (oto. pinom) и cvrsce ili slabije mase, а neki ostao пе­ povezan. То su vrste sedimentnog ili taloznog kamеnа.

P,.i,tupn7' ри!
__

,
1 __

_._ .• I #'

"
I
.'

\.
__ .1

-

.. ~-

"
I __

_.-

I

__

81. 150. »8trana« pogodna za otvaranje .kamenoloma

114

115

L

odstranjenju raslinstva i humusa otkapa se пај­ prije osnovna etaza ili pod (patos) kamenoloma, оЬјспо па istoj visini па kojoj је prometna povrsina, ра se dobiva radno celo visokq do 8,00 т s gomjim zavrsetkom ро izohip5i (51.- 151). Otpad-

njih. Ukoliko se ti viseCi dijelovi пе uruse prilikom miniranja niiih dijelova, treba ih rucno ili miniranjem odvaljivati uz sve mjere opreza i рипе zastite od eventualne nesrece. , Miniranjem dobiveni komadi u kamenolomiта najcesce se razbijaju u тanје komade, ра se upotrebljavaju ili kao lomljeni kamen, ili se drobi· licama preraduju za tucenac (drobinu) i sipinu, ili se komadi kidaju u kocke. Odvaljivanje bIokova. Komadi (blokovi) kameпа bez pukotina vade se u kamenolomima s pripravljenih »stepena« 6granicenih nizovima horizontalnil1 i vertikalnih busotina. Zabijanjem celicnih klinova (zasticenih limovima koji se, izglodani i

Lomljeni kamen. od cetiriju vrsta lomljenog kamena za zidanje prva је obicni lomljeni kamen za zidanje koji se dobiva odabiranjem i razbija· пјет materijala dobivenog и kamenolomu miniraпјет. Komadi ро svom obliku, velicini i teiini то­ raju odgovarati zidanju bez posebne obrade osim najnuinijeg »priklesavanja« kamenarskim cekicem (sl. 155а).

obicni 'lomljeni kamel1, аН пе za zidanje nego za druge svrhe, osobito za podloge pri gradenju sa- ,

obracajnica i drugih povrsina neposredno па tlu. Najveca dimenzija pojedinog komada mora biti preko 15 ст, а tciina komada пе smije prelaziti 30 kg. Obradeni kamen. Као obradeni kamen ро па:. sim propisima smatraju se poluklesani, klesan:i i specijalno (narocito) obradeni komadi, а osim toga i pravilno lomljcni komadi u obliku kocke ili prizme. Poluklesani (polutesani) kamen su komadi ра­ ralelopipednog ili drugog geometrijskog oblika koјјта su Нса i па Нса okomite 4 stranice 20 ст duboko од Нса pravilno obradene dIijetom, s pravilna 4 vanjska brida, dok ostali dijelovi (koji se u zidu izvana пе vide) mogu ostati grubi ili пе­ obradeni (sl. 156).

/
-

1:
1'--

,/
--

'",."

/-,-

_ .1_,,',

.::;=-;:<-::

Sl. 151. Pod, eta1.e i radna cela kamenoloma

® .. J(oтotli рlоёd.1!df! l~ml;~l1(Jf/ Kaт~11a.
Sl. 156. Poluklesani komadi kamena
SI. 153. Odva1jivq.nje bloka s priprq.vljenog stepena
репа

nim materijalom prosiruje se osnovna etaia. Na visini radnog cela osnovne etaze, otkapa se prva etaza u dovoljnoj sirini za rad i transportiranje vagonetima lijevo i desno (iю izohipsi) izvan sirine radnog cela. Ako је stijena trosna (s naravnim pukotinama) obavlja se rucno odvaljivanje polugama (pralicama) uz 'eventualno 10тlјепје Ьа­ rutom, Kompaktnije stijene treba minirati, kako је navedeno u poglavlju о zemljanim radovima. Pri rucnom otkopavanju radna сеlа pojedinih etaza neka пе prelaze 8,00 т (а tako duboko se mogu upustati mine), dok u potpuno mehaniziraпiш kamenoIomima radno celo bez stepenovanja moze biti visoko i do 50,00 m. Vadenje kamena. Ako su 11 kamenolomu strmi slojevi kamena, vadenje se obavlja »potkapanjem« ро izvjesnom redu (sl. 152). Isto tako se potka- '

osteceni, zamjenjuju novima) odvaljuju se od steblokovi paralelopipednog oblika predvidenih dimenzija (sl. 153). U istom smislu odvaljuju se

Klesani (tesani) kame'n su komadi paraJelopipednog ili kubusnog (kockastog) oblika kojima је svih 6 stranica pravilno dHjetom (ili рНјепјет) obradeno, а svih 12 bridova im је ostro. То su klesanci (tesanci) i kvaderi.

(4) ... Коmаtlј l(}mlj~7109' ltoтt-17t! :za CIKlopsйе

%idoye

Sl. 155. Cetiri glavne vrste lom1jellog kamena za zidanje
"
I

".1

1"

,,. {,

-,

I

'."

-,' \ {. 1>:,
-" I" , , ;.,
~ , I
1.

, 1. I "':,' I Ј ......... 1. •

-' ... '

!'/

@... OJYt/!iiyal1/~tlY(t- (f)... RdJfaY/;'an;'
ји. таnјјА оо'jt'tI7109

'tJJyaIJ't*· 17;Ј, h/okovtt polugom

,-;,' /...,1\-,':

I '-/ l ' '" , \ "1.
I
\," ~ ,

v~/"g /'!оlrа

/pтa!;t'om,cusltiitJm /

,l'.
"

Sl. 154. Odvaljivanje manjeg bloka od veceg

"

.

. !r'f'd ya~11J'a 610Јоуа t.I strmim i оЈот;­
tr~ s/o;l.y;ma
SI. 152. Red ро' kap(Illja strmi1t slojeva kamena

od vecil1 blokova тапјј (sl. 154). Pravilni komadi i ploce izraduju se u kamenarskim radionicam~ mehanickim piljenjem blokova.
VRSTE КAМENA. P;REМA STEPENU ОВRЛDЕ

panjem ро stanovitom redu vadi kamen iz strmih Пј okomitih slojeva racunajuCi s padanjem »viseCih« dijelova prilikom miniranja dijelova ispod

Prema stepenu obrade nasi propisi razvrstavaju kamen za gradevinske svrhe kao loml ј eni, оЬтаае­ n; i drobljeni kamen, ра se takve vrste otpremaju iz kamenoloma па gradilista.

Druga је vrsta plol:asli lomljeni kamel'l koji se upotrebljava za zidanje i taracanje. Odabire se u kamenolomu izmedu komada koji su pri lоти zadriali dvije vece priblizno paralelne leiajne ро­ vrsine (gornju i donju), dok se ostale povrsine dadu »priklesati« za zidanje kamenarskim cekicem (sl. 155Ь). Тгеса је vrsta dotjerani lomljeni kamen odabran od pravilnijih komada koji se kamenarskim alatom »dotjeruju« tako da osim dviju Iezajnih povrsina dobiju pravilnije »Нсе«, аН bez finije obrade (sl. 155с). Cetvrta vrsta је kamen <-а ciklopski zid s »do· tjerane« tri leiajne povrsine i »licem« (sl. 155d). Osim ove cetiri vrstelGmljtmog-kаmепа za zidanje nasi propisi predvidaju jos i petu vrstu kao

SI. 157. Pripl'ava

zacrlavm1je bloko\laza klesanje

Rucnom obradom ('klesanjem) izraduju se klesanci od odvaJjenih (neminiranih) blokova boljih vrsta kamena. Odvaljeni blok, kome su dimenzije nesto vece о onih predvidenih za definitivnu obradu, postavlja se па drugi blok Ш па nogare, ра ти se па jedan uzduini brid па gornjoj povrsini izradi 2-3 ст sirok vodoravni rub. Na taj

116

117

se гиЬ postavlja гаvпаlо kojem krajcvi strse preko krajcva izradenog ruba, а drugo se ravnalo патје­ sta ispod drugog uzduznog brida i viziranjem se njegova gornja ivica izravnava s donjim ivieama strsecih krajeva prije postavljenog ravnala. Ро zacrtanoj liniji izraduje se dlijetom vodoravni rub па toj duzoj, а isto tako i па dvjema kraCim straпата (sl. 157). Prema izradenim rubovima klese se cijela gornja povrsina u ravninu sto se stalno kontrolira ravnalom. Zacrtavanjem ротоси рга­ vokutnika gornjih cetiriju bridova па izradenoj povrsini i zacrtavanjem ostalih bridova (р'отоси pravokutnika i uz okretanje bloka) izraduju se ravпе povrsine па ostalim stranama klesanca.

bl-usene i glacane (po1irane) kamene ploee za obloge vanjskih (fasadnih) i unutarnjih zidova, podova i stubista (sl. 160).

эјрјпа)

odredellc krupnoce Zl·na. Daljnje usitnjavanje obavlja se mljevenjem u specijalnim mlino-

sine, kao i ravne do punog sjaja glacalle (poliranе)

povrsine.

vima za kamen.

Drobljeni kamen se upotrebljava u vrlo ve1ikim koliCinama za gradenje saobracajnica. Као (uсеnас (tucanik) smatraju se obicno komadi s dimenzijama 30/70 тт, kaosplit komadi s dimenzijama 15/30 тm, kao grus (tina sitnez) zrnca s dimenzijama 0,008/15 тm, а kao filer (kameno brasno ili kamena prasina) zrnca do 0,008 тт.
OBRADA VIDUIVIH POVRSINA ILI LICA
КAМENA

ЛLAТ, POМAGALA

1

SТROJEVI

ZA OBRADU

КAМENA

kaтena

Osim alata i pomagala za vadenje i odvaljivanje u kamt:nolomima, spoment1tog u poglavlju о zemljanim radovima, upotrebljava se za daljnju гиспи оЬгади kamena jednostavan, kroz mnoga stoljeca ·iskusan i za pojedine vrste obrade jos uvi· jek prikladan alat i pumagala (sl. 163).

Sl. 160. Piljene

Тсаmеl1.е

ploce

@ ... Ju:lnostomi ;Iј 91«t. @.,. J(/Jtulqsfz·ltl~$d· /(ј It/uanqc 7Јtlс (!)._. ,.HustikajJ/l11./t:fJtIJlu, @ ... lJijfJ1/Юntn/1tk1t111ас
Sl. 158. Klesanci sa specijalno obradenim licima

-@

~

@

@

u skupinu obl-adenog kamena ulazi jos kocka i prizma za tflrace (kolovoze). Masinskiт (а i гис­ nim) lornljenjern tvrdih vrsta kamena dobiva se krиpna .koc1dll za koju su propisane dimenzije 18 х 18 х 18 ст, 18 х 18 х 14 ст i 16 х 16 х 16 ст. Prizma ili uzdиznjaci (dиznjaci) su 'koтadi s propisanim diтепziјаща 27 х 18 х 18 ст, 27 х 18 х 14 ст i 24 х 16 х 16 ст. Sitna kocka su komadi 10 х 10 х 10 ст i 8 х 8 х 8 ст, а kocka za mozaik su komadi 6 х 6 х 6 ст i 6 х 4 х 4 ст (sl. 161).

Ргета vгsti, svrsi, znacaju i zeljenom arhitcktonskom efektu nekog kатег-оg zida Нј obloge оЬгайије se vidljiva povrsina Вј lice pojedinog komada kamena па razlicite nacine. Та povrsina moze biti тanje-vise пегаvnа јН гаvnа te тапје-vise hrapava Ш glatka (sl. 162). .

Specijalno (narocito) obradeni kamen su klesapiljeni, tokareni i ро pravilima klesarskog итј­ јеса obradeni komadi boljilJ vrsta' kamena. То su прг. klesanci sa specijalno obradenim licima, kako su izradivani najvise u vrijeтe renesanse i baroka (sl. 158), zatiт kameni okviri za prozore i
пј,

~ ... Kt-upпa

Haml*17(/

/{осКа.

51. 162. Raz[icite vrste po1,1rs;nske obrade kamcl1a

Sl. 159.

Ra'l.li~it;

specijalllo obradeni komadi

Тсаmеllа

@ ...,sitn(/ Aaтel'iG
kDl;ka.
1;2.0

vrata, klesanci i zavrsni komadi lukova оо kameпа, kamene prozorske klupice, balustri (stupici) i ograde, katnene stube (stepenice), bubnjevi stupova kruznog presjeka i njihovi kapiteli, razliciti vijenci, ukrasi i slicni elementi koji su davali stilska obiljezja arhitekturikroz pros1ih раг tisuca godina, а danas se izraduJu samo iznirnno (sl. 159). . Као specijalno obradeni kamen u danaSnjoj arhitekturi dolaze do najjaceg izra!aja рilјепе,

SI. 161.

Каmеn оЬгааеl1

kao kocka ili prilma

odvaljivanjem i dobiveni komadi u kamenolomu mogu Бе dalje usitnjavati do pozeljnih dimenzija strojevima drobilicama, а тапје kolicine тоgп se usitnjavati i rucno. Drobl.ienjem (ili . гиспјт razbijanjern dobiva se (uсеnас ili tucanik (urnjetna drobina) i drobljeni pijesak (umjetna Drobljenl
·lотlјепјет (rзzЬјјапјет)

Ьшев. Мјпјгапјеm,

Starija j~ obrada bunjasta ili bosirana povrkod kOJe .se uz svaki od cetiri prednja brida l~r~duје rav~.i ги? ili tazeta u istoj vertikalnoj ravПП:ll, а роvгsша lzmedu rubova ostaje ispupcena, рпrodпо lomljena Ш grubo dotjerana. Druga је ?b.rada.okljucalla ilј pikana ravna povrsina па 1(0ЈОЈ se Jasno razabiru udarci siljastog alata. Slije?еСа obrad~ )е brazdana Пј sarirana ravna povrsша па kOJoJ se vide dosta pravilne brazde izradene dlijetom ili siljkom. Daljnja је obrada zrlZ~ana (ozrnavljena) Пј stokana ravna povrsina koja Је hrapava kao da је posuta zrnjem. Navedeni stariji nacini povrsinske obrade danas se napustaju, ра se vrlo cesto ostavljaju priyo~?o lоmlјеnе.~апје-viSепегаvпероvrsiпе, а jos cesce se ostavlJaJu ravne masinski brusene povr~ша

У'

Rucni alat i pomagala. Za razbijanje komada sluzi veci (tczi) i1i тапјј (Iaksi) Ьа! ili malj (тa~ cola) tezak 3-5 kg (а Јmа ih i tezih). Za grubo »dotjerivanje« komada i za bosazu upotrebljava se mапјј bat iИ cekic bosar tezak 1-2 kg kojem оЬје udarne strane mogu ЬНј ravne, ili jedna ravпа а druga s okomitom sjccicom. Gruba obrada ј izravnanje povrSine postizava se dvorogom ili dvokrakom (dvokrakim pijukom) teskim 2-4 kg. Izravnanje povrsine »brazdanjem« obavlja se siljastim dlijetom ili siljkom (»spicoт«). Za brazdanje (pravi1nije) upotrebljava se i posebno dlijeto za brazdanje. siljasto dlijeto i d1ijeto za brazdanje lijevom se rukom pridrzavaju i usmjeгији па kamenoj 'povrsini, а desnoт se rukom udaraju odozgo jednostavnim mаиm batom teskim do 2 kg (za tvrdi karnen) јН drvenim tuckom (za meki kamen). Za grublje poravnavanje povrsina upotrebljava se sjekira pljosnatica ili zubatiса, dvosjekla sje"kira, nasjecka ји krunar, te nа­ zиpcana dlijeta. Finije izravnanje povrsina obavlja se sirokim dlijetima i pollldlijetima raz!icitih siriпа, а za fazetiranje (izradu ravnih povrsina uz bгidove kamena) sluze uska dlijeta ili dlijcta za tazetiranje. Ravne а hrapave (zrncane Вј ozrnavljene) povrsine izraduju se udarcima cekica zrncara koji па svojim udamim povrsinama ima praviIne piramidalnc izbocine ciji vrsci pri udагапјп drobe povrsinski sloj kamena. Dalkako da је uz ovaj tradiciona1ni alat potreЬап оdgоvагајшЯ ргјЬог i pomagala, kao npr. duia i kraca ravnala, pravokutnici, sestari, crtala, te specijalna klesarska olovka. Dizanje i prenosenje vecih (tezih) blokova kaтепа, osobito klesanaca, kako pri transportu, ta· ko i pri ugradbi, obavlja se dizalicama posred. stvom jednostavnih sprava za hvаtапјё kamena, sto се se obrazloziti uodlomku о zidoviтa od klesanog kamena.
StroJevi. Glavni strojevi za obradu
kaтena

su

pile, brusilice i busilice, а za drobljenje kamena drobilice, granulatori i praonice sljunka.

U sklopu veCih kщпеnоlоmа organiziraju se ро­ goni, radilista Нј radionice sa spomenutim strojevima, ра se definitivni proizvodi od kamena otpravljaju па rnjesta upotrebe ili ugradbe. No cesto se u gradovima ili privrednim centrima osnivaju pogoni i l-adionicc, osobito za definitivnu obradu ukrasnog kamena (прг. za nadgrobne spomenike), ра se iz kamenoloma dobavljaju uglavnom poluproizvodi (odvaljeni i brazdani blokovi), а u radionicama se od njih izradujt1 definitivni proizvodi.

118

119

Samo vrlo meke vrste kamena mogu se piliti celicnim nazupcanim рНаmа (slicnima рilата za drvo ili metal). Za piljenje kamena upotrebljavaји se specijalne ravne сеliспе zicne i tracne pile s valovito izradenim bridovima. РНа se upreze u jaram (gater) takoda опа struze kameni blok u horizontalnom smjeru ро zasjeku u koji se staУlјаји zrnca (pijesak) od celika, kremen~ i korunda uz stalno polijevanje vodom za vrijeme struganja. Brusilice su· jednostavni aparati (pokretni) Ш strojevi (fiksni), оЫспо па elektricni pogon, koji djeluju tako da јт rotirajuca ravna povrsina pritiSce i ротјсе pijesak od zrnaca celika, korllnda i karborunda razlicite finoce. Tako se dobivaju brusene Bi glacane mat-povrsine bez sjaja. Sjaj se dobiva daljnjim brusenjem ili glacalljem smjesom kositrenog oksida, oksalne kiseline i utrljavanjem lanenog ulja (poliranjem). Polirati se mogu samo vrste tvrdog kamena. Busilice su najcesce rucni aparati па elektricпј pogon, ali - i fiksni, koji·ma se buse rupe, пај­ cesce па kamenim рlосата za obloge u svrhu ите-

tanja metalnih trnova (klipica, cepova) i pijavica za pricvr5cenje ploca uz zidove. Za ,busenje vecih rupa upotrebljava se i pneumatski cekic, spomenut u poglavlju о zemljanim radovima. Za drobljenje kamena upotrebljavaju se strojevi drobilice, granulatori i praonice Slјuпkа. Grubo usitnjavanje kamenog materijala оЬа­ vljaju celjusne ili konusne drobilice. Sitnije drobljenje (za agregat betona) obavljaju drobilice-cekicari i mlinovi s valjcima. Granulatori su strojevi za prosijavanje drobilicima usitnjenog kamenog materijala i njegovo sortiranje и frakcije (ро velicini zrna). Glavni radni dijelovi granulatora эu 5ita, koja mogu biti rotaciona (cilindricna) ili vibraciona (ravna i kosa). Praonice sljunka slicne su ро svojoj konstrukciji rotacionim sitima и granulatorima, аН su и cilindricnom bubnju lopatice koje potiskuju sljuna'k и smjeru protivnom па vodeni tok iz prskaНса, ра se tako iz slj-unka ispiru zemljane primjese, а muljevita voda s najsitnijom frakeijom odlazi u taloznicu.

OSVRT NA NASU INDUSТRIJ'U КAМENA Na nasem narodnom teritoriju јта najvise sedimentnog kamena kojim оЫluји nasa kraska.,podrucja па kojima se nalazi i metamorfni kamen, а pojedinacno (lokalno) nalaze se i neke vrste eruptivnog kamena. Eruptivni kamen. Od eruptivnog kamena prvo mjesto zauzima gabro kod Ј ablanice па Neretvi (uz nasu poznatu hidroelektranu) koji se cesto naziva i »jablanicki granit«, а eksploatira ga »lа­ blanica«, industrija granita u lablanici. Gabra ima i kod Visegrada и Bosni (»Na Drini cuprija«). Granita ima kod Arandelovca (»plavi granit«) i Ripnja и Srbiji, kod Prilepa и Makedoniji i и Мо­ slavackoj gori и Hrvatskoj. U Sloveniji јmа dobri!h vrsta tonalita, (»Pohorје« i »Oplotnica«). Bazalta ima kod Popovca и Baranji i kod Mladog Nagoricana i Kumanova и Makedoniji. Sedimentni kamen. Od sedimentnog kamena nalaze se kod rias vrlo dobre vrste vapnenca od kojih prvo mjesto zauzimaju oni iz kamenoloma i роgОШl Industrije jadranskog kamena i mramora u Splitu. Na svjetskom su glasu neke vrste vapnenea s otoka Braca (»bracki kamen«), odnosno iz tаmоsпјih kamenoloma kod Pucisca (vrsta »Veselje«), Splitske (koriSten za gradnju Diokleeijanove раlасе и Splitu) i Selaca (vrste »Glavica«, »Sv. Nikola« i »Rasotica«). Na dalma-tinskom kopnu spomenuto poduzece eksploatira kamenolome kod Trogira (vrste »Seget« i »Okrug«), Do1ca i Drnisa (vrste »rozalit«, »finor« i dr.). Od brackog kamena је npr. obloga zgrade Saveznog izvl'snog vijeca и Novom Beogradu, spomenik herojima Сгvепе armije и Batinoj Skeli, spomenik-obelisk u Adis-Abebi, neki detalji »Bijele kuce« и Vasingtonu, zgrada Rudarskog fakulteta и Lјuыlапii i dr. Vrlo dobrog pjescanika ima u BelimVodama kod Krusevea i kod V inice blizu Varazdina. Sadro\Jac se vadi i ресе kod Samobora (Rude) u Hrvatskoj i kod Debra и Makedoniji.
јmаmо

kamen је cesto nezarnjenjiv materijal. Osim та· sovne i glavne upotrebe za donji stroj saobracajnica upotrebljava se lomljeni kamen u velikim kolicinama za ogradne, potporne, obalne i slicne zidove. Izbor komada i dеblЈше zidova. Za zidanj~ 10mljenim kamenom treba и kamenolomu odabirati komade takvog oblika da' im u zidu bude duzina veca od 5irine, а visina priblizno jednaka kao 5ј­ rina ili тanја od пЈе. Tezina komada neka је nacelno do 30 kg ako njima rukuje jedan covjek, а s tezim komadima neka rukuje vise ljudi. Za predodzbu о tezini kamena napominje seda је komad vapnenca s prosjecnim dimenzijama 40 х 20 х 20 ст tezak 30-40 kg, komad 50 х 30 х 20 ст tezak је vec dvostruko, tj. 60-80 kg, а komad 100 х 60 х 40 ст tezak је 120-160 kg (sl. 164).

а а

=q.f~. (}l.o. (јlО •ZPdQ := '~30k91

,
~"t:1~

@... ~J,'n(/ .IJloka "е/ ЬЈе> YrJft yap71t'7u·t:/ у(,/.
./ја·20·10'оеm

б6 = o,S'd' О,Јо. 4ЈС

,zootJ =


;уА

~-.

/

®... 'Тeli71a 6lclra ,,1/Okt IIr~~ Pd""t'71~(f ,y~/,
!О'ЭО'20~m

"-,,

_,'"

~

~

7

1;# 60 kgl

SI.164. 1 mаnја razlika· u diтenzijaтa kaтenih

blokova znatno utjece

па

njihovu tetinu

Metamorfni kamen. Od metamorfnog kamena mnogo vrsta mramora. Na prvo mjesto treba staviti vencacki mramor (vrste »Albatros«, »Vencac beli« i »Vencae roza«) koji eksploatira

aranl1elovacki rudnici i industrija mermera i granita и Arandelovcu. Vrlo dobte vrste mramora iskoriscuje poduzece Mermerni kombinat u Prilepu (vrste »caska«, »Dvorci«~ »Imperator« i dr.). Ukrasni kamen. Samo ukrasnog kamena,tj. onoga koji ~e klesarski "obraduje, ima и nasoj drzavi oko stotinu vrsta, svaka sa svojim nazivom (imenom) uzetim najcesce ро nazivu mjesta kamenoloma ili »kopa« iz kojeg se ta vrsta vadi. ZIDOVI OD
LOМLJENOG КAМENA

»Уеnсас«,

'Najmanja debljina zida od obicnog 10mljenog kamena neka је 60 ст, od plocastog 50 ст, а оо dotjeranog lomljenog kamena 40 ст. 8to su komadi nepravilnijeg oblika, to treba da је debljina zida veca. " Slaganje komada ili vez kaшеna. U tlocrtnom rasporedu treba па liсu i паliсјu zida slagati uzduznj'ake, tj. komade kojima је dufa strana istosmjerna s duzinom zida, аН аа svaka 2-3 uzdиf­ njaka treba stavljati vetnjak, tj. komad koji је svojom duzinom poprecno usmjeren па duZinu zida ра tako povezuje ili vete uzdиzпjake koji su ispod njega'(sl. 165). Dobro је da takvi veznjaci и zidovima debelim 40 i 50 ст vefu и сјјеlој debljini zida, а inace da zalaze u ziC:: barem za prosjecnu visinu sloja dublje nego 5to zзlзzе susjedni uzdиfnjaci. Izmedu nepravilnih nutamjih strana susjednih komada kamena tге,ьа stavljati prikladne krhotine (5Љт, iverje) od 'kamena, ali tako da svaki kamen

(Q.) ...Ьа! i/r' таlj (b) __ bc~aT о/:>/ln'~)... _lJ/~JaT Ја S;t'it',O"f1') (~ .... a'l'o'C'9 ј/,' ~/ycJl'C(k

\v .... aOJt:.c
rL\
Ј'" t

~_._ ;i1i(ufc

t/I'itto ј/,' lil;'crlr I;Pl~t:1/
' f' ora.zOfanl~

za.

® ___ elr~~n"
120

@ __ .. E~J,·/

/mu/,"щf/ 06,"/71"

<!>____
Sl. 163. Alat i

®____ "asJ~llra
@ ... _;'·7сЈ.,
pomag~la

___ .рlt:JЈ71 а tl·tа r'Zz' zt<.6at,teL ф: .. _"УОЈ;t"~/а -!/~Hl""ca
ф

€J_ .. ~pc/t.u'/(il!to GJ_ ..dlijt'tc za lazet17d17je
(iJ ... .ёеkl·~ zT11iare (!Ј .. _171а'" i~/z'/71i PTt:rYOJut1 ;k 7

,'и kru?7ar ".:II:zup/c:r"a dlli~t(JL

0_ .. J,tJsokut111k
ф.___ klеsатskа

tuca"

d"i'~to

"Ioyka.

za rucnu obradu

kaтena

Danasnja gradevinska tehnika skoro posve zanemaruje lomljeni kamen kao materijal za gradenjezgrada,ali zagradenJe"sadoracajhiCa i drugih objekata gradevinarstva (niskogradnje) lomljeni

121

bude obuhvacen Ьагет 1 ст debelim sIQjem тог­ ta, odnosno da se kamen s kamenom iIi krhotinom nigdje neposredno пе dotice.

LeZajI1ice.j sudarnice па licu i nalicju zida vide se kao reske zida. U svakoj toc'ki u kojoj se sastaju sredisnjice lezajnih i sudarnih reZaka neka se reske granaju и najvise tri smjera јег Ы cetvrti smjer kvario vez (sl. 167).

su materijala. Takva је vecina predtatnih zgrada u Istri, Lici, Hrvatskom primorju, Dalmaciji itd. Danas se obicni Iomljeni kamen upotreblja,'a saто iznimnо za gradenje zgrada, i to и individualпој izgradnji, а glavna ти је primjeria, kako је vec spomenuto, u gradevinarstvu (niskogradnji). Neozbukani zidovi od obic·nog lomljenog kame- . па pokazuju lica nejednakih i nepravilnih komada, а reske tvore sliku potpuno nepravilne mre·ze (sl. 168). Uz otvore (prozore i vrata) obicno se

za 1 т' nOJ;malnog nosivog zida od obicnog 10mljenogkamena potrebno је 1,23 т) kашепа i 0,35 тЈ morta. Kako mort zauzima oko Vэ kubature zida, najvise se za zidanje upotrebljava vapneni mort koji је najjeftiniji. Zid od obicnog lomljenog kamena u vapnenom mortu smije se ро nasim: propisima opteretiti do 5 kg/cn:t:. .
Zidovi od plo&sto lomljenog kamena. ОЫспо se od nekih vrsta sedimentnog kamena lотlје­ пјет dobivaju рlосе razlicitih dеblјiшi sa dvije priblizno рагаlеlпе plohe koje и zidu djeluju kao lеЬјпе plohe, dok .se· sudarne plohe priklesavanjem samо donekle dotjeruju,

-i:t.o

SI. 165. Slaganje komada lomljenog kamena u slQju zida

Lezajne plol1e iП lezajnice (gornje i donje) pojedinog komada kamena treba priklesati tako da se dobiju sto vece poravnane povrsi.ne koje treba da se u zidu vecim dijelom pribli.zuju horizontali, а тапјјт dijelom da su skosene Sudarne plohe ili sudarnice mogu biti vertikalпе ·јН skosene. Pojedini kamen gornjeg sloja то­ га svojom donjom Iezajnom plohom prileCi па gornje lezajne plohe dvaju ili vise komada kameпа donjeg sloja. Tako se postizava vez kamena о kojem је u velikoj тјегј" ovisna cvrstoca zida i izgled njegovog liса (sl. 166).

iiifiiJii
, I

:::===~=:;-::~E-

.

.

--Ј
.,.
о

'====-::::=~=

.,
о

/zrll't/ / li(l' / zida
: f - - S'o - 'o----,jt
I

"1'171'тrm"bet .serlt/ai frt>Da

fI"rr'.tDn!. izral'7?a1'1i~ ,~. ОЈО­

'zJZ!1/~d /Iia/'

rttdi1r'
S~.

11«

u'tlJiA

fZ()- ('"

167.

Стаnаnје sredisnjica letaj11ill

i sudarni1z

r771

",'r;nt> Z;d«

rezaka

z;o'a
/lcri.to-nf. iZraV17(1),'t- ;1(' s~rJ/ai
tr~lJ«

;zradi!l.·

71а

syukih fZO-{~о

~5 ~~J.' ;::~ ~;,~:~:~ 5:~ ~
0 ... J(t>;1t11 па ';~u z;da ю' dc~'t>rano.9 IC#lt"~77(J!I
@... N~;l<t
7Iа
/,'(L/

~;Jlopslo9 %1(/а ое! /om,,'~nt19
.. : 50

1tamt1la
\'rsta lomljimog kamena

51.. 166. Ra1.liciti i1.g1edi (иса) zidova od ra1.licitih

Na uglove zidova treba nacelno postavljati vece i pravilnije priklesane komade kamena. IzravПanја i ПbaZni slojevi. Ako и zidu оо 10mljenog kamena пе prevladavaju horizontalne lezajnice, treba па svakih 80-120 ст visine izraditi sloj s horizontalnom gornjom рlоЬоm па koju se nastavlja. daljnje zidanje. То su izravnanja koja se mogu izvesti iu vise horizol1talnih slojeva opeke ili ogradenog kamena kao tzv. libazni slojevi. U zidovima stambenih zgrada тогаји se izvesti vijen<::i ili. serklaf.i .()d ·аГПliгапоgЬеtопа. Као vezni materijal za zidove оо 10mljenog kamena upotrebljava se vapneni, produzni i се­ mentni mort. Vapneni se mort priredujeod 1 zapreminske kolicine gasenog vapna icetiri zapremi-nske kolicine pijeska, ра је to smjesa 1 : 4. Рго­ duzni mort prireduje se u smjesi 1: 3 : 9 (се­ ment : gaseno vapno : pijesak), а cementni u smjesi 1: 4 (cement: pi.iesak). О tim vrstama morta dat се se detaljniji podaci u poglavlju о zidovima оо opeke i opekarskih blokova~ Zidovi od оЫшog lomljenog kaшеna. Sve do proslog rata gradene su stambene i slicne zgrade skoro u svim naSim kraSkim krajevima od obicnog lomljenog kamena. Zidovi tаkVЏl zgrada оЬјс­ по su ofbukani i оЬојепј, ра se пе vidi од kakvog

~т yi.l;'1?(' и(/а

о
ф

I

~

Т/о,,.!

zid"t'a па ~1/Ц / /юr/ZDn/. pr~Jil'J А-А /
":20

...
Tlo€rt ziafJya па и91и / lu,.,.iдmt. fJ"'f'!/~k А -А /
.f:ZO

I

о

SI. 168. Zid od obicnog lomljenog kamena

okviri od obradenog kamena (dakako bez zbuke). Od obicnog lomljenog kamena rade se z'idovi s jednim licem (npr. potporni i oblozni zieovi) i zidovi sa dva lica (npr. ogradni zidovi). Najjednostavqiji zidovi, koji ne preuzimaju narocita ор­ t6recenja i od kojih se ne zahtijeva veea cvrstoса i trajnost (npr. ograde и poljima), zidaju se bez morta. Zid bez morta naziva se suhozid. U пе­ kim slucajevima stavlja se prilikom zidanja zajcdno s krhotinama kamena i zemlja, ра se dozvo'java гаzvојуеgеtасiје}'щ .РQугЙпаroа takovih zi\o~a.

stцvlјајu

Sl. 169. Zid od. plocas.to loml~enog kamena s prekida'ntm hOrl1.ontalntm reskama

Dekorativno rasporedenim reskama vBih i пј­ zih komada kamena, prirodno lomljenim (Ьгара­ vim licima kamena i pravilnom zagladbom rezaka znadu vjesti zidari-kamenari postiCi Нјере efekte. Zbog takvih efeka1a dozvoljavaju se 1 тапја odstupanja od opcih pravila zidanja, ра se прг. vertikalne reske nizih i visih slojeva па nekim mjestima poklapaju, а neki se komadi svojom kra· сот stranom postavljaju па lefajnu plohu.

122

123

Zidanje plocasto lоmlјепim kamenom obavlja se па dva glavna nacina. с Prvi је nacin s lezajnicama koje se ро dиziпi zida па vise mjesta prekidaju udarajuCi и sudarnice visih ili па vise mjesta postavljenih komada (sl. 169). Na visinama ро 1,20-1,50 т ostavljaju se izravnanja bez prekinutih lezajnica. Drugi је пасјп s neprekidanim J~zajnicama, ali s umetanjem nizih i manjih komada izmedu normalnih komada и pojedinom sloju, te s umetaпјеm znatno kracih komada iza veceg broja komada normalne duzine (51. 170).

Od dotjeranog lomljenog kamena gradene su kod nas и proslosti mnoge zgrade, osoqito u Dalтасјјј i па otocima. Procelja takvih zgrada ni,su zbukana, nego se jasno vide reske i pravokutna Нса dotjeranog kamena s okvirima uokolo otvora (prozora i vrata). Za zidanje se upotrebljava produzni i1i cementni mort, а debljina rezaka moze biti 15-30 тт, 5to ovisi о stepenu dotjeranosti kamena. Sudarniса viSeg sloja neka bude pomaknuta od najblize sudarnice nizeg sloja Ьагеm za 10 ст. Stariji nacin zidanja karakteristican је ро istoj visini kamena и istom sloju па cijeloj duzini zida, ра su lezajnice horizontalne i пе prekidaju se. No visina slojeva и istom zidu moze biti raz!icita kako Ьј se racional11o iskoristi1i odabrani i dotjerani komadi razlicitih visina. Obicno se и donje slojeve s'tavljaju visi а и gornje, nizi komadi, а cesto se izmjenjcno redaju slojevi s visim i nizim komadima kamena.

Za zidanje је potrebna ista koliCina materijala kao i za vec spomenute zidove od 10mljenog kaтепа, ali ·kad su komadi .ьоlје dotjerani, zaohtijeуаји тапји kolicinu m"orta. ' Debljina zidova visokill do 3 т moze biti 40 ст, а preko te visine viSe (50 i 60 ст). Ciklopski zidovi. U vrijeme svoje seobe zatekli
su stari Grci па Peloponezu i otocju Egejskog то­

ra zidove, od pretjerano velikih komada kamena. Nazvali su ih kiklopski zidovi pretpostavljajuCi da su ih и davnini podigli orijasi (divovi) Kiklopi, о kojima је govorila njihova mitologija. Naziv se sacuvao do danas, аН је veCina evropskih naroda prihvatila od Rimljana latiniziran grcki izraz, ра је i kod nas usvojen naziv ciklopski zidovi. Dobar је i naziv »kiklopski« koji је blizi originalu. Karakteristika danasnjih ciklopskih zidova nije vise и ve~iCini kamenih komada nego и poligonal'пот obliku njihovih Нса.

rom i siljastim dlijetom) tako ·da јт је poligonalno Нсе omedeno dosta ostrim bridovima i s Ьа­ rem tri lezajne plohe pravilnije obradene oko 15-20 ст duboko i okomito па plohu (lice) zida (sl. 172). Lica se dotjeruju najvise u oblik peterokuta i sesterokuta, а duzinc bridova susjcdnih komada koji se priljubljuju moraju biti barem priblizno jednake da se postigne pravilan vez i lijep izgled.

,

:1.

~

Jr.qled / lt', е/ z/da
Sl. 170. Zid od plocasto lomljenog kamena s nеруе­ kidanim horizontalnim reskama Horizo.,.,t. ;z.raYn«nj« ;/; urJlait: f.,.(h« izrao'iti .6агп1171l1 syalriЛ lt1(J 'ст Y1S;711' .1.1·о'а
1:

.Verft·/< а. !77; pr~ sjt:x А-А 1 :20
w

Sl. 173. Horizol1tall1o mjesoviti zid od lomljel1og . kamel1a i opeke

1 ovi se zidovi, prema njihovoj паmјепј, zidaju s jednim ili sa dva lica. Na zgradama se primjenjuји kao vanjski dijelovi vertikalno mjesovitih zidova od kamena i betona. Zidovi od plocasto lomljenog kamena zidaju se и produznom ili cementnom mortu, а prema 2 nasim propisima mogu se opteretiti sa 9 kg/cm • с Za zidanje је potrebna ista 'kolicina materijala ~ao za zidove od оЬiсП'оg lomljenog kamena.
Zidovi od dotjeranog lomljenog kamena. Pri »dotjerivanju« (ЬоsаГОП1 i 5iljastim dlijetom) и kаmепоlоmи odabranih komada sогtiгајп se опј и пеkоlikо raz!icitih visina. Dоtјегапе lezajnice i sudarnice i bez finije obrade omogucuju izradu slojnih zidova s horizontalnim lezajnicama, 5to se и naprijed opisane dvije vrste zidova оо 10тlје­ поg kamena nije postiglo. Zbog toga su zidovi od dotjeranog lomlj-enog kamena znatno cvrsCi od ostalihvrsta zidova od 10mljenog kamena.

!tT17j'a
","

оlщulа kza/ml, (. .rudar77ih роут;;nа роi~diТ101Iи.rm<..­

Sl. 171. Zid od dotjeranog lomljenog kamena

Drugi (noviji) пасјп zidanja karakteristican је ро tome 5to ·se horizontalne lezajnice и cijeloj duzini zida vise puta 'prekidaju postavljanjem nizova kamena druge visine. Isto tako se и slojevima iste visine mjestimicno stavljaju ро dva tanja komada kojiispunjavaju visinu, а gdjegdje se stavljaju komadi s liсеm и obliku slova L, nazvani lule (sl. 171). Zidovi od dotjeranog lomljenog kamena u рго­ duznom ili cementnom mortu mogu se opteretiti sa 12 kp/cm 2 ,

T/o(rt di.iela z7'dova

па

U9lu

1;20

Sl. 172. Ciklopski zid od dotjeranog lomljenog kamena

Ciklopski zidovi se ziclaju s jednim ili s dva liali је prvi slucaj и praks.i mnogo cesCi i za rad jednostavniji. Primjcnjuje se najvise za potporne, оblоzпе i оЬаlпе zjdove, te kao \'anjski dio mjesovitih zidova od k~'I:lena i betona па zgradama. Za zi~a,njc је роtгеЬпа ista kolicina materijala kao i za ostale zidove ·od lomljenog kamena. U istom smislu kao ciklopski zidovi s veCim komadima kamena (s dimenzijama preko 40-60 ст) zidaju se i zidovi s manjim komadima (s dimenzijama 20-40 ст), ра se za razliku od prvih nazivaju poligonalni zidovi. Treca је vrsta od jos manjih komada (s dimenzijama 5-10-15 ст), а naziva se mozaik-zidovi. Primjenjuju se kao vanjski dijelovi mjesovitih zidova i kao obloge.
са,
Horizon~alno mje~oviti zidovi od lomljenog kamena i opeke. Vec spomenuta izravnanja zidova od obicnog i plocastog lomljenog kamena dolaze

U kamenolomu se odablru.komadi ko ji se bez opseznije obrade mogu dotjerati (uglavnom bosa-

124

125

L

, bolje do izrazaja izradom libaZnih slojeva od nekoliko redova opeke па eijeloj debljini zida. Лkо se па 'тапјјт visinama ponavljaju slojevi opeke u zidu od lomljenog kamena, onda је to horizontalпо тjesoviti zid od lomljenog kamena. i opeke. 1 jedan i drugi materijal vidi se i u izgledu ј.n РО­ precnom (vertikalnom) presjeku zida (sl. 173). U proslosti su se horizontalno mjeSoviti zidovi radili (osobito u bizantskoj ј. islamskoj зrы­ tekturi пе samo od slojeva kamеrщ ј, opeke nego i od slojeva raz!icite vrste ili razlicite Ьоје kameпа, ра su se postizava1i dekorativni izg1edi. procelја. Danas se takvi zidovi пе rade~

Vertlkalno mJeioViti zi4ov:l оо 1000јenog katпе­ па i Ьеtona. Sve cetiri opisane vrste zidov~ оо 10mljenog kamena mogu se kombinirati sa zidovima od betona tako da је па Нсп ·kamen, а па пшјсји beton. ОЬа materijala ugradnjn se vertikalno .kro2; eijelu visinu zida,. ра se takvi. zidovi nazivaju vertikalno mjesoviti zidovi od loтljenog kamena i betona. ' . Ovakvim zidovima postizavaju se п ekonomskom, statickom i estetskom pogledu mnogo veee
1'1"1

Primjena ovakvih mjesovitih ilј kombiniranih zidoya dolazi u arhitekturi do izraZaja najvise u , nizim dijelovim~ тапјјЬ stambenih i javnih zgrada loeiranih u 'predjelima sraslinstvom gdje se prirodni izgled kamenih povrsina uskladuje s pri:. rodnim izgledom okolice. Obicni lomljeni ,kaтe.n пе d61azi u obzir za mjesoviti zid ako se za tu svrhu пе dotjera. Ne dotjerava se opet u komade s paralelopipednim liејта nego s lieima slicnim eiklopskom ili poligoпаlпот zidu (sl. 174). Komade kamena treba slagati tako da se рга­ viIno redaju i u sIojevima izmjenjuju mjesta uzduznjaci i veznjaei kako Ьј se postigla 5to bolja vezakamena i betona. Najmanje zalazenje kamena uzduznjaka u beton neka је oko ~ а najveee (ve~njaka) и-и' ukupne debljine zida.

sredinom pokriva veznjak nizeg sloja, а svokrajevima zahvaca krajeve uzduznjaka nizeg sloja. Reske zida u takvom vezu tvore па Неи zida same krizeve koji пе m6гаји ЫН jako pravilni ili jednaki jer пе Ы bilo гаејопаlпо sve uzduznjake dotjerivati па i5tu duzinu, а sve veznjake па istu sirinu (51. 176).

јот јјт

ili dva slojaveznjaka, ра se dobiva solidna povezanost zida i obloge (sl. 178а).

" ~~~k»>;k~~;k~рJil#й~~~~ј_;~~
l~~/п' //j~el

zida

I
Ј

Ј

\
T/ocrt a'tj'tld zida / ;'or;~()';t. p1"t'.1/~A А-А /
51. 177. Ciklopski zid kao vertikalno mjesoviti zid.

ј

1

p.,.tsj~Jr. А-А
~

I I I i ,
i20

Tlocrt "Џ~/o z;da/ horizo71t. prujti А-А pr~do­ itn је РUl1т'т Q ЈЈ-.8 ijPl'~kia'a17r'711 ~.,..tama/
I

"~20

51. 176. Vertikalno mjesoviti zid od dotjeranog lomlj. kamena i betona (gotski vez kamena)

)

51. 174. Vertikalno mjesoviti zid od lomljenog kamena
i betona
S1. 175. Vertikalno mjesovili zid od plocasto lomlj. kamena i betona

i
Plocasto lortt.ljeni kamen treba да zadl'zi svoje karakteristike i u vertikalno mjesovitim zidovima. U obzir dolaze оЬа opisana naCina zidanja, аН је u praksi viSe u,svojen drugi (noviji) nacin 5 рге kidanim lezajnicama (sl. 175). . Dotjerani' lqmljeni kamen neka i 1.1 vertikalno mjesovitim zidovima dade Нси zida vec орј5апе karakteristike uz dobru povezanost s betonom. Jedna od varijanata takvog povezivanjaje zidanje u tzv. gotskom i1i poljskom vezu u kojem se и svakom sloju iza jednog uzduznjaka stavlja jedan ve,znjak. Mjesta se uzduznjaka i veznjaka tl slojeviта izmjenjuju, ра svaki uzduznjak viseg sloja svo-

prednosti nego kad Ьј zid ЬјЬ samo od. kamena betona. . U ekonomskom pogledu nastaje шtedа zbog upotrebe znatno тапје koliCine kamena kao skupljeg materijala koji zahtijeva opsezan rUcni rad i dug rok izrade jer gau уесет djjelu zaniјепјије jeftiniji beton s kratkoroCnom mehaniZiranom pripravom i ugradbom. U static·kom pogledu betons'ki dio zida, izraden odgovarajucom inarkom betona (оЪјспо zadovoljava marka 110), postizava znatno vecu cvrstocu nego kamen te debljine, papreuzima i "ееа opterecenja. U estetskom pogledu пе. treba пј spi>minjati prednost koju ,kamen daje betonskom zidu.
јli

Dotjerani loтlj'eni kaтen za ciklopske zidove vrlose cesto upotrebljava za mjesovite zidove (sl. 177). Poligona111i zi'dovi i mozaik-zidovi иорсс se ne ra:de sa dya riego samo s jednim lieem u vertikalпо mjesovitim ziQovima.
. ObIoge od opeke па zidо,;ш.а od lomljenog kaNepovOljno svojstvo kamena kao loseg toplinskog izo1atora (tj. dobrog vodica topline) donekle se popravlja oblogom nutarnje strane zida (uprostoriji koja' se zagrijava) pljostimice (12 ет) ilј nasatiee (6,5 ст) slozenom opekom. Obloga od рипе opeke ротзZе dosta slabo, ра su bolje' obloge od suplje i od porozne opeke.
шеna.

fttlm!fn

C~'WI.

protlu;'n; mort4luplia tIIpeia!tJ;f. "I7'I.I.tar»ja %",,"1:1

Z6uJ.a ,. vC',.. ,иаl. .,%o/a~;I«
ж.rai~рrost~.f"",

;'6"ktl

РОУ<1% па ,.н;. o'P tA « lIuf.rnja z;dna ihчltа.

I I
i f
1.

I

@ ... *rtik.pr~Jit'k zit:la

ф... JI~r.t;k.prt'J/~J zia'a оа
,t(fm~na
714

od Iram~na ko/i';~ Р""ц'Је7n .z/danja оь/а9аn ",pc!J~т Inа nutay: str./

ltt3j~m j~ па-

Jt71ad71~ r'z.rad~71a y~,./,~. ,to/at. " t:JJ/0'lt1 а"ареЈе
i :2.0

1

. Obloga se moze zidati uporedo sa zidanjemkaтепот takOda se iza sva:kih-F5 slojeva uzduznjaka, tj. па .visini ро 60-80 ст, provede jedan

51. 178. Obloge od opeke па zidovima od lomljenog
kamena-

126

Ј

f

127

Bolja toplinska izolacija postizava se ostavljazatvorenog zracnog prostora od. 4-5 ст izmedu zida i obloge. U istom smislu moze se naknadno izraditi obloga od opeke па postojecim (st~rim) zidovima, ali па visini ро 80-1 ОО ст treЬа uzidu izdubiti kanale za leiaje veznjaka. Капа­ Је treba dubiti u o'dlomcima ро 1 т duzine uz ostavljanje ро 1 т neizdubljenog dijela zida koji se dubi nakon ugradbe veznjaka u ргјје izdubljene kanale. TakQ se i~bjegava opasnost eventualnog rusenja zida koji bi inace bio oslabljen istovremeпо па cijeloj svojoj duzini. Ako је stari zid od poroznog kamena ра рго­ pusta vlagu, moze ти se u ljetno vrijeme otuCi zbu-ka i pustiti da. se osusi i provjetri. Poslije toga se provede vertikalna izolacija jedI1Jim od naciпа opisanih u poglavlju о temeljima, odnosno u odlomku о izolaciji protiv vlage, poslije cega se jo~ izradi zid sa zracnom supljinom (sl. 178Ь). Obloga od. opeke па vertik,alno mjesovitim zidovima od· kamena i betona,,тoze se zidati ироге­ do sa zidanjem Нса od kamena. Postepenim zidaпјет раг slojeva lica od kamena i nekoliko slojeva obloge od opeke отооије se prostor za beton. Сјт mort u zidu 'kamena i u oblozi od opeke veze i otvrdne, moze se omedeni prostor betonirati bez Р05еЬпе oplate (51. 179а).
пјет

ZIDOVI OD OBRABENOG

КAМENA

Polu'klesani, klesani i specijalno obradeni komadi kamena upotrebljavaju se и arhitekturi, u рг­ vom redu kao obloge zidova od betona ili drugog materijala, а katkad i u mjesovitim zidovima. U gгаdеviпагstvи; (niskogradnji) grade se od obradenog kamena ogradni i potporni zidovi uz saobracajnice, stupovi i krila mostova kao i cijeli mostovi, propusti, tunelski porta1i, obalni zidovi, pristanista itd. Od obradenog kamena grade se jos zidovi specijalnih arhitektonskih objekata kojima se па­ mjerno daje tradicionalan ili kulturno~historijski karakter, kao sto su spomenici, mauzoleji (grobnice) , fontane i sl. Dok se zidanje 10mljenim kamenom и gradevinskoj tehnici svrstava и zidarske radove, dotle se zidanje i oblaganje obradenim kamenom, kao i sama obrada komada, svrstava u posebne klesarske (kamenorezacke) radove.

i donjeg sloja 'neka је Ьагет 10 ст. U tanjim zidovima (ispod 50 ст) treba и -jednom sloju stavljati па lice uzdшпјаkе, па nalicje veznjake, а и drugom sloju па liсе veznjake i па паliсје uzduznjake (sl. 180).

Od fino obradenih klesanaca mogu se zidati tan'ki zidovi, аЦ se пе rade tanji od 20 ст.

Zidovi оо klesanog (tesanog) kaшеna. Klesan(tesanci) Н! kvaderi za zidanje izraduju se и vrlo razlicitim dimenzijama, 5to ovisi о svrsi zida. Za orijentaciju moze se spomenuti da је povrsina klesanaca za obloge procelja тапјјЬ zgrada (prizemnice i jednokatnice) 40 - 80 х 20 - 30 ст, а za vece zgrade (preko dva kata) 80 - 100 х 40 -60 ст. Vjekovno iskustvo sa zidovima od klesanog kamепа ргерогисије da omjer visine ргета sirini i duzini nekog klesanca (v: s : d) пе bude preko оујЬ velicina:
сј

./;;:g/eol / I((~/ :zida

Zidovi оо poluklesanog (polutesanog), kamena. Komadi poluklesanog kamena ugraduju se ili produznim mortom smjese 1 : 2 : 5 i1i cementnim тог­ tom smjese 1 : 3. Debljina rezaka ovisna је о steреnи obrade komada, ра se krece od 3 do 30 тт. VeliCine komada poluklesanog kamena mogu biti vrl0 razlicite. Као manji,koji se najvise иро­ trebljavaju, smatraju se oni kojima је visina 15 - 20 - 25 ст. Sirina takvih komada neka пе prelazi dvije (30 - 40 - 50 ст), а duzina tri (45 - 60 - 75 ст) visine. Visine komada istog sloja ne'ka su jeclnake, а visine slojeva istog zida пе moraju blti jednake. Osnovno pravilo veza је to da svaki kamen gornjeg sloja pokrije barem jednu sudarnicu donjeg sloja, i da zahvati barem dva kamena donjeg sloja. Razmak izmedu najblizih sudarnica gornjeg

klesanci od slabijih pjescara i vap. klesanci od cvrsCih pjescara i vapпепаса . klesanci од тгатога . klesanci od eruptivnog kamena .
пепаса

1 : 1, 5: 2
1 : 2: 3 1 : 2: 4 1 ; 2: 5

"'1 Т:
Tloer! '11~f1arТlih slo/,,,a

;~:I I I I I I I·::Ш

(ij... ,sla9anje I<lиЙ71Й·
.~a

Prema tome 'klesanac od brackog kamena visok 20 ст neka пе bude siri od 40 ст пј duzi od 60 ст jer te dimenzije su u отјеги 1 : 2 : 3 koji vrijedi za cvrsce уарпепсе. Sirina i duzina klesanca za odabranu visinu moze biti тапја, аН veca 5irina i duzina od опе koju predvida navedeni omjer то­ gla bi dovesti do loma jako opterecenog takvog klesanca (sl. 181).

kao

ц~duI11.!'а.

®.. _,slaqanje
%

тloert 17qIO.7711Ј, зlој~уа

klt-.san4-

са Јао v~';nialt« и

ka ".r.idи ta71/~m od 30~771

t'dн a'~"I;~ т od 2ЈС111

81. 182. Dva naeina slaganja klesanaca , zidovima

и

tanjim

'()

..
I

"

о

i1:" ~~o-..A
1.'

.J17f-

• ..JI

ф... Crrjl/p.!f.l('or/
VqP'n~l1t't

v

1

i : d :;

1.

1 : 1,5 : ~

I

y:s:d ... 11~2

з1

... '"I

::: '::1

I

1

1

@... Jll!.гtrИа/nо .""~;o,,,·ft· .
.r.id od kamt'7la t' 6~ 10па
71j~

:~.: ~ .1

"!":'" !:.'. ;..
1 1 ....

o17loit71 s 7lufar.strane cpekOn;

,.

I

I
I

I
т

I
1 I
1

1

I I
1

I

I
~ ':?

1

':Ј:: '.::

1:" .

.

:~

I
_оо

I
I

.:~

+
'.'
'.'

.;-/
v s

-ir-

~r,(7~

/--7

/

::-.' :...., ~.I-·-I
"К'
(.~

I

1

I

I

I
.f

I .--..:1·::., ....
.1 А:::
"',,"

.@ __ ..EruPtt'yl1; Joт~n
S : с1о:.

.+·B··~

81. 179. 8pecijalni slucajevi vertikalno mjesovitih zidova

~.

·1

1

I
zida
m<!ta.177fm

I

f : 2. ~ 5
i:SO

IZ9!~d jllct!1 шјi:/ct

vra.ti-ma

~"

.

TIDcrt pa1"niiJ sloftra

Iznimno se zidovi оо lomljenog kamena i kamenih krhotina (sibre ) rade s obostranom оЫо­ gom od opeke. Na lice i nalicje zida stavljaju se uzduznjaci od рипе opeke ili prepreke u cementпот mortu, а izmedu njih se slaiu manji komadi lomljenog kamena i sibre и cementnom ilј produznom, ра i и vapnenom mortu. Na svakih 60-80 ст visine izraduje se liba~ni sloj od dva reda оре­ ke и cijeloj debljini zida (sl. 179Ь).

~~ TI"irt

раГ77Јп slojeytX /J,o,izonf. presjek Д-/Ј/

I

~g
1:50

Sl. 181. PreporuCljivi omjeri dimenzija klesanaca

u.11-----1
.;U.:.:,:·:.'·

=-.........---J'--_ _-1.._..1-~, ...
Т/ои! 71epa7'l17ilт slojera

ТГ с Н=Н=Н и~~ ~

~

т/сст! 71eparТlr''' ,J';oj~yOl /hor;.r;o17t,preljek jA-А/

i

81. 180. Ogradni zid od

polukl~snog

kamena

u zidovima od klesanog kamena klesanci istog sloja и nacelu su jednako visoki, a1i visina slojeva istog zida пе mora biti jednaka. Nacelno se klesanci s veCim visinama stavljaju и nize, а опј s manjim visinama и vise slojeve istog zida. Debljiпа lеZајпiсале]ч:t. ј~4=9_Л!ЩL_~_§!l_dагпicа 3-5 тт. Razmak najblizih sudarnica viseg i nizeg sloја lleka nije ispod 10 ст.

@... Got.slfi V~Z Itkstl.. 7ltхса ц zidu ele6.
ЈО-6()С771

0 ... uotslri
и

Т/о,,! 71~Ј'Ф'17ih skjl'YfJt.
Vi::J.

7Ја(а и zjelu .р7'еКо 50 ст

кlиа<f

ckb.
:50

81. 183. 81aganje klesanaca

debljim zidovima

128

129

Zidovi debeli 20-30 ст zidaju se najcesce s uzduznjacima kojima 8irina odgovara debljini zida (sl. 182а). Duze stranice klesanaca tvore Нсе i naНсје zida. Za zidove debele 30-50 ст mogu se klesanci slagati kao veznjaci, ра njihove krace strane (siriпе klesanaca) tvore Исе i паliсје zida (sl. 182Ь). Tako debeli zidovi zidaju se takoder u vec spo~enutom gotskom ili poljskom vezu u kojem se па para ~zduznjaka stavlja ро jedan veznjak, 8tO se ponavl]a u cijeloj duzini zida (sl. 183а). Da'kak~. da. u .viseI? sl~ju uzduznjaci i vеzџјасi moraju ml]~n]atl svoJa m]esta tako da svaki vjeznjak viseg SlOJa. »pov~z~« par uzduznjaka nizeg sloja ро njihovoJ sredlnl. . Z.idovi deblji od 50-60 ст takoder se zidaju naJvlse u gotskom vezu u kojem se iza svaka tri u.zduznjak~, . koji svojim sirinama daju debljinu zlda, stavlJaJu dva veznjaka koji svojim dvjema duzinama daju debljinl1 zida (sl. 183Ь). Na uglovima i zavrsecima zidova klesanci se povezuju protiv роmјсапја па vanjsku stranu те­ talnim sponkama (pijavicama), а i zgodnom obradom klesanaca postizava se ukrucenje protiv роmicanja (sl. 184). .

Dizanje i prenosenje velikih (= teskih) blokova u kamenolomima, pristaniStima stanicama га­ dilistima i gradHistima obavlja se' dizalicama' odgovarajuce nosivosti. Za utovar i istovar vecih koНсјпа veCih blokova kamena obuhvaca se nekoliko naslaganih blokova sadva uzeta cija cetiri svezana kraja kvaci i zateze diza1ica. Tezisnica blokova ~Qra ?arem pr~blizno padati ро sredini zategnutlh kraJeva uzadl (sl. 185). Uz bridove blokova.
v

krajnog шеtа, tj.uzeta kojemu su 'jedan i drugi kraj medusobno cvrsto svezani, ili se »hvataju« posebnim spravama »тассјmа« koje dizalica kvaci, zateze i podize (sl. 186). ' Pri hvatanju klesanca u отси treba daskama ili drugim odgovarajuCim materijalom zastititi bridove bloka od uzeta odnosno uze od bridova Ыо­ ka (sl. 186а).

~1t':"~i&
~ј.+Ј.+

n~

,"
~

,~,',~,'

,

;

., ,

':':': ~,~ "н,

, ',',

.. .... ', .... . . .. I , .. . . , ~ .... 1',,"" ...... \' , " "

,t, . . . . . .

':":',', ,'~','

,,*.~tZJ.,f

/~/ " .. : I/I;~/~ ~ . . ,,'1;,'1/ ,,/,~ ао- 10,jr-;f

/;/:

,," ,"

",/

3astaYlli ,J,'i~/q"i иz ".al«; 1ffalktl/ 4Ш7I,' s11li~rJ.· S.. • 110-'0"". ' ... 20- 30Jmn

и "'1'" J,leH~.,,~a ш«t -пut tlitl .5:. а zatim .5",

Нира Jksal1~a s I/metnu-

priljubljuje UZ' kosu povrsinu udubine. K~ld dizaНса spusti klesanac па odredeno mjesto, izbije ~, najprije ravni dio macka i izvuce skozeni dio da se istim паЫпот digne i prenese slijedeci klesanac. . Za teze komade upotrebljava se tzv. veliki таcak koji ima dva skosena i jedan ravni dio za umetanje te kotvu s klinom kojim se па svojoj gornjoj strani povezuju umetnuta tri dijela. DizaНса kvaci kotvu i dize klesanac cija tezina pada па dvije kose povrsine u udubini. Prema tome veliki macak moze dizati dvostruko teze komade od onih koje dize таli macak (sl. 188). Treca jednostavna sprava је tzv. pariski macak koji se sastoji od dva skoro jednaka dijela s donekle raskrecenim krakovima. U trapeznu udubiпи stavljaju se оЬа komada sa skupljenim donjim krakovima. Kada donji krajevi stignu па dno udubine, zatezu se gornji krajevi, а donji se sire. Pod teretom klesanca prilikom dizanja i spustanjadonji su krajevi raskreceni i drze klesanac krakovima 'pri1jubljenim uz dvije kose povrsine (sl. 189).

mQ;a.J 2alrttlm i zafef"",t fi1Tm7a ~()Te' /ш­ tlui.",' s"'i~r/

!'m mаёЈот
/J'tI",.el.mjer/
~:-tО

SI. 187. МаН maeak
.:3.-_.

SI. 185. Каmеn; b.lokovi c:bu.hvaceni za dizanje
'О·:",,

l

рrеnоsеще

пјој lezajnoj рlоЬј klesanca izraditi 8-10-12 ст duboku udubinu s prosirenjem prema dnu u тје­ rama koje zahtijevaju dimenzije sprave (sl. 186Ь).

Za hvatanje ceIicnim spravama treba па gor-

~tr
I I I
I

':.,;,;~~;
~"

.

. Х:,.Х:

IZ9/~d/ ;'~t'/ zr'cla
~

;00 '7

~

•. •

.~

: •••

~.-.~-.-

..-.-:--

.
)0=====-1

---~--I

,,
1<4

,

, :
I

, ,
К,.

I

r
1 I
1
I

'7'Т'l~ta/71a sponkct

.
"

: ~~:
I

,

::: ~::: ~

, koje bi inace nategnuta uzeta doticala, treba staviti letvu јН daske па оЬје strane opasnih bridova kako Ы se ublazio ostar pregib шеtа, .zastiti1o пје­ govo zasijecanje ostrim kamenim bridovima i sprijecilo ostecenje bridova uzetom. Pojedinacno se manjim dizalicama dizu i prenose blokovi i klesanci prilikom transporta, ugradbe ili »hvatanjem« u petlju (отси) tzv.· bes-

Najjednostavnija takva sprava је tzv. mali та­ eak s dva sastavna dijela (sl. 187). Za dizanje ротоси malog macka u udubinu se najprije stavlja опај dio s trapeznim prosirenjem prema d'nu i s karikom па gornjoj strani. Zatim se stavlja drugi ravni dio koji ne dozvoljava smiсапје prvog dijela, nego se kosa сеНспа povrsina

~s

. 1f""."" s
ихаих­

, 1,II ,

I

I

I I
I

'

~:'~'
//

'/~ j~'

~

:~/)"/ ~,:,:)'" ~;~::
I

~/::;=
I

..(.."(,,,, ,(", ",,., >f• .,f 2,*. . . . , s·
t ,,'

Sa.tal'11'· di..
J~~()vi "r~d~'~11, U
пот

i1meta71ji! pril;u6ђ.~njlz Јо.­

njih kraJ.ora
и

sm}l:ru.

ru.pu 71СХ и('о

; :а 2.0-30тnт

scmcu / bl(Jku./ Itra.lOy1 "~ Ј()ЈЈ,nа тuре

L(ta iir~ 't'd,,"/;·, m~Ja
i

Pr;(iu/'~71j~m 'Јотnјјј, krakot'a " zt:ltиa1'1i~m u·

n'PTt>C"",,· smjer и­

m~tr,ufи;
~10

Sl. 189. Pariski maeak

·.1,.
',.1 .. '

:

ј

:

.,,':

Navedene sprave upotrebljavaju se prvenstve-

Т/ои! 77ЦЈаТ71Јђ s/o"~­ "а kod и91а

T/ocrt parnih sloj~Y.~ Jod ugla .
1:20

А Иј cЊ со
t=l1
-Ј'

d

по za тапје (Iakse) komade tvrdog kamena i onih vrsta mekog kamena za koje је nakon laborato-

SI. 184. Ugao zida od veznjackih klesanaca

Za vez klesanaca па' росесјmа izavrsecima zidova, па sudarima i kгi'zапјiпiа, па istacima i u udubin~~.a vгЧеdе ista osnovna pravila koja се se obrazlozltl za lste sastave u zidovima od opeke.

I I
CL

Dizanje I prenosenje komada obra4enog kamena. Rukovanje odvaljenim blokovima . u kamenolomima, isto kao i veCim komadima' obradenog ·kame~la,. tezak је, nespretan i opasan posao koji po.st~Je JednQ~ta,,:~n i sigur~n uроtгеЬщп odgovar~Juce mеhашzаСIЈе, sprava 1 pomagala, a1i llZ pravllnu strucnu organizaciju posla~

~,sI

~;~ ~ 11 ~Шf:;.~:.<хйtШ ~t~(~<,\.~;~'~: ;
"

rijskih ispitivanja odredena granica posmicnog naprezanja, а statickim se racunom dokaZe da se u konkretnom slucaju te granice пе prekoracuju.

:<.,;. ;<,

,',',

.

,-' ,

је ј

#-

1t

Ј·

~

Iь ;
.,ri

"';'f

ttfot. CI.

: ~!

-Ј:-

....

-+

..I<d1"

0 . . K/~sa71ac оЈЈиЈЈуа­

C~71 c~/Ccn;т ш""

~. . кI~sana ~ " U11l~t­
l1utt'т уеl. тalko7fl

Sastal/lI/ "'j~!оn' v~/iiog 7fJaUa /uzdJ.

$t1stami
t4i~lflY;
и p~pT«'

lIm~tllut,·dl;i!loy; ~ i.1J, иztr;" '!.,/IOrt>.

IImetnut,' tI,'је/о,,; prctl<1l~·

nism;er/

sn;der«

SI. 186. Dizanje i prenosenje pojedinael1ilt bloko\'a pomocu»beskrajl1og uzeta« odnosno роmосu spral.'e »maeka«

S. fO- ')O-ItОmm

k~"07l1 !ij,fi.~~
71Utt'prema ~(J.,.e

Z4?1;

l(Jt"om d ;

n/ и PtJpr~/71(Јт s71l/'t!tru
'\:10

Ugradba obrattenog kamena. Za izradu nekog objekta od obradenog kameIla projektant redovito izraduje posebne izvedbelze nacrte (obicno u mjerilu 1 : 20) s tlocrtima, presjecima i izgledima slojeva, sve s numeracijom pojedinog komada kamепа. Uz nacrte se stavlja iskaz klesanaca s oznakama (numeracijom) prema izvedbenim nacrtima, s oznakom dimenzija pojedinog komada i s ро­ trebnim паротепата za izradu i ugradbu klesaпаса.

Sl. 188. Veliki macak

Prema takvom projektnom elaboratu izraduju se i oznacuju (numeriraju) svi klesanci da se zatim transportiraju па gradiliste.

130

131

Pri transportiranju treba zastititi bridove i uglove od krhanja, а povrsine od prljanja. Samo тапј! (= laksi) komadi (20 - 30 - 40 kg) mogu se dizati i namjestati rucno i tucnim ро­ mаgаЏmа (poluge, koloturitici i sl.),. а veci (= tezi) komadi moraju se dizati i namjestati ротоси dizalica. Као vezivo najcesce se 'upotrebljava produzni ПlOrt,smјеsе 1 : 2 : 5 .i cem~ntni mort smjese 1 : 3. Prednost је produznog' morta sto је . и ukrucenom stanju elasticniji odkrhkog ce'mentnog morta i 8to је 'тanја opasnost da Ы reske па licima klesanaca. mogle nastati mrlje. uslijed ирјјапја се­ mentnog mlijeka. Za mort se' mora upotrijebiti 08trozrni sitno p~osijani pijesak. Prije rasprostiranja morta za ugradbu veceg klesanca treba па опа mjesta n~ koja се. sjesti пје­ govt uglovi staviti podloske odmaknute za 2-3 ст od bridova lezajne plohe, а visoke 4-5 mт, odnosno .onoliko ko1iko је predvidena debljina morta и le.zajnici. Podlosci se izraduju kao trokutiCi od ljepenke ili od olovnog Нта (sl. 190).

uz

da. Reske neka па licima zida ostanu prazne 5-6 duboko, ра се se naknadno zapuniti kad se cijeli zid dovrsi i slegne. Sudarnice izmedu susjednih klesanaca zalijevaju se zitkim mortom uz prethodno zatval'anje rezaka plasticnim mortom od ilovace iH letvicama trapeznog presje~a izradehim od mekog drveta. Stariji је паЫп ugradbe da se па stanovitoj duzini zida »u~uho« postavi veci broj klesal1aca. Na takvim klesancima moraju se prije ugradbe izraditi ceoni zljebovi za ulijevanje morta i lezajni zljebovi za razvodenje morta ро lezajnim plohama (sl. 191). Prije ulijevanja zitkog morta moraju se
тт

Za zidove i konstrukcije od klesanaca nasi pro2 pisi dozvoljavaju opterecenje od 10 do 60 kg/cm , 5tO ovisi uglavnom о vrsti kamena i kOIistrukcije, 8to је spomenutim propisim~ detaljnije predviОепо.

Klesanci svakog sloja povezuj'll se medusobno i sa zidom od opeke celicnim sponkama deb~lim 5-7 mm, а sirokim 20-30 mm (sl. 193). ·Sponke·

Mjesoviti zidovl оо obrad:enog kamena i opeke. Danas se horizontalno mje80viti zidovi od obradenog kamena пе rade, а u proslosti su se radi1i ро i8tim principima kao vec spomenuti horizontalno mjesoviti zidovi od lomljenog kamena i opeke. Од obradenog kamena i opeke rade se, аН dosta rijetko, vertikalno mjesoviti zidovi s Нсет od klesanaca i nalicjem od opeke. Za takve zidove prireduju se klesanci siroki 12 Ш 15 ст koji sluze kao uzduznjaci, te 8iroki 25 ili 28 ст koji sluze kao veznjaci. Visina klesanaca mora odgovarati visini nekoliko slojeva opeke. Najcesce su visine 22 ст za veznjake, 8to odgovara za tri sloja opeke и cementnom mortu i 29,5 ст za uzduznjake, sto odgovara za pet slojeva оре­ ke. Druge иоЫсајепе, аН rjede od prvih, jesu visiпе 14,5 ст za veznjake, sto odgovara za dva sloja opeke i 37 ст za uzduznjake, sto odgovara za pet 810jeva opeke (81. 192). Duzine klesanaca пе то­ raju biti uvjetovane dimenzijama opeke.

i s .0

SI. 193. ёеисnе sponke za povezivanje klesanaca те­ llusobno i sa zidom od opeke

пјт рl0Ьата

moraju biti upustene и uzljebine па gornjim lezajklesanaca, а kuke-ha njihovim krajevima neka zalaze 30-40 тт duboko и udubine па klesancima i оресј. Sponke moraju biti sa svih strana obavijene cementnim mortom. Pravilno slozeni i povezani klesa~ci sa zidom od opeke tvore cvrstu cjelinu и kojoj cjelokupna sirina zida moze da preuzima opterecenje. Dozvolјепо opterecenje је 14 kp/cm2 (s1. 194).'

0, . . . .

E{'()'I7Z·!I't'rtilta!nr'j il/i'60y; 11 '-o~ S{' IIlrlt'l't1 ;itJr' t't'1J'1i!l1tnl mort dok л{' /,рun; k.ia/111'a " sur/arnr'(l!

Ъ .. , . kia.jrtl' //'07,'zonТaI171! ;(;~"oy; ха .oo9~ rax,,()a;."l~ ;,у.. "09 ~t'1Т7· morta 1'0 !t!ia;'.rl7'ra-ma с. .•. .nJ!rt' zatvDr~i! .,/а%У10т ;Iol'alom "а rt moтf."t ~'ii'ittt1l

d. •.. .~nti'coZt:lo· za hllatqn;t' mcrrta pri 10711:,.01(.' -razroa'enia
... 1.0

SI. 191. Stariji naаn ugral1ivanja klеSQ1шса »usuho« i naknadnim zapunjavanjem mortom

SI. 190. Ugral1ivanje klesanaca

роmосu

dizalice

Klesanac se dizalicom spusta па mjesto ugradЬе, а klesari ga pridrzavaju iusmjerujuda sjedne па pravo mjesto. То је postavljanje »usuho« da Ы . se izvrsila kontrola s obzirom па horizontalu i vertikalu klesanca. Ako se ustanovi nepravilan smjestaj klesanca, dizalica ga dize da se ispravi pogreska reguliranjem visina podlozaka, а eventualno i klesarskim popravkom klesanca. Kadase kontro. lom :ustanovi pravilan' smjestaj klesanca »usuho«, dizalica ga opet dize toliko koliko је potrebno za rasprostiranje morta (uz prethodno ovlazenje kamenih povrsina). Kad se to izvrsi, dizalica spusta klesanac koji klesari pridrzavaju i usmjeruju da definitivno sjedne па svoje mjesto. Mort и leiajnicama пе smije biti prerijedak da se пе Ы pod pri tiskom klesanca cijedio ро 1icu zi-

i lezajne i sudarne reske zatvoriti рlщ,tiспiт mortom od ilovace. Na 'mjestima па kojima sudarne reske udaraju и donje lezajne reske izraduju se od plasticne ilovace »gnijezda«. Poslije ulijevanja zitkog morta u сеопе zljebove do опе mjere koja је unaprijed predvidena kao potrebna da ispuni sve lezajnice i sudarnice, obavlja se kontrola otvaranjem rezaka povrh gnijezda, ра se u gnijezdima . zadrzava jedan dio morta, koji Ы se inace cijedio ро licu zida. Ovaj nacin nije pouzdan jer se razHjevanje morta па nekim mjestima moze zaustaviti, ра dijelovi lezajnica mogu ostati nezapunjeni. Nekada se 'Нсе svakog dovrsenog sloja zida od klesanaca pr.emazivalo zi tkim mortom оо ilovace da bi se prilikom zidanja slijedeceg sloja Нсе zida zastitilo od direktnog cijedenja morta i od prskanja i nehoticnog prolijevanja morta. Ро dovrsenju zidanja Нсе zida se ispere ра se odstrani i ilovaca i osusene grude i mrlje morta kojima је ilovaca prijecila da se priljube direktno па kameпи povrsinu. Danas Бе tako пе radi, nego se opreznijim radom izbjegava cijedenje i zaprskavanje morta, а kad se to ipak dogodi, ispiru se zahvacena mjesta prije nego mort otvrdne.

~

@

Ј;-

G... ~'l$1na

J./"JdnaCa иz Ј r/o1: по.,..",. t1p~k~ .. 2% с'"'
11_
tl_

@.... _. __ Q .... _~ _ _

....
-,-

.1.;;.:,.;;

-11- -/(-

%!IJ_II-

i.=:.= fJc,f·'@.... -.-"-/(_.,,-l..=.::;;;.-,,--,,--..l!.;:;.
-11-11-

Mjeiovlti zidovi od obrad:enog kalile11a 1 Ье­ tona. Ovo эu tak.oder vertikalno mjesoviti zidovi s licemod poluklesanog (polutesanog) kamena i s ,nalicjem od beiona, najcesce тагkе 110. Prednost ovog zida pred naprijed opisanim mje~ovitim zi- . dom od 'obra<lenog kC\Пlепа i opeke је и tome 8to· је jeftiniji, btZe izvediv ј. cvrsCi, ра moze biti ta-. nji,dok ти Нсе moze biti i.8to· kao Нсе prije opisanog zida. . Najprijese zida prvi sloj kamena па Нси zida,. а ро otvrdnucu morta betonira st n.аНсје zida uz pripravljenu oplatu do visine sloja па Нси zida., Tako se redomrade daljnji- slojevi primjenom vec opisanog gotskog Нј poljskog veza и kojem пеоЬ­ radeni nutarnji dijelovi опјЬ komada koji djeluju kao veznjaci povezuju lice od kamena s ааliсјет od betona mnogo bolje nego da su to komadi sa svih strana pravilno klesani (sl. 195) ..
OBLOGE OD КAМENA Glavno pozitivno svojstvo kamena је njegova cvrstoca. То svojstvo је gradevinska tehnika prvi put zanemarila i samo ga djelomicno koristila uvodenjem mjesovitih zidQva od kamena i drugog materijala, и kojima је nosivost povjerena пе saто kamentll nego i drugom' materijalu. U mjesovitim zidovima povjereno је mec1utim kamenu da potpuno pokaze daljnja dva svoja pozitivna svojstva, а ta su: otpomost proti vanjskim .utjecajima ili trajnost i ljepota izgleda. Zbog toga se kamen stavlja па izlozenu vanjsku stranu da 8titi nutarпјј zid i da pokaze svoje Нјеро lice pred kojim se lice onog drugog zida zaistarnoze sakriti. Ро drugi' put је gradevinska tehnika z~nema­ rHa cvrstocu kamena uvodenjem obloga od kaтепа. Nosivost је skoro potpuno povjerena dru-

Sl. 192. Najcesce visine klesanaca za mjesovite zidove od obrallenog kamena i opeke

1

Uvijek treba izraditi najprije jedan sloj klesanaca ·па Нси zida, а zatim predvideni broj slojeva opeke па паНсји zida. Upotrebljava. se се­ mentni mort и smjesi 1.: 3 sa debljinom lezajnica i sudarnica 1 ст, а toliko se odmice opeka od kaтепа, ра se taj prostor takoder zapunjava се­ mentnim mortom. Klesanci se slazu и engleskom ili blokovskom vezu kojemu је karakteristi-ka da se и jednom sloји nizu sami siri komadi ili veznjaci, а и visem sloju slazu se sami uzi komadi ili uzduznjaci tako da svaki zahvati krajeve dvaju veznjaka iz nizeg sloja.Medusobni razmak-najblizih sudarnica viseg ili nizeg sloja neka nije тапјј od 10 ст.

132

133

. ;:. "; :.:.~.: Т: ::-.':1 ~. :; ::
.. '

.. )
_.'~:~~
• '."1

I I

-.~:.~

I
I

.!.._.-

kamen da Ьј se istodobno, аН samo postepeno, ugradivao s drugim zidom, ~to usporuje cjelokupni posao. Za obloge moze se kamen priredivati dok se betonirajuili zidaju zidovi koji се se naknadno oblagati, ра пета otezanja posla. Za obloge se 'upotrebljavaju debele Нј tanke kamene ploce, а оЫзiи se uglavnom zidovi od оре­ ke, betona i zidovi i konstrukcije od armiranog betona.

Zidove od opeke koji се se obloziti debel~ffi kamenim рlоеата uputno је izraditi tako da l~

је па vanjskoj strani (koja се" se obloziti) svakl drugi Нј treci sloj istaknut za 34 opeke. preko р<: trebne debljine zida. U tako nazupcamm povr~l­

nama mort се povezivati oblogu sa zidom. mnogo cvrsce nego da је povrsina ravna. ~ak.o ~e па по: sivim zidovima debelim 25 ст doblvaJu lstaknutl

Svaku рlоси obloge treba pri krajevima gornjih lezajnih рlоЬа povezati sponkan1a (pijavicaта) od celika kvadratic~o? pl"esjek~. U !~ svr~u treba па krajevima lezaJnlh рlоЬа lzradltl шlЈе­ bine i udubine da sponka ovijena mortom sjedne cijelom svojom debljinom ':1 kamen, а njezina kuka da zalazi u udubinu oko 30-40 mт duboko . Sponka treba da svojim drugim krajem zahvat~ zid barem 12 ст duboko, а kuke da zalaze u prlpra· vljene udubine па zidu оо opeke (sl. 196). Tako

....::'~':) ....
]ЈјО. iZ9'nltr./Iri:q/1"(/4
~':~'7 ::.~~:: ::~~~
I

I I
: :', ~;'':'I~-: ... : .. ~ -. "1-;: '.'.' ..,'

;ј.". ~~: ;,.ј: :: ,; ;,.о,: , ~'i,;,,;j
:,':::
c:,.:.I.

.... : . 1
с-с

:Ы('::' ,'?(~) }'::;>":"::\\~t~
.... '
• , '1

::.:-..: •• ,. ---_._. - .•.• ~.- •• -.',' -; -; :'·Т

Ј

~'~-:;~'::::::.,_.-

t------,,....,....-i.

frui;k

····;~t~) ..

>

)<~
.'::,

• '.A..''-''''J''V''U!I'

';:i

_---, , ... -- -_ ... I

:. '" :,:
",1

• "''"'''''./'-.-'')'0"'''' .;<.::.;

,

:-~

...

~

'8
.~

..

-,,
1

~,
,

--.I

, , -;,
I
I
I

_..

:~. ~.:

I

.,"
,
I

-- -~:~.~:
-- -7.~

.'~:

",' '.,

;
.

---ј
'.
':

1---

la....-.t

~ :.:

~

'.

I
"

,

I

,

I

r-, --

,"

...11____ :.. ___ _

:.:.:.: :;':":: ,-:. :,'1
:. :.:·1·

',:,','.: :;,.:.;, :~ =.: -' ':.:: :.:.~ :. :. :... "~ ;':.~... ~. .'.':: .:.:~~: lJi() 1'z1kd41/r'~{(/ z.itla

PP~~j~J с- С

::":":::'--•.;,:::

~~~~~~~~~~~/.
,. ~! !Н

,

I

,
I

.:.

}Цi,~?,:·;i~~:.Щ:'''~~:}i.:::~~'~/~,~t;;~:~~~·!~;~.~ t:}-~t"""'---r_...IIi.--f м..;x:sЈЧS ",е ,до.....

~~I===U...-r--f

Tlc~rt zit.loya ко" r.Пl/а/hDrir.рr~sjеК A-A;q pr~­ r;":":~:::"T:~' ;;,""'~:" 'С .s;"~ ./Ј-В pr("tld~~n j~ ~rtJanc

...

I

.""

~ :~'::'-':y

,
1

,

~~ ----'1-~1~ ,
-~~ ---- --f·-t-......,,........,....,..........-..,.....,--rt! '~ ~j
__ ,

:~.

, I

1
--- .'- -

:;.. _.!.- - -

-

-

-

-

-

i - .......-----:-_ _--:-.......,....~....,..-т--":'"'"'1~ : : ...1' , I

. : :~. ,
':': .

-~- - ....

1'1 I

,
: _.Ј_

:
f

I

r

I

, :':;'
1
,

1

""'1-'.1. ••

-..1- •• _!.

,
"

4':~
.·1
~

:'

Тlocrt zitlovCl

?::.::~7·~.:· _
---~...

А ':А· s 1!erllanim pri'f.l(.kom .в-Јј

ktJd U5'Ia. l' to hCTi.ront p rr.Jli:J

i,
Tlo~,.! Јј-Д /

lI;I;~"Jna za ёt!r.'...
~71U SP011lru

;;:':::::~~-I --- --- -

;;:ж:; у

: :

--t- ...- ~- . . - --.. . t--I-- .. -" !'! : ~ 1' :: 1,

:: ' 1

-t--~;

·;'11
'::

&!-::- и t:t ~: .. ' .::oC~ I -..r-- -- ---:1-~- - - ~.--::i ,+~
-1:20

: ;'.-;",: ,.:,. ј:

=

T/(,~rt А -л, а c,.tkano /Ј-В i ",й$роrt:« sponki

,

t;.,.flrano: А -А/

.. ~ ..o

~,.tkanD.

Т/ос,! tJ p,.~s/~Ir tL В-В1

(ll'rtsjelt А-А ,"~«'o/~'11 i~

81.197. Obloga od debe1ih kamenih р1оса па podnotju (soklu) zgrade

1: 2()
o

81. 194. Mjesoviti zid od obra4enog kamena (k1esa паса) i opeke

gom materijalu, 'а kamen је pozvan da jo~ Ьоlје istakne naprijed spomenuta svoja dobra svojstva. Nepovoljna svojstva kamena (te~ka obrada, mnogo rucnog rada,dugotrajna ugradba i sl.) svedena su kod mjesovitih zidova otprilike па trecinu onoga ~tobi Ьilо da su ti z-idovi samo odkameпа. Oblogama zidova svode se ta svojstva па desetinu i јоз manje, а potpuno se postizu potrebna nosivost, trajnost i ljepota zidova ili konstruktivnih elemenata. Daljnja prednost kamenih obloga pred тje~o­ vitim zidovima је и. tom 8to se oblaganje obavlja tek ро- dovr~enju i slijeganju zida koj~ се зе оЫо­ ziti. Za mjesovite zidove treba unaprijed prirediti

.;;; :'

'Uт6tnuta E~/i­

..Tlo~rt zidtJnz КО" ugla, /!с, hOT1'z071t.",.~SJ~" В-В
.f

Cnа ;ЈРО'll/(а.

,,~,.fka71im p1'~fi,lr"т A~A

1*&0

TI,ur!

А-А

/ertltl'11O:

В-9ј

.(:2()

.81. 195. Mjesoviti zid od obrailenog паса) i betona

kameпa

(k1esa-

81. 196. Obloga od debelih kamenih р1оса па zidu od

opeke

ОЬЈОЈе od debeUh kaшеnlh plofa. Debele kamene ploce su komadi obradenog (poluklesanog, klesanog i piljenog) kamena debe1i 5-10-15 ст s fiпо obrad'enim licem, lezajnim i sudarnim plohaта. Takvim рlосата oblazu se zidovi od opeke i betona.

slojevi 25 + 1 + 6,5 = 31,5 ст ~iroki, а па zidoviта debelim 38 ст istaknuti slojevi su siroki 44,5 ст. Sa 10 ст debelim ploeama obloge i sa 3,5 ст debelim mortom izmedu ista~nutih slojeva i оЫо­ ge dobiva.ju se ukupne~deblj.ine-zidova od 45 ст, odnosno' 58
ст.

ugradene sponke povrh jednog sloja obloge slше kao konzolni nosaci dr·ugog (vi~eg) sloja obloge. Obloge od debelih kamenih рlоса stavljaju se па podnozja (sokle) zgrada. Najce~ce је dovoljan jedan sloj obloge s plocama kojima је visin~ ve~a od 8irine, а debljina јт је 10-15 ст. Лkо Је zld podnozja od opeke, nije potrebno prije opisano nazupcanje povr~ine koja се se obloziti. Sasvim dobra povezanost samo jednog sloja obloge dobiva se dvjema sponkama па gornjoj strani svake ploсе i oko 2 ст debelim cementnim mortom izmedu zida i obloge. То је zapravo mje~oviti zid ра mu se cjelokupna debljina шiта u racun za dok~ nosivosti (sl. 197). .
Obloge od debelih kamenih ploca па z.idovima od betona rade se uglavnom jednako Ьо i takve

obloge па zidovima od opeke. Obicno se naknadno izraduju udublne u Ьеtопskот zidu za sponke, а

134

135

1

ugradene sponke moraju sa svih strana biti ovicementl1im тогtот. Ploce za obloge betonskih zidova mogu biti taпје od рlоса za oblaganje zidova od opeke, аН је u tom pogledu odlucna u prvom redu vr'sta kameпа. Тапје kamene рlосе ugгаduји se najviSe tako da su јт lezajl1icc па kraCim, а sudarnice па duzim stranama. Tako se i ро vanjskom izgledu оЫо­ zeni zidovi razlikuju od mjesovitih i zidova od samog obradenog kamena (sl. 198).
јепе

пјјт oblogama najcesca је povrsinska obrada ро­ liranja do visokog sjaja, а па vanjskim је пајсе­ sce samo br,usenje, a1i to niposto nije pravilo.

Obloge od tankih kamenih рlоса su tekovina moderne arhitekture, ра njihova primjena, nacin izrade i konacni izgled moraju zadovoljavati ргјп­ cipe moderne arhitekture. Tako bi прг. ЬНо vrlo pogresno primjenjivati obloge od tankih kamenih рlоса sa svrhom da se imitiraju Нса tradicionalnih zidova od kamena. Moderna arhitektura иорсе odbija sve lmitacije, ра se izrazava jednostavno i iskreno. Na Нси tradicionalnog nosivog zida od obradenog kamena vide s,e komadi kojima је duiina veca od visine, а vertlkalne se reske susjednih slojeva nigdje пе ро­ klapaju. Те dvije karakteristike uslijedile su zbog pravilnog postizanja 5tO Ьоlје nosivosti zida i пје­ gove povezanosti, ра се i moderna arhitektura takvom zidu iz istih l'azloga ostaviti iste karakteristike. ~edutim obloge od tankih kamenih ploca nisu nOSlve nego nosene konstrukcije 'kod kojih se ро­ v~zanost postize sponkama. Prema tome ni prva nl druga karakteristika koja se vidi па Нси nosivog zida od obradenog kamena пе mora s~ ostaviti i па oblogama, nego se mogu -naglasiti druge karakteristike koje mogu biti cak i protivne oniта kod nosivog zida od obradenog kamena. Tako је npr. па slici 201 prikazan primjer obloge s komadlma (plocama) kojima је duzina тапја od visine, а vertikalne se reske svih slojeva poklapaju. Nema .~ekih tehnickih,. estetskih i drugih razloga, ро kOJlma ovakva obloga пе Ы bila dobra. Zbog toga se obloge od tankih kamenih рlоса najcesce tako i rade, 5tO opet пе znaci da i neki druginacini nisu dobri. ' Obloge od tankil1 kamenih ploca postavljaju se tek onda kad se zid ili konstrukcija slegne i osusi. Nutarnja ploha рl0се odmice se za 1,5-2 ст od gotovog zida ili konstrukcije. Тај se prostor оЫс­ по ostavlja prazan, pogotovu ako su ploce tanke ili porozne. Ako Ы ·se takve ploce povezivale sa zidom cementnim mortom, mogle Ы upijati се­ mentno mlijeko и kojem bi slucaju па Нси ploca nastale mrlje, рготјепа Ьоје ili gubitak sjaja па poliranim povrsinama, ра Ы takve obloge bile upropastene. Svaka ploca povezuje se sa zidom dvjema sponnagornjoj i dvjema па donjoJstrani, tj. ро Jedn~ffi .sponkom blizu krajeva lezajnih рlоЬа. ~ko Је Ylslna ploca 90 ст i viSe, treba ih povezati JOs ро Jednom sponkom па sredini lijeve i desne sudarne рlоЬе.
~aтa пе

kvadraticnog celika koje kao konzolni nosaci preuzimaju tczintl obloge i prenose је па zid ~ sl. 199d). Za pricvrscenje pojedinacnih ploca, OSObltO »spomen-ploca«, upotrebljavaju se specijalni vijci s kapicom (rozetom) koja ostaje vidljiva па uglovima ploce (sl. 199е).

[

~:':':'" У':"', :: '\ 'С;'; ":~' ':0,: ',':, ','." о:' -':0 ',', ':',: ~ ':' ::, " "С,":",: -

::':

1:':

::--t---!.

i -+---+---+-~j ј.
','; 2
' ___ ~
оо:;,

@ ... U:su!a:lТlQ sponho
posdm~-rn

s

trnom

... -.

: .1

SI. 200. Sastavi tankih kamenih ploca на uglovima

:; .•

'::~I:

Tlocrt d';jela c6/ctfe
Sl. 198. Obloga od debelih kamenih ploca betona
па

-(12,0

zidu od

Obloge od tankih kamenih рlоеа. Suvremena industrija kamena svojom mehanizacijom razтјегпо lako i jednostavno proizvodi ploce debele samo 2-5 ст, sto је rucnim radom neizvedivo, ра tradicionalna arhitektura uорсе пе poznaje takve gradevinske elemente. Tanke kanlene ploce upotrebljavaJu se za оЫо­ ge vanjskih i nutarnjih povrsina zidova i koristrukсјја od opeke, opekarskihblokova, Ье10лаЈ_агmi:­ ranog betona. Osim vertikalnih obloga sluze tanke kamene рlосе i za horizontalne obloge, npr. па stubama (stepenicama) i podovima (taraci), а katkad i kao obloge donjih strana horizontalnih konstrukcija (plafoni). ..

Sl, 199. Metalne sponke za povezivanje tankih kamellih ploca sa zidom

debele 2 ст rezu se uglav,nom od onih vrsta eruptivnog kamena koje se od1ikuju lijepom Ьојот i strukturom, zatim od mramora i sarno od nekih gustih vrsta vapnenca (brackog kameп~~. Od travertina i ЬоlјјЬ vrsta vapnenca тогаји bltl debele Ьагет 2,5 ст, vece рlоее 3 i 4 ст, а рlосе od pjescanika neka nisu tanje оо 5 ст. Nacelno se tanje' kamene рlоее upotrebIjavaju za nutarnje, а deblje za vanjske obloge. Na nutar-

Рlосе

Sponke se izraduju od pocincane, celicne, bakreili тјооепе zice promjera 4:-6 тт (81. 199).

Usukane иСПе sponke (sl. 199а) s posebnim povez?ju sa zido~ gornji rub donje i donJl ~b gO!nJe ~loCe. Sll~no se takvo povezivanje postlze dVJema Jednostavnim jednako formiranim spojkama (sl. 199Ь). Za prihvatanje ploca samo odozgo odgova'ra jednostavna sponka od dvostruko slozene zice (sI. 199с). Za pothvatanje ploca odozdo upotrebIjavaju se sponke od plosnatog i
t~om

Pri namjestal1jll рlоса i 'sponki upotrebljava se cesto sadreni mort od kojeg celik jako rda, ра se zato upotrebljavaju pocincane i druge sponke koje пе rdaju. Iпасе se sponke uglЋduји u pripravljena zidna udubljenja па nutarnjem dijelu prosirena, а koja se zajedno s krajevima sponke zapunjavaju mortom od brzoveznog cementa. Za pricvrscenje рl0са specijalnim vijcima то­ raju se и pripravljena zidna udubljenja najprije ugraditi hrastove kladice. Rupe za usadenje trnova ili zavinutih krajeva sponki па lezajnicama ili sudarnicama рlоса buse se elektricnim busilicama. Od rupeprema zidu treba dlijetom izraditi zljebic za debljinq. sponke \ (sa cementnim mortom) kako ta debljina пе Ы smetala pri namjestanju рlоса s tankim lezajniсата (2-3 тm).

1

иglovi obloge rjesavaju sena vise nacina. Najjednostavnije је prislanj апј е рl0се s jedne strane

ugla uz rub sudarne рlоЬе рlосе s druge strane ugla, аН u tom slucaju sudarna рlоЬа dolazi па liсе, ра је treba tako povrsinski obraditi (sl. 200а). Drиgi је паСјп sastavljanje dviju ploca па uglu sa skosenim sudarnim plohama pod kutom od 450, аН samo do vz јН do уз debljine svake рlосе tako da па licima ostanu vidljivi pravokutni uglovi obiји рlоса (sl. 200Ь). TreCi је пасјп ugradba posebn6g uglovnog komada poput stupa, visokog kao sto su visoke рlосе, ра se рlоса jedne i рlоса druge strane normalno sudaraju jedna s јеdnоm, а drиga s drиgom Ьоспот stranom uglovnog komada (sl. 200с). Najrjede 'se uglovi izraduju sa skoSeпјјта pod 450 и cijeloj debljini jedne i druge рlо­ се јег narav ·kamena пе trpi obradu ostrih bridova pod siljastim kutovima, ра ni efekt takvog sastava па kamenu пе djeluje prirodno (sl. 200d). Obloge оо tankih kamenih рlоса treba па visiпата do 3 т povezati tanjim vijencem ili kordoпот od istovrsnog kamena i s istovremenom ро­ vrsinskom obradom kao па рlоСата. Тај se vijeпас svojom nutamjom stranom ugraduje u zid ра tako posredno povezuje plocu sa zidom i kao konzolni nosac preиzima tezinu ploca i prenosi је па zid (sl. 201). Oko prozora se оЬјспо ugraduju uze oblozne рlосе kao okviri, а па donju stranu prozora ugrad:uje se posebno obradena рlоса kao prozorska klupica. Osobito pailjivo i pravi1no treba pricvr5civati рlосе па horizontalnim donjim рlоЬата konstrukсјја, а to је i uska ploca okvira iznad prozora. 'Takve ploce »vjesaju« se о gomju konstrukciju sponkama s trnovima па ceonim (шјт) sudarnim rubovima. U izbusene rupe па sudarnom rиbи jedne ploce stavljaju se trnovi koji su sada· u horizontalnom polozaju, а sponka se u vertikalnom smjeru svojim gornjim krajem ugraduje u pripravljenu udubinu mortom od brzoveznog cementa. Ро-

136

137

1

'

.. :;.

se. cijele stropne povrsine nekih prostorija, ра se dobivaju plafoni od tankih kamenih ploca. Za takve obloge provlace se vertikalne sponke kroz ciјеlи debljinu konstrukcije јег se odozgo moze Ьо­ lје reguHrati i zapunjavati гира и stropnoj konstrukciji (sl. 203).
.$lИ''f1ke I'.r(Jtur~71~ Ьс%

,..

:::. ,',_____ _ L.

,"

': I...~'.'ш~.
)'~ ::.т
~.,'
"

~:

""~

--1-----

~H

'1

r - - - - - - - ;'
:.,

.~.

rupe dsiа.t'lјел, ц S'!7",UL

: ,
1

гff

:I "
" " 11
" ,1 " >, ,. ,>

~ :" 1:
,
f

,
I

,
-Г--

I

:
1
1

1 -,~,

--А.

.',:!
1

1 1

,

:

,

..•.

:.::;)

.... ::
.: ..
",
I

.,.··.1

.... ;

-1--

-;--

1:

"

, ,

1

,

I

:.vB·--- +-- : .
I

I 1

, .:
1

~ ~~ :
. ;:: ~
'.';
i--_

.... '. ...,

::','

,

r

т
:~ : . ~ ::.*

,.
1

1

I

4: ц,

-:---'-В?:

~
-,...... ,
.

:. .Е'.'

'1'· '
--г-------:
I

:."
4-t"
...... :-

::с

SI. 203. Obloga- plafon.a od tankih kamenih рlоса
.... -.~.:tВ-'
-~+л--

~------

-;

т---------

:

г-

-------

,!.)
:.
1,

Obloge od tankih kamenih рlоса па plafonima djeluju tesko, а otezavaju i provedbu nekih' instalаСЈја, ра projektanti тогајu paziti gdje се ih рга­ vilno primijeniti. Na zgradama sa skeletnim konstruktivnim sistemima rade se podloge od tankih kаmепЉ рlо­ са jednako kao па osta1im zidovima. Као podloge па koje se рlосе sponkama rpovezuju sluze ispune (zidovi) izmedu konstrukcija i same kопstгпkсiје (stupovi i grede). Kordone је preporucljivo sta- , vljati odmah povrh stropne konstrukcije, одпosпо povrh serklaza ili grede koja је па Yisj '1i stropne konstrukcije (sl. 204).
STUPOVI OD КAМENA U sustini stupovi nisu nista drugo nego kratki zidovi. Na njihovи razmjerno таlепи povrsinu ра­ daju razmjerno veHki tereti, ра ih zbog toga treba projektirati i izraditi narocito oprezno i tacno. Za zidanje stupova obicni 10mljeni kamen иорсе пе dolazi и obzir, nego samo dotjerani 10mljeni i obradeni (,poluklesani i klesani) kamen (klesanci). Dotjerane ili obradene komade treba slagati tako da su im lezajnice tacno horizontalne, а sudarnice verti'kalne Ьагет 15 ст duboko od lica stupa. Osimzidanih stupovaod kamena и suvremenoj arhitekturi su znacajniji armiranobetonski i сеНс­ пј stupovi s oblogama оо tankih kamenih рlоСа.

,

!il!Щi ~.
е:
1.

11
4:50

jj~.~ ~~;:{::'

l'

":50

Ver-tik. presjck F:- F

[tвв;n, -------- --- - -- - - -------- ---- --- __~R1 ,
f'~:-,,:;--~± - --~~... --- - ~ф - ---- ---_. -

(X.tllJ::J..,,.,..,,.,.-,.....,,............

- - - - ---

Tlocrt /;'crir.o1Jt. pre-rjek/

А -А

.
"fffг
2.5·-+ 1'2.0

. ----- --~• •~- -- -- - --- --- ---- - ---- ------ - -- - - -----Б·~~.· ------- .

Х

Т/ос,.!/hori'z,'prujel</ А - А I ci ~rtka710;~ pг~

Vertik.pr~si~" ц- а ~
':50

..

~

dcct:n p-р{'Јј~1t В-13 Sl. 201. UC1/rscenje obloge od tankih kamenih kamenim kordon.ima ugradenim u zid
рlоса

Ь.Ј

....

slije ugradbe jedne рlосе па trnove se паНсе druga ploca' jednim гuЬот, а drugi rub јој se odmah opskrbljuje drugim trnovima i spojkama (sl. 202).

,1./.1,1.'.111,1,1,1,1,1,1,1,:,11 ;;~/;; i~~i~
·v'\..AJ~~~1

iШk:::{ШII.!!",,~.

~[~ -- - --

(.~./:.

., ..

,....
"

.. ".

:'::'П:':-::':'
,1
, 1 11

'0

".:

"

••

,

•••••

:

.........

ОО

.'О'

'.'

. . ..

.

.... ..

. : ~:

Stupovi оо dotjeranog lomljenog kaпtеna. Od dotjeranog lomljenog kamena zidaju se stupovi pravokutnog i kvadraticnog tlocrtnog oblika. Ро nasim propisima' отјег visine stupa i njegove krace stгапiсе (vitkost) тога biti тапјј od 8, tj.

1 f

јй;ж[\\t.;јЩРI:i;~\,аf;:И[!ЩШ~I]ш~~;'!:tЈ.ШШ\~l1t~tfЩii%:~1{,f~~i~!q1~,ЩF,iјiШi&И '
Ilocrt /hdrizoТJt'pesjek/ ' L - i / k~r'don и ciJ/~%i /
1:20

Sl. 202. »Vjesa1tje{< tankih kamenih рlоса za donje povrsine konstruktivnih elemenata

~- < 8 ili v
biti ispod 40

<

8

s,

аН kraca stranica ne smije

uske рlосе okvira nad prozorima ugraduju se tanke kamene рlосе i па druge donje povrsine hогizопtаlпih konstrukcija; osobito nad vratima i zidnim udubinama. U пеkim slucajevima oblazu

Као

ст (kao i debljina zida od takvog kaтепа). Ргета tome visina stupa kojem је kraea stranica 40 ст тога biti niza od 8 х 40 = 320 ст.

SI. 204. Obloga od tankih kamenih p.loc,!- па руосеЦц ,zgrade armiranobetonskog skeletl'lOg sistema
9 'KonstruktiVl'1l~l~enti

Stranica d =

-4-, а F se dobiva racunom. s

138

139

Ј

Pri zidanju stupa tгеЬа' provesti pravilan vez kamena. Upotrebljava se produzni mort. Debljina lezajnice i suclarnice neka пе prela:zi 20 тт. Inaсе se u svemu treba pridrzavati ,орсЉ i vec ,spomenutih pravila za zidove od, dotjeranoglomljenog kamcna (sl. 205).

Osim toga moze se takav stup izraditi kao топо­ litan, tj ..16:\0 jedan klesani komad. U prosiosti su se najviSe radili stupovi kruznog tlocrtnog oblika koji su se, bez oQZira џа promjer i visinu (vitkost), sastavljali od »ЬuЬпјеуа« povczanih mсtаlпiш trnovima.

Uske ploce dobivaju se рНјепјет obicnih, tan kih kamenih ploca u cijeloj njihvoj visini, аН па sirinu oko 5 ст. Za stupove тапјјЬ. promjera treЬа 'sudame rubove brusenjem skositi d~ se dobije sto, uza sudarna reska (do 2 тт).

тепјћ krhotina razlicitih Ьоја tako da "gradeni

kamenciCi .daju smisljenu sliku. Stupovi u Ыstorijskom razvoju arbltekture. Oduvijek 'se stup od kamena obradivao i isticao kao speciJalan .konstruktivni i ukrasni elemen~t gradevin~. Dok se arhajskoj arhitekturi па pod-, ~иcjи MezopotamiJe zidaju masivni pilovi od оре­ ke, dotle 'se na . podrJ.lcju Egipta vrl0 strucno klesu stupovi 6d 'kamena. Vec preko 3.400 godina stoji dvanaest ogrb~nih stupova staroegipatskog hra-' та kod .Karnaka., Ti su stupovi visoki 21 т, а to је visina danasnje stambene 'zgrade sa sedam eta;·za. J08~ su visi mOllolitni egipatski obelisci od koјјЬ su evropski osvajaci jedan visok 25 т preniјеН u Rim, а drugi visok 2З т u Pariz, gdje i da:nas stoje. Dok" Egipcani dobrim alatom vrlo strucпо obraauju kamen, u Evropi jos пета alata, .аН ljudi ipak po4izu пеоЬгааепе kamene gromade kao stupove. То su menhiri, iz mladeg kamenog doba (neolitika), od kojih u sjevernoj· Francuskoj stoji јецап visQk 2~ ~, а tezina ти је procijenje.па па 250.000 kg.

u

" . ,--'1'[Ig_.:..+ ',. .
,
~

<>

I I

-t-- 15
,,'
,

---..1'

t-----:. 7'5 -i-1'

8Јј

--t
<> -r

,\fтn ~

':.

:::

:::

о' ::'.~,:

: • .:.

' . :• •

~.:.:

'LU:J~_~ t- 1Ј ---,ј<"

. , --+ ~o

-;f'-.1-*"
(,"0)

СЬ!

f.-)~ ~
.:

.\0

н'--- ЈО

_
.
:
~

.

---.tt'.f

---.f8;'

1~30~
111 10 1(1 1

-.rI

I

,~~

;~~

.

",:_,.,: :, ....:: .:0,' .::.,'

7/0lTt /1loka

[Вј--{:~
,

--1

@ ~:,;
'.

.~.Ti,~i .rь-9~1rc-fi~~~ :.
\ЕЈ ~
O/'!ogt2 od usIt;h I((nn~nih
ploEa
zaik-р/оlt'Са..

...rAi-~qf-ctа.:

+-'15 -..,f .

~/'l~~~~~~~~--//

06/()'ltZ od 7101'malnih tanl(//'
ZA VRI.O vr~, STU,.OVI: 0'0 KLE- ,
~AHAC;""

OIJ!()ga о" то.d~t. -i ~ <10

Т/оср!!

..slo/t.ya

1:50

". Pe7'spt!lttiY7ltZ

lA

-1:50 ЯUРОVЕ: OD DОТЈЕ.RЛNОG LO{l\LJ.K,t.MENA PROPI5ANO'JE:,

ZA yrтH(: ~TиPOYE: 01) KLESANACA PROPI.5A ,",О J~.

stu.pa. ,

РerSР~И/У1Ја slri<a stupa "
PROPISANO J~'

.

1~SO

Jd7fl~nih р/оЕа

ој: 10

U daljnjem razvoju arhitekture sve do danas l1isu se vise pojavljiva1i takvi orijaski ~tupovi od kamena. Nedugo iza njih pojavljuju se u egejskom ,podrucjuuz ciklopsk~ zidove stupovi od kamena и primjerenim dimerizijama., koje stari Grci preјпасији u svoj -dorski stil ра uz dodatak jonskog i korintskog stila ostvaruju svoju klasicnu arhitekturu. Rimljani opet u'svajaju spomenute grcke stiЈоуе ра јЬ и~ 'male preinake i dodatak .1ednostav-

51. 208: Tri vrste obloge armiranobetonskih sl:upova

,11~.15>811 ~ ~ 2S'1II110d~15Мp/C1n·J " i ~ 1sll~~'ZОillll""~~d-~-1-5Кр-/l-(тl"'l
PRIMlf.~'

@....SfartJt>f,'pa!ski palma's~p
Uske ploce se ugraduju .samo. cementnim mortom bez sponki. Zbog toga је uputno odabirati ploce od gustih vrsta erиptivnog kamena u deblji~ od 30 тт kako' Ьј se izbjeglo eventualno mrljaпје Нса рlоса upijanjem cementnogmlijeka.
пј

PRIMJE:R :

VifkO$t....._:::".. ., '2.:~
.5

:.
'

,

6,2.5_ •• ____ Ь,:15< 8___ юdt""дI;4Ю/
'=

.

1. ..

гOcтn,, __ ._J ....,/lOcrn

(A6usiтo) .. ф .... Р;оtдdдтsЈ; sfup

(А,'..

~~ell:

.. v -350cт. _____ ~
I~·t' t v - 350 - .1" У 1 I(CS --- 'т - ..2.0 .... H;so > fS•• ja'*..o~ya .'

1r~71Q па' Ре/дРtll1t!lШ)

Маре.,., •• ...... 6 -=

Т

Р

= .fSO.hOcm"

~3.000kp

-+1 1" ... /
.f 1

'т ст,

... ' / < 12 ___ utdotlO"<tJl~.

2-

.!!:.!2..

@) ... KltZsilni grZli s1"a"..,'@ ... J(!allcnt' .,.irnskl· ko""t.

, «f. dors-',: с-..-јоnпи)
(Љ'т)
slri stup

Sl. 205. Stup od

dоtјеrшюg

lomljenog kamena

,~apon_

ЈЈ

.. __

.." _ ~-

1. - 12.000 kp r _ 140'10с.""-15 kp/cm:l.
I

оо

15 ... 1'5 __ .:rador(J!;(1I a.'

Stupovi od obradenog kamena. Za .takve је stupove propisano da im отјег visine i krace, straniсе mora biti ispod 1.5, dakle "Ве od 8, tj.

-~-< 15 :> 8,
па

odnosno'v
је

<

15

s.

Prema t,ome

visi~'

51. 2Q6. SttlP 6d klesanaса k6'j-em је отјеу visine руеmа sirini krace straniсе manji od 15

SI. 207. Stup' od kiёsа1lа· са kojem' је omjer visinc руеmа sirini krace straniсе veci od 15

Za cesti slucaj armiranobet9nskih. stupova s promjerom 30 ст potrebno је za oblogu 24 ko. madauskih рlоса od 5 ст, sa cementnim mortom debelim 2 CЏl i sirinom rezaka oko 2 тт, ра se dobiva obloz~n stup.promjera 40' cmy(sl. 208Ь).
Mozaik~plocice od naravnog kamena' izraduju se iIi lотlјепјет ili рilјепјет naravnog kamena u komade s povrsinama"20 х 20 .do 40 х ~o тт, s naravno lomljenim iii poliranim licima. .

~ii;ji
'it.l!l.~;y!·;;'!Rr

@
~..

@.

stllpa kojem niza od 15 х 25

kraca stral1ica 25criim6i~aDiti = 375 ст (sl. 206).

Ыја\Ћ sc produzni. јН cementni mort. Debljina le-

ТгсЬа paziti па pravilan vcz kameha~ Upotre~
З-6 тт,

АгшјгапоЬеtопsk{ stupovi .. praVOkU!l1og i kvadratiCl10g tlocrtnog 'oblika'oblazu se .tankim kamenim

Kamene obloge slupova Qd drugog materijala.

zajnica i sudarnica neka је samo по i do 10 тт. '

iznim-

Ako' projektirana visina stupaprelazi petnae-

st~r(js~ru'ku
Вј v

duzinu

kr~cestr~nice,

dakle .; > 15

> 15 .5, onda se taj stup mora izraditi od klesanaca samo s lezajnicama bez sudarnica јli od пе­ koliko klesapih blokova koji se postavljaju jedan iznad drugog i povezuju celicniin trnovima i се­ mentnim mortom "debelim do ~, тт (сз1. 207).

'plocama jednako kao 8tO se .obIazu bctol1ski zidovi. Kako је u џglоviта stupova njihova glavna armatura, treba u visini, svake ploce ,па svakom bridu stupa otl(rhnuti sщпо tolJko betona koliko је "potrelJno da zicna sponka zakvaci sipku armature. Kad se ploc~ pravilno smjesti, popravlja se оkг!1ПllЦ, dio' sa- zakvacenom sponkom mortom Nod brzoveznog cementa (sl. 208а). . Armiranobetonski stupovi. kruznog ili ovalnog tlocrt,?-og obli~a oblaiu se ilј uskim ili sithim (»mozaik«) plocama-.

ugradbe' liјере se mozaik-plocice svojim papir povoljne velicine ljepilom topljivim u vodi. Takve plahtice ovijaju se oko stupa па сјје је oplos.1e prethodno паЬасеп 2 сщ debeo slo.1 cementnog morta tako~' da је pa\>ir па vanjskoj strani. Ovijena plahta obuhvaca se s dva kalupa od sadre kојiша: se fiksira ta.cno oplosje obloge, te se mort iZПlеdџ obloge i stupa bolje rasporeаије nabijanjem celicnim prutom. ~jт prestane vezanje morta, skidaju se .Ыирј i гзzтоееni ра­ pir, а povrsina,obIoge se. ispire cistom vodom. (sl.
208с).

Ргјје liсет па

@

Mozaik је' tak()der~specija1naslikarska tehnika ugrac:tivanja u mort· sitnih kamenih kocaka ill Ь-

51. 209. 5tupo1?i od kamena па historijs1cim

. gradevinam4

140

141

nih toskanskih i raskosnih kompozitnih stupova sire ро svijetu. Kad se u srednjem vijektt udalj~­ valo od klasicnih rimskih stilova, osobito u gotici, energic'no ih је obnovila rene~ansa, p~ su klasicni stupovi od kamena sttgIi i u ХХ stoljece i susreli se s pocetkom suvremene. arhitekture (sl. 209). Suvremena arhitektura otklonila је glavne karakteristike historijskih stupova, а te su: kruzni tlocrtni oblik, u'kraseno podnozje Нј" baza 1 ukrasena glavica ili kapitel. Karakteristika suvremenih stupova od kamena (kamenih blokova) је njihov pravokutni ili kvadraticni oblik i -odsutnost baze i kapitela. Proporcije su uvjetovane statickim raeunom, а izgled vrstom kamena i njegovom ро­ vrsinskom obradom.

Vlak ili. istezanje nastaje u donjoj zoni svake . horizOI\talne П! kose konstгukcije koja se svojim krajevima·oslanja па cvrsta uporista, а odozgo је optereCena.· Takva greda tiaziva se nadvoj. 8to је presjek grede ро povrsini manji, а razmak izmedu uporista ili raspon veci~ to се prije doci do 10та. Visina nadvoja пасеlпо treba da је veca od пјеgove sitine. " Najnepovoljniji је slucaj kad naqvoj djeluje kao prosta greda па dva lezaja (sl. 210). Povolj-

Segmentno i polukrumo izbocene grede ni~u vise nadvoji nego l,ukovi. Jedna vrsta sеgmепtш? lukova izraduje se iz praktickih razloga kao. hоп­ zontalna greda и kojoj је sadrzan sе~mепtш luk, ра se takva konstrukcija naziva raVnl luk.

1

Nadvoji "se' izraduju)li od d<:>tj:ranog ~oтlje­ nog kamena iЏ od klesanac~. KгaJ~\71 nadvo~a n 7ka leze па zidu (.lezaju) onoltko kolIko su vlsokl, а пе тапје od 20 ст (sl. 214). . ;. U nadvojitna iznad prozora 1 vrata. treb~ prlJe njihove ugradnj~ ~sklesati utore za sJedanJe dovratnika odnosno dоргоzогпikз. '. Nadvojl n,ad vetim rasponima и. ~idovima ?d obradenog kamena mogu S'e rasteretlt1 tako d~ lm se povrh srednjeg dijela ugradi klesa~ac sa skoseпјт lezajnim рl0Ьаmа kao kod ravlllh lukоvз, а . donja plohatakvog klesanca d~ је ~-2 c~ odmakn-uta od gornje plohe паdvо]з. Та] prazl11 p.rostor poslije slijeganja zidova treba .samo ~a lIс? i паНсјu zapuniti mortom, ра пзdVОЈ nad tlm паЈ­ opasnjjim dijelom иорсе пјје optel-ecen (sl. 215).

U daljnjem razvoju moderna arhitektura иорсе odustaje od stupova od kamena; а kamen koristi samo za oblogu stupova izradenog od drugog та­ terijala, u prvom redu od armiranog .betona. U Zagrebu' se tradiCija klasicnih stupova od kamena lijepo vidi па ulaznom trijemu nekadasnje burze (procelje izmedu Marticeve i Rackoga uliсе). Cetiri jonska stupa mlada su od50 godina (iz god. 1925), а volute па njihovim kapitelima klesane su isto onako kako su јЬ, stari Grci klesali prije vise od 2.400 godina. То" su posljednji klaslcni zagrebacki stupovi od kamena.
Prvi »moderni« stupovi s pravokutnim presjeсјmа, bez baza i kapitela, koji okrufuju rotondu (= zgradu kruznog tlocrtnog ob1ika) .па Trgu zrtava fasizma (muzej NOR-a) mladi su od 40 godina (iz god. 1935), а izradeni su takoder od brackog kamena s okljucanim povrsinama r " Prve zagrebacke obloge armiranobetonskih stupova"""tankim kamenim plocama vide se u triјеmи zgrade па Trgu Repub1ike br. 3 (pred Сеп­ tralnom apotekom), а mlade su' od 45 godina (iz god. 1929). Те su ploee od moslavackog granita.

.:,'

.

'.". "
-'
'

•• • •• 1

..

"

I

SI. 211. Upeta greda

------ --- - -~>~:.'- - - - -- -- u
.1".0,6010
о

....
",
.:-,

t.------+ -1---

,:." "',
" ' I .~.
••

Dlji· је sluca} kad- је оп upeta greda (sl. 211), а jos povoljniji kad је оп kontinuirana greda (sl. 212).

@.. _ /nорrf.%Фf;'а/ и polukTl.IiТlOm lUku tVapo771'
51. 213, Lukovi nad оt1юrimа u zidovima

':.. ....

!tameni 71ai:/y"J' zral."r' p7dik,,. (- 2~", t:ltlta-~t7i'" Jks 4 'f7«c

«+

/

о'

",::

ОО

• ~t

,.: ....
l:';:~ ~:..

' . ~'; . '.~,~:~.
Sl. 215. Rastereceni nadvoj od kamena

Nadvoji, ravni, segment.l1i i pol~kr~zni lu~ovi od kamena najcesce su konstrukcl]e lznad otvora и zidovima od kamena.
_tla.f

Nadvoji. Nadvoji se stavlj~~'u iznad. otvora s se kao veCl гзsр?ш za kюпе­ oni od 80-100 1 120 c~. Iznad otvora s vecim rasponima rade se lukoVl.
таНт rasponima, ра пе nadvoje smatraju

NADVOJI 1 LUKOVI OD

КAМENA

Dok је cvrstoca kamena па tlak il! pritisak razmjerno velika, dotle ти је cvrstoca па vlak Н! istezanje razmjerno таlепа.
Sl. 212. Diokontinuirane grede

Katkada se па vecirii rasponima iznad stupova od kamena izraduju sastavljeni nadvoji. Iznad sva- , kog stupa postavlja se ро jedan lezajni komad sa skosenim sudarnim рlоЬата, а iznad sredine otvoга postavlja se sгеdпјi klesanac s protivno skosenim plohama kao zaglavak. Lezajni komadi па krajnim otvorima тогаји biti dobro upeti u zidovc, ра stupovi ispod njih moraju biti produzeni kao zidovi (sl. 216).

Ako se greda nad otvorom segmentno izboci gornju stranu, а па uporistima se ucvrsti Н! kontinuirano produzi preko susjednih otvora ta.koc1er s izboCenjima,. onda" се pod opterecenjem odozgo .i u gornjoj ј. u donjoj юпi djelovati tlak koji kamen dobr() podnosi. Tlak се se prenositi па . kose uporisne' рl0Ье povrh vertikalne nosive konstrukcije (51. 213а).
па

.

;-._------------.
:

IП: ~I~~~~
k'--I-,.-.J...,,;;,

+-

r
V~rtјk·fЛt· sjt:!{
-------1~~-··~ ~~~~--------~~ --------~J-,o-*~------

,.

~

'.

' :

.

~---",--_

,

.. ~ ..... - .. ·_~~ ... :I·

......

SI. 216. SastaVljeni nadvoj od kamena

Sl. 210. I'rosta gre.da па dva 1ezaja

Najpovoljniji је "slucaj ako se greda nad otvorom polukrufuo аЬосј па gomju stгanц, ра se ор­ terecenja prenose vertikalno па uporista (51. 213b)~ .

f

!
51. 214. Nadvoj od kamena nad manjim otvorom

пој

SastavlJeni nadvoji moraju se raditi па d~ca­ podnici poduprtoj solidnom skelom kao kod ravnih lukova.

142

ј

!

143

Ravni lukovi. Za ravne lukove па manjim rasponima (do 90 odnosno 120 ст) moze se upotrijebiti dotjerani lomljeni ili obradeni· kamen, а па vecim rasponima (do 160 ст) samo dotjerani kaтеп (klesanci). Na svakom komadu kamena и ravnom luku moraju se izraditi pravilno skosene sudarne plohe, а па zidovima uz otvor pravilno skosene uporisne plohe. Pravci skosenja uporisnih ploha zidova t sudarnih ploha luka moraju se sastajati u tacki S k9ju treba odabrati па sredisnjici otvora а za 1И-2 raspona -ispod donjelinije luka (sl. 217).

Skela se sastavlja od 2-3 sedla. Sedl0 је stup presjeka 10х 10 do 16х 16 ст ili oblica slicne 'ро­ vrsine pFesjeka s horizontalnom gredicom па gorпјет kraju dugom kolika је debljina luka, odnosno sirina podnice. Gredica se sa stupom povezuje dvjema celicnim pijavicama ili dascicama pribije-. пјт sa svake strane cav1ima па stup i gredicu. Vertikala stupa s horizontalom gredice fiksira se dvjeта daskama pribijanjem gornjih kraJeva daske па krajeve gгеdicе, а donjih krajeva па stup. Те dascice nazivaju se ruke (sl. 219).

1:'.: .... .. ~Y: :.'
1'· •

.:.:: ....... ....:
, '1

':.: :, : '.
;:0' .. 1:,'
!:'.: .,

v
,'о'

оо·

....
••

1:',:'
"0'
L •• ••

;..
1'

::.' .
.: ..
"

1,':: '. ; ;.~. ,::.:. 'о i "

,'

..

51. 222. Ravni luk od Кlesano.ca s ravnim lef.iSnim p10hama

" ,
!~:

'..

81. 220. Ravlli luk sa ske10m i podnicom (raspon do 1 т)

Varijanta obrade k1esanaca u luku је s pravo kutnim uglovima па gornjim i donjim stranama gdje Ьј јпасе bi1i siljasti uglovi. Varijanta је i spe~ cijalno ucvrscenje klesanaca celicnim drzacima kojima su krajevi zaokrenuti u protivnim smjerovima (sl. 223) .

Sl. 217.

Ra\тni

1uk nad manjim otvorom

51, 219. 5tupovi sa sedlima i klil10vima

.u luko'Vi.ma manjih raspona od dotjeranog 10mljenog kamena mogu se u isti sloj luka za nje~ govu visinu staviti i ро dva komada kame~?, al~ па јецпој i drugoj strani toga sloja mora bltl sloJ s jednim kamenom па cijeloj visini luka, Ako se takav luk zbuka, ne mora slika slojeva biti ni simetricna (sl, 221),

:::: .
Iz tako odabrane tocke S pravci skosenja uporisnih рl0Ьа tvore s horizontalom kut od 60-750, odnosno isti pravci skosenja medusobno zatvaraju kodtacke S kut manji·od 600. Broj komada kamena u luku mora ЬНј uvijek neparan jer u sredini luka mora biti zavrsl1i kamеn,

zaglavni kamen јli zaglavak.

tacke (и) neka nacelno l1isu па llorizontalnoj lezajl1ici zida, nego 11а рипот komadu па kojem vertikalna liпјја otvora prelazi u kosu Нпјји uporisne plohe. Za zidanje ravnog luka treba postaviti oplatu па soJidnoj skeli. . lednostavna oplata ili podnica sastavlja se ()(l 2-3 daske debele 24 тт ili 2-3 platice debele 48 тт, povezane medusobno preckama па razmacima ро 50-60 ст (sl. 218).
-Ј1.---- ~O-60

Uрюгisпе

Za ravl1i luk па rasponu do 100 ст posta\'ljaju se ро dva sedla odmaknuta oko 10 ст od spaleta otvora. Stupovi svojim donjim krajevima moraju biti па cvrstoj i jednolicnoj podlozi, ра se оЫспо па donju stranu otvora stavlja daska ilј platica. Ispod stupova postayljaju se па plati<;:u ро dva dascana klina (k1in i protuklin), ра se njihovim па- . Ыјапјет Bi poptlstanjem regulira projektirana visina otvora, odnosno gornja ploha podnke'. Tada se stupovi skcle unakrsno povezu sa dvije (za dva sedla) јli sa cetiri (za tri sedla) daske, poslije cegase moze poceti zidanjemluka(sl. 220), Luk se zida istodobnim slaganje.m jednog ро jednog kamena od uporisne plohe jedne i druge strane, а zavrsava se zaglavkom. PrilikQffi zidanja treba ро podnici sipati sloj finog pijeska ispod svakog kamena tako da se prema sredini (ispod zaglavka) postepeno dobiva nadvisenje oko 2~ za klesance s tankim reskama (3-6 тт) ,. а oko 1 100 za obra<feni kamen s debljim reskama
(10-20 тт). Nadvisenje је potrebno da Ы luk pos1ije ukIanjanja opIate i sIijeganja bio vodoravan .

1::'·

1:, •

::0;
,оо

о.

(.0 :.:.'

. ••. :•.:_: •_. 'о:, '_.: ...".~ •:~• •:,.":"• . ....• ...:':,. .. • ':..' ~:':. ...

.

-4:10

81. 223. Ravni luk od klesanaca s leziSnim plohama па gornjem i donjem kraju okomito zavrsenim

Воlја роvеzапоst luka postizava se daljnjoIn. varijantom s tzv. kvakastim klesancima (sl. Z~4).

51. 221. Ravni luk od dotjeranog lom1jenog kamena

_ _ _ _...."t'-IC ...

.~

' . : :', . " . '.;"

::

....

'"

J~uk

«6.

ё" т..,

81. 218:·Dascana podnica

Od obraaenog kamena (klesanca)о izгаduјu se ravni lukovi od pravilno k.1esanih kO!pada koji zauzimaju cijelu visinu i dеblјiпц luka. U, takvim lukovima moze se odstupati -od sрощеtlutо~ osnovnog prayi1.a da. up~risn,,:~~cka ne' bude па lezajnici ako se baso zeli uskladenje -Tezajnice s donjom plohom luka (sl. 222).

Spomenutim varijantama povecava se rucni. rad 'na obradi klesanaca i usporava rok izrade, ра iako se cvrstoca luka povecava, obicno .to poveCa~ .. пје nije potrebno jer i bez takvih varijanata cvrstoca 'luka najcesce zadovoljava. Osim toga ovakvim varijantama ne poboljsava s~ nego sc. расе, kvari estetski izgled luka, ра se danas izbjegavaju. S obzirom па izgled luka i njegovo usklaёlenje . sa slojevima zida, opravdana је varijarita s povisenim klesancima nad 'sredinom luka i s klesancima petorokutnog иса koji s~ okomitom sud~riloт plo- . Ьоin uskladuju s klesancima zida· (sl. 225).

J4 ti

145

Ј

пјсе kQ,d па skelu

ravnog l.uka) postavlja u otvoru zida.

па

sedla, odnosno

Za odredivanje sredi~nje tacke sko~enja uporii sudarnih ploha, mjesto uporisne taeke i sl. vrijedi sve sto је obrazlozeno za ravne lukove. Od dotjeranog 10mljenog kamena и nekim slojevima mogu biti i ро dva komada kamena, ali uz пјЉ moraju biti cijeli komadi (sl. 228).
~nih

::: ~.
1,'

','

povoljno smanjen raspon, а uporiste, је г";аСanо. Takva varijanta se vidi па lijevoj strani sl. 229, dok је па desnoj strani normalni uporisni kamen bez pete. Daljnje najobienije varijante su s vec spomenutim kvakastim klesanciIha i, s klesancima petorokutnih Нса (sl. 230). Posebno se segmentni lukovi izraduju povrh ravnih lukova Нј nadvoja и svrhu njihova r'astere-

"

"',

SI. 224. Ravni luk odkvakastih klesanaca
1.

Plc';a za oj,laya71jt!

'11at:ryo/a
.... :
1• • ••

:: ..
,

О,'

"
',:

~.--A.---т-----(
1" ! ",

,"

:':','

.. ; .-. . .
~
,
о

~

".

"'. ',.....

:'.

.'~

SI. 226. Obloga od kamena kao ravni luk

4:2.0

SI. 228. Segmentni luk od dotjeranog lomljenog kamena

1:20

': .....
"
I

~:

,
.' •

оо·:;

.о,!
о.:

;

,",:
1,"

..

. .....

",

','

••••••••

ОО

О:

,. ... :

.~.

::.'

.~',:" _';оЈ 'о

..•.:..,.:..• .:.. .... ~.: ....
'

.: .. '

~

i:20

SI. 225. Ravni luk od klesanaca petorokutl1i1z

[јса

ObIoge od kamena kao ravni Iukovi. Iznad otvora и mjesovitim zidovima od kamena i drugog materijala izraduju se rav-ni lukovi samo па Нси zida u svemu prema ovdje izlozenim podacima, dok је па nU'tarnjoj strani .zida najcesce armiranobetonski nadvoj. Drugi је slucaj u о zidovima oblozenim debelim kamenim plocama~ U takvim zidоviша оЫспо је armiranobetonski о паdvој поsivа konstrukcija. Zbogtoga Ы bilo nepravilno i;11azno па oblogama imitirati lukove, а ргаvilпо је i logicno da armiranobetonski nadvoj nosi obloge nad otvorom. Zbog toga se obicno klеsапсГ obloge iznad otvora izraduju tako da јт је gornji dio па nutarnjoj strani deblji а donji tanji. Takvi klesanci se то­ raju slagati povrh podnice i skele kao ravni lukovi, ali bez posebno izradenih skosenih lezajnih С sudarnih ploha." Kad se uz slozene klesance izbetonira nadvoj, onda klesanci ostaju zahvaceni za nadvoj i tako solidno ucvrsceni (sl. 216). Segmentni Iukovi. Za konstrukcije segmentnih lukova и statickom pogledu vrijedi sve 8to је па­ vedeno za loavne lukove, jer se zapravo u svakom ravnom luku, а vec је spomenuto i u nadvoju, »krije« segmentni luk, kako se moze razabrati прг. ро crtkanom segmentu па slici 217. Za zidanje segmentnog luka potrebna је drvena sablona nazvana oblucilo, koje se (umjesto pod-

Za manji raspon i mапји visinu strijele, tj. razmaka od horizontalne linije koja spaja uporiSne tacke do najviSe tacke segmenta, koja је па sredini donjeg brida zaglavka, upotrebljava se рunо оЫисilо od dvije jednako skrojene i medusobno рагаlеlпо postavljene daske koje se па gornjim (segmentnim) rubovima medusobno povezuju let\Iama ilј daskama sirokim 5-7 ст, а dugim tacno опоlikо koliko је debljina luka, odnosno zida uz ot\'or. Za veCi raspon ј vecu visinu strijele prireduje se оыuсао od dva, а za deblje lukove od tri ра­ ralelna reda dviju ili vise dasaka medusobno ро- . vezanih па sredini jednom vertikalnom, а od krajeva prema gornjem kraju srednje, precke jos dvjeта kosim preckama. Odozgo је i ovo oblucilo ро­ vezano letvama Нј daskama, kako је vec spo~e­ nuto za lukove manjih raspona (sl. 227).

Od Ьоlје dotjeranog lomljenog kamena i od klesanaca zidaju se lukovi u svemu o.nako kako је vec izlozeno za ravne lukove, аН ima i nekih novih varijanata. Tako se npr. и segmentnim lukovima zaglavak cesto istice vecom visinom od ostalih komada u luku (sl. 229). U proslosti је zaglavak cesto bio posebno ukrasen isklesanim grbom, lavljom јН ljudskom glavom i sl.

SI. 230. Segme1'ltni luk od dotjeranog lomljenog kamеna s kvakastim klesancima (lijevo) i klesallcima petorokutnih lica (demo)

civanja. U takvim se slucajevlma segmentna povrsjna izmedu donje Нпјје segment:nog i gornje liпјје ravnog luka Нј nadvoja samo па licu ј паНе­ ји zatvara tan,kimkamenim plocama. U slucaju kasnijeg slijeganja i1i potresa te се se рlосе, kako su znatno slabije od luka, slomiti, ali се se vrlo lako zamijeniti cijelima (sl. 231).

.:,
I ~

:;: .....' ..... .
"

.

. ..
~
о,,

:... . ,.... , ' ,

:';:;
.,'
~'

'..

.
r

:.1 "',
,',
'о'

....... .: ~<'

..' ... :::.
~',

.

"
'1

....

.

.~

,.

.....
1,

,.
.~
....

;,"

I
'

~

:

о'

",'
~.

,

::

,,'0

sl.;Jomi((' s!lI'itntiimJe J~me,!~ 1'~-: .~ "CI ./Jt: и I "lfl,~iU7-id«.

i
SI. 227.
Маnје

SI. 229. Segmentni luk od dotjeranog lomljenog kamеnа s »petom« (lijevo) i naglaSenim zaglavkom

SI. 231. Segmentni luk koji ra.stere6tlje ravni 1uk

vece oblucilo za segmentne lukove

Cesto se segmentni luk upire па posebno izradene uporiSne kles4nce s petom. Peta је istaknuti dio up6risn()g klesai:lca-sa---s1eo§enom uporisnom plohom iznad samog otvora, ра је time donekle

Polukruini Iukovi. Za zidanje polukrufnih lи­ kova upotrebljavaju se tri glavne vrste оЫиСНа. Za male raspone lukova odgovara tzv. рunо oblucilo koje је ро svojoj konstrukciji sasvim

146

147

1

s1i~no оblисНи
па

za segtnentne lukove vecih raspo-

(sl. 232а). Za vece raspone upotrebljava" se иу. prazno оыuсио iIi remenat sastavljen od' dva reda u dva sloja medusobno cavIima povezanih d8saka s ро-

nika рoznаје јоА i elepticne (ovalne), kosaraste, usponske, nadvisene i potkovaste i ујАе vrsta sПјаstih lukova (sl. 236). , Spomenuti lukovi dolazili su do izraf.aja u рго­ slosti, а danas se иорсе ne rade ili se rade kao iz-

ukraseni, а nazivaIi su se arhivolte (sl. 237а). Hodnici ili trijemovi sa stupovima i arhivoltama su arkade (sl. 237Ь), а bez arhivolta sч. kolonade. Prostor koji oknduju kolonade i arkade (прг. ispred hramova, oko dvori~ta u samostanima i sl.).

l.
@~

.. Arhivoltc. /renl'la'nS'tJl/

ф... А.,.Каае /теnи./

ј

Sl. 234. Polukru!.ni luk od klesanaca petorokotunih
иса

{J.rpc71ski luk

Nadn'ft7l;

!ин

81. 232. Tri vrste oblucila .za polukruzne lukove lukru.znim rubovima па gornjim stranama i s da~cicama pribijenim preko tih gornjih rubova, te sa sponama Нј zategama od ро dvije daske koje па donjem kraju povezuju krajeve cavlanih dasaka (sl. 232Ь). Za najvece raspone upotrebljava se tzv. resetkasto oblucilo Пј remenat koji se od prije· opisanog remenata raz1ikuje јасјm ~ gu~ce cavlanim daskama .ј dodatkom srednje okomite i dviju kosih dascanih potpora koje povezuju poktkruzne obode sa sponama Пј zategama (sl. 232с).

Sve tri vrste оbluсПа za тапје debljine lukova (do 60 ст) neka imaju dva reda (па licu r naIicju) polukruZnih oboda, а .za vece debljine lukova ро tri odnosno toliko, koliko је potrebno da razmak ilaJblizih oboda пе bude preko 50 ст. Najjednostavniji polukrutni lukovi od dotjeraпјЬ јIi obradenih komada iste visine (osi~ nagla~enog zaglavka) razmjerno se, rijetko primjenjuju uglavnom zbog toga ~to komadi kamena u zidu, koji udaraju u gornju plohu luka, тогаји biti се­ sto 'obradeni sa sПјаstim kutovima па licu, а to ni za obradu kamena ni za izgled пјје dobro (81. 233). СеАсе se polukruzni lukovi rade s klesancima peterokutnih Нса (sl. 234) i s kvakastim klesanciта (sl. 235).

@ ... Roтanska.
"''jora.

@... Biиmtsl«l tri- @ .. l?tJmem,kcJ1'(J!ora /0111'1(//

z~ta /101«'1'/

о.!

!
I

\

Trolisni Idk.

--~'--i- - ~-I 1;1<-"1 ~+-t-{ .. -4, (/пj~71" !lIk

I I

,
~I

CD \

; ;";{'
f:···· .
: •••• I

··г~p: -::.~.,._,,:

.- -.

81. 236. Razlicite vrste lukova s jednim ili viSe sre-

:";-Г

-.,- i'-~
;

di§ta i polumjera

SI. 237. Lukovi

и

historijskim gratlevinama

·3 .'~j
:1 .,

nimni slucajevi, osobito prilikom restauriranja historijskih iradevina. Nadvojlllukovl оо kaшеna u blstor1jsldm gradev:lnama. Vec spomenuti golemi stupovi egipat~ skog Ьгата u Кarnaku nose preko 10 m duge тО­ nolitne nadvoje od kamena, ра ni tзј rekord niје nikad kasnije prema~en. Nadvoji su skoro redovite kOn8trukcije iznad otvora u arhajskim i kla· sicnim gradevinama od 'kamena, sve do Rimljana. Iznad stupova u klasicnoj grckoj i rimskoj arhi· tekturi su glavne grede (цаdvојi) nazvani arhitravi па koje se upiru poprecne grede koje se u dorskom stilu vide kao triglifi, а inace se taj шо naziva friz. Na slici 209 vidi se nekoIiko nadvoja iznad klasicnih ,stupova. U k1asicnoj rimskoj arbltekturi prvi put dolaze do jaeih izraZaja polukridni lukovi i na inZenjerskim grac1evinama (mostovi, vijadukti,. akvedukti) i па arbltektonskimgra4evinama.Кameni lukovi u rimskoj arbltekt~ri biIi su bogato profi1irani i

.....' ,
.. "

.::" .

,Оо

.,

. ~." :' .. ,'

.... ....,
.,

(., ....
,
::'::. . ":", . !:', оо:: '.:.
::'.:' ,,-:

;:::::

и

___

1.',

-----t-----

u
.

. ; :. ~

~~ ~~:~~. j:~'..~. :';".~
1:20

.

.::.::";
I
.~ :2а

о' :..~ :~',: 'о ~':o:~

81. 235. Polukruzni luk od kvakastih klesanaca Ostalevrste lukova CКI kaшеna Osim ravnib segmentnih i polukruZl)ih lukova ·gradevinska teh·

'81. 233. Јednostawzi polukruzni luk s naglaSenim zaglavkom

naziva se peristil. Kod nas su ostaci rimskog ре­ ristiIa ( s arblvoltama) u Splitu. Arkade па Mirogoju u Zagrebu imitiraju arkade iz stila renesanse. Мanје zgrade poput trijemova па stupovima iznad kojih su arhivolte su lode i lodete (talijanski:' 10ggia = loda = 10Zз) kakvih nekoIiko i~amQ i mi (прг. u Hvaru, Trogiru, Sibeniku i dr.) . Specijalne historijske zgrade ·kojima је polukrutni luk glavni motiv jesu slavoluci јIi trijumfalni lukovi koje su gradili Rimljani u cast svојщ careva i vojskovoda, а mnogo kasnije su graden1 kao specijalni spomenici u vecim gradovima Evroре. Tako је npr. u Parizu glasoviti slavoluk na trgu Etoile (= etoal) graden pocetkom XIX stoljeCa, а kod nas u PuIi је тanјј rimski slavoluk koji је preko 1.800 godina stariji od pariskog. Na mnogim su histогiјskiщ. gradevinama cesti motivi prozorskih otvora medusobno razdijeljenih јооnim ili yj~e tankih stupova nad kojima su polukruZni lukovi. Takvi prozori su nзzvani bifore (dva otvora) trifore (tri otvora) itd. (sl. 237 с i d).

148

149

Na crkvenim zgradama srednjeg vijeka osobito glavni ulazi s vecim brojem bogato ukrasenih koncentricnih 1ukova Takvi ulazi su portali koji su osobito znacajni u romanskoj i gotskoj arhitekturi, kao i rozete (= ruzice), tj. prozo· ri kruZnog oblika s preckama poput kotaca, аН s kompliciranom geometrijskom ornamentikom u kamenu (sl. 237е). U historijskim gradevinama ima i takvlh lukova ukojima је па racun dekorativnosti zanemarivana njihova staticka Cistoca, kao ~to su npr. potkovasti Нј maurski lukovi (sl. 237f). Kompliciraпа је ornamentika· gotskih prozora od kamena . (зl. 237g), stupova s viticama i svodova s rebrima.
зи nagla~avani

Za тапје otvore (prozore) izraduju se okviri .obicno od cetiri, а za vece otvore (vrata) od veceg broja klesanaca. Dijelovi okvira povezuju se те­ dusobno сеliспјm trnovima i usidruju u zidove celicnim sponkama.

Iza odteretnog 1uka povrh okvira treba iz:raditi poseban luk iznad otvora па nutarnjoj strani, а jo~ је Ьоlје izraditi armiranobetonski nadvoj povezan serklaZom. Donji dio okvira izraduje зе obicno kao prozorska klupica. То је horizontalno istaknuta рlоеа i1i vijena~ sa sko~enjem па gornjoj i okapnicom па donjoj ·strani. Na nutarnjem rubu gornje straпе treba ostaviti oko 2 ст Sirok i toliko visok greben па koji се 'Svojim utorom sjesti doprozornik. Spomenuti greben prijeci zakisnjavanje (sl. 240).
51. 242. Obrada donjeg dijela prozorskog okvira krajevima

па

IJ •

dDP"oZt1rn,'J
",

:;

Alupice<lr---I----....:.

па 97'.~Dt'nu

;.
~

7f- t6--i'

,,::~~~1~-]j
.
~

Г1. u
rL\ 1((' \.V... L'
710

0 . ,L;(( оЈУ;1'а и i/toj
,.ау,."'.,,,

-+

s li('on

,. '" 01("'1"0 p()Vu~e· сЈ ,.ayni'17~ /,:

Ј
"~О.

z/da

са r.r'c!a,

81. 240. Donji dio prozorskog okvira (klupica) s doprozornikom па grebenu .
1 :10

Drugi је nacin da prozorska klupica svojom ~i­ rinom zalazi 2-3 ст iza nutarnje strane dovratnika па kojem onda пе treba utora jer је оп сјје­ lom svojom ~irinom ispred grebena, ~to је povoljпјје nego u prvom primjeru (sl. 241).
;;:::::о;:;џ.._

8l. 243. Obrada gornjeg dijela okvira

па

krajevima

-- - - - - - - - - - - ----

,.......~;;.j

.-._.с::=.-::.=

=:;== =-:"''':.:::.==::'':':'_
де/а!;'
1:20

nra

-\:20

~----------~------------~--~

51. 238.

Тlocrtne

skice vertikalnog dijela prozorskog okvira

Hori:r.ont. p.,.(sjt'k / fl(}Cl·tI

81 .. 239. Normalni prozorski okvir od kamena s rasteretnim lukom iznad gornjeg dijela

Danasnja gradevinska tehnika primjenjuje lи­ kove od kamena najvise u gradevinarstvu (mostovi, propusti, vijadukti i sl.) gdje oni djeluju пај­ ce~ce kao svodovi. Suvremena arhitektura.povje-:: rava nosivost iznad. otvora prvenstveno horizontalnim konstrukcijama iz drugog .materijala, ра 1ukovi od kamena odumiru.
OKVIRI OD
КAМENA

Zidanje kamenom otezava i usporava izrada zз­ vr~etaka i pocetaka uz otvore za vrata, prozore i dr., osobito kad treba па svim stranama otvora izraditi pristupke (istake) па koje se prislanjaju dovratnici ili doprozornici. Zbog toga, а i zbog ро­ stizanja boljeg izgleda, ugraduju se uz vanjske strane otvora u zidovima fino dotjerani Пј k.lesaпј komadi koji mec.1usobno spojeni tvore okvir oko otvora.

Okv1r1 prozora.Za okvire prozora odgovaraju klesanci kojima stranice presjeka mjere 14 - 16 - 20 cm.Vanjs}(~povr~ine (Нса) okvira mogu biti ravne i1i jednostavno profilirane. Lica okvira то­ gu biti u istoj vertikalnoj ravnini s licem zida ili od njega za 2-4 ст istaknuta, odnosno povucena. Razmak izmedu јоопе i druge ~palete zida neka је па svaku stranu za 1-2 ст veci od najvece (vanjske) ~irine doprozornika, а razmak ~paleta samog okvira neka је па svaku stranu za 3-4 ст veci od пајmапје nutarnje (stolarske) ~irine prozora (sl. 238). . Gornji (horizontalni) dio okvira izraduje se !isto kao bocni dijelovi. Potrebno је taj gornji dio rasteretiti ravnim ili segmentnim lшот, а prostor . i~medu donje plohe luka i gomje рlоЬе okvira treba naknadno, kad se zid slegne, zapuniti mortom (81. 239).

81. 241. Donji dio prozorskog okvira (klupica) s
doproz.ornikom ispred grebena
.. о.: ~'..

Ј,

I

I
I
I
f

U istoj visini s ostavljenim grebenom treba ostaviti horizontalne lеZзјпе рlоЬе za Ьоспе straпе okvira s udubinom i uzljebinom za ugradbu ce1i6nog trna i spone (sl. 242). Na krajevima gomjeg тјеlа' okvira takoder treba izraditi udubine i шlјеЬiпе kao па krajevima klupice (sl. 243)~ Okvlrl vrata. za otvore vecih dimenzija sasta~ vljaju se оЫпOd Vi~e·komaaa ila svakoj strani otvora.

~.::~~:. ~':::j

:,"

.

-

a
.-;

·:~

")

'.:"

.. .. ......

.. ... .....
' .~

IJ:;j

7q//////~

1

Ht.O

150

I
I

81. 244. Normalni okvir od kamena

1.4 vrata

151

1

Za otvore normalnih ulaznih vrata пајсе~се se" okvir sastavlja tako da su ти па svakoj strani tri mec.1usobno povezana komada (sl. 244). . Dva bocna dijela povezuju se па sredini speciјаlпо izrac.1enim komado.m (klesancem) kao treсirз dijelom koji ·kao zidni istak ротоси dva trna p(\vezuje sa zidom gornji i donji boeni Шо. Gornja strana okvira moze se izraditi' od dva segrnentna klesan'a komada koji se pomoeu zaglavka, kao treceg dijela, povezuju sa zidom, odnosno s lukom povrh otvora. Donji dio okvira је prag ili podsjek koji se пај­ cesce izrac.1uje kao niska stepenica iz jednog i1i tri komada, s pokosom па gornjoj plosi, sa nadvisenim grebenom па gornjem nutarnjem rubu i s lе­ zajima za Ьоспе dijelove okvira, sve slicno kao kod prozprskih klupica.
Okvir1 od kamenih plo&. Na zidovima oblozenim debelim kamenim plocama obicno se пе izraduju okviri, kao sto прг. prikazuje slika 226, а ako se ipak izraduju, onda prema prednjim obrazlozenjima za okvire prozora i vrata. . Na zidovima s oblogama od tankih kamenih ploca ne izrac.1·uje se specijalan okvir, nego obloga vanjskih spaleta otvora sluzi kao okvir. Ugao koji tvori obloga zida s oblogom spalete шаоије se jednim od nacina predocenih па slici 200, ili se rubovi plo~a па spaletama ostavljaju za 2-3 ст istakс ?~:~.'::~~.:.:= :.~ ~ ~:-::-(::

nuti ispred obloge zida, kako se npr. vidi па slici 204. Okviri od tankih kamenih рl0са cesti su oko otvora za saltere па kojima se polirani rubovi ploса ostavljaju oko 2 ст istaknuti ispred plohe zidпе obloge, а donja ploca se prosiruje da slшi kao роНса odnosno povrsina za manipulaciju (sl. 245).
HORIZONТALNI

!

Лkо se ugrac.1eni dijelovi ploea пе mogu odozgo opteretiti, onda se moraju usidriti u zid ispod seЬе. U tu svrhu treba prilikom zidanja treceg i1i cetvrtog sloja kamena ispod рlоеа па tacno odmjerena mjesta za svaku plocu ugraditi ро dva sidra od celicnih sipaka promjera (Пј stranica) 10--12 IЩI1 s horizontalno zavinutim 'gornjim i donjim krajem

go se svojim krajevima postavljaju па posebne za to prirec.1ene klesance konzolno ugrac.1ene u cijelu debljinu zida i s konzolnim istakom od 20-30 ст. Na te konzolne istake, а samo djelomicno i па zid postavljaju se ploce vijenca, kojima vanjska strana moze do izvjesne mjere prelaziti istake konzolnih klesanaca (sl. '249).

ISTACI I VIJENCI OD

КАМЕNЛ

Na suvremenim zgradama sa zidovima Ш оblо­ gama od naravnog kamena vijenci su jednostavni . horizontalni istaci poput рlоса kojima је ргуеп­ stvец.а zadaca zastita nizih vertikalnih povrsina od pretjeranog zakisnjavanja, а eventualno i osuncavanja, ра nemaju vise ni izdaleka опај znacaj koji su јтаli kao dekorativni stilski elementi gradevina u proslosti. Vijencl s m.anјlm Istaclma. Jednostavni vijenci s manjim istacima izra4uju se najcesce kao 60 - 120 ст duge рlоее debele 10 - 15 - 20 ст s pokosom па gornjoj i okapnicom па donjoj strani istaknutog dijela, koji neka nije preko 30 ст. Ugrac.1eni dio neka је па svojoj gornjoj strani za 2 ст viSi od najviSeg istalmutog (skosenog) dijela da se sprijeci zakisnjavanj~, odnosno zadrzavaпје kisnice, kao i snjeZne i ledene otopine па saтој lezajnici povrh istaka.

',::1':::
--;,.----1<-........

1 ~­
k-15-10

~

+-- ~ . ::-".
~rt/kaIГli p,.t'S/~"·

;'"Ic

РС'Р"'её17ј

p.,.njel<
-1: 20

~:20'

51. 247. Konzolni istak (vi;enac) od kamena opterecen
ј1.nad

lef.ista

51. 248.

Ујјеnас

od kamena usidren и zid ispod sebe

~eи~njm

sipkama

. ..

':-.::' ~'~~T'~"': ~?: :~:,\'~C:'::·(~·:- .-:-:.:~ .'·:···:··>'(::·1!
1••••

i s praviInom kukom па svakom kraju za ugradЬи u udubine па kamenu. Ргilikощ zidanja slojeva kamena ispod vijenca treba па komadima uz koје se ugraduju sidra izraditi dosta prostrane ufljebine da sidra u njima sa svih strana budu ovijena cementnim mortom. Kad se izradi zid do lezaj- . nice vijenca, onda se па pripravljenu oplatu slahI i ugraduju njegovi dijelovi i kvace kukama па jos slobodnim (neugradenim) gornjim dijelovima sidara. Tek poslije kvacenja sidara moze se betonirati serklaz i пјјте obuhvatiti sidra (sl. 248). VIJenci s vecim IsШiшa. Za vijence s istakom 30-60 ст takoder se klesu рl0се s pokosom i povisenjem па gornjoj i s okapnicom па donjoj strani, a1i se te ploce пе ugrac.1uju kao konzole, ne-

i(:::
"

i:
.' "

" ,

::- ' . :::..' . ....
,'. '.' ," ,.. 1:'
'. 1:.

' .. ~~iiii~6iOliiiiiii~I.Ii:Ji ~._.

~1r---.---......--------4~~:,:.

.,-

,.'
о

". ,'.'
,,'

;:.:

y~t. /»'eJjtle NO
51. 246.
Ујјеnac

+- 3O----kistakom

od kamena s

mаnјјm

ViJenci od kamепа u blstor1Jsldm grаt.1eviпamа. HistorijS'ke. grac.1evine od kamena odlikuju se тпо­ gim bogato profi1iranim i dekorativno obrac.1enim vijencima s vecim i тапјјт istacima, ра su takvi vijenci povrh stupova i njihovih nadvoja glavni arbltektonski elemer.. ti historijskih sti1ova. Vec stari Egipcani vijencima zavrsay.aju gornji rub procelja svojih hramova, а vijenci klasicпе grcke i rimske arhitekture, dotjerani u renesansi, reproducirani su u civiliziranom svijetu sve do pocetka ХХ stoljeca. Renesansa је uvela horizontalno rasclanjivanje procelja vijencima. Podnozje od prizemlja dijeli podnoini vijenac, а prizemlje od kata kordonski vijenac koji se cesto ponavlja i izmec.1u visih katova. Iznad prozora su natprozorski vijenci, ispod

,". :>.• :

ј;; {;;:;. ;}~\ ..;~;~:':~:;:;<:i~;\ :~(~)',' \' ;'':;';'~'; 2'~ :'::: .;.:;i.~ ~:i f,
lz.g/~t:1 sprlj~da

:;: :,', ':. .
• •

ОО

~

..'
••

;.

. .: '::.

Ploee se ugrac.1uju povrh zida tзkо da је tezi dio njihove sirine па zidu, а laksi шо istaknut izvan zida. U takvim sluCajevima niје za zidanje ро­ trebna oplata, ali је potrebno namjestenu рlоеи 8to prije opteretiti sliјedесiП1 slojem zida. Potrebпо је, naime, da је nad ugra4enim dijelom priti sak visestruko veci od pritiska koji Ы mogao dje10vatina istaknuti шо рlоее (sl. 246). Ploee i konstrukcije, koje su јеdnот ~vojom stranom ugrac.1ene а drugomistaknute, nazivaju se konzolne ploee i konstrukcije ili ·konzole. Na zidu tanjem od 40 ст то!е' istak ујјепса biti do 30 ст, аН ostali dio lјПм. mora hvatati cijelu debljinu zida i biti 110 рпје odOZ80 optere-

81. 245. Okvir l.idnog otvora od tankih kamenih
ploea

U zidu debljem od 40 cm ploёa s istakom оо 30 ст m.oи biti ugra(fena u zid saшо 20 ст duboko, ali se тога zidati па ~vrstoj oplati i sto priје opteretiti odozgo, kako је naprijed spomenuto (sl. 247).

ren.

J07fZD~

IZf}'f CI

sprij~da

РСр7Уln; p"l!sjek

152

I I d

I

51. 249. Vijenac od klesan.ih" ploca kojima krajevi lef.e па kOn1.o1nim klesancima opterecenim ј1.nad svojih
lef.iSta

153

.'.:

...

та odre4eno da јЬ osim propisanim serklaiima и visini stropne konstrukcije treba povezati jo~ i dodatnim serklazima i to па vlsini ро 2 m и zgradaта па 'podrucju VПI stepena, а ро 1 m па podrucjima IX stepena.

"Poppec7}i pP~;jelt
51. 250. Vijenac od profiliranih klesanih
koтada

:,

50

ос

1:10

sa

konzolniт klesanciтa

prozora potprozorski vijenci ili prozorske klupice, sa strana ih ograduju profilirani okviri. Svi su ti vijenci obiCno s manjim istakom, аН па gornjoj strani se ргосеlје zavrsava bogato profiliranim i ukrasenim vijencem '\leceg istaka koji se naziva glavni ili krunski vijenac. Glasovit је takav vijeпас па jednoj palaCi и Firenci (palazzo Strozzi = palaco Stroci) kojemu је istak 2,15 т! U nasim gradovima, osim starijih historijskih zgrada, ima dosta опЉ iz proslog stoljeca ciji glavni vijenci svojom profilacijom i obradom imitiгаји ујјепсе renesanse. Najcesce зи takvi klesanci sastavljeni и donjim redovima od konzolnih рlоса, а и gornjim redovima od ploc~ oslonjenih па ро­ sebne konzolne klesance (sl. 250). Pri popravcima ili rekonstrukciji vijenaca па historijskim zgradama treba postupati vrlo орге­ zno јег su vijenci zbog svog istaka i tezine, а ро­ gotovu zbog dotrajalosti, jako opasne konstruk· сјје: Najbolje је prije svakog zahvata solidnim skelama pothvatiti istaknute dijelove i time spri: jeciti njihovo neocekivano urusavanje.
а

SE~I

U

ZIDOVlМA

OD

КAМENA

U proslosti зи зе zidovi od kamena и zgradama povezivali ispod lezaja stropnih konstrukcija ја­ kim celicnim sponama i .zasunima. Danas sezidovi mnogo Ьоlје povezuju i ukrucuj.u armiranobeton· skim serklazima. Svrha 1 vaZnost serklaf.a. Serklafima se zavrsavaju zidovi svake etaze па njihovoj gomjoj stra~ пј, 'ра 'tako izravnavaju pojedini zid i svojom Cvr· stocom uslijed armature »sapinju« zid i ukrucuju ga protiv djelovanja horizontalnih sHa. Озјт toga serklazi djeluju kao kruti okviri koji mec.1usobпо povezuju uzduzne i роргеспе zidove, ра tako пе ukrucuju samo pojedine zidove, nego i сјјеli kanstruktivni sistem zgrade i cijelu zgradu. Prop1s1 za Izradu serklaZa. Ucinci 'katastrofalnog potresa и Skoplju (god. 1963) pokazali su veliku vaZnost serklaza za ukrucenje zgrada protiv rusilacke snage potresa. Zbog tog~ је nasa gradevinska administracija uz ostale propise и seizmic. kim (potresnim) podrucjima odredila obaveznu izrad,u serklafa и zgradama. Ргета spomenutim propisima serklaii зе то­ гаји izraditi и visini stropova iznad svih nosivih i veznih zidova па сјјеlој njihovoj debljini (eventualno smanjenoj za debljinu toplinske jzвlacjje). Najma.nja visina serklaZa је 15 ст, пајтапја marka betona 160, а пајтапја kolicinaarmature 40 10 тт. Za objekte и najopasnijim zonama (VПI i IX), kao i za vise i duze zgrade, propisane зи vece koliCine armature kao minimumi (4 Ф 12, 4 Ф 14' i 4 0 16). Serklazi зе iznad otvora и zidovima mogu kombinirati s armiranobetonskim nadvojima (kao прг . па зНсј 226), Вј s konstrukcijom samog stropa nad njegovim lefajima (kao прг. па slikama 248 i 249), аН и tom slucaJu visina serklaza пе smije biti та­ пја od visine stropne konstrukcije. . Zabatne zidove treba povezati sa serklazima, а . serklaze s krovnom konstrukcijom. Pokazalo se da su и potresu najnepouzdaniji zidovi od O'bicnog lomljenog kamena, ра је propisi-

Serklaii па vanjsk1m zidovtma i oblogama od' obradenog kamena. Propisi пе spominju eventualпо smanjenje sirine serklaia и zidovima od kameпа u slucajevima kad Ьј vanjsko Нсе ser'klaza, рге­ krivajuci cijelu sirinu zida, kvarilo izgled lica zida od klesanaca ili kamenih obloga. U praksi se и takvim slucajevima sirina serklaza па vanjskoj strani smanjuje, а па Нси zida izraduje зе obloga od kamena sto tanja kako Ьј sirina serklaia ЬНа ~to veca (sl. 251а). Ako se па zidu od drugog materijala (прг. od opeke) izraduje obloga od tankih 'kamen~h рlоса, serklai se izraduje preko сјјеlе debljine zida, а obloga se, ukoliko lezajnica pada и visinu serklaza, sponkama povezuje sa serklazem (sl. 251Ь).

4и Ietava nabacivati najprije grubi ceme!'tni mort smjese 1 : 3, s krupnijim agregatom i s mаНт dodatkom vode. Na.bijanjem treba formirati obostraпо skosenu ili samo zaobljenu povrsinu па sredini visoku 4-6 ст. Kad ovaj grubi sloj donekle otvrdne, treba preko njega izraditi fini sloj deb,eo 1 do 2 ст od cementnog morta smjese 1 : 2, а ро­ vrsine zagladiti gladilicom (зl. 252). Na duzinama 3-6 m treba cementni sloj prekinuti 5-10 тт sirokom reskom da Ы se predusrel0 рисапје namaza uslijed stezanja i rastezanja. Takve reske nazivaJu se dilatacione reske.

КAМENA

ZAVRSECI SAМOSTALNIH ZIOOVA OD NA NJIHOVOJ GORNJOJ STRANI

Samostalni zidovi od kamena, kao прг. ogradni i vanjski parapetni zidovi, izlozeni su па svojoj gomjoj strani zakisnjavanju, smrzavanju i suncaпој pripeci, а to su glavni vanjski utjecaji uslijed kojih kamen propada. Zbog toga se па gornjim stranama slobodnih zidova izrac.1uju takvi zavr-. seci koji се ро svom materijalu ili ро пасјпи slaganja zastititi pokriven zid, odnosno koji се bolje odolijevati spomenutim vanjskim utjecajima nego sto Ы odgovarao zid' bez takvih zavrsetaka. ZavrAecl пашаzoт cementnog morta. Ovi пај­ jednostavniji zavr~eci izrac.1uju se uglavnom iznad slobodnih zidova od obicnog lomljenog kamena i grubo dotjeranog lomljenog kamena. Zid treba zidati cementnim mortom, а zadnji sloj zavrsiti odabl·anim komadima s priklesanim bridovima da зе dobiju dosta ravni i pravilni vanjski rubovi z!da. Povrh tih rubova treba provizorno pricvrstiti letve presjeka 24 х 24 ilј 28' х 28 mт, povrsinu zida zajedno s letvama pokvasiti i izme-·

1.&0
sanciтa

51. 253. Zavrsetak gornje povrsine kamenog zida klebez istaka, а s obostranim pokosima njihove gornje strane

':

~

-.

~

....

"

..

" ..
':.

~'''''.~ ,'11 "-"-~-~."':'.

11 11

II
;'
LIIi!O.
.:}

~.Jeri(a1
.хх

~:.;

111)(

::;

rL:

FJL.XX

I
11

Н
-'.. ~~;
I
...

1'...:': :

)CJi.jl

.. '2.0

:

Sl. 254. Zavrsetak gornje poyrsine kamenog zida klesancima Ье1. istaka, а s Jedп.ostranim pokosima njihove gornje. 'strane

В

]1
Ј{

';';:";':":~::.:~::': :'::·x:.:~

":20:'

@ ... ~';'1!trli7la'z;riв оа' ® . .,5"~b; nCf,:r.idи оЫо;еdo~·.,.al1b!l ~"m~na

50 ' , r

з,;r.r,,:Л

'''.'~,'' .·",~" ...II.,,>,;·

11

.

38 --,је

1 :~O

,

nС11'Ј fa71k,'m рlссаmјЈ:,

)

51. 251.

serklaf. и zidu od kaтena, odnosno iza obloge od kamenih ploca
Arтiranobetonski

1
I
I

SI. 252. Zavrsetak gorl'lje povrsine slobodnog zida od' kamena naтazoт .cementnog morta

Zavrieci оо klesanaQ bez Jstaka. Ako је zid od guste vrste kamena ра ти vertikalne stijene ne treba posebno ~tititi od vanjskih utjecaja, оп­ da se gornja povrsina zida moze zavrsiti klesanciта slozenim poput veznjaka preko сјјеlе debljine zida s obostrano skosenim gomjim plohama (sl . 253). Varijanta prednjeg primjera је sa skosenim povrsinama klesanaca samo па jed'nu stranu (sl. 254).

154

155

Ј

I

ZavrAecl od klesan~t:a s istacima. Ako 5U zidovi od slabijeg ili poroznijeg materijala, а pogotovu ako се se zidovi zbukati, pokrivaju se odozgo 'klesancima izrac.1enim poput ploca sa 5-7 ст velikim istacima preko Нса zida i s izrac.1enom okapnicom па donjoj strani istaka. Istak i skosenje moze biti па оЬје ili samo na)ednu stranu·(sl. 255).

је

SpeclJaIn1 zavriecl. Jedan specijalni zavrsetak pokrivanje zida jedno5trano skosenim plocama kojima su gornji rubovi uz. sudarnice pravilno ро­ viseni, ра razmjerno uska pruga povisenja dviju sus jednih рlоса пе zadrzava kisnicu i otopine па tom za zakisnjavanje opasnom mjestu onoliko koliko bi zadrzavale sire 'povrsine (sl. 256).

Drugi је pak nacin s рlOCamа kojima su sudarnice razmaknute za 1-2 ст, а ispod sudarnica је ugrac.1en zlijeb od kamena koji odvodi kiSnicu zaslu kroz razmaknute sudarnice (sl. 257). Ovi пасјпј, kao i neki drugi, nemaju nekih ро­ sebnih prednosti, а zahtijevaju vise rada i vremeпа nego drugi nacini, ра 5е vise пе rade.
ЬпАесl kosih povrilna. Kose povrsine zidova od kamena mogu se pravilno i solidno zavrsiti ko-

madima (klesancima) petorokutnih lica· u5kla4enih sa 510jevima zida (51. 258). Drugi је nacin zavrsetka zida s kvakastim klesancima koji је donekle slican prije spomenutom, ali је obrada klesanaca teZa (51. 259). Ako kosa povrsina zida.ne mora biti ravna, onda se zavrsetak moze izraditi s klesancima petorokutnih Нса tako da gornja povrsina bude 8tepena8ta (81. 260) .

. f: 2.0

Sl. 255. Zavrsetak kamenim plocama s istacima i okapnicama па donjoj, а pokosima па gornjoj strani

SI. 258. Zavrsetak kose povrsine slobodnog zida klesancima petorokutnih иса

Sl. 256. ZavfSetak:,kamenim plocama s istakom i okapnicom nadOnjoj.i pokosom па gornjoj strani te s uzdignutiФ rebri~a uzsudarnice susjednih plocd

\.

SI. 259. Zavrsetak kose povrsine slobodnog zida kvakastim klesancima

;.
~

E:::··}"::~ ~~~:. :-'.

Ј\-

~:t.,?,~7.!-g.vr~f}tak Je4ru);${rano.$kosenim kamenim .plocaf!la.k()J~ SU .n:asuda·rnu:amaza 1-2 ст а lsp()d' tlh otvorenih sudarnica ugradeni

1 :2.0

od kamena

rastavlJene, su zljebovi

I
I

Sl. 260. StepenastokQsi zavrsetak kose povrsine slobodnog zida klesancima petorokutnilt иса

]
Ј,

15.6

157

I

Nasim је standardima obuhvaceno pet glavnih vrsta opeke za zidanje zidova, а te su: риnа opeka,
риnа fasadna opeka, suplja opeka i suplji blokovi, suplja tasadna opeka i. suplji fasadni blokovi, te

radijalna opeka.

Osim navedenih se и praksi proizvode i neke vrste opeke izvan standarda, kao i neke specijalne vr'ste, ра се se uz spomenute standardizirane izloziti glavni podaci i za te vrste opeke.

prosjecno doslo do 10та (моЬЈјепја) пзsитсе odabranih komada opeke, istog sastava i рееепја pri njihovom tlacenju u odgovarajucem stroju lа­ boratorija za ispitivanje gradevnog materijala,. Ako је prosjecna visina tlaka ispitivanih komada 75 kp/cm z, onda se sva, kolicina opeke, koja је istog sastava i ресепја kao ti komadi, svrstava u marku 75. (= м 75).
Jl\J (. R Е /f.LТn'ttt..1 tDler. ."a;Jt~(a rпajмп/
! 10
г60

ZIDOVI' 'ОО ОРЕКЕ 1 OPEKARSKIH BLOKOVA
ОРЕКА 1 OPEКARSKI "BLOKOVI

PUNA

ОРЕКА РО PROPISIМA

JUS -

B.Dl.-Оt 1

lHMF.NZJJE

'71tll.ivna

Opeka је prvi i najstariji umjetno proizvedeni graaevinski materijal (umjetni kamen). Тајпи proizvodnje vjerojatno је otkrio vec pracovjek ра­ leci vatrtl и glinenom t1u i1i nailazeci па ресспи glinu iza gromom uzrokovanih sumskih pozara.
U prvim civilizacijama prije vise od 5.000 godiproizvodila se opeka ресепјет (раlјепјеш) pravilno oblikovanih i osusenih glinenih komada. Та se opeka i danas nalazi u tada zidanim zidoviта (npr. и Mezopotamiji), а ре razlikuje se тпо­ go ОР. opeke koja se danas ресе skoro u cijelom svijetu.
па

Zbog svojih vrlo dobrih svojstava opeka se jos uvijek vrlo mnogo upotrebljava za zidove та'пјЉ stambenih, javnih i gospodarskih zgrada kao i drugih objekata (прг. tvorn.ickih dimnjaka). U zgradama sa skeletnim i slicnim sistemima opeka i opekarski blokovi sluie za ispune i nenosive zidove. Kroz tisucljeca је opeka zadriala svoj paralelopipedni oblik i slicnu ve1icinu (teiinu) komada jer је ро tim osobinama njezina proizvodnja (obli· kovanje i ресепје) jednostavno i uspjesno, rukovan]e i zidanje lako, а cvrstoca zidane konstrukcije povoljna. , Lako гukоvалје i zidanje malim komadima za· h,tijeva dugotrajan rucni rad, odnosno vjse }:'adne snage nego sto zahtijeva rad s veCim komadima. Тоте ,su donekle doskocili Rimljani proizvodnjom J;tomad;a. s povrsinom vecom, а visin6m mапјот od опе karakteristicne za tradicionalnu opeku. Nepri1ika је, пајте, sto se komadi veci od tradicionalnih komada nejedno1.iko suse ра se mnogo viSe dеfОЩ1iгаји i рисаји nego manji kom~di. Veca (deblja) glinena masa пе moze se ni ресј jednolicno, ра se пе mogu 'proizvoditi pravilni komadi veCih dimenzija. ' Danasnja tehnika је rijesi1a taj ,problem izradom ~upljina u vecim komadima tako da te supljiпе (i1ј rupe) omogucuju jednolicno susenje i ре­ сепје glinenih komada bez stete za njihovu cvrstoси. Takvi ресеni g1ineni komadi, koji su ЬПо samo visinom, bi10 i ostalim diтепziјаща veci od tradicionalne obicne opeke, а sluze za zidanje, nazivaju se opekarski blokovi. .,

Nacin proizvodnje. Sirovina za opeku i opekar, ske blokove је glina koja пјје ni previse masna ni previse posna (pjeskovita), bez soli i drugih primjesa stetnih za gotov proizvod. Nepovoljnoj sirovini moraju se dodavati rнanjkajuCi ili oduzi· mati stetni sastojci. U sirovini se tolerira (podnosi, dopusta) do 20% vapnenca,· аН ти najveca zrnca пе smiju biti veca od 2 тт. Odlezana, usitnjena i jednolicno izmijesana glinenamasa u ciglanama istiskuje se kroz 'usnik (сеliспј kalup) оЬјспјт i1i vakuum-presama te automatski reie u komade predvidene duzine ili visine. Komadi se tгапsроrtiгајп па susenje. Ima sistema i ureaaja za prirodno i umjetno stlsenje u komornim ili tunelskim susarama. Susenjem se iz formiranih komada oduzima 10-20% vlage. Ресепје ili paljenje osusenih, komada obavlja se ilј u kruznim i1i tunelskim реата. Gorivo је fino mljeveni ugalj, а и novije vrijeme mazut i zemni рliп. Temperatura ресепја је 900-1000 С. Proces proizvodnje od slaganja piijesnih kоmаdэ u komore kruzne peci ЈН u vagonete tunelskih peci do vadenja pecenih i dovoljno oh1adenih komada traje oko 7 dana, аН od toga u spomenutoj najvisoj temperaturi pecenje traje samo 24 sata, dok је ostalQ vrijeme predgrijavanje i ohlaaivanje.
0

Prijasnji su propisi pod istom oznakom godine 1971. izmijenjeni, dopunjeni i obnarodovarti, а obavezni su postali i па snazi su od 1. 1 1972. Navedenim su standardom propisane dimenzije, cvrstoca, kvalitet, oznacavanje, skladistenje i transportiranje рипе opeke. Upotreba pune opeke. Рипа opeka se upotrebljava za zidanje nosivih i ntшоsivih, vanjskih i nutarnjih zidova, koji се se па vanjskim stranama zbukati ili oblagati drugim materijalom. Ола se ne uzima za »golc« zidove, kojima se vanjske strane песе zbukati ni oblagatj, jer је za takve zidove predvidena tasadna opeka, о kojoj glavni podaci slijcde u daljnjem izlaganju.
ОЫспа i rupica5ta ропа opeka. 1 jedna i druga jednakog paralelepipednog oblika, ali је оЫспа opeka u cijeloj svojoj masi jednolikog sastava, а u rupicastoj је taj sastav isprekidan supljinama, koje su vertikalne па Iezisne рlоЬе opeke. Ukupna povrsina tih supljina mora biti тanја od 150/0 cijele lezisne povrsine opeke. Horizontalni presjek је

Du.zillct

t
Ь

Z,O
120

Z40
115

.5 il'ina.

.;tS

12.,5

VisiТl~ , h

&5

.!'4

69

6-(

Sl. 262. Dimenzije риnе opeke ро JUS-u

Sl. 263. Slaganje opeke u kupove

ро

250 komada

MARKA
М

Тl.~ё. ~V~5T_ukp/an~ !3tJjaLuobi'" 17t1jm аnЈа P7'o·SJtcna. poj~tJI;71.
15
&0

!јеЈа v(11I}t

I<lIpi1 Уа ()јЈ.
J,~z DЬЈЏп.
er71Ql

1-S

{еЈ.-

2,St1- ~,1"J9

М ~OO

100

80
120

F •

ЈОО е.m2.

М НО М.

i5 О
200"

200

150

crve114 6ije/1l

Osvrt па naAu opekarsku industrlju. Kod nas dosta dobro razvijena opekarska industrija. U cijeloj drzavi stalno radi preko 300 8to vecih 8tO manjih ciglana, а skoro sve, uz opeku, proizvode i druge opekarske proizvode. U Hrvatskoj su vece ciglane »Zagorka« и Ве­ dekovcini, »Ciglane Zagreb« и Zagrebu, »Ilovac« u Karlovcu, »Di1j« u Vinkovcima i dr.
је

OZ71akt7т

#(1 svaKom k01!JtJdJl optlrt mOl'd bIti utis71Zlt iig.sa p7'ol%VadaCCl/C191ane/ i marAom оре/(е
SI. 264. Marke i cvrstoce риnе opeke

Standardom se рuпа opeka svrstava ро ustanovljenoj cvrstoCi u cetiri ,skupine, kako је predoceno tabelom (sl. 264).
Sl. 261. Риnа opeka ро JUS-u: lijevo obitna, desno

rupitasta

Kvaliteta t druge osobIne рunе opeke. Povrsine тоgп biti ravne ili pravi1no brazdane, ali brazde neka nisu dublje od 3 тт.

Proplsl za pro1zvodnju. Zbog velike vazn-osti j~dnolicne proizvodnje opeke i opekarskih blokova odreduje se и naprednim driavama propisima kojim uvjetima mora odgovarati gotov proizvod i kako se ispituju potrebne osobine ..proizvoda., Takvi propisi nazivaju se standardi. U nasoj su drzavi to Jugoslavenski standardi koji se skraceno oznacuju JUS, а иОЬЈсајПо se da se ta kratica upotrebljava kao rijec и obicnom govoru. Tako se npr. kaze da neka opeka odgovara i1i пе odgovara

pojedine rupe moze biti kruZnog (оЫспо (2) 20 тm) Нј ce~verokutnog (obicno 15 Х 15 mт) оыi­ ka. PovrAina ројешпе rпре neka niје veca od
6сm2 •

Odstupanje od pojedinog pravog kuta neka пе
prelazi 5 тт u odnosu
па

duzi rub.

Okrhnutost rubova neka nije duza od 20 mm,
а dozvoljena је do najvi§e па 4 mjesta.Rubovi тоgп biti zaobljeni s роlumјегщп do 5 тт. Ри­ kotine пе smiju teci kroz cijelu visinu komada, а

»jusu«.

Diшепziје, ~vrstQCa 1 marke рunе opeke. 'Standardom su propisane pro~odne dimenzije оЪјcnе i rupicaste рипе opeke sa dozvoljenim povecanjem ili tlmanjenjem (tolerancijom), kako је predoceno tabelom i crtezima (51. 261, 262. i 263). Tlacna cvrstoca ilј cvrstoca па prit{sak oznaсије se kao marka opekefM-)'Uz oznaku marke pise se brojka, koja znaei, kod koliko је kplcmt

bltl u lstom pravcu. Lomljeni komadi пе smiju prelaziti 50/0 ukupne kolicine jedne isporuke. sk"!vljenost( vitoperost, usukanost) ne smije bltl tolIka, da se opeka пе bi mogla provuci kroz dvije paralelne рlоее met!usobno razmaknute 70

n~t~ kra~e pukotine gornjeg i donjeg ruba пе smiju

.!

тт.

158

159

Upijanje vode neka је preko 6% (radi boljcg povezivanja s mortom i Zbukom). Postojanost prema smrzavici za рипи opeku nije uvjetovana, аН se moze kod kupoprodaje ugo-

lјепе, s utisnutim reljefom, s иресепјт slojem pi-

jeska, te ocakljene

јН

engobirane.

O'IMEN7.rJE,AARкca CVR~TOCt: !UPLJE rA5AJ)Nr.·OPt.K~
."_. •• -'0

voriti.
ОЫlјеЬуanје. Ри па se opeka slaZe и kupove ро 250 komada. Kupove s opekom marke 75 пе treba posebno obiljezavati, а па kupovima ostalih та­ raka mora biti vidljiva du.za strana jedne opeke s 25 тт sirokom trakom postojane Ьоје, koja је za М 1ОО crna, za М 150 crvena, а za М 200 bijela.

Dimen- NoZ/УЛ(' Najvl'lt )/opп01it ,A\nrk4 Т[at.СУ1'~t. В?ј.а _ZQ О·

zije
m1l1
_.-

тт

ЈА

11'1""
245

prt';Jj~ "'lnt~. b~lJei:avakp/an kppi ТlJe. kUpDV4
100 15'0

Suplja opeka i opekarski blokovi, osob!to. опј s uzduznim supljinama, "еота dobro sluze 1 za nenosive zidove, odnosno za zidove, koji ~~uze kao ispune и skeletnim i slicniI? konstrukclJa~a _sa nosivim elementima od armlranog betona, celIka i slicno. ObUci i dimenzije. Lezisne su povrsine pravokutnog ili kvadraticnog oblika sa tri raz.licit~ dufine i sa 5-6 razlicitih sirina i visina. Brldovl то­ gu biti ostri i1i zaobljeni sa r = 5 тт.

Dui. t 250 !Z55

100

80

crl1a
и'УПЈО

5ir. Ь 1! О

123 51 61

111
'3
&3

150
200

120

Vi!. h

5"5

65'

200

160

hij~/a

Vertikatne supljine teku okomito па le~isne plohe kroz сјјеlи visin~ opeke ili ?~oka',.Horlzo.n­ talni presjek svih suplJ~~a mora bltl ~e~: od 15 1. lefiSne povrsine opeke III Ыo~a. PonaJ~lse se proizvodi suplja opeka i bJOkOVl sa 200/0 1 40% sup~ ljina. Pojedina supljina k::adrat;lOg, kruzno~ 1 rompskog presjeka neka nlJe veca od 2,5 ст , а pravokutnog, ovalnog i slicnog presj~ka п.~ veca od 6 ст 2 pod uvjetom da kraca stгашса ШЈе та­ пја od 1'5 тт. DebJjine svih stijenki moraju biti Ьагет 15 тт (sl. 267).
190.200

PUNA FASADNA ОРЕКА РО PROPISIMA JUS - BDl.013 Preradeni stari propisi pod gornjom obavezni su od 1. 1 1972.
оzпаkоm

.

SI. 266. ТаЬеlа dimenzija, maraka i c,,:rstoca za fasadnи рunи opeku ро JUS-u

Upotreba. Рипа fasadna opeka upotrebljava se za vanjske i nutarnje zidove kojima se vanjske povrsine пе zbukaju ni пе oblazu, nego vanjske strane opeke i njihove reske tvore liсе zida, koji se оЫспо naziva »goli zid od opeke.« i rupieasta fasadna opeka. Ргорisiша је predvidena рuпа fasadna opeka sa jednoljkim sastavom u cijeloj masi pojedinog komada (оЫс­ па fasadna opeka) i varijanta sa supljinama okomitim па lezi5ne plohe, koje teku kroz cijelu visiпи komada (rupicasta fasadna opeka). Ukupna povrsina ruра mora biti тапја od 15% ukupne leziSne povrsine pojedinog komada.Propisi standarda vrijede jednako za jednu i drugu varijantu kao рипи fasadnu opeku.
1

ОЫспа

Uvjetovana је lijepa Ьоја i .otpornost pгeт~ smrzavanju. Odstupanje od prav~ kut~va пе .~ml­ је biti vece od 3 тт па ~raju duzeg Ьпd~ kOJl zat\'Зга taj kut. DozvolJena su. do .~T~ 1? ~m duga okrhnuca bridova, ali ~e ошh, k~Jl c~ .bltl па liси zida а па stranicama lIса пе smlJe bltl pukotina. Upi'janje vode neka nije ispod 60/0 niti. iznad 18%. Obiljezavanje. Pri formiranju р~пе f~sadn~ opeke trebautisnuti zig s oznako.~ lzvoda~a (Сl­ glane) i marke opeke. zig mora bltl па оп ОЈ strani, koja песе biti па 1icu zida. Opeka se slaZe u kupove ро 250 komada: ~ ро­ vrh svakog kupa mora biti jedan komad obllJezen otpornom Ьојот ро sredini )edne uzduz~~ strane trakom sirokom 25 тт. ВОЈа trake znaCl marku opeke и tome kupu, i to: crna = М 100, crvena = = м 150, bijela = М 200.

SI. 267. Suplja opeka ро JUS-u- lijevo, s vertikalnim supljinama i desno s horizontalniт supljinaтa

1:".
.311'jel1ke /zm~du poletnr'h Јuр!!/ла i vanj.ski!' povf:lJina optk~ ilt' J/O/((L mt/.,.a/u 6/ћ' dtlo
b~/e /ю.,.еm ISm7fl, а
SI. 269.
Priтjeri

5ар(//."а 71-(је prop/.sa"a..

POV1'';tna p'P{'sj~kd. hOTrrol1falrll'h

7'lU.ta"'77Jt .1tri~nke ~a'P~т {Отm.

u.s

в. ЈН. 0'11/1961. ,. .15.12

s

300 eт~

Роу,·1. su.pljinii

supljih blokova s horizontalniт supljinaтa ро JUS-u

~1S;%

SUPUA ОРЕКА I SUPUI OPEКARSKI BLOKOVI РО PROPISIМA JUS B.Dl.015 Stariji propisi iste oznake, kao i propisi oznake JUS B.Dl.020, preradeni su god. 1971. а obavezni su od 1. 1 1972. Suplja opeka su komadi normalnih dimenzija (poput dimenzija obicne Вј рипе opeke), dok su suplji opekarski blokovi razlicitih dimenzija, рге­ tezno опЉ, kojima se и gotovom zidu dobivaju modularne velicine za modul 1 М = 10 ст. Upotreba. 1 ·opeka iblokovi upotrebIjavaju se za nosive zidove umjesto рипе opeke, kada se, npr. тапјот debljinom zida postizava potrebna nosivost i bolja toplinska izolacija, nego 5tO se ро­ stizava zidom od рипе opeke. Tako se npr. итје­ sto glavnih vanjskih zidova stambenih zgrada, koji se, zbog klimatskih prilika veIikog dijela na!eg teritorija, izraduju u debljini od 38 ст, mogu od suplje opeke ili supljih opekarskih blokova (odgovarajuce marke) izraditi zidovi debeli samo 25 ст, koji su za toplinsku izolaciju povoljniji od spomenutih zidova debe1ih 38 ст. VeCi komadi supljih blokova zamjenjuju ро dvije, tri i vise komada оЬјспе (рипе) opeke. Tim se postizu ustede па mortu i па deficitarnoj zidarskoj radnoj snazi, а skracuje se vrijeme rada.

DIM.CNZ [ЈЕ
NЙ'l.t

џ..

Ј

Е

R
11tt.~fa
~82.

Е
mtJ~~,ar-

vi

0111.

170z1vna

7t<lJ"<:la

""""
"90
250

""""
1 98

2/11
2,Ј М

Duii.ine t

t

160

240
t80
8€1
"15

290

300 94
-1t~

3'"

!О Р еIf а/

90
ftO

SI. 265. ОЫсnа i rupicasta fasada opeka ро JUS-u

Sit-Lne:

Ь

190

49&

182
2ЈсО

Dlmenzije, cvrstoce i marke opeka. Propisane su proizvodn.e dimenzije kao za naprijed obrazlozenu рипи (obicn.u i rupicastu) opeku, аН U'l znatn.o тanја odstupanja (toleranciju). kako је predoeeno crtezima (sl. 265) i tabelom (sl.266). Propisane Su prosjecnetlacne cvrstoce, ра se prema пјјта рипа fasadna opeka rasporeduje ро markama u 3 vrste, kako је predoceno tabelom. KvaUteta i druge osobine opeke. Paralelopipedoblik opeke mora biti 5to pravilniji. Bridovi mogu biti ostri i1i pravilno zaobljeni s polumjerom do 5 тт. Воепе povrsine (lice zida) moraju biti ravn.e, а ро obradi gIatke, brazdane ili zlijebпј

150

260
300

2,5 М
зМ
/()реиа/

290

280

PlJvt-1. p,.esјека ptJj~dt'nt y~
/ilro;'~ 5I1р"ј,nе Irvt.l.dratl1/J1,TtJmрs1ю.!l i Ju.IJinog p7-t!sje"a nе S1IIij~ lJifi Jl't'ca 2.ran:a ;upljin~ prQvok u tn t:l9,t:lvalnog 1.1/.!Jr~s­ jekt:X n~ "е/а "С! ~ (,7J'1~ S tim kTaia stral1Q711 p.,.ela:z.i IfтJrl.])e6Ijil1Q IN.17'1јldh.stђt1lИi 1I10та !Jit; ~m If711m,a '1Iutarnj;/' Jarem {(}тт.

15
90

69
94
-12.5

6-1

Vi., inc:

h

42,0

8' -11'
133
-18~

iM

..f,JM

-110
нао

-141
198
208
3

иltuрnа povrJina .svih vertilr.Jupljina 7n(Ј1'а ,;fi pT~J(J f.f)t-Yt'ca Iti.;;71e P(Jy,.;il1e.

100

-192-

- .-

- ~amo z.a. 6/c~oye

ltf1riz ..iupljlnama

SI. 268. Priтjeri supljih blokova s vertikalniт supljinата ро JUS-u

SI. 270. Tabelarni .pregled diтenzija supljih opeka opekarskih blokova ро JUS-u

160

161

Ьата

Uzduf.ne supljine teku paraleIno 5 lefilnim ploiIi роргеспо, tj. kroz cijelu 'duZinu, ili lirinu

opeke ili. bloka. Njihove ·5и povrline na~elno vece od povrlina vertikalnih lupljina, а obicno su oko 500/0. Vanjske stijene moraju biti' barem 15, а nu-· tarnje Ьагет 10 тт debele (51. Z67). U blokovima dugima 190 inm moze se ostav: Ijati sredisnja гира oko ·80 Х 40 тт, а u blokovima dugim 250 i 290 тт dvije takve гире. One sluze za lakse rukovanje blokovima ргј zidanju. Isto se tako па bocnim stranama mogu ostavljati vertikalni utori za zapunjavanje sudarnica тог­ tom. Oblici i dimenzije predoeeni su crtezima i tabelom (sl. 267. do 270). Cvrstoee I marke iuplJIh ореIш i blokova. Standard propisuje sedam razlicitih vrsta opeka i blokova s obzirom па njihovi1 prosjecnu tlacnu cvrstocu, ustanovljenu propisnim ispitivanjem veceg Ьгоја uzoraka, теаи kojima nijedan komad пе smije biti ispod predvi<'lene najmanje cvrstoce do loma. Vrste ро markama, prosjecnoj i pojedinacnoj tlacnoj cvrstoci, predocene su tabelom (sl.
271 ).

ObIlJeiavanJe. Vec pri oblikovanju treba u svaki komad opeke' i1ј bIoka utisnuti zig' s nazivom proizvodaca (ciglane) i oznakom marke оре­ ke ili bloka. Suplja se opeka slafe u kupove ро 250 kom, а suplji blokovi u kupove ро 100 ili 200 komada. Kupovi opeke Нј blokova marke М 20 i М 50 ne obiljezavaju se posebno, dok se па kupovima daljnjih maraka тога istaknuti opeka ili blok s 25 тт sirokom trakom па jednoj uzduznoj strani. Traka se povlaci otpornom Ьојот i to: zutom za М 75, сrnот za М 100, plavom za М 125, crvenom za М 150,' bijelom za М 200.

Druga se vrsta opeke i blokova proizvodi sa
horizontalniт supljinama, koje teku ili u uzduzпот i1i u poprecnom smjeru pojedinog komada. Vanjske stijenke пе smiju biti tanje od 15 тт, а nutarnje od 10 mm.Povr~ina је uzduznih supljina

komad uzduzno oznacen trakom siroko1l1 25 тm otpornom Ьојот, i to za: М 75 zutom, М 100 crnom, М 125 plavom, М 150 crvenom i М 200 bijelот, dok se kupovi М 50 posebno ne obiljezavaju.

znatno veca od povrsina vertikalnih supljina (sl.
273).

RADIJALNA

U blokovima s vertikalnim supljinama, koji su dugi 190 тт, moze se ostaviti jedna, а u duzim dvije vertikalne supljine. cvrstoce i marke opeka i bIokova. Propisane su prosjecne cvrstoce do loma i uvjetovane najmanje pojedinacne cvrstoce, ko.ie se postizu propisanim ispitivanjem odredenog broja komada jednakog glinenog sastava i jednakog pecenja. Marke opeke i pripadajuce cvrstoce vide se u tabe1i па slici 274. Kvaliteta i dmge osobine. Bridovi moraju biti ostri ili pravilno zaobljeiH do r = 5 тт. Odstupaпја od pravog kuta dozvoljena su do 3 тт. Okrnjeni btldovi mogu biti па najvise tri mjesta, аН пе duzi od' 15 тm, а nisu па vidljivim stranama zida. Na tim stranama пе smije biti ni pukotina. Povrsine komada ne smiiu biti nimal0 iskrivljene. Upijanje vode neka 180/0.

ОРЕКА РО PROPISIMA JUS B.DI-012

su

па

Navedeni propisi vrijege'od godine 1967, а jos snazi.

SUPUA FASADNA

ОРЕКА 1 SUPUI BLOKOVI РО PROPISIМA JUS B.Dl.014

Upotreba. Radijal~a opeka se upotrebljava u prvom redu za zidove samostalnih tvorriickih i slicnih dimnjaka prstenastog horizontalnog presjeka, а razlicitih promjera i visina, zatim za silose, bunkere i slicne objekte s prstenastim ili zavojnim zidovima. Za radijalnu opeku treba pripraviti sto bolju glinenu masu prema i~kustvenim spoznajama, izvrsiti 5tO pravilnije oblikovanje, susenje i pecenje, kako bi se dobili kvalitetni komadi, od kojih se . zahtijeva vocacvrstoea nego od komada оЫспе pune i rupicaste opeke. Obifna i mpiasta radijalna opeka. Obicna је radijalna opeka u сјјеlој svojoj masi jednoliki;g sastava, а u rupicastoj је masa razdijeljenasupljinama, koje teku kroz СЈјеlи visinu pojedinog komada. Suрlјiпцmа kruznog presjeka neka promjer ne prelazi 20 тт, а supljinama kvadraticnog presjeka neka stranica ne prelazi 15 тт. Ptavokutni i ovalni presjeci supljina neka пе prelaze 6 ст 2 , аН ·Iirina supljine ne smije biti veca od 15 тт. Ukupna povrsina supljina пе smije iznositi vi5e od 120/0 cijele lezBne povrsine radijalne opeke.

Izmijenjeni i dopunjeni standardi jednake oznake iz godine 1967. kasnije su ispravljeni i dopunjeni, а stupili su па snagu 1. 1 1972.
Ро ovom se .standardu pod supljom fasadnom opekom razumijevaju komadi normalnih dimenzija 250 Х 120 х 65 тт sa lupljinama okomitim па lezisne рlоЬе i1i s пјјта paralelnim, а ti оЬа slucaja povrsina svih supljina mora zauzimati vise od 15% ukupne povrsine lezilne plohe. Pod lupljim fasadnim blokovima razumijevaju se komadi drugih, pretezno modularnih dimenzija, takoder sa supljinama okomitim па lezisne рlоЬе ili s njiта paralelnim.

ie najmanje 60/0 а naJvise

MA.R.KE I lVF\S·TOG.E 5U'РLЗ't 0.1). I BLOКOVA.
МАЦКА

TlaGna
P"().Jj~eт;J
го

сvrэtоса

10

-

kp/cm 1
50

Bojaza ohi!i~ ,нј11. ,Djetli.". raya11je
кр/an&

Odredeno је ispitivanje otpornosti prema smrzavici kao i ispitivanje kolicine vapna i stetnih sastojina. Obiljezavanje. Na svakom komadu mora biti utisnut zig proizvodaca (ciglane) s oznakom marke, аН па onoj strani, koja се biti unutar zida. Na svakom kupu od 250 komada suplje fasadne opeke, odnosno па svakom kupu od 100 ili 200 komada supljih fasadnih blokova mora biti jedan
JU.s e.D1. 014/1912..

оп I16iIfrI.

ito
&0

obllje

z.

75

7'
100
-!е5

fzr.ta
~7'11(1

.00
i2S
~50

&0
-100

1 suplja fasadna opeka i lupljj fasadni blokovi upotrebljavaju se prvenstveno kao obloge ili kao Нса zidova od opeke opekarskih ЬЈо­ kova drugog materijala, s kojima tvore vertikalпо mjesovite zidove.
ОЬПсЈ i d1menzlJe. Suplja 5е fasadna opeka оЬ­ Hkuje u paralelopipedne komade' s dimenzijama poput рипе (obicne) opeke, ali s maniim tolerancijama, tj.:
w

Upotreba~

plart1
t'''Y~1Ul

150
2 оо

120

2.00
Sl. 271. Marke

160

"!је!(/.

D/"'1: N2.IJ1:

М

Ј

r.

R

L
,.оЈIA(fU'tJtI,

i cvrstoce Juplje opeke i

supljih blokova

d.u~ina 1 = 250 ± 5 тт = тјп. 245, maks. 255 тт, = 120 ± 2 тт = тјп. 118, maks. 122 тт, visina h = 65 ± 2 тт = тјп. 63, maks. 67 тт.
Slгша Ь

Na..~ivi

Оп.

'114иWl4

••

"ajv~'Q

".i IIa1t}z
1'11111

""m
19АС 25~

Duit1le: 1

"90 2150
"'ЈО

Kvallteta 1 druge ",""е. Odstupanje duzih bridova od' pravog .kut.. m.ze .Нј najvile 5 тт (mjereno па kraju bri4lla).
Vitoperost smije biti tolika, da se opeke i Ыо­ kovi visine 65 i 90 тт mogu provuci kroz dvije

Suplji se fasadni blokovi oblikuju tako, da odgovaraju modulu 1 М 100 тт u gotovom zidu, а proizvode se za lirinu reletke (sudamice ili Је­ zajnice), tj. za 10 тттanје od modularnih mjera u zidu.

=

90 120

~iTiТlec

Ь

t9!i 92 121
;fq~

''1' "8!
88
·Н&
-{А.

016"

..

.Мо

/",ila7
а.r-Ж

...
2.""

'".

)Ао\

-fgo
2.50

290

51. 272. Fasadl1i suplji blokovi s vertikalnim supljinaта ро Ји5-и

65

!S5 295 (,1

2." 65
&8
Н6

a,JtS

./~/Jfla7

90

paralelne, medusobno za 5 тт vile ras.tavljene ravnine (tj. 70 i 95 тт), blokovi visine 120 i 140 тт za 6 тт vi~e razmaknute, а oni visine 190 ј 200 тт za 7 тт vi~e medusobno r~maknute ра. ralelne ravnine.
Upijanje vode neka је vi~e od 88/0 а тапје od

t?

ОЬЈјсј i proizvodne mjere s dozvoljenim tole.. rancijama predocuju se u crtefima i tabelom па slikama 272, 273. i 274.

Vis1'f'1e.

1t.

ао

.fltO 490 200

1tt f"~

1'"
204

..4'1' "

"'5Ј

џ~

-

".А'.

18°/0.
Otpornost proti smrzavici nije propisana, аН se kod kupoprodaje moze ugovoriti. Stetnih soli пе smije biti vile od 2'Њо. КоНсјпа slobodnog vapna, пе smije biti to1ika, da Ы stetno utjecala па cvrstoeu i trajnost opeke i blokova.

Nosiva se opeka i blokovi proizvode sa vertikalnim supljinama (sl. 272) ukupne povrline 20 do 400/0 od ukupne lezilne povrsine. Propisi dozvoljavaju razlicite oblike presjeka vertikalnih lupljina, по kruzni, kvadraticni i rompski пе smiju biti veCi od 2,5 cmt , а pravokutni, ovalni i slicni ne vise od 6 ст! s tim, da im uza strana пе bude veca od 15 тт. Vanjske i nutamje stijenke ne smiju biti tanje od 15 тт.

..lJime1/zi.i' i

to/~pal1cije

,4f t1pke

i

"оје za

obiljt'ia.va71je

51. 273. Fasadni suplji blokovi s horizontalnim supljinama ро Ји5-и

51. 274.

ТаЬеlа dimenzija i laleral1cija, [е marke i Ьоје za obiljezavanje fasadnih supljih opeka ро JUS-u

162

163

Vrste i dimenzlje opeke. Standardom su pro. pisane tri vrste radija1ne opeke (RO), koje se razlikujusvojim duzinama .(l), а te su 240, 175 i 115 тт. Svakoj toj duzini pripadaista vanjskasirina (Ь) od 160 тт iista visina (h) od 71 тт. Za sva. ku od 'triju duzina izraduju se ро tri razlicite пи­ tarnje,sirine opeke (Ь 1 ), koje uvjetuju raz!icite polu~jere segmentnog zavoja vanjske strane ро_ , jedine opeke (R) i promjere vanjske kruznice ро­ jedinog prstena (D). 'PoJedina se vrsta opeke oznaeuje sa RO' i tri cifre, koje znaee duzinu komada u тт, а dodatak cetvrte .cifre (1, 2 i 3) upucuje па nutarnju sirinu komada i uvjetovani naprijed spomenutiR i D. Za te,je 'diпiепziје st':lndardom dana tabela1, koja је dodana aksonometrij~kim skicama radijalne оре­ ke (sl. 275).
JU.s

najviSe tri pukotine izmedu rupa, а пе smije ih biti па сеопјт stranama opeke. p'ropisan је stepen upijanja vode (пајmапје 6%) i postojanost prema smrzavanju. Na svakDm- komadu mora biti utisnuta do 3 , тm duboko, oznaka proizvodaca (cig1ane), te vrsta i marka opeke. Vrstepreтa tlacnoj cvrstoci i marke opeke. Prema tlacnoj cvrstoci standardom је radijalna , opeka svrstana u 'cetiri vrste, ра se oznake, marke i zapremfnska tezina oeitavaju u tabeli (sl. '276). Obiljefavanje. UslйZenim kupovima opeke то­ , ra' svaki sto1i koinad biti obiljezen ро sredini сео­ пе, strane 20mm sirokom trakom u postojanoj boji. Ne obiljefavaju se komadi u kupovima opeke . marke 150~. dok se u kupovima М 2500biljezavaju crnom; М 350crVenom, а М 450 bijelom Ьојот.

SPECUALNE

VИS1Ћ .ОР:џкЕ
-

.

.

.

Uz opisane vrste opeke i opebrs~ blokova upotrebljavaju se i. druge vrste koje su im' ро obliku i dimenzijama, slicne, aIi' se razlikuju ро svojim svojstvima ~ primjeni.

saшо па zraku nego i u vodi. То su. hidraulicna veziva, а mort s' takvim. vezivom' је 1!.idraulicni mort. N~ka zracna veziva odolijevaju vi~kim temретtшаша ра ose nazivaju refraktorna (koja odbiјаји) l1eziva, а mort s takvim vezivom је refraktorni mort.

РЈоереЬ' Ш kllnker. SiroviЦa j~ ОШ1Ьrапа g1ina s таlо kalcija -а dosta zeljeza. Ре~пјеm па ·temperaturi do 1.2000С poeinje se skoro taliti,' ра ро­ staje gusta, cvrsta i nepropusna. Upotrebljava se vise za tarace i prometne povrsine, а koji put i za temelje i zidove u vodi. "
Vrste vatrostalne opeke. Do najveCe primj~ne dolazi ,samotna opeka. Proizvodi se' оо manjeg dijela vatrostalne gline i' veceg dijela: mljevenjem dobivenog praha vec рпЈе pecene _ sam9tn~ opeke s drugim dodacima. Moze izddati temperaturudo, 1.6000С 'ра se upotrebljava" uglavnom" za obloge lozista i donjih dijelova tvornickih dimnjaka. . . . .. . Slicno kao sam~tna opeka upotrebljavaju se kao bazicni vatrostalni' materijali I'flagnezitna, dolomitna i boksitna' opeka, а' kao kiseli 'vatrostalni materijali Silika-blokovi i Dinas-blokovi.
'

Vapnem mort

(krebd malter).

Ро propisima

ЈОS~в.сl-О20 1966. proizvode па~е уарпо i ~a5eno уарпо.

vapnare iivo .

VRSTE. RADJJA1..N.E OP!.,KE.;·OZNAK Е., D'Al:NZlJE J.PRI/t\JENA
Dui/NA
02NAKA
УМ"!:'

1/~/NA. .
~anjsltt:l

,(/ј/НА

N()RNtALNl

PRIMJENA:ZA
P1f.OIUЦA

'

t
m1n

·Ь mm

7lu1iz.,,"!a
.

"""

Ь

..· ,

h
m1Yl

POLUNL.1l DI/OiNJ.

~ivo ili negilSeno vapno proizvodi se ()d dobrih vrsta kamena vapnenca; u kojem је najmanje 80 do 9()о/0 kalcijskog karbonata. Lomljeni se komadi upustaju i slafu u specija1ne visoke peci vapnare, ili u polozite cilindricne peei, gdje se izlafu" temperaturi od 800 dO, 1300 ·С. 'Pri tome kamen vapneпас (СаСО з ) gubi vlagu i ugljicni dioksid {СО!),. ра ostaie kalcijski oksid, а to је iivo, vapno. 2:ivo se vapno raspatava iIi kao komadno ili kao fino, mljeveno i.ivo v.apno, u vreCama ро 3040kg.

'R
с.1II

D

(45'0
-(Јсо

R02JfO!

RO 2402
~O

240

.

-140

1ltO -

,ОО

-

~ooo
~OO

'1.:20

'11

.. ОО _

.60

2Lt 03

100 ilt 5
11~

-

Јо

80
"00

160
-1000

RO i 1'1 ROf152.
R01?'~

120 -

300 .(80

~60

"'2.0
",О,

71

10 -1?10
50- 10

-

300

SUikatna ореа Formira se. od kvarcJ.?og pijeska i 10% gastmogvapna ра se kroz 10-12 sati u zatvorenoIIi kotlu izvrgava tlaku i top.lini" v~ene pare. Upotrebljava se za izvjesne uredaje u kemijskoj industriji. ' '

-РП proizvodnji Zivog v~pna kamen vapnenay gubi oko 500/0 яоје teZine i oko 10 do 2(}о/0 prv.otnog уоlитепа,- ра se od 1000 kg vapnenca doblva 450 do 500 kg .zivog vapna, kojemu tefina ро 1 m l iznosi 800 do 1300 kg. .

GaSeno v~pno nas~je kemijs,kim 'spajanjem .zivog vapna 1 vode (СаО + HtO), ра se dobl\'::\ Са( ОН)!, а to је kalcijski hidroksid ili gaSeno vapпо. Vapnare ga proizvode kao' hidratizirano vapпо, (и prahu) i kao vapnen? tijesto. ' Hidratizirano vapпo se proizvodi tako, da se iivo vapno шоЬј u komade kojima najveca dimen, zija ne prelazi 4 сш. Takvi se komadi ubac,:!ju u specijalne kotlove za ga.senje Цi hidra~ore s lopaticama u koje se istodobno up:u~ta utvrdena kolicina vode.. Za gaAenje је potrebno пајтanје 32,140/0 vode na- teZinu 'iivog vаршi, аН davapno ne ,»pregori« тов se' dodavati jo~ oko 500/0 па spomenutu najmanju koIicinu vode, ,tj. 32 + 16 = = 48 do 5(}о/0 па ubaeenu' tezinti zivog vapna. Тај se procena.t za pojedine kvalitete Zivog vapna tocnije utvrduje laboratorijslЏm ispitivanjem. U razmjerno kratkom vremenu gxude se raspadaju u sitnu praAinu,' koja se оЫшtеna, u. kolicinama ро 30 do 40 kg usipava u vrece i raspacava.

c:lo 180

MORT ZA ZIDAN.JE ZIDOVA
RO-l"51
R.O 115'2.

15'0

'100 -

500

300 -

1000

H!S

1{.О

iltO
1~0

1i

60 --210

i60 -

300
"во

ROH 53

5'0 -

80

010

SI.' 275. Radijalna opeka ро Ји8-u

F=='"--

Tako se npr. pod oznakom RO 1752 . razumijeva radijalna opeka duzine 175 IDl11, nutarnje sirine (cifra 2-Ь.) .125 inm, s polumjerom (R) segmenta па vanjskoj strani opeke 70 do 130 тm, i s vanj. skim promjerom dimnjaka (D) 1&0 do300 ст. Vanjska је sirina ove opeke(b1) 160 mm, а visina (h) 71 тm, ,kao svih ostalih komada. Odsttipanje od mjera utabeli 1 (tolerancija) moze biti do ± 50/0. Kvaliteta i druge osobine opeke. Dozvoljena је tolika' iskrivljenost lezisnih povrsina, s kolikom se opekamoze provuci izmedu dviju paralelnih lЙе­ dusobno 75 mт razmaknutihravnina. Odstupaцja od pravih kutova mogu iznositi do 5 mт~ Okrnjenost pojedinog brida (osim vanjskih) ne smije biti veca od 20 тт. Na rupicastom komadu mogu biti

KVALITETNr. VR.5Tt.,MARK Е. r СУН5ТОс,Е. R.OP. Ilаёl1С1llJ~st()~о. Za-prem. Oi11o. l 'Na:ti"
,

'ка

"rste

~4'- (Л'tJfјt;1f{1 Јсtl ор.
м

kp /c."jL k,/cm
'.450
~50

'171;11. ројеЈ. 1

teiil1CJ
i,Ю

kpjOm'!

RO
'tiRO

' Raolij!zlnCl
, opcka
NormatТJCI .,.а·

~!)O

I 3'0
2.10

dijalnt1 opek(t 350
Tv.,.d,o. p(l~na
2.50
,,-150

1,10
'ЏО

TRO .,.a.dlJ .opekd
5~6

250

200
1!О

5p~cijalna та·

"'Ја/па opeka

150

",60

Zidovi od opeke i' opekarskih ~lokova zid~ju se horizontalnim slojevima ugradbom komada u rasprostrti mort i zapuJljavanjem~ mоrtоl:П prO$tora izmedukomada istog sloja. Prema ·tome t~kvi su zidovi sastavljeni Oddva glavna- тaterijala, tj. od opeke iИ opekarskih blokova kao jednog i morta kao drugog materijala._ Mort (malter, melta) povezuje komade .opeke ili blokova' i u horizontalnom i u vertikalnoIn smislu. Tako zip. tek ропiосu mort~1. postajt; jedinstveпа cvrsta сјеНпа i so~idna. konstr.ukcija~· . Mort рпјебi 'pomicanje koma~a opeke ili blokova kako ustranu tako i gore-f\lolje. Оп отоgп­ сије jednoIiko' prenosenje, tereta visih slojeva' na cijele poyrsine donjih slojeva, 5to' bez'njega ne bi bilo, moguce vec zbog do~oljen~ (шо, malene) vitoperostileZajnih" povrsina ope.ke iIi blokova. Mort i sащ preuzima u zidu jednaka opterecenjakao opeka ili blok?vi. Mort је' vlama smjesa veziva i agregata koja poslijestanovi~og vrerilena kщniјski veZe 'i otvrdnjava. NајоЬiсщја veziva" su gaseno "аpno' i се­ ment. Najobicniji a~egat' је . ostrozrni cisti рј­ jesak. Gaseno "арпо i neka druga veziva vezu i otvrdnjavaju SaInO' na ,.zrakI1.·To·su:z.ralna veziva, а mort s nekim takv:im,~vezivom-]e zraёrJ.i mort. се­ ment i neka druga veziva уеш i otvrdnjavaju пе

TeZin~ је bldratiziranog vapna (u rastresitom stanju) oko 600 kglma•
Vapneno tijesto је ono gaserio i odlezano vapno u kome је tri docetiri puta,veea kolicina vode оо пајтапје teoretski pOtrebne. koIlcine za kemijski proces ga~enja~ аЈј procenai veZane _ vod~ u odleZanоm 'Vapnenom tijestu neka ',пе prelazi 500.4 od ukupne kolicine vapnenog tijesta.
, se

, 81.276. Иаrkе i cvrstoce radijalnih opeka ро JUS-u

164

Gt&enje 'vapna i pr,ipravljf!.nje тorta -obav~ja na kojima_.se unaprijed pripraуе 'potrebni ure4aij. Glavni su dijelovi tаkvЉ uredaja skladi~te (baraka)' za Zivo (komandno) vapno ili hidratizirano' vapno~ drvena ga§enica, iskopana јainа vapnenica, -drvene . tave mortarke., deponije
па gradili~tima.

165
6

pijeska, vodovodni izljevi i prometne povr.sine. Primjer rasporeda takvih uredaja predvidena za tradicionalni postupak gasenja i rucnog pripravljanja morta, а koje se ffi~ze primijeniti i pri иро­ trebi hidratiziranog vapna i strojeva za mijesanje morta, predocen је па slici (sl. 277). Na vecim se gradilistima оЫспо rade. ро dvije gasenice i ро dvije vapnenice. Dok se u jednoj gasenici vapno gasi, dotle se u drugoj prireduje za gasenje. Dok је u jednoj vapnenici vec odlezano vapno sposobno za upotrebu, dotle se druga vapnenica moze tek puniti svjezim vapnom koje се sazrijevati istovremeno s trosenjem vapna iz prve vapnenice. Za 1 т gasenog vapna potrebno је oko 450 kg zivog vapna ј oko 1.200 1 (1,2 т ) vode.
3
3

slabije kvalitete neka је dva puta, а najbolje kva1itete tri puta veCi od odmjerenekolicinc gasenog vapna u gasenici. Ргешаlа kolicina vode uzrokuje da vapno »pregori«, ра pojedine njegove cestice ostanu neugasene. Prevelika kolicina vode uzrokuје da se vapno »zadusi«, ра pojedine njegove Се-· stice izgube medusobnu vezu~. Smireno vapno u gasenici је vapneno mlijeko koje se otvaranjem zasuna i ротоси zg~tala .ири-. sta u јаmи vapnenicu, do~ se neugaSenl vec~' ~o­ madi, koji su zaostali па SltU otvora, odstra?JuJu. Postupak gasenja se ponavlja dok se vарпешса ne napuni predvidenom koliCinom gasenog vapna. Osim isparene koliCine vode pri1ikom gasenja u gasenici gubi se daljnja kolicina vode u vapnenici uglavnom time sto ји иp~~ajи stijene i y~~~ јате. Vapno postaje masna b~Jela. kasa 11~ CIJOJ povrsini uslijed daljnjeg ~sрапvanЈа na.staJu k~­ rakteristicne pukotine, kOJe su to dublJe. sto Је vapno kvalitetnije. Та vapnena kasa ne этјје эе upotrebljavati dok је jos svjeia jer proces gaseпја neugasenih sitnih cestica, ~bita~ ~ev~z~e vode i »sazrijevanje« vapnene kase traJe JOs lZ~Je: sno vrijeme. Tako vapno za mort тога odlez~tl
и

ukupne teiine pijeskaPljesak svecom primjesom gline, kao i morski pijesak, пеЬа isprati. Propisima о mortu za zidanje JUS..UM2.01T/ 1968. odredena је рriшјеna prirodnog (rijeenog i kopanog), te umjetno proizvedenog drobljenog pijeska, kojem krupnoea zrna prolafenjem i z~o­ stajanjem u seriji od 6 sita s o~ancima kvadratlcnog presjeka treba da postigne ovakvu granula-

nasim normama za 1 т (1.000 lit) pojedine smjese vapnenog morta upotrebljavaju se ove kolicine materijala:
3

Ро

za smjesu 1 : 4: vapn. tijesta 0,256 т', pijeska 1,024 тЈ i vode 0,200 za smjesu 1 : 3: vapn. tijesta 0,311 т • pijeska 0,930 т i vode 0,180
3

тЈ,
3

3

т,

ciju:
Stranica okanca
ишm

Finije smjese (1:2 i 1: 1) odgovaraju za zbu· kanje zidova. Treba da prolazi kroz sito u prirodni pijesak
100 70-100 40- 80 20- 45 5- 20 0-10
О/О

drobljeni pijesak
100 70-100 40- 80 25- 50 12- 30 0-10

4,0 1,5 0,8 0,4
0,2

Proces gasenja vapna је dosta jednostavan, а obavlja ga samo jedan radnik. U osamsatnom radпот vremenu moze оп ugasiti normalno 3,70 т gasenog vapna. Radnik dovozi kolicima (tackarna Ш japanerom) i istresa u gasenicu zivo vapno do Ul1aprijed tocno odredene kolicine za jedno gaseпје, а zatim pravilno razgrce komade ро cijeloj povrsini gasenice, upusta vodu te zgrtalom (са­ klјош) mijesa komade koji эе raspadaju. U kemijskom procesu gasenja razvija эе temperatura do 150 0 С ра nastaje kljucanje, pjenusanje i isparivanje, рг! сети vapno »Ьија«, odnosno povecava svoj volumen. Volumen vapnene kase od zivog vapna slabije kvalitete s dodanom \lodom poveca~ va se до dva put, а od ~арпа najbolje kvalitete cak do cetiri put vlse od volumena upotrijebljenog zivog vapna. То эе тога uzeti и obzir рг! odmjeravanju kolicinc zivog vapna u gasenici. Dodavanje vode za odmjerenu kolicinu zivog vapna
3

0,1

Ргета tome u pijesku za mort ne smije biti zmaca promjera veeeg od 4 тт, а samo 100/0 najsitnijih zmaca promjera manjeg od 0,1 тт smije biti u cijeloj prosijanoj kolicini.

vapnenici barem tri, а za ibuku Ьагеm sest tJedana. Kroz to vrijeme neka је povrsina vapna sta~­ по pokrivena slojem vode ili pijeska, da se sprlјеа prejako isparivanje i zr~cenje povr~inskog sloja. Odlezano i sacuvano gasen~ vapno Је va~­ nеnо tijesto, а ono је najcesce veZlVO morta za Zldove od opeke. Tezina vapnenog tijest~ krece se od 1.200 do 1.400 kg/m 3• Pijesak kao agregat za mort тога biti ostar i эе prirodna primjesa gline 1-1,50/0

Voda za mort тога biti cista, bez organskih primjesa i stetnih kemijskih dodataka. Osim pitke vode iz vodovoda, bunara,· izvora i cesama odgovara neustajana kisnica te cista rijecna, potoena i jezerska voda, dok voda iz mocvara, voda zagadeпа izljevima iz tvornica kao i morska voda ne odgovara. Pripravljanje vapneriogmorta је rucno јЙ ро­ тоси stroja mije.~alice za mort. Za уисnо pripravljanje morta izraduje se uz ја­ .ти vapnenicu i deponiju pijeska, а uz poseb~i vodovodni izljev, drvena tava mortarka s povrsln~ffi dna 6-10 т2 i s visinom stranica 30-35 ст. OblCпо se izraduju ро dvije mortarke jedna uz drugu, ра dok se iz jedne gotovi mort odvozi па mjesta ugradbe,dotle se u drugoj pripravlja daljnja ~<>:" licina morta. Smjestaj mortarki vidi se па SllCl
277. Pripravljanje morta ро nasim normama оЬа­ vlja samo 1 radnik (uz pretpostavku da gaseno vapno i pijesak nisu udaljeni od mortarke vise od 5 т, а pijesak da пе treba sijati). Kroz osamsatno radno vrijeme moze jedan radnik normalno pripraviti 1,60 т 3 morta bez sijanja, od'llosno 1,33 т sa sijanjem pijeska. U mortarku эе иЬасuје unaprijed odredenakolicina vapnenog tijesta izvadena iz vapnenice, ulijeva se odreaena kolicina vode и kojoj se vapno zgrtalom razvlaci dok ne prijede и jednolicno razrijeaeno vapneno mlijeko. Tada se postepeno иЬасије u vapneno mlijeko odredena kolicina pijeska i neprestano razvlaci zgrtalom dok ne nastane jednolicna kasa povoljne gustoce, а to је vapneni mort~
3

cist. Dozvoljava

Da se izracuna potrebna koliOina zivog vарш: od koga te se dobiti 1 тЈ vapnenog morta роједј. ne smjese, moze se naprijed navedena kolicin~ vapnenog tijesta za doticnu smjesu pomnoziti s~ 450. Tako npr. za 1 т vapnenog morta smjesc: 1 : 4 treba unaprijed kalkulirati s potrebom od 0,256 х 450 = 115,20 kg zivog vapna. Volumen dobro izmijesanog vapnenog mort~ manji је oko 20% od zbroja volumena upo trijebljenog vapnenog tijesta ј. pijeska u rastre sitom stanju. Mort od hidratiziranog vapna (gasenog vарпг u ·prahu pripravlja se tako da se u mottarki odno· sno u mijesalici najprije ·»nasuho« dobro izmijesa vapno u ргаЬи s pijeskom, а zatim se nastavlja mijesanje s postepenim dodavanjem vode dok ne nastane jednolicna ka~a povoljne gustoce. Vec prije spomenu{im propisima za mort рго. pisane su marke i cvrstoce pojedine vrste, koje se laboratorijski ustanovljuju па propisno izradenim epruvetama, а 28 dana nakon njihove izrade i njege. Za spomenute smjese 1:4 i 1:5 priblizno od&ovaraju marke morta М5 i М25, а za пјјЬ su рто­ pisane slijedece minimalne cvrstoee и kp/cm2
3

Marka rnorta
М

Minirnalna tlacna cvrstoca kp/cm 2 prosjecna
5 25

Minimalna vlacna cvrstoca kp/crn! prosjecna
3

pojediпаспа

pojedinacna
2
8

5

3

25

17

10

p,.eJj~1< А-А

Proces vezanja i otvrdnjavanja vapnenog morta njegovoj ugradbi. Iz njeg ishlapljuje suvisna voda i оп otvrdnjava. Vec poslije 5 dana tvrd је toliko da bez deformacije moze podnijeti i veca opterecenja, ali proces kemijskog vezanja traje jos godinu dana. U tom. ргосеэи gaseno vapno u mortu [Са(ОН)2] preuzima iz zraka ugljikov dioksid (СО2) i dalje gubi vodu (H~) ра opet postaje vapnenac (СаСОз) od koga је i ро­ stao. Obavlja se dakle kemijski proces: Са(ОН)2 + 'СО2 = СаСОз + Н20
росјпје odтah ро

1: 2.0О

Sl. 277. Uredaj za ga~enje vapna, 12jegovo dероnirЮ1је i pripravljanje morta

Za zidanje zidova od opeke i opekarskih Ыо­ kova upotrebljava se vapneni mort sm jese 1: 4 (za deblje) i 1 : 3 (za tзпје zidove), s·to znaci da se па jednu prostornuko!icinu vapnenog 'tijesta dodaju 4 odnosno 3 prostorne kolicine pijeska.

Za pravilno vezanje morta u zidovima treba ga ugradivati istog dana kad-je р ripravljеп. U toplim ljetnim danima treba opeku i blokove kvasiti u vodi da ne Ы iz morta upili VodU potrebnu za kemijski proces vezanja jer bi sc u tom slucaju mort raspap u ргаЬ. Iz istog razloga nije preporucljivo naglo susenje zidova јН zbuke реСјта s raspaljenim koksom. Smrzavanje spl'ecava veza-

166

167

7
пје ра t'reba izbjegavati zidanje i zbukanje па tem~

peraturama ispod пиlе, а nipo~to пе raditi s уар­ nenim mortom па temper~turi' ispod :-2 0 С. Bez dovoljnog pristupa zraka vapneni mort пе moze vezati ni па stalno vlainim mjestima пј u уодј. TeZina vapnenog morta је oko 1.700 kg/m •
з

trebljava se jos ј' kao glavna vrsta morta za radove u vlazi i pod vodom. Zbog znaJ;no. vcee cvrsroce cementni mort ји obicnim kon~trukcijama zamјепјије vapneni mort i poveCava njihovu. по­ sivost, Ьо прг. u tanјiш zidovima, stupovima, lukovima, svodovima, stropovima od гщnih vrsta stropne opeke, u tankim pregradnim zidovima itq.
Кod nas

2 тт; а vezivo је mljevena netoplva glina. Мјје-' Sзпјет пајрлје »nasuho« ~ zatim »namokro« dobiva se samotni mort koji. је otporan па visokim tcmperattirama. NajviSe se upotrebljava za konstrukcije i obloge od samotne opeke u lozistima, dimnjacima i реСјта. Leiajnice i sudarnice ispuпјепе ~amotnim mortom neka nisu деЫје od
4тт.

rroduf.ni ш vapneno-cementn1 mort. Ргodшпi mort zapravo опај cementni mort kojemu је дodanа izvjesna kolicina gasenogvapna ра ти se time »pr<Xluzi« vПјете vezanja i postlze ЬоЈја рЈа­ sticnost. Код пзs је me4utim taj naziv uveden za onaj vapneni mort kojemu se uz ga~eno vapno до­ даје ista ili тanја koliCina. cementa, ра ти se nте .povecava cvrstoea i skracuje vrijeme vezanja. Bolji Ьј naziv bio »vapneno-cement·ni mort« Нј »ројаeanј vapneni mort«.
је

su propisane cetiri vrste ~mjese се­

mentnog тоrtз koje se оznасији prostomim отје­ гот cementa ргета. pijesku, ali ZЗ' mort zidova sluii samo smjesa 1:4..Odgovara. јој. marka . се­ mentnog .morta М 100, kojeg је minimalna tlacna cvrstoea prosjeena 100, а· pojedinacna 7Q kp/cm2 Vlacna minimalna cvrstoca prosjecna је 24 kp/cm2 , а pojedinacna 20 kp/cmt • . Za 1 mЗ cementnog morta smjese 1:4. trebacementa 375 kg, pijeska 1,080 та i vode 0,330 та.
.
.

ili malter od gipsa, аН пе doIazi u obzir za zidanje,

Daljnja vrsta zracnog morta .

је

sadreni mort

nego samo za ibukanje.,

zidanje pregradnih zidova) moglo obavljati i ро nepovoljnom vremenu. Zidanje se тога izvrsiti toeno. ро izvedbenom i1i polirskom nacrtu. U polirskim nacrtima (tlocrtima) crtaju se gla· vni zidovi' оо opeke samo dvjema рагаlеlпјт crtaта kojima је omе4епа njihova debljina u golom ili neozbukanom stanju, Pii se debljine zidova tako i kotiraju. U istom smislu, tj. bez obzira па buduси zbuku, kotiraju se i duZine i sirine prostorija, otvori и zidovima, dimovodni kana1i i sve ostal0 8tO treba и naravi ostvariti (sl. 278).

Nde gradevinske norme razlikuju pet vrst.a smjesa produZnog morta koje se oznacuju отје­ ri'ma cementa ргета gasenom уарпи i pijesku~ . Za mort zidova odgovaraju ove dvije smjese: smjesa 1 : 3 : 9:
~menta 146 :kg! g~§. 'Уар. 0,310 тЈ; pijeska 0,930 т3 i vode 0,240 т3 ,
3

smjesa 1 : 2 : 6: cementa 210 kg; gas. vap. 0,290 т , pijeska 0,870 т3 i vode 0,270 т ,
3

Ovim smjesama pribliZno odgovaraju marke produznog morta М 25 i М ~O, za koje је proplsano slijedece:
Marka Minimalna tlacna Minimalna vlacna

morta
М

cvrstoea kp/cm!

cvrstoea kp/cm!

ProsJ'eena
25

pojedinacna
17
35

prosJ'ecna , pojedinacna
10

25
50

8

50

17

14

Produzni mort pripravlja se tako да se u тог­ tarki najprije »nasuho« .доЬго pomijesa cement i pijesak, potom se dodaje gaseno vapno i voda ра se sve skupa mijesa .»namokro« dok se пе dobije jednolicna kaSa. povoljne gustoee. Тај dosta teski posao pripravljanja sasvimse olaksava iubrzava mijesanjem smjese и mijesalici za mort. Tezina
је

Сепiепtпi 'mort и. manjim kolicinama pripravlja s~ гиспјт mijesanjem cementa i pijeska »па­ .suho« , а zatim postepenim dodavanjem Vodc. »па­ mokro« dok пе nastane kasa povoljne plasticnosti Дј vlainosti. Vece kolicine pripravljaju se тј­ jesanjem и mijesalici za mort.· Pri zidanju ilј ibukanju upotrebom c~mentnog mortatreba dobro. pazitida se pripravljaju samo . onolike kolicine morta kolike se mogu ugraditi prije nego роспе kепiiјski proces vezanja cementa. Obicni ili sporovezni cement pocinje vezati vec. za 1 ~ sat iza ovlaienja; srednjevezni za 15 l!1inuta, а brzovezni za тапје od ·15 mihuta. od ovlazenja. Zbog toga se u praksi mort od srednjevezriog i brzoveznog cementci.izra4uje ruCno'u kaselama па zidarevu гадпот mjestu'kako Ьј se mogao odrriah ро izradi ugradivati. '. u toplim ljetnim ~anima treba opeku доЬго . kvasiti kako пе Ьј, naglo upijala previse_ vode iz cementnog morta cime Ъi se onemogucilo pravil- . по vezanje cementa i otvrdnjavanje ·morta .. Osim . togatreba u vruclni Iюliјеvаti i od. su.rtcane pripeke zastirati tek' sazidane zidove sa cerp.entnim Цlortom да se пе bi. iS'pari1a i опа voda' koja је potrebna za vezanje cementa. Teiina је cementnog morta oko 2.100 :kg/m3•

Specijalne vrste hidraulickog morta upotrebljavane su vec u stзгom vijeku ·tako da su se оЬјс­ пот vapnenom mortu dodavali vulkanski tufovi (vrste zemlje koje vapnu daju а cementu ројаса­ vaju hidraulicka svojstva). Takvi tufovi su рисо­ lап (juina Italija), 'santorin (otok Santorin u· Egejskom moru) i tras (и Zap. ·Njemackoj). Као umjetni hidraulicni dodaci sluze mljevena slja-ka iz visokih peCi i mljeveni ресепј glineni proizvodi (opeka i дг.). Vapneni mort s takvim dodacima је vapneni mort s hidraulicnim dodacima.
U prirodi ima vapnenaca s prirodnim dodatkom 6-22% gline. Paljenjem takvih vrsta vapneпаса dobiva se hidraulicno vapno, а mort s takvim vezivom је mort od Izidraulicnog vapna. Sporije veze, ali је slabiji od cementa, а ро svojim svojstvima tvori neki prelaz od vapna ргета се­

mentu.
NACIN ZIDANJA, ALЛТ, POМAGALA 1
SТROJEVI

..... ... :..
~

" :'::....

Ostale vrste morta. Osim opisanih. triju glavnih .. vrsta morta upotre1?ljavaju se u pojedinim sIucajevima i dmge vrste ~racnog i hidrau1ionog' morta.
NајјеdДQstаупiјi'је . inajjeftiI}iji,aIi· i' najslabiji, zracni mort,' glineni' m01:t ili rnalter, od blata. Prired:uje se od posnije gIinc (јег se masni.ia pri susenju skupIja i риса), odnosno od masnije ilovace (jer posnija пјје dosta JjepIJiva ра n~ ргја­ пја uz opeku). Usitnjenoj masi dodaje'se sjeckana slama i pljeva, eventualno teleca dI~ka,' ра' se uz poJijevanje vodom gn.iete obicno gazeCi bosim по­ gama..Dosta gusta kasa upotreblj~va.se, kao' mort za ziЩ\пје gospodarskih i тапјјЬ stambenih i slic- ' пјЬ zgrada tl,onim krajevimako.ii oskudjevajuna vapnencu i pljesku, а imaju' dobrih vrsta· gline odnosno ilovaee.
Vаzиijа vrsta zracnog morta је vаtгоstalџi (ге­ fraktorni)- samotni' mort .. Agrega~ је drobljeni, mljeveni i prosijani ~amot kojem zrnca пс' prelaze

I
\

produznog morta oko 1900 kg/m3•

Cementni mort. Као vczivo cementhog morta najvise se upotrebljava оЫспј portland cement, dok se ostale vrste cementa upotrebljavaju гјеое, odnosno samo za specijalne slucajeve. О cementu i njegovim glavnim vrstama sHjedi detaljnije izlaganje и uvodnomdijelu poglavlja' о. zidovima i dmgim Konstmktivnim elementima оо betona i armiranog betona.
Сетеп t је hidraulicno vezivo 'koје veze i otvrdnjava na zraku. u vlazi i vodi; Zbog toga €ementnl mor·t kao hidraulicni mort, uz vrl0 opseznu prim.јenц па razliCitim grad:evinama u suhom, иро- .

Zidanje opekom obavlja se i kod nas i u ostaciviliziranom svijetu uglavnom tradicionalnim hiljadugodisnjim пабпот, tj. rucnim slaganjem i namjestanje:m jedne ро· jedne opeke u zid. Pri toте se upotrebljava vrlo jednostavan i primitivan alat i pomagala. Savremena tehnika mehanizira1a је uglavnom proizvodnju materijala za zidanje i njegov transport (prijevoze,· prijenose,' dizanja i spustanja), аН nije dala stroj koji Ы umjesto Covjeka slagao komade opeke, povezivao. ihmortom i tako proizvooio zidove. Nesto takvo је doduse savremena tehnika ostvarila montaznim gradenjem. аН пе slazuci .opeku u zidove, .nego slazuCi zidove (zidne рапое) i druge elemente od novih suvreтепЉ materijala. Medutim је vjerojatno da се opeka jos dosta dugo biti vazan materijal Ьагет za grad:enje manjih zgrada~ а tih је па svijetu пај­ vise. Opeka se naime odlikuje mnogim dobrim svojstvima, medu kojima је i njezina jeftinoca, јег koji umjetni kamen moze biti jeftiniji od »ре­ сепе zemlje?«
Јот

·38
..,'

::: .::
I

I
I

,
I

I
.. I

,,~.,46 ,," '*- __ ___________ _
Ј

I

I

--,f--"
~~J

I

.

.:.~~} ------- ..... ......
~

Ј

_

4:50

SI. 278. Dijelovi tlocrta iz polirskog nacrta, koji znace . sastave. zidova od opeke
Ргета polirskim nacrtima neke zgradc prikazani su па· sl. 27'8 samo dijelovi iz tlocrta prizemlja ,ро kojima odgovorni strucnjak па gradilis·tu (poslovoda, tеь.пiСаг јli inzenjer) тога odmjeriti i oznaciti zidanje glavnih nosivih zidova U tu svrhu treba se posluziti nanosnom skelom koja је vec poslufila za' obiljezavanje temelja, ро­ dгu·mskih i podnoznih zidova (vidi o'f>razlozenje па str. 52). NцЈ.ргiје treba odrediti vanjske kопtпге Вј иса i vanj5ke uglove glavnih vanjskih zidova (51.

Na& zldanja opek()m. Obicno se zidanje оре­ kom .ili opekarskim blokovima росјпје u prizeтlји odmah ро dovrsenju temeljnih podrumskih i .podnoznih zidova, odnosno ро dovrsenju stropnekonstm'kcije iznad род'гита. U praksi se па zgradama zidaju пајргјје glavni (nosivi}zidovi saciljem--dazgrada 5to prije stigne pod krov kako 'bi se daljnji radovi (kao i

279 ). Za: uzduzne vanjske zidove 1ijevog dijela zgrade napet се se па nanosnim skelama zice 1.1 i 1д, а za zidove desnog dijela zgrade (od kojeg

168

1
1
Ј
i

169

L

па slici vidi samo pocetak) napet се se zice i Ь. Za vanjske konture Ојса) poprecnih vanjskih zidova napet се se iice i ts (аН se lб пе vidi па slici). U istom smislu t'reba napetizicu za Нсе srednjeg glavnog zida, а to је zica Z7 i za dva Нса istaknutib vanjskih dijelova poprecnog srednjeg zida, а to su zice zв i Z9. S ovih devet zica moze se tocno odrediti i obiljeZiti zidanje svih ,nacrtom predvidenih glavnih zidova.

se

zs

,

:
.,I
I

:

,

1_ -

"04

-

-

-

-

-

-

....

Lice uzduinog srednjeg glavnog zida fiksira se isti пасјп biljegama 9 i 10, ра. su s tih deset biljega odredeni пе samo svi uzduzni nego automatski i svi poprecni glavni zidovi. Daljnje se biIjegc postavljaju za pocetke i zavrsetke zidova uz otvore, kao 5to su biljege 11, 12, 13 i 14. Као biljege se fiksiraju i oni komadi opeke koji su odlucni za pravac nekog zida, kao 5to su и konkretnom slucaju biIjege 15 i 16. Komade znacajne za pravilan vez opeke dobro је takoder fiksirati kao biljege, а to јс прг. komad oznacen sa 17 koji је vazan za vez opeke uz dimovodni kanal u krizanju zidova. Сјm su postavljene biljegc, mogu se odstraniti napete zice i razgraditi nanosne skele jer se sva daljnjamjerenja rilOgu obavljati od uglova i pravaca odredenih biljegama. Tada se pristupa zidaпа
пји.

:',': ~ '. '. '.1

--:: ... : .... . I .. ' I
I

,
Г;~:·~

tI

:

't:"\.,-,,'·.,

'~
','
.~;',:"

L ;Gi;'.'-: __
,
.. ~.o
:
I

~ .;
А'
I

= ....---~~--+x.;·~
I

Ј

L

"1

2.,10 --,;...

Za zidanje prvog јН pocetnog sloja opeke nekog zida treba preko vanjskih uglova krajnjih ЬПје­ ga toga zida napeti zidarski konopCic kojemu se krajevi pritisnu па biljegu opekom. Tada se па ocisceau i pokva5enu podlogu uz odmjeru potrebпе 5irine od konopcica zidarskom tavicom razastire mort koji se rastanjuje zidarskom flicom i poravnava daskom ravnaIicom. Debljina morta пе­ ka је 12-14 тт. Komadi opeke ugral1uju se и

,

,1

,ge i napredujuci

mort pocinjuci od jedne i druge krajn;e biljeруета sredini. Pri zidanju treba

donjim bridovima opeke zahvatiti ne~to morta i pritisnuti ga do vec postavljenih komada kako Ьј se bar donekle mortom ispunile sudarnice u svom donjem dijelu. Pri slaganju opekemoraju se vanjski bridovi svakog komada neznatno doticati па· petog konopcica koji im odrec.1uje pravac. Kad su postavljeni komadi па liси zida, odmjerava se od vanjskih rubova krajnjih biljega siripa zida, fiksiraju se pocetni komadi паliсја zida ра se па njihove uglove prenosi i парјпје konopcic i ugraduju se komadi opeke za nalicje zida u istom smislu kao i komadi za lice zida. Povrsina slozenog sloja mora ЬНј hогizопtаlпа i ravna, ра se nepravilno polozeni komadi ispravljaju udarcima zidarskog cekica uz kontrolu ва­ skom гаvпаliсопi i НЬеlот (ramljom). Opeka se slaie u slojevima ро pravilima za vezove opeke koja се se detaljnije obrazloziti U slijedeCim odlomcima. Za sada se predocuje samo odnos biljega (prugano crtanih komada) ргета ostalim slozenim .komadima opeke u prvim ili ро­ cetnim slojevima uzd·uznih i popreonih glavnih zidova (sl. 280). Na slici se vidi da se па licima uzduznih zidova nizu komadi opeke sa svojim dtizim stranama, а to su uzduznjaci, dok se па licima poprecnih zidova ni.zu komadi opeke sa ,svojim kraCim straпата, а to su veZnjaci. Тјmе је udovoljeno jed-

пот

od osnovnih pravila zidanja koje ntasi:

и

istom visinskom sloju zidova od opeke па uglu niZu. se па jednu stranu ugla uzduznjaci, а па drugu stranu veZnjaci.

Zidanje drugog sloja opeke u ројоојпот zidu pocinje se rasprostiranjem, rastanjivanjem i ро­ ravnanjem morta ро povrsini prvog sloja uz zapunjavanje mortom njegovih re.zaka, а zatim Se povrh biljega prvog sloja stavljaju pocetni komadi opeke drugog sloja. Ti komadi postavljaju se tako da im se duze strane vide па licima опјЬ zidova па kojima 'se u prvom sloju vide krace strane. То su u predocenom primjeru poprecni zidovi (sl. 281 ). . Na uglove pocetnih komada opeke drugog sloja парјпје se zidarski konopCic, ра ве па lica poprecпјЬ zidova slafu uzduznjaci, а па liса uzduznih zidova ,veznjaci, dakle protivno od slaganja и prvom sloj u. Iпасе је паСјп zidanja u svemu isti.

.;-1

: ". ~.,
, I

1
1

- - * - - ~,.It..,

--+
~:::TI

---:

- - - -....II8--+l,.l

tiSI.279. Odredivan;e kontura zidova napetim Џсата i fiksiranje pocetni1z komada opeke (biljega) Vanjski uglovi se obiljezavaju tako da poslovo":,'
~.:

ј.,.

.....

..

u,z ротос zidaloa (ilј vlastorucno) postavlja па uglove biljege. Biljege su komadi opeke (и ovom slucaju lomljeni trocetvrtinski komadi) koji se postavljaju па dosta gusti mort i namje5taju tako da im vanjski ugao bude tocno pod vrskom viska spustenog s tacke kritanja dviju zicas nanosnih skela, а vanjski bridovi biljega treba da se tocno podudaraju sa smjerovima Jjlapetih zica. Tako S11 па lijevom dijelu prizemlja iz krB~anja odgovaraјисЉ zica fiksirane biljege 1, 2 i 3, dok se biljega 4 morala fiksirati odmjeravanjern 25 ст udesno od krizanja zica Zl. i Zg. U istom smislu odredili Ы se i fiksirali uglovi desnog dijela zgrade bIljegama 5,6, 7 i 8 (od kojih se 6 i 8 пе vide па slici), а biljegu 5 trebalo је odrediti odmjeravanjem.

с.1а

.
SI. 280. Prvi ili pocetni (neparni) slojevi opeke slof.eni prema unaprijed postavljenim biljegama SI. 281.· Drugl(parni) slojevT~opeke slozeni prema unaprijed postavljenim biljegama Sl. 282. Odrei1.ivanj е pravaca, uglova, horizontala, vertikala i visina pri zidanju opekom

170

11

Konstruktivni еlешепН

171

Treei sloj sla!e se tacno kao prvi, а cetvrti kao drugi, ра se to ponavlja kroz cijelu visinu svakog zida. Ргета tome u svakom zidu оо opeke svi nе­ parni slojevi zidaju se kao prvi sloj, а svi parni kao drugi sloj и doticnom zidu. Nonnalna debljina morta izmedu nizeg i viSeg sloja opeke, od'nosno visina lezajnice је 12 mm, ра је normalna visina sloja opeke s lezajnicom 6,5 + 1,2 = 7,7 ст. То znaci da za svaki 1,00 т visine zida treba izraditi 13 slojeva opeke. Dakako da se и praksi пе moze uvijek postici normalna visina lezajnice, уес zbog #ozvoljene tolerancije za dimenzije i v.itoperost opeke kao i zbog projekti-

7,7

ст (normalno). Dobro је па drugoj strani visinske letve oznaciti visinu crte vodoravnice, prozovskih parapeta, nad~oja рго:roга, vrata i 51.

Тосnо odп:zjeravanje visina obavlja se od crte vodoravnice. Najbolje ји је zacrtati па prethodno nabacenu, zagladenu i роЫјеlјепи traku tankog vapnenog morta. Visina crte vodoravnice odreduje se obicno 1,00 т iznad visinske kote glavnog stubisnogpodesta и svakoj etaii. Oznacena visina prenosi se па zidove etaze пајЬоlје crijevnom НЬе­ Јот, ра se prema oznakama olovkom роуlасе tanke i jasne crte od kojih se visine zadane u nacrtu odmjeravaju ргета gore iИ доlје.

zidara rasporeduje se 2,00-2,50 т duzine debljeg zida (38 ст). Svakom zidaru mora biti па dohvatu ruke dovoljna ·kolicina opeke i kasela s mortom. Тај materijal stalno donose ротоспј radnici, оре­ ku nosilima, tackama Нј japanerima, -a1:nort kaselama ili japanerima. Opeku treba slagati sjecimice da је zidar lakse hvata. U pogledu podjele rada u zidarskim brigadama јта vise razliCitih metoda s racionalizatorskim ро­ stupcima za pojednostavljenje, ubrzanje i роЬоlј­ sanje tradicionalnog пасјпа zidanja. . Ia-ko se zatvorenim krugom rada zidarskih Ьгј­ gada пе podizu svi zidovi neke zgrade istodobno i ravnomjerno, ipak treba paziti da razlika uslijed opterecenja zidovima pojedinih dijelova пе bude tolika da bi mogla prouzrokovati nejednoliko 5Н­ jeganje i njegove posljedice. ZidarsIU alat. Od dosta malobrojnog i jednostavnog zidarskog alata jedan dio 51uzi za pripravljanje morta -i rad s mortom, а drugi za гад s opekom i opekarskim blokovima. Za гиспо pripravljanje morta i rad s mortom glavni је alat zgrtalo, tava, tavica, zlica, gladilica i cetka (sl. 283 ). ·Zgrtalo ili greblica upotrebIjava se za zgrtanje i razgrtanje vapna prilikom njegova gasenja и gasenici, kao i za mijesanje morta prilikom njegova pripravljanja u mortarki. То је polukruzna сеНс­ па ploca ili list s рготјегот 22-28 ст s usicom poput tuljka па gornjem гиЬи zakrenutom za 90'% ргета ravnini lista i s 180-200 ст dugim drZaЈот. Na listu su dvije ·kruzne гире, sto poboljsaуа i olaksava mijesanje. Zidarska tava ili velika tavica upotrebljava se najvise za grabljenje gasenog vapna iz vapnenice. Sastoji se od celicne posude kruznog tlocrtnog oblika s gornjim рготјегот 22~26 ст i dnom 12-:-16 ст. Duboka је 8,5 ст. Na p05udu је zakovicama pricvrscen nastavak 5usicom poput tuljka u koji је usadeno 180-200 ст dugo drzalo. Zidarska tavica ili mala tavica (kasika) upotreЫјауа se za grabljenje, i5tresanje i nabacivanje morta. Sastoji se оо сеНспе posude kruznog tlocrtnog oblika 5 рготјегот 19 ст па gornjoj i 10 ст па donjoj strani (dnu). Duboka је 8 ст. Na posudu је zakovano сеНспо drzalo koje svojim gornjim skosenim dijelom prolazi kroz 14 ст dugu drvenu rucku. Na rubu p05ude iznad drzala vertikalno strsi сеНспа kvaka kojom se tavica poslije tipotrebe zakvaci о гиЬ kasele (mortarke). Zidarska· zlica (mistrija) upotrebljava se za га­ zastiranje morta, njegovo rastanjivanje, nabacivaпје zbuke i njezinu zagladbu te struganje i rezaпје zbuke. List zlice је od finog celika (С2110) s navarenim celicnim drskom 7 ст okomitim па list, а zatim zavinutim i proturenim kroz 14 ст dugi drveni drzak. Duzina lista је 16, 18 ј 20 ст а sirina 6,5, 10 i 12 ст. Oblik lista па svojoj predпјој strani moze biti polukruzno zaobljen, sto odBovara ilicama za mort pri1ikom zidanja, а moze Ы ti uglat, sto odgovara za raz!icite radove prHikom zbukanja.

Gladilica sluzi za ravnanje i zagladbu tbuke. Izraduju se jedno5tavne drvene i fine ce1icne (Се 110) gladilice. Povrsina manjih drvenih gladiНса је 8-10 х 16-18, а vecih 16-18 х 26-36 ст. Upotrebljavaju 5е uglavnom za nanosenje i tlaсепје grube zbuke, dok velike drvene gladilice 51и­ ze kao pladanj za malo vecu kolicinu morta s kojeg se zlicom uzimaju i па zid nabacuju тanје kolicine zbuke. Povrsina li5ta celicne gladilice је normalno 30 х 12 ст pravokutnog oblika, а iznimпо је nesto kraca sa suzenim i polukruzno -zaobljenim prednjim krajem. Na li5t је prikovan drZak 5-6 ст okomito povisen od lista, а zatim Ьогј­ zontalno zaokrenut i proveden kroz 13-14 ст dugu drvenu rucku. Posebna је vrsta gladi1ice za zagladbu rezaka golih zidova od opeke koja тје5to lista ima celicni komad kruznog presjeka 8-10 тт.

г\.

/

D
v

@. %g,.fa!() /greJ!r'ca @... I'e!i!ta tayi~a/ttlra/
@.та/а fav/ea

"
@ .. z.iJ~rs!ttt i.li,e @ .. dflY6'11e 9/adilrce
ф... l~tl«z kvasil1.ca.

@ .. ;~'i;-m:: 9Ia",/ice

SI. 283. Alat, sprave i pomagala za rucno pri pravljanje morta i radove s mortom i zbukom

visina zidova koje cesto пе OOgovaraju пос­ malnim visinama 510jeva. Zbog toga se visina leZзјniсе тјјепја, ali neka пе bude ispOO 6 тт пј . iznad 30 тт, i to samo iznimno i u opravdanim sIucajevi'ma. Normalna sirina sudarnica је 10 mm.

гanЊ

Visina zidovaod opekemjerise od gornje рб­ vrsine serklaZa nize do допје povrsine serklaza vise etaZe. U stambenim i 5licnim zgtradama dosta su ceste visine zidova 2,60 т i 2,70 т. Za pravilno zidanje i kontrolu s-lojeva upotrebljavaju se visinske letve па kojima 5и zacrtane visine slojeva.• Na visinskoj letvi dugoj 2,60 m odgovara 33 гсш­ djelka ро 7,80 ст (samo 1,5 mm preko normale), а па letvi dugoj 2,70 m odgovara 35 гм:dјеlаkа ро

Za vrijeme zidanje treba vise puta libelom па dasci ravnalici kontrolirati da li .su slojevi horizопtаlпi kako bi se eventualno od5tupanje оо Ьо­ rizontale popravilo debljinom z·buke u letajnicama slijedeCih slojeva. Isto tako treba ротоси viska kontrolirati vertikalnost uglova, zidnih ploha, spaleta itd. vizirajuci od biljega (51.282). Za zidanje zidova obrazuju se па gradilistu zidarske brigade od ·nekoliko zidara i pomocnih radnika. Uglovi, poceci i ostala' mjesta fiksirana ЬПје­ gama, па kojima 5е тогаји upotrebljavati lomljeni kom.adi opeke, povjeravaju 5е boljim i vjestijim zidarima, а izmedu njih, ргета sredini zida, m<:>gu raditi тanје vjesti i priuceni zidari. Na svakog

е

.... ob·ic11a

lih~la.

.f .... C""ђ'~yna li6ela. . ., , ••••• /•• g .... сеl.lе.11, S'lIjCl
П

.... l~/i;np "lij('l(1

S1·. 284. Alat i pribor' potreban pri zidanju opekom

Zidarska cetka sluzi za kvasenje (skropljenje) morta и slucajevima mje5timicne potrebe rjede smjese od опе и kaseli kao i za skropljenje ozbukanih povrsina prilikom njihovog zagladivanja gladilicama. Upotrebljava se i za rucno bijeljenje ozbukanih povrsina vapnenim mIijekom.

172

173

L

Za rad pri zidanju upotrebljava se uz spomenutu zidarsku tavicu, zidarski cekic, visak(zidarski i geodetski), pravokutnik i liЬеlа, а za uzljebine i ргоЬоје u vec gotovim zidovima sluzi jos celicni siljak i ееliепо dlijeto (sl. 284). Zidarski cekic zauzima и zidarskom alatu skoго najvaznijemjesto. Njim se 10те ili odsijecaju komadi opeke Нј bloka, lomljene se povrsine klesu i poravnavaju, u mort postavljeni komadi идагаји se odozgo da bolje i pravi1nije sjednu. Sjecica се­ kica dobro sIuzi za ciscenje odnosno struganje mortom poprskanih mjesta, а njegovim kladivom se zabijaju cavli, klinovi i pijavice. Celicni је dio cekica dug 19 ст. Ј edan kraj ти је kladivo s kvadraticnim presjekom 2,4 х 2,4 ст. Drugi ти је kraj sjecivo koje se postepeno stanjuje i prosiruje па 4,2 ст, а па kraJu zavrsava ostricom. Izmec.1u kladiva i sjeciva је usica s гирот рготјега 2,8 ст koja se па gornju stranu postepeno povecava па 3 ст. Drzak od drenovine НЈ grabovine kruznog presjeka 2,8 ст dug је 30 ст, а prosirel1i gornji kraj viri ти 2 ст izvan usice. Tezak је oko 0,75 kg. Zidarski visak је zapravo pomagal0 kojim se utvrduje ili kontrolira vertikalni smjer zidnih uglova, spaleta i drugih zidnih ploha. Njegovo се­ Iieno tijelo kruznog presjeka s promjerom 2 ст dugo је 20 ст. Ono је па donjem kraju konicno zasiljeno, а па gornjem centricno izdubljeno i zatvoreno mjedenim vijkom sa sestorokutom glavom. Vijak је centricno probusen, а kroz busotinu је povucen konopcic ргоmје,га 2 тm s uzlom па d9пјој strani koji ostaje u prostoru ispod vijka. Slobodni kraj konopcica provlaci se kroz гирјси u centru ·metalne plocice kvadraticnog oblika kojQ} је stranica ista kao prom јег tijela, ра prislonjeno tijelo viska i prislonjeni гиЬ рl0сјсе odre4uje vertikalu. Osim zidarskog viska upotrebljava se i geodetski visak konicnog oblika, ali se zidarski, zbog veсе teziIie, u nJihanju brze smiruj~, ра ти је to prednost. Geodetski је ЬоlјЈ za obiljezavanje to· caka.

Zidarski pravokutl'lik upotrebljava se za odredivanje kutova od 900 s manjim kracima. NajОЬЈеПЈјј је ee1icni pravokutnik s duzim krakom (30 ст) od сеliспе trake 30 х 1 тт usadenim u kraci krak (14 ст) од specijalno formiranog се­ Hka 30 х 3 тт s 11 тт sirokim оЬгиЬот unutar kojeg је obostrano brazdana povrsina udubljena u spomenutom оЬruЬи. Osim ovakvog upotrebljavaju se vcci celicni jednostavni (»tesar5ki«) pravokutnici i pravokutnici od drveta koji su opisani и odlomku о zemljanim radovima. Zidarska libela iIi razulja sluzi za odredivanje i kontrQlu u prvom redu horizontalnih, а и drugom геди i vertikalnih pravaca i povr8ina. Drveno tije10 zidarske libele izrac.1uje se od suhe pravilno vlaknaste hrastovine. preciznim pravokutnim Ыа­ njanjem u paralelopipedni oblik. U srednjem diјеlи drvenog tijela montirana је segmentno savijena staklena cjevcica u uzduznom smjeru, а па jednom kraju tijela i5to takva cjevcica montirana је u роргеспот smjeru. U svakoj cjevcici је alkobol s тапјјт zracnim mjehurom koji zaustavljen u najvisem dijelu segmento ispupcene cjevcice ро­ kazuje da је donja duza strana libele u horizontali, odnosno u vertikali. Duzina tijela liЬеlе је 30 ili 45 ст, ра za utvrdivanje horizontale ilј verti- . kale па vecim duzinama treba libelu postavljati па dasku ravnalicu. Cijevna libela sluzi za odmjeravanje, odnosno pren08enje neke poznate visine.na neka udaljeniја mjesta, 8to је najcesci slucaj ргј odredivanju crte vodoravnice. Cijevna lЉеlа sastavljena је od dviju staklenih ci.1evi рготјега oko 2 ст i visine oko 20 ст meausobno spojenih па· svojim donjim krajevima gumenom cijevi dugom 10, 15 ili 20 т. Na svakoj cjevcici тога biti jednaka skala s brojkama te metalni tuljak па gornjem i donJem kraји. Goгnji tuljci mogu se skidati radi u1ijevanja vode, а osim toga moraju па пјјта biti slavine (pipci) za odzracivanje. Zadana visina prenosi se kada је visina vode па s~ali prve i druge cijevi jednaka (ро zakonu 6 spojenim posudama).

Zidarski siljak је neophodan za izradu uZljei udubina Вј za probljanje zidova. То је сеНс­ ni komad osmerokutnog prcsjeka s razmakom 16 ilј 20 mm medu рагаlеlпјт stranicama. sa siljkom па donjem kraju poput cetverostrane piramide visoke 20 odnosno 30 тт. Siljak тога ЬНј kaljen i brizljivo popustan. Zidarsko dlijeto upotrebljava se uglavnom kao siljak, ali s tom razlikom 8tO se dlijetom mogu izraditi ravne 10тlјепе. povrsine. Oblik i velicina ти је slicna siljku, аН је donji kraj dvostrano raskovan u sjecivo i prosiren па 20, odnosno
Ыпа

tovara moze materijal transportirati od deponije do mjesta ugradbe (sl. 287). Niska skela је specijalno pomagalo za zidanje па visini 1,40-2,00 m iznad stajalista zidara. Skelа se sastavlja od drvenih nogara visokih 1,00 i 1,50 m i mosnica debelih 48 щ-m. Za vece du.Zine zidova rasporeduju se nogari па medusobne razmake ро 3,00 т, а па njih se postavljaju mosnice duge ро 4,00 т, ра svaka mosnica svojim krajevima prelazi preko nogara ро 0,50 т (sl. 288).

24

mш.

Pomagala za zldanje. Ргј samom zidanju zidar ротше zidarskim konopcicem, daskom ravnaliсот, visinskom letvom i spravama za mjerenje se (sl. 285). Zidarski konopcic је pleten od lапепЊ niti s ргоmјегоin 2 mт i duZinom 10 Пј 20 т. Namata se па 15-20 ст dugi stapic. Na slobodnom mu је kraju таlа drvena hvataljka. \ Daska ravnalica је vrlo jednostavan rekvizit, koji se cesto proizvodi па samom gradilistu. Povrsine daske тогаји biti pravilno blanjane strojem. Najobicnija је dиZina 2,00 т. Ргј svakom kraju daske је uzdnZni prorez za lakse ргјтапје daske. Visinska letva improvizira se za svaku gradnju posebno, vec prema predvidenim visinama zidova јег debljina (visina) slojeva za razlicite visine zidova moze varirati. Sprave za mjerenje su НЈ celicni dvometar, koji se umotava и kutijicu, .Нј drveni dvometar s 10 clanaka spojenih okovanim zglobovima. Druga vrsta pomagala sluZi 'za transporte. Оре­ ku i mort treba prenositi od mjesta deponiranja do radnog mjesta zidara, odnosno do utovara и diza1icu ргј tlu i od istovara iz dizalice do radnog mjesta и katovima. U tu svrhu sluZe kao jednostavna pomagala drvena nosila, kasele (mortarke) i tacke (sl. 286), а osobi to su podesna japanska kolica (nazivaju ih d japaner-kolica i japaneri). Iznimno se za тапје visine opeka moze dizati transporterima. N osila su jednostavna da8cana platforma sa dvije precke za dva covjeka. Najcesca је povrsina 0,30-0,40 т • Sluzi za prenosenje samo ро ravnim povrsinama, а ne odgovaraju za penjanje. Kasele ili mortarke sluze i za prenojenje тог­ ta i za drianje morta па radnim mjestima. SadIiaj mortarke koju nose dva covjeka moze biti 0,04-0,05 ~J, а опе па zidarskom radnom mjestu
2

t---~O--~R---------------~-------~~~-------

"'"

I

,

--f

I

.- - ,.. 4.1Jr

111
~lto

~i

I ,.,
а

-- - - -а

@... НО31.·/а /t,.tl9~'al~/
.,..
60-14

'

(f) ... Jtorfa'('ke- k(/se/~

r~,~~~·~-~~~~-~~~~ SOO-4000~~~~~~~~~~~~~~t~

L I~ с::з Ј ~
.ј<--

. .::::::--==--===--

® -.---.---- . --" ..
11

-

с:=:)
f,~~ 6,5 ~ 6.S~

t50-200-"'00

.--------.-,-----------.,fo"., rI'-JI'2,:L

1-11 . .. -i

i~.;,S'~6,S~

,.

'~

~

'"

'1

оо)

ji N

@--_.. _-

'"

;\

ј'

'1

1.

.,
".,
о

11

..
I i
N
СЈ\

Ii
ф

N

"

" I:i "

N

~ -=-- '.'- , --=-::
_ __._

f:I'O

0,05-0,07

т]

2.7,0

@) @.... z.it:!a.,.,ki konoplN
па Ja!~ти. / y,.t"~7/t.1 /

.@.... ЈаЈКСЈ .,.a"I7Qli~a
S1. 285. Pribor i pomaga1a za ravnanje
mјетеnје

pri zidanju

Tacke s jednim kotacem su drvene јli metalne sa saddajem 0,05 i 0,06 т]. Za prijevoz 1 т] sljunka, pijeska i morta poti'ebno је 20, odnosno 16 tacaka. Japanska kolica s limenim kosem i dva сеНспа kotaea (s gumama i1i bez njih) podesnija su od tradicionalnih tacaka vec zbog svog vereg sadrЬја (150-200 1 = 0,15-0,20 т] = 5-7 kolica za 1 т] materijala)i~()dgovar-aju~-za-dizanje grac1evinskim liftovima i drugim dizalicama, ра se bez pre-

I

I

r ,

I

~---------------------4лr-----------

........- - - 5 1

•• ~ к' l

с ... ТаёАе /kDli~a/
па

_____

~--

____

~~

Sl. 286. Pomagala za transportiranje opeke i morta

gradilistu

174
1 h
4

175

,,,"--,- 6.

-----:r1I-----

911

------.1'

MijeJalica ,а mort је dosta jednostavan pokretni stroj s uzdшпо smjestenim nepokretnim liте­ nim koritom u kojem rotira сеliспа osovina s 10paticama (sl. 289 ). Osovinu pokrece elektromotor

toro i devetorokatnice),

а izпiщnо 'до

50 m

ра

i

60 т. Код nas је dosta uveden lift »ВоЬ« (»Vul-

kan« - Rijeka) kao i dizalice GD3 {GD4 (»Skip« - Ljubljana).
-SkIР· ј----".-

tonskim konstrukcijama ili teskim montaznim еlе­ mentima, upotrebljava se tak04er za dizanje opeke i morta. Podaci о toranjskoj diza1ici dat се se u poglavlju о zidovima од betona i armiranog Ье­ tona.

LјUЬ~CI.,.а GD-3
SfJ717

I

It

4-.-. dtmJ;" j
~,,-----Ј

1

-.- - -- - - _.
--(I

f--- ---:.

..... r......_ _

60

--....,.ј(."

---~
~

!
I

--Ј-

:

'1:1

. ..
о

"'" ja,.kllZ
Ь•.. _ncrstct ..с:-i ја,.", •

ь

~ :r
-.} ----

'а za ,~t~ Jlliiп,
'._.1п cgra.Jtt.na

/

t------

~. ~

.

'"

..
о

I
I
ј

1%9/~J $11 strwne

~~-------~-I~

~44 --JI.~---- &оо - - - - - - "... ~

;

:;.

, f - ..

lzg/ttl .,.q4'.50

:,t:.-.-.t.: ---.t

IJ/atforma./

d.... ~/eltf:rcmott1r
jaJt1sf,'

·-f:.
о

!

8«11

... '" ~ "
о

t:

I
~

JJBELT<c
--)а .... rnt1ft1Т ~Jw, 1.fllJojт , .... ."oril" ztr тjNtI~i,,", С-_ tllllr;"" s Itt,нtt,i:aIIItz N "m,,,J,,o. ;"'ij;;4fIJ~ 4.•.• ~_ 7Ifi~,.t .ut • шiptlrtmЈ~ _?,fI"

ёRNQ"'tLЈ
мм-6

е ..... Jotali zatnZl1s. pt17f./ranj, t:6~(l1.

..... ~ =+
..а

~
~

IZ91td .td.!:"9~ _ - - - (-- '7 ~-------------~ -BE.LT 4( ё'RNОМЕLЈ
L-180

-1:10

е ..... %111/;1..,,« re;etklZ 1..... ZtZSUll S роЈ",. . ј 1;I"и
%tI Щнu'kmјl тn""t. g•• _ ""9tZri 1I-•• eЏ~" Zd prlltcnj~ ".Је .;...... ",j~/l" Z4 pril/ju;,,,je Ј·

l-- Jamit171
9-'"
71"9~И'"

.,....

~

~

.

N().$ivо~t_ .... _. __ ч 6оа ~

,

-3

S oaTzcaj koiCl .•• _•• ____ .•.••...•....•..~80 1 Teii,.,a koJi со. .. _.• _ .. ___ .__ ...... 10~ kq ..... . оо . 16"".01,5 " '1.. ,тne1l~\Je 9.ита.- ..• --- .• -------.... D
51. 287. Japanska kolica (»japaner«) domace izvodnje

/lijl'#J« / ,e",e."f«/

ј'''I

.". ~fltlo,.J

Тd;ncs btz 1Ios14уа1о. _ _." z.ooо ••••.

ОМ- 03

"Уи ~KAN« -

RIJEKA- .

.EDKA -о,Ј
";5'0'

Sa.dnaj

~01"itCl. ••• __ - ____ -------- .-.-••• 2.00 t

Те! il'lCl. fttwooja. ____________ . ---.- ---.-- 260'~

Trnnct jtd1log 114!tФ~4 -..-.14 1S1
.-.r-- 3,1.5
--,if- .

КАРЛ с.ЈТЕТ

= 6m J/h
@.Iцll'd sa st7"t:rl1t· i flaY71i tthn. podacl'

L~,kifпJmf)tor 2~

4 ... ·РАЈ (d7-~leI,) Ь .•• _gdrn;а Јоnжоlа С_._. о'll7Јја konz.oltz.

__ .r/flc (ё~lrt'k) J•• _lelilllt1 и;, ; tJmm 9 •••• .1111 zt:Ж fuinu ~ JfltJk9

/tlt'

1. •••• - •• - __

- 1 0 " - ; .....

$(JOlrg

51. 291. Konzolna dizalica

51. 289. Mjesa1ica za mort

StroJev1. Za pripravljanje morta sluze mije~ali­ се za mort, а za dizanje opeke, morta i drugog materijala upotrebljavaju se raz!icite dizalice.

"
smje~ten u limenu komo~ koja је prikljucena па ceonu stranu korita. Povrh korita је vodovodna сј­ je:v s rupicama па допјој strani koja se prlkljucuje па vodovodnu mrezu, а slavinom se regulira uprskavanje vode u korito. Na zacelnoj strani korita је otvor sa zasunom, polugom i lijevkom za ispu~tanje pripravljenog morta.
I

ОРСА

PRAVILA ZA SLAGANJE ОРЕКЕ 1 BLOKOVA U ZIDOVIМA

. , f - - .мо· 4...

.
I
I

--.f

. ·--r--I..I· ----- -;'.
I
I

t- '8 ---*
1"

". tt ...t

ј\

.

\
.

:
JZlk"ltI iIrrпW
~,,

'.
I

.,:

I

'~ ~

,.-;

-t "

\

51. 290. Grat1evinski lift Konzolna dizalica је takoder vrlo praktican а jednostavan stroj (sl. 290. Uz vanjski zid zgrade Вј иz skelupostavlja se i ucvrscuje jarbol (stup) од drveta (gornji promjer 20 ст), armiranog .Ье· tona јН celika koji se pri dnu ugraduje ili drugim nacinom fiksira па tl0. Na gornji kraj jarbola pri· cvrscuje se resetkasta zaokretna konzola s koloturnicima, eventualno s motorom i vitlom. Varijanta је da se motor s vitlom postavi па posebnu cvrstu konzolu па допјет kraju jarbola. Limeni kos za nosenje tereta vjesa se па kuku pricvr· scenu па kraj celicnog uzeta koje preko jednostrukog ili dvostrukog koloturnika dize kos s teretom. Toral1jska dizalica, kojaprvenstveno sluzi za dizanje teretana visokim zgradama i armiranobe-

Pripravljanje morta тjje~aHcoт jeftinije је od rncnog . . pripravljапја ()..;....8 puta, ·ра . Ьј· rucno pripravljanje trebalo sasvim napustiti.
00-

Zidovi од opeke i opekarskih blokova moraju se zidati ро ustaljenim pravilima gradevinske tehnike. Та pravila moraju poznavati zidari, poslovode, tehnicari i inzenjeri, dakle svi oni gradevinski strucnjaci koji sudjeluju i odgovaraju za gradenje. Ро tim pravilima slozeni komadi tvore cvrstu сје­ linu, tj. zid koji moze sigurno nositi sve predviйепе terete zgrade u normalnim prilikama i uspjesno odolijevati izvanrednim naprezanjima, npr. u slucajevima potresa. . Sastavnl dljelovi zldova, nazivi I Izrazi. Vec је spomenuto da је pojedini zid slozen od horizontalnih slojeva opeke ili blokova koji se redaju је­ dan iznad drugog u cijeloj visini zida. Орсе је i prvo pravilo: slojevi opeke u zidu moraju biti horizontalni и cijeloj svojoj duzini i sirini.

_..wt----_.

JZfW I [Је

tIo----аео
ј'

- __

11------..

1Jet.lj (••

, ,
~~~~~--~~- ~--~------~~~-*--

--I-~.-t--......::;:.-.- 100

100";"

Sl. 288. Drveni nogari ,а nisku skelu potrebnu pri zidanju viJih dijelova zidova

Gralfevinski lift је vrl0 ekonomican i јеdnо­ stavan stroj za podizanje materijala u vise etaZe zidanih zgrada (sl. 290). Lift је sastavljen од се­ licnog stupa (obicnou re~etkastoj konstrukciji), horizontalne platforme (najce~ce 150 х 100 ст) i motora s vitlom i celicnim uZetom za dizanje platforme. Obicniji gradevinski liftovi predvidaju se za dizanjetereta од 300, 500 i 600 kg, а iznimno i vi~e (до 1.200 kg). Stup i1ј jarbol lifta оЬјспо se рrоdшuје (povisuje) nastavcima veC prema па­ pretku visine ро etaZama zgrade, а рп tom se ucvrscuje па izvedene vanjske zidove zgrade ili па skele. Obicnije su visine d~nja до 20 i 30 m (ре.

U svakom sloju sIazu se komadi opeke s те· dusobnim razmacima oko 1 ст. Tako nastaju u svakom sloju vertikalni meduprostori koji se za· punjavaju mortom, а nazivaju se sudarnice. Povrh svakog sloja rasprostire se mort u koji se slazu komadi opeke ili blokova slijedeceg (vi-

176

177

seg) sloja. Tako se izmedu svakognizeg i vi§eg sloja nalazi horizontalni sloj morta debeo (visok) oko 12 тт. То su leZajnice. Slaganje Ш vezovi opeke i blokova. Komadi оре­ ke i1i blokova povrh vee slozenog sloja slazu se ро svojoj lezajnici tako da njihove sudarnice пе budu iznad sudarnica nizeg sloja. ТгеЬа raditi ро drugom ореет pravilu koje glasi: svaka sudarnica
viseg sloja mora biti odmaknuta od najblii.e sudarnice nizeg sloja za yi ili barem ~ duiine, odnosno za ~ sirine opeke ili bloka.
Ргета tome pravilu sva_ku sudamicu nizeg slo(neka је to prvi ili neparni sloj) pokriva рипа donja ploha opeke јН bloka viseg sloja (neka је to drugi i1i parni sloj). Pri tome svaka opeka ili blok drugog (parnog) sloja svojim krajevima ро­ kriva krajeve dvaju" triju ili cetiriju komada оре­ ke ili blokova prvog (neparnog) sloja (sl. 292). ја

Kada se razastre mort povrh jednog sloja оре­ ke' u zidu, onda se vise пе vide sudarnice togf' sloja. Zidar i drngi strucnjaci prema reskama па , Нсu i nalicju zida lako zakljucuju naOin slaganja u tom sloju ра ргета tome odreduju пасјп slagaпја u slijedecem sloju onako, kako trazi орсе pravПо.

Tlocrtne mjere zidova od opeke n~rmalnog formata (ОН) i supljih opekarskih blokova (ОВ) ovise о osnovnoj mjeri 13 ст (130 ПlПl), ра је to то­ duIarna mjera za zidove od opeke normalnog formata. Modularna mjera koju u dijelu nekog zida zanpr. 6 veznjaka (dakle 6 polovinki јН 3 сј­ јеlа komada) iznosi 6 mod. ilј 6 '13 = 78 ст. U toj mjeri је sadrzano 0,5 ст za polovinu sudarnice ispred vanjskog brida prvog i 0,5 ст za polovinu sudarnice iza vanjskog brida sestog veznjaka. Pravilna је тјега od vanjskog brida pocetnog do vanjskog brida zavrsnog komada u tom dijelu zida za 2 -0,5 = 1 ст тanја ра ;-,=0 i.~nosi 6 '13 -1 = 77 ст.
иzima

Ovim nacinom se utvrduju duzine zid """ duzi. zidnih istaka, stranice stupova i sve druge duzine koje se mjere od jednog do drugog vanjskog brida па Нси, nalicju ili Ьоспој strani zida, ра za takve pravilne тјеге vrijedi fогтиlа:
пе
db-b

= п "13-1

Vee је spomenuto da se komad opeke ili bloka kojemu se па licu zida vidi njegova duia strana naziva uzduinjak, а kojemu se па licu zida vi'di kraea strana naziva se vei.njak. Osim toga i сјјеli sloj opeke u kojem se па Нси zida vide duze strane komada naziva ·se sloj uzdui~jaka, а sloj s kraCim stranama па Нси zida nazivase sloj veZnjaka. Op~ се pravilo za deblje zidove glasi: па иси debljih
zidova redaju se ро visini naizmjence slojevi uzduznjaka i veZnjaka. nutarnjim dijelovima debelih zidova treba slagati samo veinjake. Uopce su zidovi s veeim Ьгојет veznja-

gdje је db-b duzina od brida do brida, а п Ьгој то­ dula Нј polovina opeke. Tako је npr. pravilna duiina zida kojem se па Нси Нј паНсји vidi 12 veznjaka (polovinki) dug 12 - 13 -1 = 155 ст (sl. 294 ). Druga је vazna tlocrtna mjera od vanjskog brida do kuta koji lice ili nali<;je zida zatvara s licem ili паНсјет drugog zida koji se s mjerenim zidom sudara ili kriza, Нј taj kut tvori sa spaletom istaka.na to~ zidu. U tom.slucaju duzini od vanjskog brlda pocetnog do vanjskog brida zavrsnog komada treha dodati jos 1 ст za sudarnicu do samog kuta, dakle n' 13 -1 + 1, ра se takve duzine Пј razmaci racunaju ро formuli:
db-k

Od daljnjih opCih pravila treba znati:

и

~m+~+m~m+~+m+~+~+mtm+~+~t

71'----- 4ж.. I

с1 ъ _ ъ
I

I

.f"L I

1а -

1
I

Ј" С1ll
I

I

'!I'
I

ka nacelno cvrsCi od zidova s veCim brojem uzduznjaka. Jos jedno орее pravilo glasi: u zidovima тога biti 8to vise ciJe1ih komada ope~e Bi blokova, а lomljenih samo onoliko koliko је potrebno za рга­ vilno slaganje komada. Prav:ilne mjere zldova i njlliovih dijelova. Рга­ vilne тјеге za duiine, debljine i visine zidova, zidnih istaka, udubina i otvora jesu опе koje odgovaraju i ovise о standardnim mjerama (ctimenziјата) stanovitog broja komada i njjhovim пог­ malnim sudarnicama i lezajnicama.

-r. --- ---,f-

f

1":
d ь _"w39+ dЬ_Ъ • 3&
t

.. '" .:iIl

ф

= п '13

."

~

41. - d. iI _b • it·~-iсiSSсm

+-""k =53----+-dIt.II"ZS7ј';,"

~

.f

~

I

I

4~

I

Prart'I71~ du;i71~

I ав /
/ut:J I

i .iz'rint" ~::Iova .zia'(1ra (1" БЈ1сЈ~ 7'1(1rmalno9 j'ormatrx /q,/ i supl;;h opt'larJ'J;I ЈlоЈ(1""
{)(J,.,tI;71~ Ј'и оујт /Х1'оита :

gdje је db-k duzina od vanjskog brida do kuta па mjerenom zidu. Takva је прг. Шl slici 293 duzina 39 ст od lijevog vanjskog brida glavnog zida do kuta па pocetku istaka i velicina samog istaka 27 ст тјегепа od spomenutog kuta do vanjskog brida па uglu i~taka, kao i istak 13 ст па desnoj strani zidne udubine. Treca је karakteristicna тјега па liси ili па­
~i.c~u nekog z.ida izmedu dva kuta, kao 8to је прг.
Slппа

du.iiТlC1

0./ "ао 1. dеbl"J'nCl

"d ьтјЈ4 /1I.9 Ј о./ Јо

-I Ь ь;: 1'\ .-13 - 4 X.'OCL _________ "-.;;...-~_ _ _...,J

b-rida

Id

". itтClt1Т1С~ zнЈТ10g 1st'o.lfa. _________ .

~~i,1'\o. .oc:I.b:1dd/~qlC1/ Јо kut(f

Sl. 292. Komad opeke viseg sloja рrа'џilnо mora preI1vatiti ili djelomicno zahvatiti ро 2, 3 ili 4 komada opeke nif.eg sloja

аиНnа od kuta Јо kuto,)oclnos-no ;.. i3 1 l"'i-no. ziclТle "Не ili ziclТlog otvOTd.••• dk-k = )1' +
/тn! 9,~juj~ и

I

I 4b-k:: 11.-1з1-

neke zldne udubine i1i duzina svakog zida

и

n~koj prostoriji koji s druga dva zida iste prostoгче zatvara dva kuta. Za taj slucaj prije spomenuta duiina od brida do kuta роуесауа se za jos 1 ст zbog sudarnice kod drugog kuta, dakle п' 13 -1 + 1 + 1, ра formula glasi:
dk-k

Za. !!. Jt*stQr/jaJrQj ko;'k(JJ'~ ~uta to;' dU;/1?7.·

moa'и!dtll!em

Takvim pokrivanjem i povezivanjem mortom komada viseg i nizeg sloja ostvaruje se pravilno Бlа­ ganje ili pravi1an vez opeke. TreCi sloj opeke u zidu udovoljit се spomenutom pravilu ako se komadi slazu jednako kao 1;1 prvom slojti јег kao 8to se nisu podudarale sudarnice prvog i drиgog, tako se nece podudarati ni sudarnice drugog i treceg (= prvog) sloja. Isto se postizava slaganjem cetvrtog sloja kao d:rugog, ре­ tog kao treeeg itd. do predvidene visine zida, ра је daljnje орее pravilo: и svim neparnim slojeviта nekog zida slai.u se komadi kao u prvom, а u

SI. 294. Pravilne duzine i sirine pojedinih dijelova zidova od opeke normalnog formata

=

п

. 13 + 1,

U tom smislu racunaju se pravilne mjere za sve tlocrtne duzine i sirine medu vanjskim bridovima krajnjih komada, u prvom redu debljine zidova ili sirine slojeva (sl. 293).

gdje је dk-k duzina ili razmak па mjerenom zidu od kuta do kuta. Tako је прг. па slici 294 odreаепа 8irina zidne udubine 53 ст. Ро istoj se formuli izracunavaju i sirine опЉ otvora u zidovima za koje је potrebno da odgovaraju тјегата opeke. Pravilne tlocrtne тјеге zidova i dijelova zidova od opekarskill blokova izracunavaju se ро trima navedenim formulama и kojima brojku 13 (mod.) treba zamijeniti brojkom 10 (М), ра te formule glase (sl. 295):
db-b

.f'

&1.
у1

"..

.(.0)

I

-1:2.0
I

4'

I

I

,.,
1"

~-

~

svim parnim kao u drugom sloju istog zida.

Vanjske plohe glavnih vanjskih zidova su иса, nutarnje nalicja tih zidova~ Za nutarnjezidove odablre se prije pocetka zidanja njihova vaznija i1i za samo zidanje povoljnija strana kao lice, а protivna ~ao nal.icje. Na Нси i na1icju svakog zida vide se krajevi lezajnica i sudarnica kao dosta рга­ vilna mreza koju tvore horizontalne i vertjkalne
а

~'

"

I

tt

Рl"о.VЧ Т1 f. ~

11"

2.1dovo.----f

"1
i
т

.s/"jl'PQ', J('tdпЈ . ~rrО'zотn:

PraYl'If7~<luiin{' 7./t!opaJ 77ji'/,QJlt- ckЈI;;nе/Т!/Ј;,./11е

(1t! op~ "~, Т10,та 171rJ(J !(1'l'matd IОн/ 2'/" ос!fli~l;lh (1p~'orfJ'h Jlokoya /'4/. otlN~71e su

reske zida.
Орее pravilo: иса i nаисја zidova moraju biti и vertikali (dakako ako se пе radi о specijalnim zidovima s kosim povrsinama Иса).

Yoj~ /~ П Ь,.ој A()lrkO puta .r(' " dul,",. ZidG1 "'~1l:l" I о" 13 ~т SI. 293. Pravilne duzine zidova od opeke normalnog formata i nji1lOve debljine, odnosno sirine slojeva

cpetu/t

Pravilne su ,mjere za debljine zidova od opeke normalnog formata i opekarskih blokova ove: pravilna тјега debljina yi opeke 1 . 13 - 1 = 12 ст, 1 2 . 13 - 1 = 25 ст, lИ 3 . 13 - 1 = 38 ст, 2 4·13 -1 = 51 ст, \ 2И 5 . 13 - 1 = 64 ст, 3 6 . 13 - 1 = 77 ст, itd. Na isti nacin su odredene тјеге lomljenih komada opeke, i to: pravilna тјега komad od 34 opeke 0,5 . 13 - 1 = 5,5 ст, " .--"L--~13 - 1 = 12 ст, " И . 1,5'13-1 = 18,5ст, " ~

=
=

п-

10 -1,

db-k
dk-k

= П '10,
п

. 10 + 1.

,Pravilne tlocrtne тјеге zidova vazne su и redu za gole zidove i za obloge fasadnom opekom, zatim za zbukane krace i opterecenije dijelove zidova (stupove, meduprozorske stupove i sl.). Na duzim i jednoliko optcrecenim dijelovima
ргуот

178

179

zidova nisu tlocrtne duzine uvjeto';ane- pravilrtim mjerama, ра se тa~~e ~azli.ke. iSl?ra~lj~ju. U:~im Нј sirim sudarnicama 111 ffiJestlffilCnlffi итеСlта lom-lјепih komada. .

~A+.~~j'+·A~~~~_·.

Na podrucjima najjaceg-'~eiimiciiog intenziteta (IX stupanj, u kojem"se npr. u Hrvatskoj па­ laze gradovi Zagreb, ·Rijeka.. Z~dar,. Dubrovnik i dr.), mogu se zgrade tipa.a graditi samo s [М visinske etaze " (prizemlje i dva kata) s visinom, zidova do 11 т. Zgrade tipa Ь mogu se· graditi s pet visinskih etaza' (prizemlje i сеЧгi kata) , s visiriom zidova do 18 т: Za оЬа slucaja рtорisашi је иро­
treba samo, produznog morta.Upotrebacement-

+~--

:+~ ь ~
<.Ј ь,;_

-t-- J,. _~_..." -fJ,tav,'17'7t'

+t-... ~ +--+---

nog morta nije dozvoljella. Vapiierii mort smije se upotrebljavati samo za prizemnice па podrucјјта VП .i VПI stupnja i~ieriziteta.

_

+d... k&3 ...........b:&: ~ctll_"
dU%.7·17t' 1· .sl'f8t'nt'

.....

/((1'17"";' JIt,!rOya т()dи./a~lI;/' dtm~n% ,ј« / ом
<U:/~4i!~11~
SlI

d,i'~;",a

....... ... --:t...,. ~."*

.

I

z,doya .tНI ~

~~%~Тla ~ ~uta..~o. ~uta., odnQsno f d &·~O .. ~ I ~1rt11o. t.1d"e n1st 111 otVOrQ __ ... __ • "-1< 11 • g".i~ J~ !!. 6"0)' Irclikc.1~ puta 11 dц;','ni/Ii;'inlj
',,~ "'j~/a .~tuit' 7tJodu I (ЈС/
-I(J ('т

dui.iТJ0 oc:L Ьridа do b-Pida. _____ ' dъ-ъ = ""·40-1 d.ш.iУЈа. ad J:n.jd4 do k1Lta. -- ---1 d Ь _ k = ""."0 I

DI'Гm

lZ-r4:l ;""а:

/

~~~2

~

о

Q.

."

]' .,.
~~~IA

"
:.-

1 :.10 .
~W'#)j

SI. 295. Pravilne debljine i sirine pojedinih dijeloya zidova od opekarskil1 blokova modu.larnih diтenzija

05М vu.9,:m vi.ine 9Н а .10ј,- 10 c..,n . • _
усх:

ОВМ

... i*.~lt(,тn·

ОВМ yi.6.~gcm

I

I

ilt+-t ::

19Н-

I 'Й5с.т Ј

1 2.0,т I

. 2.5
.1У

V isine zidova odredene su VlSlnom opeke ili

blokova S lezajnicama. Za opeku normalnog formata s lezajnicom visina је 6,5 + 1,2 = 7,7 ст. Рга­ vilna mjera zida visokog 26 slojeva је 26' 7,7 = = 2,00 'т. Visine slojeva od opekarskih blokova modtilarnih dimenzija su 10, 15 i 20 ст, ра za 1,00 т visine zida treba sloziti 10, 6,5 ili 5 slojeva, ali s lezajnicama ро 1 ст (sl. 296). Debljine i dozvoljena naprezanja zidov~ od.opeke, Ро nasim propisima moraju se proJektlrane debIjine zidova od opeke ili opekarski~ b~?kova opravdatistatickim racunom.~Prema~eblJlnama zidova па mno~tvu sHcnih zgrada (osoblto u stamЬепој izgradnji) strucnja~i prilik~ffi p~ojektiran~a neke nove zgrade odreduJu dеblЈше ~ldo:a ро ISkustvu, а onda statickim racunom proJektlrane debIjine dokazuju i eventualno тјјеl1јаји. . Propisima za gradel1je u seizmickin1 (potresnim) podrucjima predvidenasu dva tipa zgrada s nosivim ziduvima od opeke· Ш opekarskih blo'kova. Prvi tip (tip а) mora biti horizontalno'ukruсеп propisnim serklazima i masivnim ( (kl-utin1) stropnim konstrukcijama. Drugi (tipb) тога biti пе samo horizontalno nego i vertikalno ukru. сеп armiranobetonskim stupovima па uglovima i sudarima nosivih i vezl1ih zidova.

Sl. 296. Pravilne visine slojeva u zidl!vima .l!d opekarskih blokova тodularnih dlmenZlja
1S'
Ш

U nasoj stambenog izgradnji cesto se primjeпЈији sistemi s uzduznim Нј s poprecnim nosivim

zidovima od opeke (blokova) s glavnim rasponiта do 4,50 т, s visinom etaza (od poda nize do poda vise etaze) do 3,00 т, s krutim (masivnim) stropnim konstrukcijama i s korisnim (pokretnim)vertikalnim opterecenjem do 125 kp/cm2 .,. (sl. 297). Ako su u takvim zgradama predvidivi zidovi od opeke normalnog fоЛnаtа тапје cvrstoce (:M75);'oI1davanjski'nosivizidovimogu biti deЬеН 38 ст ( 1i opeke) kroz tri najvise etaZe. T6lika debljina u visim etaZama potrebna је uglavпот zbog toplinske izolacije, а staticki Ы zadovoljavala i debljina оо 25 ст. U slijedece dvije niZe еtзZе i u podrumu treba debljinu zida ро­ jacati па 51 ст (2 ор.). Ako se u etazama predvidi suplja (sacasta) Нј reset'kasta opeka Нј blokovi srednje cvrstoee (М 150-200), mogu vanjski zidovi kroz tri najvise etaze biti debeli 25 ст (1 ор.), а u slijedece dvije
рипе
38 .PR·

tS'
Jl

1'5

1.

".-

g

nize 38

ст (1

moze biti i u podrumu gdje jos bolje odgovara zid od nabijenog betona М 110 debeo 40 ст.

2-Ор.)

1

od

рипе

opeke.

Та

debljina
Sl '297 Orijentacioni podaci za debljine glavnih (Jlosivih) zidova od риnе (za vanjske zidove) i od suplje . . opeke norma11zog formata (и s tambenimi slicl1im zgrallama)

180

181

Srednji i glavni zidovi (uzduZni ili popreeni) mogu kroz tri najvise etaZe biti debeli 25 ст (оо pune opeke (М 751), а и daljnje dvije 38 ст. Ро­ drumski zid moze se pojacati па 51 ст Пј se moze izraditi оо nabijenog betona М 110 и. debljini 40 ст. Zabatni ili vatrobrani zidovi, neoptereceni stropnim konstrukcijama, mogu biti kroz cetiri viSe etaie debeli 25 ст (od рunе opeke ako su uz susjedni zid, а od suplje opeke Нј blokova ako moraju biti toplinski izolatori). U daljnje dvije (nize) etaze treba јЬ pojacati па 38 ст. Stubisni zidovi пе smiju se koristiti za konzolne stube, nego mogu preuzimati teret samo od polovice pojedinog stubisnog krak.a. U tim slucajevima mogu stubisni zidovi biti kroz cetiri najvise etaze debeli 25 ст, а u daljnjim etazama ро­ debljani па 38. ст (и podrumu mogu biti od Ье­ tona М 110 debeli 40 ст). Razdjelni zidovi
~тeOи

Vitkost zida h!b Marka Marka zidnog elementa morta
М5 М75 М25 М5

10 4,0 5,0 5,0 6,0 7,0 9,0 11,0 13,0 10,0 13,0 16,0

12 3,5 4,5 4,5 5,0 6,0 8,0 9,5 11,5 8,5 11,5 14,0

14
CТdozv.

16

18

20

Za zidanje se upotrebljava produfni Пј cementni mort. Povrsina pojedinog zida neka ne prelazi 12 т •
2

kp!cm!

Za 1 т2 zida potrebno 4 М х 2 М х 1 М i 8 1 morta.

је

12 И

blokova

3,5 3,5 4,5 5,0 6,5 8,0 9,5 7,0 9,5 12,0 3,5 4,0 5,5 6,5 8,0 6,0 8,0 9,5 4,0 5,0 6,0 4,5 6,0 7,5 5,0

М

100

М25
М50

Zidovi debeli 12 ст slazu se u istom smislu kao opisani zidovi debeli 6,5 ст i 10 ст, аН пе sjekomice nego pljostimice, ра јт је stabilitet mnogo povoljniji. Zidaju se u duzinu do 5,00 m i visinu do 4,00 т. U seizmicnim podrucjima то­ гаји se zidati u produznom, а јпасе u уарпепот mortu. Za 1 т2 zida debelog 12 ст od opeke normalnog formata potrebno је 50 komada opeke i oko 40 1 (0,040 т3 ) morta. Za jednako debele zidove od supljih opekarskih blokova potreba materijala izracunava se prema velicini blokova.
Zidovi debeli 6,5, 10 i 12 ст mogu se prema potrebi slagati i tako da syaki komad viSeg sIoja prehvati jedan komad nizeg sloja samo za ~ оре­ ke (tacnije: 5,5 ст) а drugi komad nizeg sloja za ~ opeke (tacnije 18,5 ст). 1 tako slagani uzduznjaci tvore dobre tanke zidove (sl. 301).

М25

м

150

М50
М

100

М25

м

200

М50
м

100

susjednih stanova

то..

gu biti kroz pet visih etaza debeli 25 ст, а u ро­

drumu 38 ст. U etazama su preporucljivi zidovi od suplje Нј porozne opeke М 30-М 40 Нј od оре­ karskih blokova. Navedeni podaci mogu posluziti samo kao direktjva, а za definitivni projekt treba izraditi staticki racun i ргета пјети odrediti definitivne deЫјјпе zidova u kojima dozvoljena naprezanja пе smiju biti prekoracena.

SLAGANJE CIJELIH KOМADA ОРЕКЕ ILI BLOKOVA U NEPREKIDANIM DIJELOVIМA ZIDOVA

U onim dijelovima zidova, koji se пе prekidaju росесјта, zavrsecima i sastavima s drugim :iidovima, slazu se nacelno cijeli komadi opeke, odnosno cijeli blokovi, bez lomljenih komada. Komadi se slazu ро уес obrazlozenim орбт pravilima za slaganje Нј vezove opeke, а ovdje se daju posebni i detaljniji podaci za slaganje uzdшпјаkа i veznja ka, о blokovskom ili engleskom slaganju, te о пе­ koliko historijskih i specijalnih пасјпа slaganja Пј vezova opeke.
d

81. 299. Zid debeo 9 ст (Ј М) od opekarskih blokova modularnih diтenzija slozen uzduznjackim slaganjem

Slaganje uzdumjaka. Pravilnim slaganjem ри­ ne i suplje opeke u uzduznim nizovima, а s njihovim duzim stranama па liсјта, nastaju tanki zidovi debeIi 6,5, 10, 12 i 19,5 ст.
Zid debeo 6,5 ст је najtanji zid od рипе Нј opeke slagane sjekomice (nasatice), ра sirina opeke· postaje u zidu njezina visina, а visina opeke postaje debljina zida (sl." 298). Komadi se slazu ргета орсјт ргауНјта (sloiajnice 1,2,~т, sudarnice 1 ст, а syaka opeka viseg sIoja hvata ро 12ст dvije opeke nizeg sloja). Zida se рипот оре­ kom (ON _р), poroznom iIi lakom opekom i supIјот opekom s uzduznim supljinama. Visina ovakvih zidova neka пе prelazi 2,70 т а duzinaneka пјје preko 4,00 т. Upotrebljava se samo јасј produzni mort.
~uplje

Zid debeo 12 ст (1 opek,e) је normalni tanki zid od opeke slagane pljostimice. Izraduje se od рипе, suplje i porozne opeke normalnog formata, od suplje opeke s иzdшпiт supljinama, od supljih opekarskih blokova normalnih i onih s uzduzпјm supljinama kojima је siriria 12сrП (sl. 300).

S1.

30Ј.

Zidovi debeli 6,5 i ро v.. i

Ј2 ст slagani ~ opeke

s prehvatima

I

I

1I

I

I 0:';((.

slozene opeke normalnog formata slaganje)

81. 298. Zid debeo 6,5 ст od sjekomice. (nasatice)

!~~:Oo Оо..

(uzduznjacko

Za 1 т2 ovakvog zid.a treba 32 komada opeke i 20 1 (0,020 т ) morta.
3

п U -J,'~ &1 -;,.- .1 T/oCf't ра171t'l1 Slo;I'4
~aJ~&J~

I

*

R U

Nasi propisi odreduju najveca dozvoljena naprezanja pri centricnom pritisku (tlaeno naprezaпје) s obzirom namarku zidnih elemenata, marku inorta i па vitkost pojedinog zida (h/d = visina prema debljini) ovako:

Zid debeo 9 ст Нј 1 М nastaje uzduznim slaganjem opekarskih blokova modularnih dimenzija s uzduznim supljinama kojima је sirina 1 М, а visina 1,5 М ilј 2 М. Lezajnice i suda-rnice su ро 1 ст. Obicno se upotrebljavaju blokovi dugj 3 М i visoki 2 М (sl. 299).

f~\~

I

I

I

ј

I·.:[~

Tanki se Zidovi па '5vojim krajevima cesto sus g1avnim (nosivim) zidovima, а zidaju se oblcno tek onda kad zgrada stigne pod krov. Za .pr~kljucak se па glavnim zidovima ostavljaju ~IJeblne, raspori Нј istaci. Pri kasnijem zidanju zlda debelog 12 ст povezuje se оп s glavnim zidom nazupcanjem od И opeke, kao sto је podebljano oznaceno па slici 300, Qdnosno ~ opeke, sto је oznaceno па slici 301. Na spomenutim slikama debelom su crtom oznaceni i stepenasti prekidi ilј stepenovanje slojeva.
daraj~

l'ocrt l1tparn;h

sIDj~,a

Sl. 300. Zid debeo 1~ ст ()dpune, suplje i porozne opeke norma1nog fomiil.la, kаiГi (ја opekarskih Ыо­ kova sirokih 12 ст (uzduznjacko slaganje)

Zid deЬeo 19,5 (=::::: 20) ст) је kombinacija pljostimice i sjekomice slQzenih uzduZnjaka. Uz prvi sloj sjekomice slozenih kO'mada па liси zida slaZe .se ~a !1шјсји zida prvi i drugi sIoj' uzdшпја­ ka plJO~'tlffilce. РОУГЬ prvog sloja sjekomice slozenih komada па liси se slaZe treci i cetvrti sIoj

183 182

plj08timi~e, а па паНсј:u

iza пјјь' drugi sloj sjekomice. То зе ponavlja do predvidene visine zida (зl. 302). . -

. blokova .dugih 25 ст. Ope~a i blokovi s uzduznim S'uрlјiшiт.~ "'пе dolazeu obzir. Svaki komad viSeg '. sloja hvata cijelom svojoin 'duZinom ро !4 sirine dvaju komada nizeg stoja. Nazupcanje и vertikal. пот prekidu је р6 ~ opeke, а to)iko је pravilno s~epenovanje з10 jeva (зl. 303).

Blokovsk~ slaganje iИ engIeski ve~., Najcesee зе deblji (nosivi) zidovi" zidaju tzv. blokovsl<:im Вј еп­ gleskim . slaganjem opeke i1i opekarskih blokova. Uz Poznata' оре а pravila kod ovog nacina slagan ја karakteristicna је pravilna izmjena uzduinjackih i veznjackih slojeva па cijeloj visini zida.

Vertikalni prekidsvakog blokovski. slaganog zida је pravilno ~azupcanje od.!4 opeke,. а stepenovanje slojeva,. је nepravilno~ tj. 's !4 i ~ opeke.

~ . Izg/~d /Iit'~/ zid<x'

l'
7/«1'! ~,18,,1J., 16. ,'1<1. .sloja.
.
-,j'-41.~.t.-;f-

..... :::

~~:: :
'.

I

I

1

Т/ос"! paPТlj!, slojera

.+- ~'

4 - 2'~'

T!o(rt "'~PQrl1/h slo/~ya

« :10

Tlocrt

.

+4~ ~~'1.,ir-' ""'"""~ 7lt>pa7'ТlilJ sloj~,.f!Z.

5l. 305. Zid debeo 25 ст od риnе ili sup1je opeke normalnog /ormata (blokovsko slaganje)
1 :2.0

11

I

I

51. 303. Zid debeo25 ст od рunе ili suplje (resetkaste i sl.)· opeke normalnog formata (veznjacko s~aganje) . .

51.304. Zid debeo 29 ст (3 М) od opekarskih blokova modulirani11 dimenzija (veznjacko slaganjc ОВМ 30.20.10)

Zidovi debeli 25 ст zidaju зе od рипе i 8uplje opeke. normalnog formata kao i od supljih оре­ karsklh blokova. U sloju .uzduznjaka vide se oni па licu i па паliсји zida, а tako је i и slojevima veznjaka (sl. 305).

SI. 302·. Zid debeo 19,5 ст kombiniran od pljostimicc i sjekomice slozenilz s10jeva opeke I1Qrmalnog formata

Zidovi debeli 25 ст i deblji obracunavaju зе ро kubatulii (za razliku оо prije spominjanih tankih zidova koji se obracunavaju ро kvadraturi). Zid 2,00 m dug, 2,00 т visok i 25 ст debeo zauzilna tocno 1,00 т 3 • Z.a takav zid potrebno је tocno 403 kom opeke. U prak'si se (osobito u tgradama) u zidovima ostavljaju otvori ili supljine koje зе' пе odbijaj-u od kubature zida, ра зе zbog njih, kao i zbog eventualnog podebljanja lezajnica i 'sudarnica, smanjuje teoretski potreban broj оре­ ke. Ро nasim gradevinskim normama, kako је ",се spomenuto, nacuna se za 1 т'! zida 384 kom opeke
i2761it.morta;Zid debeo 29 ст (и modularnoj mjeri 3 М) zida se upotrebom blokova modularnih dimenzija kojima је duzina 3 М, sirina 2 М, а зато iznimno 1 М i 3М .(sl. 304). Zid delJeo 38 ст zida se od 8uр1јЉ opekarskiћ blokova dugih 38 ст (аН samo s vertikalnim supljin~ma). Slaganje је Јсао па slici 304. Zidovi od blokova kvadraticnih povrsina

Ovakav zid zida зе зато рuпот opekom пог­ malnog formata, а primjenjuje se kao nosivi zid тапјЉ zgrada najvise u ind~vidualnoj iz'gradnji. Takav zid daleko zaostaje za normalnim zidom deЬеliт 25 ст i ро nosivosti i ро sposobno,sti toplinske izolacije. Nepovoljno је i to 8to za pravilno zidanje lezajnice moraju biti raz1icite· debljine. Zid debeo 2 М (st~'arno: 19 ст) zida se uzduznim slaganjem opekarskih blokova modulamih dimenzija sirokih 2 М (stvarno: 19 ст) i dugih 3 М (stvamo: 29 ст). Blokovi se slafu kako је prikazano па slici 299. Takav zid jenosiVi i.ia.
Slaganje veZnJaka. Pravilnim slaganjem opeke ili blokova tako da јт је па licu zida kraca strana (tj. sirina komada) zidaju se zidovi debe1i 25, 30 i 38 ст. То su uglavnom nosivi zidovi, a1i dolaze u. obzir i Ьо ispune kanatnih konstrukcija osobito па vanjskim zidovima takvih konstrukcija. . Zid debeo 25 ст izraduje se od рunе Пј suрЏе ореЈсе normalnog formata i od opekarskih

(2 М х 2 М, 25 х 25 ст i 38 х 38 ст) .zidaju se saто izniтпо jer зе takvi blokovi upotrebljavaju u prvom redu kao polovicni komadi па poeecima i sastaviina zidova. Ukoliko se ipak upotrebljavaju. treba Цl smatrati рлје veznjacima nego uzdu.znjacima jer povezuju cijelu debljinu zida.

B1okovskim slaganjem zidaju зе zidovi debeli 25, 38, 51 i 64 ст, kao i sve .daljnje debljine koje medutim и praksi rijetko dolaze u obzir. Izmjenicnim slaganjem slojeva veznjaka i slojeva uzduznjaka ро сјјеlој visini zida dobiva Нсе svakog zida. bez obzira па njegovu debljinu, isti izgled, ра зе ро izgledu Нса пе moze zakljuciti debljina zida. Reske zida tvore па Нсјта zidova slike· pravilno slozenih blokova jednih povrh dr~­ gih. ро сети је пасјп slaganja nazvan »bJokovski«. Naziy »engleski« vez nastao је и proslosti, kad su. taj пасiп engleski majstori primjenjivali vise nego drugi. Daljnja karakteristika zidova s blokovskim slaganjem је ta da se и zidovima debclim 25 i 51 ст Ч slojeyima цzduzпјаkа vide 'uzduznjaci i па licu i па' nalicjll zida, а isto 'зе tako u slojevima veznjaka veZnja<;i vide i па Иси i nalicju zida. Tako је u svimzidovima kојlц\а se debljina moze oznaciti cijelim brojem. komada opeke (1 ор., 2 ор., ~ ор. Цd.). џ zidovima debelim 38 i 54 ст, odnoзпо и опimа kojima se·debljina moze izraziti cije~im ~ polovinom opeke, (1 И ор., 2 И ор., 3 ~ ор. ltd.), u slojevima kojima su па Нси uzduznjaci vide se па паНсји vezlljaci"au_sloJevima kojima su па licu' veznjaci vide se па nalicjll uzduznjaci.

81. 306. Zid debeo 29 ст (3 М) od opekarskih blokova modularnih dimenzija (blokovsko slaganje blokova 20-20-20 i blokova 20'10·20)

184

185

ст (З М) mogu se zidati od opekarskih blokova modu1amih штеnzјја speci-

Zidovi debeli 29

jalnimblokovskim slaganjem komada s povrsinaта 2 М· 2 М kao veZnjaka i komada 2·М·1 М kao uzduinjaka (sl. 306). . Zidovi deb~li З8 ст zidaju se najcesce od pune, а iznimno i od suplje opeke normalnog formata i od opekarskih blokova. Slojevi s licima uzduinjaka pokazuju па nalicju veZnjake, а slojevi s licima veZnjaka uzdnZnjake (sl. 307).

poredeni krizevi ро kojima је to slaganje nazvano. Takvim slaganjem postalo је i stepenovanje slojevapravilno s И opeke u svakom sloju (sl. 309).

skih zidova, па sudaranjima dvaju zidova i па njihovim krifanjima, dakle u razlicitim sastavima zidova.Prelcidi nastaju па krajevima zidnih istaka,
~~,.........е:~__;.&::~~Щ.~;Ј;;.;;;;;;.;I_аа.;• . е.llој

Za lomljenje dolaze u obzir samo odabrani zdrav.i i pravilni komadi jasnog zvuka. Zidar sjecicom zldarskog cekica oznacuje i zasijeca odmjereno

.'.- ...
....
3.- Н -

'.- ,,-

'.-.-

-.-

.

Ј.-·-

1.--. t,';
о.,

\~.i

О..

.... 1
1I

0:1

~o

ј;.
..
:: :

@ ... N~~ozern~Ko /b(J!~
d1Jrkt>/ Jla~a111(!

Т/ос.,.! 71~pa"71jl, sloj~va

i ..

~ Љ! . i 1'' ' 1 i
.slaga17Jt!

.
и

@... РО(;ЈЈо /!t' ~ot.sk(J

Т/ос,.! 17~ptr1'77i" sl(Jj~"a.

u

1: 10

.81. 310. Nizozemsko· i poljsko slaganje opeke debelom 25 ст

zidu

[}~- ~- ~
~
~.

::. :

:
fI

!

.: f.... I
'. . .
;~ ~.

-.".
I

~. I l' l' I' . !';11
11
Тlост-t

l/ 5'./ 9.,

(Ј.

itil. sloja
38

1: 10

Tlo€rt 71t'pa.r-717"h .slojeva
normalnog formata (blokovsko slaganje)

1~2.0

81. 309. Krizno ili unakrsno s1aganje opeke и zidu
debeloт ст

. пiјеstо I~ma i odbija komad udarcima tupom stra??т ce~lc.a. ~ko' pri lomljenju nastane nepravilna llIzakrlVI]ena povr~ina loma( kao npr. u slucaju n~, sl .. 311f~,. onda zldar suvisak otes~ sjecicom се­ klca, а prlllkom ugradbe lomljenog komada stavJja lоmlјепј ili previse otkrhnuti ugao u nutrinu zida. .

Sl. 307. Zid debeo 38 ст od риnе ili suplje opeke

SI. 308. Zidovi debeli 51 i 64 ст od рunе opeke nоу­ malnog /ormata (blokovsko slaganje)

Zidiwi debeli 51 ст zidaju se redovito od pune opeke normalnog formata, а tako i zidovi debeli 64 ст· i debIji (sl. 308).
Neld historljsld вaflni slaganja. U proslosti su se primjenjivali i takvi nacini slaganja opeke u zidovima kojima se uz pravilnu povezanost komada dobivala ljepsa i1i pravilnija slika koju па licu i nalicju zidova tvore njegove res~. Osobito se to uvaiavM9za щ. gole zi4(),,~od opeJre, tj. опе koji se izra4uju od odabrane ili speCijalne (fasadne) opeke, ра im se vidljive povrsine (lica а eventualпо i nalicja) пе zbukaju, nego im se samo zagla4uju reSke. . Poznatiji su takvi nacini kriZno, holandijsko i poljsko sIaganje. Kriino ili nakrsno slaganje је јеdnа varijanta blokovskog Иј eng1eskog slaganja. Blokovsko slaganje mijenja se utoliko sto se па poeetak svakog· dmgog visinskog sloja uzduZnjaka stavlja ро јedan vdnjak. Лkо је роееtni .ili prvi sloj normalпо slagan uzduinjacima, onda је dmgi sloj uzduznјаЬ treei visinski sloj zida. U tom slufaju stavlja se veZnjak па poeetku uzduinjaka treeeg, ре­ tog, sedmog itd. sloja. Тјте se па licu zida тје­ sto prijasnje slike blokova dobivaju pravilno rзs-

Holandijsko

ји

nizoze.msko slaganje

пајЬоlје

odgovara . za zidove' debele 25 ст i za oblaganje debljih zidova i zidova od drugog materijala. U slojevima uzduznjaka stavlja se iza svakog para uzdumjaka veznjak, dok se slojevi veznjaka slazu normaIno (sl. 31 Оа). P61jsko ји gotsko slaganje slicno је holandijskom, ali se i u parne i пераrnе slojeve iza svakog parauzduZnjaka' stavlja veznjak. Qvo је izniтап паёinslаganја u kojem se toleriralo da se sudarпјсе viseg i nizeg sloja mjestimicno poklapaju (sl.
310Ь).

SIAGANJE СIЈаIН 1 LOМUENIH KOМADA ОРЕКЕ ILI BLOKOVA U PREKIDIМA I SASTAVIМA ZIDOVA Zidanje ~ekog zida treba prekinuti прг. uz otvor za ugradbu vrata. Na jednoj i drugoj strani vrata taj prekid zida mora biti ravan za rзzli­ ku od· vec spominjanih nazupcanih i stepenastih prekida (stepenovanja) zidova. Ravni prekidi se nazivaju i ravni росесј ili 1;avrseci zidova јег se od njih obicno pocinje јН zavrsava slaganje op,eke za neki dio zida. Prekidi na'Staju па uglovima vanj-

zidn~ ~dub~na i пZ~јеЬјпа, ~ stupovi su zapravo kratkl zldoVl s raVnlffi prekldom па lijevoj i desnoj сeonој strani. ~a pravi.Inu P?vezanost u spomenutim prekidiта 1 sast3'~l.ma zldova potrebno је uz cijele komade opeke јј1 blokova slagati i pravilno lomljene i tesane komade. U prekidima i sastavima zidova slaZu se сјјеН i lomljeni ·komadi ро posebnim za to ~~vrde~im pravilima kojima se dopunjuju, а u nOVlje. Vrljeme donekle i тјјепјаји vee poznata ореа 1 posebna pravila slaganja u neprekidanim dijelovima zidova. Сlјеlа ореЬ I lотlјеnl komadl. Za pravilno slaganje opeke ili blokova u prekidima i sastavima zidova upotrebljavaju se osim сјјеНЬ jos i takvi lomljeni komadi kojima је duzina ili sirina tolika da se njihovim slaganjem postigne razmak izmedu sudarnica viseg i nizeg sloja пајтапје И duzine opeke. Racunajuei sa sudamicom od 1 ст izmectu susjednih komada upotrebljavaju se i lome komadi s ovim leZajnim povrsinama (sl. 311): cijeli komadi . 25 х 12 ст trocetvrtinke 18,5 х 12 с:П. polovinke 12 х 12 ст cetvrtinke ... _.5,5 х 12 .C~, remenjaci 5,5 х 25 ст,

Odstupanja od opc1h pravila slaganja opeke ПI bIokova.. U primjeru р~Чskоg (gotskog) slaganja opeke prl~~a~lOm па .SI.lCl 310Ь u cijeloj visini zida, а ро. s.re~ln~ ~jego~e slrlne, podudaraju se sudarniсе VlSlh 1 nlzlh slojeva u duzinama ро !4 opeke iza

186

187

L

preveza dugog' ро И opeke. Та vrsta zida је јпасе vrlo dobro povezana, ра је podudaranje sudarnica u пјети od davnine toleriranQ. Iпасе se ·и proslosti strogo uvazavalo pravilo о nepodudaгапји sudarnica viSih ,i nizih slojeva sve dok u пе­ kim drzavama (osobito u USA i SSSR) nisu priznati neki novi (ubrzani), odnosno specijalni naсјп! zidanja, u kojima је tolerirano i pretjerano 'p.odudaranje 'sudarnica, ра ti naCini nlsu opcenito usvojeni. Jedan umjereniji naCln zidanja s' neznatnijim podudaranjem sudarnica uveden је u Zapadnoj Njemackoj i definiran tamosnjim normama DIN 1053. 'Лm normama odobreno је mjestimicno ро­ 'dudaranje sudarnica viSih i nizih slojeva samo u ш.itгiпi pojedinog zida u duzinama od ~, И i !4 opeke ujednom smjeru s tocno odredenim ogran'cima od ~ opeke па spomen-utim trima duzinama ':l drugom smjeru (sl. 312).
~:+""т.

~vak'og

preldd1 zidova. Takvi prekidi nazivaju se jos i ravni poceci i ravni zavrseci zidova jer se па mjesta tih prekida postavljaju vec spominjane ы­ ljege i od njih se pocinje Пј se па njima zavrsava zidanje pojedinog dijela zida. U ravnom prekidu zid па stanovitoj visini dobiva vertikalan brid па Нси i isto takav па паНсји te ravnu СеОП1.1 plohu izmedu ta dva brida. Ravni prekidi tankih zidova (debelih 6,5, 9 i 12 ст) koji se zidaju slaganjem uzduznjaka pociпји se Пј zavrsavaJu u jednom sloju cijelim komadom, а u drugom polovinkom. Iza cijelog kao i iza polovinke nastavlja se slaganjem cijelih komada. Tako u zidu nastaju slojevi s prehvatima ро И оре­ ke Нј bloka (sl. 313), 5to pokazuju reske па liси.ј паНсји jos neoibukanog takvog zida.

Каvni

gog 2 М, ра se dobiva zid s prehvatima ро 1 М (од­ nosno 2 М па drugu stranu). Ravni prekidi zidova debelih 25 ст slaganih blokovskim пасјпот росјпји se u uzduznjackim
:00'0 -"', ,•• ;., ,.:,

,о., 'т-'" "'ј

__ t_ ".,:;".-:"''1'":'''

:"'Т' '1:0: .;".,;":] .

~--.a.-................._ _...... - • "
. ::~:

+~=;::::=!:::::=r==:6:::;"";"; ',:;:

,::1 ....

~~~~~~.::~З!~ . ~~~~~~)i ZZ9'~d /ll(~/.zida
Izq!ed /I/cejz../da'-;"

F=--~~~~::~~~~=r~~~:~~::~~ '.'::.1' I .. ';

\,.~.;.i-1

:;)

Drugi је nacin tr~dicionalni ~~o i prvi s роС~t-. kom u sloju uzduinjaka cijelim komadiЏla, а u sloju veznjaka сјјеliш komadom l' remenjakom iza njega (sl. 315Ь). Remenjak se lomi najteze -i, uz najvise o'tpada, ра se mjesto rеmепјаkц, sta-· vljaju dvije veznjacke troCetvrtinke. 'То је ројеф nostavnjen tradicionalni јН prakticni. nacin u ko- . .јет se kroz cijelu visinu :?ida pocetЏoe uzdtф1е &џ­ darnice poklapaju u dиzini od !4 opeke, a1i .. za" И opeke odmalmuto od Нса· ravnog prekida. То је ujedno treci П! novi (cetvrtinski) nacin (sl. ~15c). U danasnjoj praksi zanemaruje &е' drugi t:r:adi: cionalni nacin (s remenjak~m), ali se mn9go" рп­ mјепјије prvi tradicionalni nacin, dok se novi па-:­ cin kod nas tek uvodi. ' Ravni prekid zida debelog 25 сщ zidanog s veinjacima u svim slojevima тога se u svakom drugom sloju poceti s dvije uzduznjacke trocetvrtinke . iza kojih se dalje slazu veznjaci. То је tradicionalпј nacin koji se и takvom zidu пе m9ze zamijeniti drugim nacinima. " Ravni prekidi zidova debelih 29 ст ili 3 М то­ gu ~e izraditi па dva glavna nacina ovisna o,natinu slaganja blokova и neprekidanim dijelovima tak-.'" vih zidova. Zidovi te debljine slazu se najviSe Ыо­ kovskim nacinom od blokova 2 М' 2 М i blokova 2 М . 1 М, ра se па liсu i nalicju 'naizmjence ;е­ daju slojevi uzduznjaka i s~ojevi veZnJaka.·

•.....

:;if',-___ IJ ______-~ --.J__ t,-r, -- r:--- [--г-

,~J.~

',' -- - - - - - - .,... - - - - - - - ,- ,.. --t
L'I:} __
: ::
1

. .... +'' 11 .. - "'- - - - - ~ 1- - 1

1,'+ .., "",,1,' .

- - - - -",.,- - ~

t ~:.;
l'

',Ј о+.

"'1---:"-';"',- -[:-_________
11

4._

1

,;,,-.-~s,. - -с- -tf"';'
I .;.

r

I

~

1,

1 _________ -;-1_...Jr
,

4..ј.-

,1

4НS"

'1

,1k~'

I

.:10
.,: а,о
Sl. 314. Ravni pre,kid zida debelog 19 ст slozenog od supljih blokova тоtjц(а!.nih. dim:,f!nzija (dva nacina)

81. -312.

Duzine i oblici sudarnica koje se, ponovijim njemackim propisima u viSem i nizem sloju u иnи­ traSnjosti zida mogu podudarati

U danasnjoj gradevinskoj praksi primjenJuJu se tri пасјпа slaganja opeke il! blokova. Prvi је tradicionalni, teoretski ili trocetvrtinski nacin, d:rugi' је prakticni Н! pojednostavljeni tradicionalni пасјп, а treCi је novi Н! cetvrtinski паСјп. Tradicionalni nacin, koji se naziva i teoretski, jer se njime postizu prevezi koje teoretski propisuju орса pravila slaganja opeke, а trocetvrtinski, јег se u ravnim prekidima i sastavima zidova od lomljenih komada najviSe upotrebljavaj-u trocetvrtinke, primjenjuje se redovno u neprekidanim dijelovima zidova i u mnogim prekidima i sastavima u kojima: drugi nacini nisu povoljni. Prakticni nacin је pojednos'tavnjen tradicionalni ili teoretski nacin u tom smislu 5to se.U nutiini zidova toleriraju mjestimicna podudaranja sudarniеа Vi5ih i nizih slojeva, ра se teoretski potreban broj trocetvrtinski smanjuje, а zidanje se uslijed toga pojednostavljuje i ubrzava. . Novi nacin odstupa od tradicionalnog ро do:. zvoljenom podudaranju sudarnica visih i nizih slojeva prema spomenutim DIN-normama i ро пајсе­ scoj upotrebi cetvrtinki u prekidima i sastavima zidova, zbog cega se i naziva cetvrtinski паСјп. U daljnjem izlaganju izlozit се se prekidi i sastavi zidova па 5va tri, па dva ili 5amо па jedan na~in, vec prema tome koji је na~jn u kojem slufзј-и opravdaniji.

slojevima dvjema trocetvrtinkama, kim cijelim komadom (sl. 315а).

а и

veznjac-

Ravni prekidi tankih zidova izraduju se takoder stavljanjem па pocetak svakog drugog sloja cetvrtinke Н! troeetvrtinke (umjesto ргјје spomenute polovinke), ра se dobiva zid s prehvatima od !4 oOOosno ~ opeke ili bloka, а to su takoder рго­ pisani :z;idQvi. Ravni prekidi zidova debelih 19 ст, tj. zidova od modularnih blokova sirokih 2 М росјпји se u јednот sloju komadomdugim 3 М, а u slijedecem slo}u komadom dugim 2 М. Iza tih 'pocetnih komada mogu se slagati u оЬа sloja komadi dugi 2 М, ра 5е dob~va zid s prehvatima ро И bloka ;ili 1 М (sl. 314а). Drugi је пасin da se па pocetak jednog sloja stavlja cijeli· komad (2 М), а па pocetak slijedeceg 10mlјеni polovicni komad (1 М), а dalje se u оЬа sloja slaiu komadi dugi 2 М s prehvatima ро 1 М (51. 314Ь). Treci је nacin upotreba blokova dugih З М sa stavljanjem u svaki drugi sloj pocetnog bIoka du-

Prvi је nacin da se u svakom drugom sloju рос- . s dvije polovrinke bloka 3 М . 1 М koje se pQstavljaju kao veznjaci kroz cijelu debljinu zida. Iza tih 'veznjaka nastavlja se komadima 2 М' 2 М па liсп i komadom 2 М . 1 М па паНсји zida. U 'ostaНт slojevima росјпје se s komadom 2 М;. 1 М па Нси ikomadom 2 М' 2 М па паНсјu, sto se· и· istom sloju i dalje nastavlja (sl. 316а). ' Drugi је nacinupotrebom istih dviju vrsta Ыо-.о' kova, a1i samo s jednim veznjackim trocetvrtinskim komadom s povrsinom 2 М' 1 И М. (lQmljeпјт od komada 2 М' 2 М) koji se stavlja па ро-' cetku ravnog prekida kao veznj~k па паНсјџ iza uzduznjaka 2 М'1 М па poeetku Нса zida~ U tom пасјпи uzdиznjacki komadi povezuj1u veznjacke za !4 i ~ du.Zine (ИМ ilИ М). U ostalim slojevima
пе

188
L

189

I

pocinje se veznjackim komadom 2 М . 1 М па licu i isto toliko uzdшпјасkim komadom па nalicju zida. Iza tih, pocet~ih komada slazu se dalje па lice komadi 2 М . 2 М, 'а па nalicje komadi 2 М . 1 М (sl. 316Ь). Ravni prekidi zidov.a debelih 38 ст od opeke normalnog formata izraduju se n~ sva tri navedeпа nacina (sl. 317).

cetvrtinke u uzduinjackim i, cetiri veznjacke toocetvrtinke odvojene cijelim komadom u veznjackim slojevima (sl. 318а).

Pravokutni ugao је ~ajce5cj sastav skoro svih zgrada. Тај sastav је osobito vazan za ukrucenje zgrade protiv sila pottesa. Nasim је propisima predvidenoda se u podrucјјта u koj јта moze doci do potr~sa najjaceg intenziteta mjesto zidanih uglova izraduju vertikalne armiranobetonske veze, о сетuсе se dati podaci и odlomku о ukruсепји zidova."

nuta od tacke nutarnjeg kuta za ~ ili ~~ opeke naziva se karakteristicna sudarnica. Опа је karakteristicna ро tome 5to spomenutim pomakom omogucuje da svaki sloj veznjaka сјјеНт koma'dima preyeze опи sudarnicu koja и nizem sloju tece iz tacke nutarnjeg kuta okomito па Нсе veznjackog sloja. Zbog toga se slojevi uzduznjaka па­ zivaju prevezni s1ojevi, а spomenuta sudarnica iz nutarnjeg kuta koju prevezuje visi prevezni sloj 'naziva se prevezna sudarnica.

,~~(:':'T:"

...........-o-"!i!:.:~,.;
",

1'"

Х

:;~; {~

.; ....

,51. 318. Rami prekid zida debelog 51

ст

(tri nacina)
SI. 319.

Tradicionalnim nacinom pocinje se prekid и, uzdиznjackim slojevima s tri uzdumjaeke, а u veznјасют -sa cetiri veznjacke trocetvrtinke. Za svaka dva sloja ovog vrl0 cestog prekida u glavnim srednjim zidovima zgгаџа potrebno је ро sedam trocetvrtinki za svaka dva sloja zida, asvi odbijeni cetvrtinski komadi odlaze u otpad, аИ је tim nacinom potpuno zadovoljen teoretski prircip vezova opeke, kako se vidi па slici 317а. Prakticnim nacinom pojednostavnjuje se tradicionalni nacin tako da se u' veznjackim slojevima pocinje samo s dvije (mjestosa cetiri) veznjacke trocetvrtinke, ali se sudarnice za ~ opeke podudaraju и cijeloj visini prekida, kako se vidi па slici
317Ь.

Prakticnim, nacinom pojednostavnjuje se tradicionalni stavljanjem u veZnjacke slojeve ро dvijeveznjacke trocetvrtinke odvojen~ polovinkom (sl. 318Ь). ' Novim ili cetvrtinskim nacinom јо§ se уј§е ро­ jednostavnjuje саvni prekid. Uzdumjacki se slojevi pocinju tгiпiа сјјеНт uzdшпјасimа medusobпо odvojenim. cetirma uzdnZnjackim cetvrtinkaта. VeZnjacki se slojevi pocinju s dva сјјеlауе­ Znjaka icetiri veznjacke cetvrtinke iza njih (sl. 318с). ' U prvom (tradicionalnom) nacinu пета podudaranjasudaniica,ali је posao opsezan, а otpad ve1ik. U drugom (prakticnom) nacinu poklapaju se эudarniсе u uzduZnom,smjeru za ~ opeke, аН је posao ЬсЕ, а otpad manјј. U trecem (поуот) nacinu podudaraju se ро dvije uzdиzne i ро dvije poprecne sudarnice u duZinama ро И opeke, ali је posao пајЬпј, dok otpada иорсе пета. Ravni prekidi zidova debljih od 51 ст росјпји se logicnim dodatkom сјјеlш i 10mljenih komada naprijed opisanim prekidima па sva tri nacina (sl. 319). Pravokutnl.uglovl zldova. .Pravokutan ugao tvore dva zida kojima nalicja и tlocrtu zatvaraju kut od 900, odnosno oko tlocrtne ta~ke vanjskog brida , kut od 2700.

Ravni prekid zida debelog 64

ст

(tri nacina)

Sl. 320. 5heme slaganja opeke па uglu dvaju z.idova

, (dva nacina)

Za ~laganje opeke Нј blokova u sastavima pravоkutшh uglova d~laze u obzirtradicionalni (trocetvrtinski) i novi (cetvrtinski) nacin, dok prije spominjani prakticni nacin ле dolazi u obzir. Za оЬа nacina prvo је pravilo: Kad su tl nekom s10ju jednog zida uzduznjaci, onda u istoт visinskoт sloju arugog zida moraju biti veznjaci (s iznimkom zidova debe1ih 25 ст s veznjacima u istom sloju jednog i drugog zida kao i zidova od supljih opekarskih blokova' sirih od 12 ст). Tradicionalnim nacinom slazu se u slojevima uzduznjaka komadi opeke Bi blokova sve do Нса drugog zida, gdje se izraduje саупј prekid trocetvrtinkama kojima se сеlа\ Шl dnigom zidu vide kao veznjaci istog visinskog sIoja. Sloj veznjaka drugog zida slaze se samo do паНсја uzduznjackog sloja prvog zida gdje se s пјјт sudara (bez posebnog zavrsetka 10n11jenim komadima), ра tako nastaje sudarnica koja tece iz tacke nutarnjeg kuta okomito па liсе veznjackog sloja. Zavrsetkom ~zduznjackog sloja trocetvrtinkama onemoguceno Ј.е da neka poprecna sudarnica uzduznjackog sloЈа padn~ и tacku (vrhu) nutamjeg kuta, nego пај­ bliza takva sudarnica mora biti od tacke nutarnjeg ~uta od~aktlUta ~ i1i·~ ореkе~Тбvisпо о debljini Jednog 1 drugog zlda). Sudarnica koja је odmak-

Naprijed obrazlozeno moze se ukratko defini. rati ovako: Sastav pravokutnog ugla dvaju zidova s1aze se tako da se naizmjence prevezuje s10jeviтa uzduznjaka sad jednog sad drugog zida pri сети karakteristicna sudarnica preveznog sloja тora biti za o/.t ili ~ opeke odтa.knuta od tacke nutarnjeg kuta, а prevezna sudarnica тora teci iz (е tacke okomito па lice veznjackog sloja (sl. 320а). Novim ili cetvrtinskim пасјпоrn slaze se sastav pravokutnih uglova ро ovom pravilu: Naizmjence se prevezuje slojeviтa veznjaka sad jednog sad drugog zida, аи samo do nаисја reda uzduznjaka' llzduznjackih s1ojeva, gdje se stavlja onoliko уе­ zniackih cetvrtinki koliko ih dozvoljava sirina preveznog sloja. Karakteristicna sudarnica па preveznom s10ju mora biti za И ili ~ odmaknuta iz tacke nutarnjeg kuta, а prevezna sudarnica тora ~ec; i~ tog kuta o~omito па исе uzdu1.njackog sloЈа, v~1l. samo do n/egl!vog nаиСја. Uzdtl.tnjacki s10; Р ОСln lе od samog brtda ugla cijeliт uzduznjackim komadom (sl. 320Ь).

Novim ili cetvrtinskim nacinom роешјu se ш­ dumjacki slojevi ~ijelim komadima, а veZnjacki jednom troeetvrtinkom, jednim· cijelim komadom i dvije cetvrtinke. Dakle u svaka дуа sloja moZe· otici и otpad najvi§e И opeke' (ukoliko se ne upotrijebi u nekom drugom sastavu zidova)~ 1 и ovom nacinu podudaraju se sudarnice saтo u duzini оо W i И opeke kako se vidi па slici 317с, аН uz bdi posao i daleko тanјј otpad materijala. , Ravni prekidi zidova debelih 51 ст pocinju, se tradicionaJnjm nacinom sa cetiri uzdШnјасkе tro-

,

Pravokutni uglovi tankih zidova (6,5; 9 i 12

ст)

ce~ce kao ravn~ pregrade koje se па krajevima uplru u glavne zldove. Кad ipak treba sloziti pravj

;t p,raksi .suvrlo rijetki jer tanki zid<?vi sluze naj-

190

191

kut, treba postupiti ро pravilu i prikazanoj shemi za tradicionalni пасјп (sl. 321). Pravokutni uglovi zidova debelih 19 C111 ili 2 М najcesCi su sastavi onih zidova koji se slazu od blokova s povrsinama 2 М· 2 М. Na pocetku sva-

izmjence se prevezuje slojevima sad jednog sad drugog zida, ра је zbog povoljne povrsine blokova karakteristicna sudarnica odmaknuta od tacke пи­ tarnjeg kuta za 1 М, а toliki su i svi prevezi Ыо­ kova (sl. 324а).

s PQv
2M~

~;,~J'\ . ~~~aтa 2 М . 2 М kombiniranih s blokovima rS1

;\':'0>'

је slucaj kad se zidovi slazu od blokova

"у • У' k . 1 м а •to је cescl slucaJ• Jer se .d UZl ыl О. OVl '(3., М) na~el~o iskoriscuju kao uzduznjaci, а rJede lCао veZnJacl.

Pravokutni uglovi zidova debljil1 od 38 ст takoder se sastavljaju pez odstupanja ро jednom od obrazlozena dva паСјпа (sl, 327) ..

'f-2:J -.f
~"f~.· ~.

~7.5 -,ft,!.~:'r .

.:.

.'.I: ..... !1J .::. ~

• .

:.~::.
,,'

I

::: .

;:.:";" !~

\\
st. 321. Pravokutni ugao tankih zidova (6,5, 9 i 12

If'i

t
:'.:: .ј

N

~~~I PQ'l"ni ..sloj~"i -t
~:t'-+ .'~"~~~ ~::-'.. :-::.~.~

::

.

'.

ст)

v
Nepa.,.71i J/o}t'lIi

L><.D<

. '.?~~ .... :;::.'

t

1-====-.. ' ,

::T~г

..

kog sloja stavlja se па sam ugao blok s povrsinom 2 М· 1 М, i to и jednom sloju kao veznjak, а u (lrugom kao uzduznjak. Тај blok је celo preveznog sloja kojemu jekarakteristicna sudarnica odmaknuta od tacke nutarnjeg kuta za 1 М (!12 bloka), а prevezna sudarniea tece iz te tacke okomito sve do lica sudarnog sloja (sl. 322).

/

@ . . Tpcfefvrtin.1kO
s!aQa71je

.r

/tradicio71alno /

Н"ра,.71ј S!Djt."Vi:J t ® . .slaganjc /nоуо/ Cetyrtl'77.JKO
1:20
ст

:',::: IМ

51. 323. Pravokutni ugao zidova debelih 25

nacina)

(dva SI. 325. Pravokutni ugao zidova debelih 38 naeina)
ст

SI. 326. Pravokutni ugao zidova debelih 38 i 25 (dva nacina) (dva

ст

-ai~t1~~±1
.
::+rf'" i"~i:)~Д;:: ... ~"rJ!f5\1~ ~E. ,"J"'t1 !tI
i1.;r+i--r-I"f-Lp
",.!..+л

<--' !М '---с f~m~-r:н~

Ii

-:tt,

- "'rL"- ст ''Чf {Т'1 r.r:З=f$ Y М-'н.-;r. ~~ rIll~l!j ' "1Н s~ .;1 ::r ~) ;ј

'Pami ~/oJ~II/ , ,
I
ј

~~J~ ~1 }] Чтm~ ~'" (j~ ~n ~!!~~ t+-r a.l:.rtf:a::t ffЊЈ:Њ ~C?·Њ1.' ~J
'"1' ~,

rr.

Ј

1-I~.ft:l1-f !J~
r

1

l'

I

SI. 322. Pravokutni ugao zidova debelih 19

ст

ili 2

М

Pravokutni uglovi zidova debelih 25 ст slagaopekom normalnog formata ili supljim оре­ karskim blokovima sastavljaju se u sveml.l ро па­ vedenim pravilima i prikazanim shemama za tradicionalni i novi nacin slaganja .( sl. 323). .Nesto drugacije se sastavljaju zidovi debeli 25 ст ako su и svim slojevima veznjaci. U takvim slucajevima pocinje se svaki prevezni sloj dvjema uzdшпјасkiт troeetvrtinkama аа kojih se dalje slaZu sami uzdШпјасi. Pravokutni uglovi zidova debelih 29 ст ili 3 М slaZu se vrlo jednostavno kad su zidovi slozeni od blokova s povrsinama 3 М . 2' М kao veznjaci. NaniЬ

Najcesca kombinacija zidova debelih 3 'м prikazana је па slijedecoj slici. Pravokutni ugao tako slaganill zidova pocinje se u veznjackim slojevima veZnjackim blokom 2 М· 1 М iza kojega se па Нсu slazu blokovi 2 М· 2 М, а па паliсји Ыо­ kovi 2 М'1 М kojima su sudarnice pomaknute za 1 М od sudarnica blokova па liси. U ovom sastavu i sudarni zid, kao' i preyezni, moze se slagati s Ыо­ kovima 2 М . 1 М па liсu i s blokovima 2 М ' 1 М . па nalicju. U tom slucaju u v·isem sloju па liси jednog i drugog zida тогајu biti blokovi 2 М' 1 М kao uzduznjaci. Prevezni slojevi mогаји uz nalicje uzduznjaka poceti lоmlјепјт trocetvrtinskim Ыо­ kom s povrsinom 2 М' 1!12 М. Takvim lomljenim blokom тога poceti i sudarni sloj uz preveznu. sudarnicu (sl. 324Ь).

@... Sla9a"i~ hlсЈоуа. s
81. 324. Pravokutni

I

'ЛIера'Ј'#ТI; .1lojevi
I I
I

I

II

I
i

I

Wepar.,ni ,.,.14,eIl4
I . I

I i

I
.
ili 3
М

/~ir:;77im РОУТ'.iirю­ та JJI'211f/n'fl e

Pravokutni uglovi zidova debelih 38 ст sastavljaju se tacno ро pravilima i shemama za tradiсiопаlпiШ novi nacin (sl. 325). Ovi·sastavi su пај­ cesCi pravokutni uglovi skoro svih zgrada koje se zidaju opekom normalnog formata. Pravokutni uglovi zidova debeli1z 38 i 25 ст takoder su vrl0 cesti sastavi koji se izraduju ро jednom·'i1idrugom obrazlozenompravilu i prikazanim shemama (sl. 326).

11l/
ст

ивао

zidova debelih 29 (dva nacina)

9lljast1 чl0П ztdova. U danasnjoj gra4evinskoj praksi sastav si1jastih uglova је dosta rijedak јег su pravokutni uglovi jednostavniji i prakticniji, dok siljasti dolaze u оЬиг samo u specijalnim slucajevima. Za slaganje ~iljastih uglova vrijedi 'pravilo: U sastavu siljastih uglova -treba паатјепсе prevezivati slojevima veinjaka, ali samo donalicja uzduznjaka sudarnog sloja. Karakteristicna sudarnica u preveznom sloju тога biti odmaknuta od taCke· nutarnjeg kuta za !4 ili ~ opeke. Prevezna sudarnica тога teCi iz spomenute tacke okomito па uzduznjake sudarnog sloja koji se preduzuju do sa. mog ugla i zavrsavaju lomljenim i pravilno priklesanim komadom dugim Ьагет ~ opeke. Najcesci је od inace rijetkih sastava siljastj ugao zidova debelih 38 ст koji se bez odstupanja slazu ро navedenom pravilu, а tako se slazu i si~ ljasti kutovi zidova drugih debljina (sl. 328). Tupi 'чl0П ztdova. Tupi uglovi su takoder rijetki sastavi, а slazu se па dva glavna паСinа. Prvi је nacin povoljan kad konture lica оЬаји zidova zatvaraju u tlocrtu kut manji od 1350 (а dakako veci od 900). Tada se naizmjence ргеуе­ шје slojevima veznjaka, аН samo do паНсја uzduznjaka sudarnog sloja i do prevezne sudarnice koја tece iz tacke nutarnjeg kuta okomito па Нсе sudarnog sloja. Uzduznjaci sudarnog sloja pocinju

192

193

L

samom uglu lomljenim i pravilno pritesanim komad?m ~ugim viSe od ~ opeke. Karakteristicna sudarnlca .1 u ovom sastavu morabiti odmaknuta od nutarnJeg ugla za ~ ilј· ~ opeke.

па

i~ra~iti па ~гyj napr~jed opisani' паСјп. Drugi па­
СlI~. Је O~ObltO povoljan za gole zidove od opeke k~Jlma IIса ·zatvaraju. spomenuti kut, kao ~to su прг. gra~evine . osmorokut'nog tlocrtnog oblika (Оkt?gош: 9QO:+ '450 = ~350), јег se па licima jedn.og 1 drugo.g zlda пе v~de .lomljene i tesane povr81пе ugl~vшh troeetvrtlnkl, kao 8to se vide u рг­ ,,:от .пасшu sastava tupih uglova i u sastavima sio

Pravok.utDa sudaranJa Zldova. Ce5to se jedan

Pravokutna sudaranja tankih zidova (6,5, 9 i 12

lJastlh uglova.
.....~ ..... -1t.--.L

.

......--.....
. +-- и'---,f'/:;:~:/:~:;:'~~;:';: ::..~:~~~.~~
ј4. .о'

:,.-:

Ра1"n" sloj~yi

Ра"71ј .sl"i~"i
+--18
~

~?~::?i.':.~::\ ~?:?:
/ ....
УаЈи nutarпJI.

1:&0

Sl. 329. Tupi. ugao zidf?ya debelih:.18 'ст koji zatvakut mаnЈ! od 1350

.

zid (sudami) pod pravim kutom sa5taje 5 drugim (glavnim) zid~m, ра dok 5е 5u':iarni zid u mjestu .sudaranja prekida, dotle glavni zid i preko mje5ta sudaranja tece u svom smjeru па jednu i drugu stranu. Najcesci su takvi slucajevi pravpkutnog sudaranja razdjelnih i veznih s glavnim vanJskim i nutarnjim zidovima u zgradama. . Za pr~vokutna sudaranja veznih i glavnih zido-': уа predvidjeli su nasi tehnicki propisi da seu seizmickim podrucjima najjaceg intenziteta mjesto zidanih sastava izraduju armiranobetonske vertikalпе veze, о сети се зе dati podaci u kasnijem оЬгаzlaganju. Sastavi zidova u pravokutnim sudaranjima sasvim su slicni sa'Stavima u pravokutnim uglovima, аИ kad se prevezuje slojevima sudarnog zida, onda .' iz tacaka' оЬа nutarnja kuta tece ро jedna prevezna sudarnica, а kad se prevezuje slojevima glavnog zida iz tacaka оЬа nutarnja kuta tece samo jedna sudarnica. Tradicionalnim пасјпот sastavlja se pravokll tпо 'sudaranje zidova ро pravi1u:" Naizmjence se prevezuje llzduznjackim slojevima jednQg i drugog
zida, аи tako da se samo prevezni slojevi sudarnog zida pocinju (ili zavrsavaju) trocetvrtinkama па licinza veznjackih slojeva. Uzduznjacki prevezni slojevi glavnog zida prel.aze preko mjesta $udaranја bez ikakvog prekida. 'Sudarni veznjacki slojeуј

treba pocinjati cijelim komadom preveznog sloja .tako da karakteristicne sudarnice uz lijevu i desnu st.ranu spomenutog pocetnog komada Ьи­ du оо lica i паНсја 5udarnog komada odmaknute od zidova .debelih 6,5 ст, ро 9, odnosno 9,5 ст,

ст)

se

пюzmЈепсе sloJevlma veznjaka, аН samo do suda~nice koja tece· tacno iz tacke vanjskog ugla oko-

u .dru~om naci.nu. sastava tupog ugla prevezuje

~ltO па. prevezni .sloj i do prevezQe sudarnice koJ~ tec~ lZ .tacke nutarnjeg ugla okomito па sudar.П.l sloJ, аl1 .sax:no do nalicJa uzdиznjaka sudarnog zld~. U sloJevlm~ uzduznjaka роСјпје se iz tacke vanJs~og ugla trocetvrtinskim komadom s lomlje?o~ 1 tesa~om. sudarnom рl0Ьоm па strani уе­ znJa~a s kOJlm se sudara. Тјm trocetvrtinskim ko~adlma u~~иfnjackih slojeva i veznjackim koma-

sudarnog zida росјпји se сјјеНт komadima uz preveznu sudarnicu nanalicju prcveznog sioja. Sudarni (veznjacki) slojevi glavnog zida pocinju se cijelim komadima uz preveznu sudarnicu па Нси kao i опи па паНсји sudarnog zida. Кагаlџегјstiс­ пе sudarnice u preveznim" slojevima тогаји biti odmaknute od оЬа nutarnja kuta za ;4 Пј ~ opeke (sl. 331а). .

(;4 ор.). Takvim prevezima dobivaju se pravilni odno$no' jednaki. prehvati u slojevima glavnih zidova (sl. 332) ..

kod zidova debelih 9 ст ро ? ili 10 ст (1,1 М јН 1 М, ргета tottie da li је prevezni blok dug 2 М ili 3 М), а kod zidova debelih 12 ст ро 6,5 ст

Pravokutna sudaranja zidova debelih2 М (19 ст) od 'opeka~skih ;blokova modularnih dim~nzija kojima је povrsina 2 М· 2 М izrac1uju se tako da

SI. 327. Pravokutni ugao zidova debelih 51 i 38 ст . (dva naCina)
Р<? оуот pravil,:,- bez odstupanja U~lOVl zl~ova debelIh 38' 38 ст kao

dlm~ (.s lIClm~ И. ?p~e ~ .potpuno su osigurani

pravl1nl ~revezl nlZ1h 1 V181h slojeva, kao 5to su k~d drugI~ sastava osigurani odmakom karakteris~lcne sudarnice za ;4 Нј ~ opeke od tacke nutarnJeg kuta. Nije nepovoljno 8to okomita reska teСе.ро cijeloj visini vanjskog brida tupog ugla jer se .su~a~ce iza tih refaka пе poklapaju. Vrl0 је povoljno sto sva Iica pocetnih komada па samom ugl? pokazuju svoje tvornicke а пе lomljene роvr81ne. г
'~aoprimj~r

se prevezni slojevi sudarnog zida росјпји bl!Jkom kojem је povrsina 2 М . 1 М, ра lice takvog bloka pada u Нсе glavnog ~ida. Tako se dobivaju prevezi u svim slojevima ро 1 М (sl. 333).

slazu se tupi i zidova dru-

glh deblJlna (sl. 329). Drugi' ~acin. prif!1je.njuje se za sastav tupih uglova od 135° 1 veCIh-lаkо se i takvi uglovi mogu
'0

,
~;: .. z

..,,'-~~ ..... "'"

пr~111

..........

~ .... а~-irч rt31i]

.

1.111:1.1

иЈ 111

ШШI.

o.vog drugog I1acinaprikazuje se tUpl ugao dvaJu zldova debelih 38 ст (sl. 330).

G. . tirJf,k tJ1./fradrV
.slaqa.7/ja

N~parni .sI<!l~Уi--"---' .5;'(111(1' frol~tyr­

.. .i ,.,

iа~i

;

-€ :-~::;

--- H~III' ::Е'§ ~
=--=--_ h

I'!'!'!'!

"IШП' 1111]11
I!шаl,
ј---:;

~ H~pJ,." slJ,i~ri' Т 'т I ·1

~

~!l:; =--=--::а
1··

=[ј::

r.".--т
I

--- - --::..-,
1-'0'

§а§

:..-=-а

~

--~~

Т,

.
,

P~r"i sloi"i

l' I .' 1 I

. т t ~ to

Sl. 333. Pravokutno sudaranje zidova debelih 19 ст
(2;М)

Sl. 328. Siljasti ugao zidova debelih 38

ст

194

~".·'o ~1·,O
~~ ~,
...

Za novi nacin vrijedi pravilo:. Naizmjence se prevezuje veznjackim slojevima, ali samo do па­ liсја ,reda uzduinjaka sudamih slojeva, gdje se veznjack~ . ~~()j poCinje.s. 0:noliko vеzцјасkil1' trocetVffШkГ kolilёojn aozvol.tav1r-sirina-~ sloja. Daljnji su uvjeti i5ti' kao za tradicionalni nacin (51. 331 Ь ).

Рrаvоkutrщ slldaranja zidova debelih 25 ст od opeke normalnog formata ili od' supljih opekarskih blokova izraduju se u 5vemu ро citiranim pravilima i prikazanim зЬетаmа za tradicionalni i novi Iiacin (sl. 334).

195

u

(3
пј

Pravokutna sudaranja zidova debelih 29· i 19 ст i 2 М) izraduju se u slucajevima kad је glavzid debeo 3. М, а sudarni 2 М. Prevezne slojeve
М

skim blokom 2 М ' И М iza njega, ра se dobivaju prevezi u slojevima sudarnog zida ро И М. Ako s{ mjesto spomenutog cetvrtinskog komada stavi сј­ јеН komad kojem је povrsina 3 М· 2 М, оndа се se' daljnjim slaganjem blokova 2 М, 2 М dobiti u sudarnom zidu prevezi ро 1 М.
+--Ја
'

т- 'ОЈ --,1&
j\~~~',~1, !".t~Ш~

::';-,
;.'

r;;;::.~~~ ?>~:.~. :.~~:.~

--r
Ра,.,,;

.......

s!oj,.,i -+- 2Ј ---.Ir..
.~.:.'~ ':-::~.': ~.:': ~ ~ ~":

\\

IH""

Љ.,.17ј

.sloj,vr:
"Ј F-- J~

---,f 'iГl:":':',:~<{~

• .".. ..4t
: : : ; .... ' •, ' . . . . . . •

'о о :~
.:

:,~·":'o'.:.
NtlptZrt1i

G). .. т,.оlttуг:frТ1Skо
s/aga.71)t!

s/t:Jjпi

1- :."-\';0 (.;." ..<.:'11 Ш:~
оо .::~
'"

..><.а.;:><:.

..;.,,::;ј ...

': ::~.~ t

ni nosivi zidovi i па njih postavljaju horizontalne (stropne) konstrukcije kroz sve etaZe zgгade. Nenosivi (pregradni i razdjelni) zidovi podiZu se naknadno, а povezuju se s glavnim zidovima naknadnim pravokutnim sudaranjima za koja se u glavnim zidovima unaprijed, tj. prilikom njihovog zidanja, тогаји ostaviti odgovarajuci pristupci i udubine, odnosno n,!-zupcani prekidi ili nazupca1#а, kako Ьј se osigurala dobra povezanost u takvim sudaranjima. Nazupcanja s udubinama па glavnom zidu debelom 25 ст izraduju se tako da se. па mjestu sudaranja u slojevima veznjaka mjesto cijelog komada stavlja trocetvrtinka (za prikljueak zjda debelog 12 ст), odnosno dvije tcoeetvrtinke (za prikljucak zida debelog 25 ст). Slojevi иzduznjaka сјјеlот svojom sirinom prelaze preko udubina od !4 opeke koje ostaju iz ugradenih troeetvrtinki. U te udubine naknadno se prikljueuju prevezni slojevi sudarnih zidova kojima su prije .ugra4ene troeetvrtinke ravni poceci (ili zavrSeci), а sudarni se slojevi poCinju сјјеНт komadima od nalieja glavnog zida, ра па tom mjestu nastaje prevezna sudarnica (sl. 339а) .

@... с~ti'т:tl'nslrо
ganJe

N~parnl'

o:~··:·::/~~l
.slo/t'yt'
J14i

Ј 20
ст

51. 337. Pravokutno sudaranje zidova debelih 38 i 2S
ст

(dva nacina)

51: 334. Pravokutno sudaranje zidova debelih 25 (dva naCina)

~~

sudarnog .zid.a treba pocinjati blokom kojem је povrsina 2 М . 2 М tako da ти Нсе padne u Нсе· glavnog zi.da. Svi ostali blokQvi оЬаји zidova preklapaju'se u duzinama ро 1 М (sl.335).

v.·,. . . ;.-" ....

-...",.
.\~~,.. ~

r-'~~

,:".~.!\

.', :'0 ";.' .~:.

:::.'.:?

:;.:':.~?~.~~!t:~.:}~ ~~~~\;r .........

.....lI88!roL- - --.У-- --_.-:--~

...._~-______ l _______:.·~j i
.',· ... ,и:••·,;

;.

_.

Ј

~1I.'""......,i'o

51. 336. Pravokutno sudara1tje zidova debeli1z 38
(dva nacina)

ст

.':.: ..:.::.:.;.:.. ~

. .......; Tlo,c1'tye!njaёltЈ;' s/9~ya

1·"t::f'П

,,'с 11... ' I

'I,[]r'1.' '

glay.:r.li:!a;

f--2.."-Т ~~':!'f:~ ::'/<::'.:;

1"0'1'
.--'--

Iflr:ЩI

Pravokutna sudaranja zidova' debelih 38 ст

III~!I~ .. ""
....

~1Ш -0.-- --0-- -' ~ .§]Ј.
.м! a-rnr' jr~le.,i'

-

----

__.- I

- --::=-~

" ~-~ -

slazu se u s-vemu prema citiranim џvamа praviliта i prikazanim dvjema shemama (sl. 336). U istom smi.slu slaze se opeka za sudaranja zidova debelih 38 i 25 ст (sl. 337), kao i za sudaranja zidovadrugih debljina.
Pravokittna sudaranja s promjerom deblji11e glavnog zida rjesavaju setradicionaJnim nacinom

т II

i

51. 335. Pra.vokutno sudaranje zidova debelih 29 i 19 ст (3М i 2М)

tako да uzduznjacki prevezni sloj prevezuje уесоm svojom sirinom preko cijelog sudarnog sloja, а па mjestu srnanjenja izradi se ravni prekid s onoliko uzduznjackih trocetvrtinki koliko' ih zahtijeva smanjenJe d'ebljine zida (sl, 338а), Novim пасјпоni prevezni veznjacki sloj glavnog zida prevezuje vecom sirinoiIl sloja samo do nalie· ја uzduznjaka sudamog, Sloja.Nataj prekid treЬа poceti s onoliko veznjackih cetvrtinki k6liko јћ zahtijeva' smanjenje~irine sloja (sl. 338Ь). Pr1stupci I udublne (пazuр~ја) za naknadna pravokutDa. sudaranJa ZI~oVa. Pravilno oi-ganiziraniт zidai"skim tadovima роcШu se Пајрпје glav51~·338. ··Pravokutno.sиdaranje .. zidova debelih 38 i 25 ст kad.· se l.id debeo 38 ст iza sudara nastavlja

"'2.0

51. 339. Naknadno sudaranje pregradnog zida s рпје podignutim glavnim zidom. па kojem su ц' tu svrhu ostavljena naz.upeanja (udublne ili istaci)

Mjesto skupljih veznjackih blokova kojima је povrsina 3 М' 2 М mogu se u glaynom zidu ~lo­ kovskim nacinOln 'slagati jeftiniji komadi kojima је p~vrsina' Z М· 2 М u kombinaciji.s uzdиznjac­ kim blokovima kojima је povrsina 2 М . 1 М. Uzduznjaeki blokovi stavljaju se u preveznim 'slojevЦna glavnog zida па паНсје, а u sudarnim slojevima istog zida па njegovo lice. Tada treba prevezni sloj sudarnog zida poceti blokom 2 М '1 М sa Сеtпtin-

Nazupcanja s pristupcima ili istacima ostavljaји se па mjestima sudaranja u veznjackim (sudar· пјт) slojeviI!la glavnib zidova debelih 38 ст (ili vise) р('(;јпјanјет prevezno~ sloja sudarnog zida troeetvrtinkom i prvim иzdиznjakom koji је onda za !4 opeke istaknut od naliej~ glavnog zida. Рге­

kao l.id debeo 25 ст (dva naёina)

vezni slojevi sudarnog zida naknadno se nastavljaји"11а istaknute pristupke, а sudarni slojevi па udubine izme4u pristupaka (sl. 339Ь).

, 196

197

Nazupcanja s pristupcima i udubinama omogu-

cvrscu povezanost glavnog i naknadno zidanog sudarnog zida. Pristupci istaknuti za ~ opeke ostavljaju se u svakom 1., 5., 9., 13., 17. itd. veznjackom sloju glavnog zida. UzdиznjaCki. slojevi normalno prevezuju bez istaka Нј udubina, а u svakom 3., 7., 11., 15., 19. itd. veznjackom sloju ostavljaju se udubine od ~ opeke. U tako ~azup­ сапе' prekide povezuju se i mortom ugraduju '510jevi 12 ili 25 ст debelih sudarnih zidova (sl.· 340). Za naknadna sudaranja zidova debelih 6,5 ст пе 05tavljaju se u glavnim zidovima nazupcanja, nego se izraduju uzljebine ili raspori, 5to се se obrazIoziti u jednom od slijedecih odlomaka.

сuји

Kosa sudaranja z1dova. Ako је 5udarni "zid рге. та gћlVПom koso usmjeren, treba :izraditi sastav kosog sudaranja ро pravilu: Prevezuje se naizтјепсе 510jevima veznjaka jednog i drugog zida, аН prevez veznjackih slojeva 5udarnog zida prekida se па паНсји uzduznja'ka glavnog zida koji se slaiu па'Нси glavnog zida bez prekidanja па тје­ stu sudara. Za karakteristicnu i preveznu sudarniси vrijede vec izIozeni uvjeti. kod slicnih sastava. Ро navedenompravilu rije5eno је kao primjer koso sudaranje zida debelog 25 ст 5а zidom deЬеНт 38 ст (51. 341).

Pravokutna krii.anja tankih 1.idova (6,5. 9 i 12 ст) izraduju se bez odst.upanja od citirano~ pг~­ vila аН se паротјпје da Је u preveznom 510Ju kп­

zanJa zidova debe~ih 1 М па mjestu krizanja uput-

по staviti blok dug 3 М (umjesto 2 М) јег se 51а­ ganjem ostalih blokova dugih 2 М dobivaju рге­ vezi ро 1 М, 5to је za modularni si5tem povoljniје od preveza ро у2 М koji nastaje ako su svi Ыо­ kovi dugi 2 М (sl. 344).

~:::' ~;Y:~~;~f.:
.,х'

Jf-

a'l'o\-,

~jt:r..:'.1

ti:+"~

П~ ~T~

..

.... :.

1 ...

.t1' П'~]~ .~ tЮ;·Ј ..,..r,. .. .. ј tf~l-; rf~:i1t~~ ~и·~·" lfir Ш rt ;• ~+! ,::1.,..1.. ,н .. ,Ј1..........~ [~ "tt.~ r::,"",;;~~ ~:c.
Ј

н.! a:f~

.' ....
и"'

-

...

r!~

~&..t'::::4:'~:~;.ir~~

-,,-

r.....y.~::-.::.....-:-:!!-;. - Ј. =- jii..~.':-"-:"-"':.=.-= ~"a''''''~::'''·Г~~4·::.~'')'~ -".- !~-:,,;ft=.~.... ,~ .......,.•.,!,!!

Io(,.'......:;,::~":::.;;:~:..:...;. - .Ј.- ":=)I"';'=~'~"_':.~~-"--'~~LМ
.....

~,...: ......:!~:'...;;';

-

2.-

r~':",,::":'--""''-:''~l
р,.'4,1- JMZ Utlu!ЈЈ"" ,.

м.ра7"n; ."Iojt*yl

. .:.. :.:. :.•. . .• .... . ч

~.: .';:~ ~.it.'
Ра,.l1'· s/"it*yt'

'~~H . . . . .сс,,;,n
4а10

~~tffi

~':' ~:J

~

оЈН ij~ ~,1

;r;..;,;.;:...:..;,-...--:•.-~
-"'"".::-.---

...."

O~"'''; ~Io.o"

~~M_4.-~~~
Pr~Ji'lr Itrdz ruluhint ; ,"1а­
Ј~9'q,,-д'4а

;,fo.kt ~Z,tkz :~:'~·;~·YЦ':~'.:~

Sl. 341. Koso sudaranje zida debelog 25 ст sa zidom debelim 38 ст . Sudaranje ·triju zillova је specijalan slucaj ko·

N~pa'l"71i

@... Slttma.k rt1.a71;a @ .. .5hhfJt.I !tri{an;a" ~.
p~yeZlva71Jem

..s/oj,..i ... ...

NI!p~,.nt· .sl"j~yi

f:. ~~ji ~:;~

'..

R'

H~pa."n; sl(Jj~"i

'1'1 """ ",'If"'"'"l~OI
(2М)

.,

m~ .....

..

Sl. 345. Pravokutna kritan';a 1.idova debelih 19 ст

lIZ·

rezI ya1'l1~т

Уn'71Ја"

;Sih sudaranja ili :kombinacija pravokutnih i ko5јЬ sudaranja. Rjesava se ро poznatim pravilima izmjenicnim prevezivanjem veznjackim i uzduznjackim slojevima. U prikazanom primjeru sudara triju zidova deЬеНЬ 38 ст (sl. 342) prevezuju u neparnim sloje- -

4ulniaCKim slo/,. "ima

llr,-", sJtJjtyt'7fJa .. ,10

risti~ne sudamice u preveznim slojevima odmicu

Pravokutna. krii.anja zidova debelih 19 ст (2 М )izraduju se vrl0 povoljno upotrebom blokova kojima su leiajne povrsine 2 М . 2 М. Karakte-

SI. 343. Shema 1.a slaQanje opeke и pravokutnom kritanju ztdova (dva nа.ежna)

se od taCaka nutarnjih kutova и.l М, ра su i prevezi svih slojeva ро 1 М (sl. 345).

1----1

---··r···'т ~:.:r • , .. ".

.

• -. ".: I •• _ .L••••..:.•. ~\~ -'k ••

i= '.:~:'~ ~ -t

"'" •.,,,...,.---- _. --_ '-' ;\. : :t-...--t
"~~

,

..IL_________
.

~

.'0

: ••• :::.

N,pa,.ni sl(J;~.. i
SI.342. Sudaranje triju zzdova debelih 38 cmod kojih dva medttsobno 1.atvaraju kut od 90' а s trecim kuteve . od 135'

1
I

vima zidovi oznaceni s 1. ceni .5а 2 i 3.

а

u parnim zidovi

o~na­

i :20

Sl. 346. Pravokutna krif.anja zidova debelih 25 ст
"Ј._

Sl. 340. Naknadno

sиdaranje па stepenasto ostavljene udubine i istake и glavnom zidu (dva' primjeraJ.

Pravokutna krllanJa zldova. U sastaw pravokutnog krizanja dvaju zidova паizmјtшсе se рге­ vezuje ПЈ slojevima veznjaka ili slojevima uzduznjaka 5 poznatim odmakom karakteristicne sudarnice и preveznim slojevima. То је rijetki sastav dvaju zidova koji se slaZe samo cijelim, bez lотlје· nih komada opeke (sl. 343). .

..i @"Z,·Joqrem . (i)... Zio'ovi~. a~b. Ьеlz.' 9t:m
I

Nt!parni sloje..z·

NеЈОtЛ'ni s/ojev,' Neparпz' !Iojeri

~..• Z,'dov; t/,-...:::;.Ј. ј,1i 11c",

(~

I

SC 344. РrаvоkutnаkfifQitiјг~tаnkih zidova (6,5, 9 i 12 ст)

Pravokiltna krii.anja 1.idova debelih 25 ст od opeke normalnog fОПI1аtа ili od 5upljih opekarskih blokova rje5ava se bez odstupanja, ро citir~~ пот pravilu i prikazanoj shemi (sl. 346), а \510 tako se rje§avaJu i kriZanja zidova debelih 38 i 25 cin (sl. 347) kao i zidova d11lgih debljina.

198

199

1

Pravokutno krif.anje zidova koji poslije krif.anја mijenjaju 'debljinu rje~ava se \upotrebom l,om-

ljenog komada u prevemom slojti' na mjestu gdje prestaje veea ~irina sloja (sl. 348) ..

Armiranobetonske vertikalne veze и pravokutnјm krif.anjima z.idova obrazlozit се se u odlomku
о. ukrueenju

Slaganje opek. ~z udubine 'po~pun? је. slicno

zidova.

~ ?..'' :.~ :'...::"""'="'Ii-==...,r ,-!il' =i,. /.cei. : !~;n
.

,...f:i:-···....... .

--.lt--_......

k.:~ '.<.:'
".

-t·:;.•:..; ~ :.ј,Ј
.. ' .:·.·.::·. .:._.·:.J"~ ~..:
'.

~

'.

.......",'............,.... . . . . . ;:. ... [::: : : : '

• -.

..

..-..a;.;.;..~".c~г~o:..-~
. .......:.• ... ... .. ::;.:.:
.. .. ':.::.'..

: .~ : (~.,:j~.' Ј'" :t."~:' ~.':.

;;i .. :(:

':'j~:!
t.!· __ • .

...

Kosa krl!anja zldova. Kosa kriZanja zidova takoder su rijetki slucajevi koji se rje5avaju kao i . pravokutna krizanja, аН se komadi uz prevezne sudarnice moraju 10miti i tesati prema kosini preveznog zida. Kada jedan ili оЬа zida pos1ije krizanja mijenjaju svoju debljinu, mora se prevezivati veznjackim slojevima tako da se ~iri dio preveznog sloja prekine па nalicju uzduznjaka sudarnog sloja, а prevez se nastavlja smanjenom 5irinom sloja (з1. 349) .

slaganju za istake Jer se svakl dlO zlda lzmedu dva istaka moze smatrati udubinom prema tim istacima, kao 5to se i dio zida izmedu dviju udubina moze smatrati istakom prema tim udubinama (sl. 350Ь) .

~no. Istaci su u panUm sl0jevima. veznjaci (s 10mljenim komadima gdje to zahtijevaju ореа pravila slaganja, a·preve.zne sudarnice t:ku .iz ta.c~e . svakog nutarnjeg ugla poprecno па l1се 1 паlIСЈе glavnog zida (s}. 351).

~~...u..--'-'i.....L-~L-JI Pa.rn z'/yttillj« l Jij 3!t1/ћ-i

.

fl~

:.:.

....

81. 347. Pravokutno krif.an;e zidova 'debelih 38 i 25

ст

10:' ... Slа9Я71Ј~.La i{tr;zk~. @ ... S(a9tZnijj'1(!,.uz'ft:lu.. ~ lIа lt с и , 11апци дhl.ne па си I "иЈQаt:lеЬеlоg'З8сm Itl.iu zi 'Od.71em

No!pczrn,·/иz~l?j~lt.i/$I4I;n,i N~"",~uZ"r.t;71J.~cJiISliJi~.~i

од

. . ' ... :.... '/..

SI. 350. Nacin slaganja opeke za istake i za udublne па zidovima .
'!'--1а

;~~;~~ :~ ,; -: ~:~ ~'\~~~

..

----.r

~Ъ.-~
11': ..•...-:..• • .

..,.,..,.'1,.",.·. ' .. \.

Ра,.n; .J1(Jj~Yi

81. 349. Koso krizanje zidova od kojih se jednom iza krizanja smanjuje debljina.

Као primjer .slaganja opeke ili blokova и istacima prikazuje se pilaster 64 х 13 ст па Нси i dva pilastra 25 х 13 па nalicju zida debelog 25 ст slaganog u svim slojevima veznjacima. Istaci su u neparnim slojevima uzduznjaci s ravnim prekidiта па pocecima i zavrsecima trocetvrtinkama (osim kod istaka dugih 25 ст u kojima nisu ро­ trebni lomljeni komadi Iia ravnim prekidima).· Prevezne sudarnice teku iz tacke svakog nutarnjeg kuta uz Нсе i nalicje preveznog sloja цzdu-

SI. 352. Уес; .jstaci па debljem zidu

Ра.,.n;

s/t1}~Yi

t----, ...
ni~-..:..·;,::I·;.':I..,!;r.

"f--'. . '":----,f' : \::: ' ............
оо,,,,!:." ."!.~ ,ОО";,,

;1'-"'-+

.,ft--s.--".. -,г-- 3. ----,fc.

:i.{·;.~.~:~;~.~.\~
,.1:

';~.::~:~; ..
ОО

Neparni sl,!j~.,i

t,.i::.::

:ii/i

'~::';"'., ·~·..Y~f·11

.f/IJJ~Yi

Нера7"71"

;;~:j) ii~:~IП
-,f-S$--,f'
S

Istacl I udubIne. па ztdovlma. Lica i na1icja zi· dova rasclanjuju se u nekim slucajevima iz prakticnih ili estetskih razloga vertikalnim pojacanjiта ili istacima. Dosta siroka i istaknuta takva ро­ jacanja nazivaju sepilovi, ша i manje istaknuta pojacanja su pilastri, а ројасапја s таlот sirinom i istakom nazivaju se lizene. Udubine па: licilna i nalicjirna debljih zidova izraduju se uglаvnоп: ..: prakticnih' а rjede iz estetskih rai!oga;Uduoiiie S,Гiiaimе potrebIle. za smjestaj'zidnih ormara i ormarica, hidranata i sl. Ма­ пје udubine potrebne su za ugradbu vertikalniћ cjevovoda u zidovima, povezivanje tankih zidova s debelima i ·sl. Manje udubine nazivaju se utljebine Пј raspori, patim izrazima treba zamijeniti па па­ ~im gradili§'tima uobitajeni njemacki izraz »~H­ cevi«.
Slaganje opeke ili opeka.rskih blokova za istake

Као daljriji pr1mjer prikazuju se veci istaci па debljem zidu (51. 352). . Manji istaci(lizene) od !4 o.peke poeinju se i zavrsavaju u.uzdufnjackim slojevima uzdtdnjackim trocetvrtinkama' s odlomljenim i pod 450 zatesanim nutarIljim krajnjim uglovima. Tako prevezna sudarnica tece od tacaka vanjskih kutova koso pod 4511 u nutrinu glavnog zida, аН samo !4 opeke duboko, .zatim tece u uzduznom smjeru da pri drugom kraj~ pod 450 skrene do tacke drugog nutarnjegkuta (sl. 353). Komadi iza ovog Нса

r
~-----,~------~

SI. 353. 5laganje opeke

и

istaku od

у..

opeke (6,5

ст)

-;f-- II--:f-

@."Tp(}lttV7"tr'ТJS k() S/tl9tl17je

®. ~ Cef"'rtr'n Ј,

slo9a11j~ f. 20

51. 348. Pravokutno krif.anje zidova kojima se iza krif.anja smanjuje debljina (dva nacina)

uglavnom је i8to kao 81aganje u pravokutnim sudaranjima gdje istak treba smatrati kao kratki sudami zid s ravnirв prekidom па Нси istaka. Treb~ primjenjivati poznata pravila о prevezivanju i odmaku karakteristicnih sudarnica od tacaka nutar· njih kutova (~1. '2C;Љ~).

N~par7'Ji

.s/ojt!ri .

I I 'tI

81. 351. Рriтјеrmаnјiћ-istiikа (pilastra) па исu i naIicju zida

istaka тогајц .blti vemJacke troeetvrtinke. U veznjackim slojevima preve.zne sudarnice teku iz ta.. caka nutamjih" uglova okomito па smjer glavnog zida. ~aQ pririijer. slaganj~' opeke u zidnim udubinaта prikazuju !se udubine' 9~ . 26 ст па liси i 40 . 13 ст па nalicj1i jednog debelog zida (sl. 354).

200

201

1

Uzljebine ili raspori s povrsinom 14 х 13 ст izra4uju se u zidovima debelim 25 ст i debljim, а slше najcesce za smjestaj vertikalnih cjevovoda ј odvoda (sl. 355а). Uzljebina Пј raspor istih di-

va vertikalni raspor sirok 8,5 ст. U taj raspor naknadno se ugrac1uju pocetni komadi pregrada debelih 6,5 ст sa sudarnicompo 1 ст па svakoj strani ispunjenoj mortom. Takav se ргјmјег vidi па vec spomenutoj slici 355а. Za veei broj vertikalnih cijevi ili' vodova izraduju se uiljebine 27 х 26 ст, а ро potrebi i veee (sl. 355Ь). Ako' prakticni razlozi zahtijevaju takvu sirint\ koja ne odgovara modulu 13, onda se slaganje dopunjava lomljenim komadima udaljenim za И opeke od spaleta udubine. Uzljebina siroka 1!4 opeke ili 33,5 ст izrac1ujese tako da se naizтјепсе, sad па jednu sad па drugu spaletu stavlja najprije сјјеН veznjak, а аа njega fю dvije veznjacke cetvrtinke (sl. 356).
шlјеЬјпе

Stupovi. Od opeke i opekarskih bIokova zidaju se uglavnom stupovi kvadraticnog i pravokutDog tlocrtnog oblika jer ti oblici odgovaraju z~ pravilпо slaganje komada.

~ -,ј. ,f.- 1.'Ј -.f Не;'ат, ј!. Parni sl.

Е:Ь z,

tш [2[2Ј1ШЈ
Ne!'(JTn7

[ZJ2J~ .. +-Ја,
----.\'-

sl.

'. .r--. ---:--fS8

Par711 sl()J~vt

@ ... 5tup 25-25 ст

®~ .5tt.lP J8'15c~

.

1: 2.0

51. 358. 51aganje opeke u stupovima 25' 25 ст 38' 25 ст

supljih opekarskih blokova odgovarajucil. :Нmеп­ zija (sa slojevima, bez njih ili sa 6udarnicama). Stup od opeke normalnog formata slaze se s dva uzduznjaka uuzduznjackim i dva veznjaka-, и veznjackim slojevima, ра је to. jedan od rijetkih sastava bez lomljenih komada(sl. 358а). Cim se jedna stranica produzi' za И 'opeke (povrsina 38' 25 ст), mora se u uzdшпјасki-m s~ojevima slagati ро cetiri uzduZnjacke trocetvrtinke, dakle s usporenim poslom i znatnim otpa40m' (s1. 358Ь) .. . , Stupovi s povrsinom presjeka 38' 38 ст od opeke normalnog formata tipiGan је pr~mjer пе­ dostatka i prednosti poznatih triju nacina slagaпја opeke. Tradicionalnim, teoretskim ili troeetvrtinskim nacinom takav stup u svim. slojevima cijele svoje visine iша ро §est uzdumjackih odnosno veznjackih trocetvrtinki bez ijednog cijelog kОП1аdз' (sl. 359а). Lomljenje i tesanje svakog komada usporu'

51 354.

Уеса

udubina па иси i debelog l.ida

1!1аn!а па

nalicju

izra4uje se i za naknadno sudaranje l.idoст 5 glavnim zidovima, аН se u svakom sloju naizmjence, sad па jednu sad па dmgu stranu шlјеЬiпе, ugr~c1uju lomljeni komadi 5 liсет od 4,5' ст, ра se kroz cijelu visinu zi~a dobiva debelih 6,5

теnziја

51. 356. Uiljebina 33,5
,

х

n!еm

26, ст s cetvrtinskim slagaopeke

51. 357.

Ud~ina

dubf,Jka

~ opek~

(6,5 ст)

51. 355. Uiljebine 8,5 ·13 ст, '14 ·13 ст i 27·,26 ст

Zidne udubine duboke samo И opeke izrac1uju se tako da se 11 ргеvеzпощ (uzduhtjackom) sloju па spalete udubine stavljaju troeetvrtinke s odlomljenim i pod kutem od 4541 pritesanim nutamjim ug!<>vima. Tako prevezne sudarnice teku iz оЬа nutamja kuta udublne .pajprije pod kutom od 45° u nutrinu zida !4 opeke duboko, а onda prelaze u uzdnZni smjer, paralelno s liсещ preveznog 'Zida , (sl., 357).

Stupovi su skoro redovito nosive konstrukcije koje svojom razmjerno malenom povrsinom mora- ' ји preuz.imati razmjerno velika optereeenja, pa.ih treba izraditi upotrebom komada odgovarajuee kvalitete (marke) u 'produznom ili 'cementnom 'о mortu, ,а slaganje mora potpuno zadovoljiti ореа i posebna, pravila. Zbog toga se stupovi od opeke ili blokova пе' smiju.ni projektirati ni izrac1ivati u tlocrtnim dimenzijama koje пе odgovaraju pravilnim mjerama 'opeke ili blokova. U gradevinskoj ,tehnici i statici smatra se stuроm опа vertikalna nosiva konstrukcija kojoj је omjer vis~ne' i kraee stiani~e 4 Пј veCi od -4 (аН пе veCi od 20). Тај se omjer naziva i vitkost stuра. Tehnickim p~opisima, је od.redeno do koje se granice smije opteretiti stup s obziromna njego, vu vitkost, kvаlitеtџ opeke i vrstu morta, ра se prilik.om projektiranja' i izvedbe moraju potpuno uvazavati ti propisi.. . о Stupovi su пе samo samostalne konstrukcije odozgo povezane i optereeene gredama, serklaziта ilukovima i dгцgiт teretima, nego su stupovi i kraei dijelovi zidova izmedu otvora za vrata (те­ duvratni stupovi) i otvora za prozore ,(meduprozorski stupovi) koji takode.t;, preuzimaju razmjerпо ve1ika optereeenja ра moraju biti pra"ilno dimenzibnirani i izradeni. Stupovi s povrs"inom presjeka 19 '19 ст zidaju se stavljanjem opekarskih· blokova istih stranica jednih povrh drugih" па lezajnice od produznog morta. U takvom stupu пета sudarriica. То su иорее stupovi s пајтапјот povrsin6ffi presjeka dozvoljenom za zidane stupove. Ako је takav stup 260 , visok npr. 2,60 т, onda mu је vitkost ,20= 13. Za stup te vitkosti, zidaц od blokova marke 200,u produznom mort,u dozvoljen је naprijed s~omenu­ tim propisima napon~ 10,7.kp/cm2, odnosno па ро­ vrsinu jednog takvog' sщра do~oljeno је vertikalno opterecenje od 20' 20 . 10,7 = ~.280 kg. Stupovis pov,rsinom.presjeka25°· 25 ст zi~aju. se vrlocesto od opeke normaInog formata ili оа

posao, а otpad u svaka dva sloja ро 12 cetvrtil1ki predstavlja 3 cijela komada opeke. "Prakticnim (pojednostavnjenim teoretskim)·: nacinom i u uzduZnjackim i veZnjackim slojeviта .potrebne su samo ро dvije trocetvrtinke, аН . kroz cijelu visinu stupa podudaraju se sudamice па dva mjesta u duzini ро И opeke (sl: 359Ь). . Novim (cetvrtinskim) nacinom treba u svakom sloju slagati ро cetiri trocetvrtinke i ро dvije cetvrtinke,ali se sudarnice nigdje ne podudaraju (sl. 359с). DakIe ni ovaj nacin, koji је u drugiln sastav;.ma najpovoljniji,.u ovom sastavu nije povoljan, uglavnom zbog' potrebe razmjerno veIikog broja trocetvrtinki. U drugim sastavima ovaj пасјп Tijetko treba troeetvrtinke. Stupovi 5 povrsinom presjeka 64' 38 ст slaZu se najpovoljnije 'novim nacinom, 'РО' kojem su u uzduinjackim slojevima potrebne dvije trocetvr-

је

202

203

1

tinke i 6etiri cetvrtinke, а u veznjackim samo jedpolovinka (sl. 360). Tradicionalni nacin za ovaj presjek zahtijevao bi ро 14 trocetvrtinki tl svaka dva sloja.
па

Mel1uprozorski stupovi su kraci dijelovi zidova izmedu dva sU5jedna prozor5ka otvora.

"'::: ,1

r

"': ':'~'! -,
.:

.

1')

;~

"lt

..l ---,Jf-,r

о:;::,
Ра.7'nј s/cjt'/li
~

~~------~4

.l
м

..

Prema vr5ti prozora i nacinu njihove ugradbe spalete uz otvor mogu biti ravne, kao naprijed 5pomenute spalete uz otvore vrata, ili s pristupciта uz vanjska licada se па te pristupke naslanjaju (upiru) doprozornici~ Za slucaj ravnih spaleta meduprozorski se stupovi pocinju i zavrsavaju' ро pravilima о ravnim prekidima i5tO kao meduvratni stupovi. Pri5tupci па meduprozorskim stupovima izraduju se najcesce u sirini vz opeke (12 ст) od Нса zida s istakom od vz ili !4 opeke (13 odnosno 6,5 ст racunajuci i sudarnicu). Istaci manji od vz ili !4 ореке izraduju se od 10тlјепЉ komada koji su za toliko kraci od vz ili !4 opeke, koliko иује­ tuje velicina istaka, а lomljeni 5е dio ugraduje и nutrinu zida. Za tzv. »dvostruke« pro~ore odgovaraju najvise istaci od 8-13 ст. Slaganje se РОСЈпје u uzduznjackim slojevima trocetvrtinskim ili do daljnjill 5 ст skracenim komadom па liси stupa i s odgovarajucim brojem trocetvrtinki па spaleti. џ veznjackim slojevima se u pristupak stavlja polovinka ili komad do 5 ст kraci od polovinke (sl. 362а).

cinje cijelim ili do 2,5 ст skra~enim komadim~, а spalete s normalnim trocetvrtl.nkama. ~ ve~~Jac­ kim slojevima па istak se stavlJa cetvrtlnka 111 komad 2,5 ст kraci od cetvrtinke (sl. 362Ь) .. Najcesci poceci ilЈ zavrSeci. ~edup!ozorsklh stupova s istakom.6,5 х .1~ ст (~1 kraclm.od. 6,5. ст) rnogu se slagatl tradlclOnalnlm, praktlcnlm 1 поvim nacinom (sl. 363).
сuјu о

nost najblize spalete od ugla zgrade ( Uug) ~a~ i udaljenost su?aranja vezn~~ zid~ (uz) оо na~ bl1fe spalete s obzlrom па dеblЈШU Zlda (dz ). ~rl рго­ jektiranju i realizaciji zgrada u spomenu~l~ pod~ rucjima strucnjaci se moraju tacno рпdгzаvаtl tih propisa. (sl. 364).

Mel1uprozorski stupovi z~rada u se!zmickim podrucjima u .slu~~jevima po.tr~sa uvellko odlu-

SPECIJALNI NACIN ZIDANJA

odrzanJu 111 katastrofI tlh zgrada, ра su

N~paт-ni .5!()i~"'I'

1:10

SI. 360. Stup 64' 38 ст sa slaganjem opeke па cetvrtinski nacin

Stupovi s istacima zidaju se ро poznatim рга­
уШта о

ravnim prekidima i istacima, а opeka se slafe ili tradicionalnim ili novim паЫпот bez velikih razlika u upotrebi lomljenih komada (sl. 361).

Zidanje је rucni rad koji obavljaju kvalificirani radnici-zidari uz pripomoc (»podvorbu«) nekvalificiranih radnika ilј radnika niПh kvalifikaсјја. Zkiarski је rad, kao,i vecina rucnih radova, razmjerno spor i skup. Osim toga su i kod nas i drugdje zidarski kadrovi vrlo deficitarni, ра su te cinjenice za gradevinsku struku vrlo nepovoljne. Da Ы se pri zidanju opekom ili blokovima ipak postigao bolji efekt i 5 тапјЈт brojem kvalificiranih zidara, pristupilo se u nekim dr~avama (osobito u SAD i SSSR) specijalriim nacinom zidanja i izradi nekih vrsta kombiniranih zidova i zidova od specijalnih opekarskih blokova. Ovdje се se sasvim ukratko prikazati neki specijalni nacini zidanja i zidovi, аН s opaskom da u dosadasnjoj gradevinskoj praksi nisu stigH do masovnije primjene. Anterifki pojednostavnjen1 i пЬrzani naan zida· U tom se ;nacinu znatno zanemaruje tradicionalno pravilo о nepodudaranju sudarnica u sloje-ујта. Тај nacin dozvoljava da 5е neke uzduzne sudarnice podudaraju cak kroz pet visinskih slojeva" ра se tek u svakom sestom sloju ,povezuju veznjacima. Za primjer 5е pokazuju tlocrti slojeva i presjeci jednog tako zidanog zida debelog 1vz opeke i drugog debelog 2 opeke (51. 365а). Organizacija samog zidanja је takva da kvalificirani zidar slaze samo prekide, sastave i liсе zida (krecuCi se ispred lica), а pomocni radnik rasprostire mort i slafe ostali dio zida uz nalicje '(krecuCi se iza na1icja). Zid debeo 20peke (па slici 365Ь) zidao Ы se tako da pomocni radnik па pocetku rasprostire mort i .napreduje prema kraju dionice, а zidar s pocetka stavlja prvi sloj veznjaka (и presjeku па slici 365Ь ozn. 1) napredujuci prema kraju. Medutim se pomocnik sa svoje strane vraca па pocetak i slaze sloj veznjaka (ozn. 8) uz nalicje prvog sloja па licu te rasprostire mort povrh slozenih komada prvog sloja napredujuCi prema kraju dionice. Zidar se medutim vratio па pocetak te 51aze slojeve (3, 4, 5 i 6) па licu, а iza svakog njegovog sloja ро opisanom nacinu pomocnik slaze nutarnje slojeve (9, 10, 11 i 12) rasprostiruci) svaki put mort povrh zidarevih i svojih slojeva. Dok zidar slaze veznjake (13) i uzduznjake (14, 15, 16, 17 i 18), tj. slijedecih sest slojeva, dotle pomocnik slaze jos nedostajale uzduznjake nizih slojeva (19-27) i stizeda popunjuje iza zidara jos nedostajale vise slojeve. Tako se taj zajednicki rad zidara i pemocnika ponavlja jednako za svakih daljnjih sest slojeva. Ргепiа podacima mogu zidar i pomocnik u osamsatnom radnom vremenu ugraditi oko 6.000
пја.

Sl. 363. Ravna spaleta medup"rozorsko~ sty,pa s pristupkom 6,5' 12 ст slozen па tТl nасmа

naSlffi propisima za podrucja seizmickog i~tenzi­ teta VП, VПI i IХ stepena odredene makslmalne sirine prozorskih otvora (50), minimalne 5irine теduprozorskih stupova (ss), maksimalni omjeri visine i sirine tih stupova

,

(v §;
s

)

,пајтапја

udalje-

1- 20

SI. 361. Stup sa istacima slozen trocetvr:tinskim i се, tvrtinskim nacinom Mel1uvrat1'li stupovi su kraCi dijelovi zidova izmedu dva vratna otvora 5 vi5inom.od stropne kon-

strukcije do donje рlоЬе nadvoja ili grede nad otvorom. Uz otvore za vrata ~bicno se озtаvlјајu ravne spalete, ра 5е meduvratni stupovi moraju izraditi s ravnim prekidima. Ukoliko 'se СЈ pojedinim slucajevima moraju izraditi~palete' s pristupcima, treba postupiti ро obrazlo~enjima 'ZЗ takve spalete uz prozorske otvore. Sirina otvora za vrata mora biti ро 1-1 ст па svaku 5tranu veca od vanjske sirine dovratnika kako bi se оп mogao pomicati i pravilno патје5titi za ugradbu, bez obzira па eventualne ј:юgге­ ske u vertikalama spaleta.

.I
Sl. 362. Meiluprol.orski stupovi s pristupcima 13 '12 ст i 6,5 '12" ст

V!LlёINЕ
'ОМЈЕЯI

ЈЕlиuёКА PdDIlUllA/fri n~ 't>parn.st'epena/
ю!

x:m

!!

So------mа~Ј.
Vs: $s--- 71Юlts.

3,5'0'"
Јр

3,00"'"
~:

2.50""
2;i~o~

ss----··m;11. 'i.so >. 61tc.m ~~o~71tm
..

..

90,,...

2,:-i
12.9ст

za tzv. prozore ,»krilo па krilo«, jednostгuke prozore i okvire ostavlja se ista1,t pristupka samo 4-6,5 ст. Istak se u uzduZnjackim slojevima ро-

uug-_.- rnin. иас i z... тi77.

102.с.т

·Н5' С,:М

"~

;.. dl!bJ,i71t:t yez nО9 .,r.it!a /

SI.364. PrQpisi .Z4. y~liqil1~3!1J!.QrJ!J.stup'p,,!a, па zgradama sa zidovima od opeke па Sell.mlCklm podrucjima triju najopasnijih stepena

204

205

Ј

nutom americkom nacinu. Za рптјег se pokazuje пасin slaganja opeke и mectuprozorskim stupoviM~ s pristupcima u kojima se sudamice podudaгаЈи па vecim дшinата i kroz tri sloja (sl. 366).

F=~=-~=V~
с
,

-

•. -

14 40

." .,

-" _ Ј, _

1"==*===-=0-10.....-...

~~~~~~~~~~~3.l1 г

(.;:

Iјј
• i\

-

'" -

F--+"""'=p-+--

~l

ш
~.::'

1

I

[~ ':i~:
:

....

Zldov1 od specijalno forml.raJ:iih opekarskih blokova. Inozemna opekarska industrija proizvodi uz оЫспе jos i specijalIlo formirane suplje оре· karske blokove kojima se poboljsavajupozitivna svojstva blokova, osobito s obzirom п~ topHnsku izolaciju, medusobnu povezanost" Ьгzшu ugrad· Ье i s1.

v
4

.,

-3._ 2. _
у

"""'-0-==-""'==+--

I

~

-.f. _

~~~~~~~~
~, Ј/ој

I 1I
~.:;1
i7.~:~{5:

-#•.s/oj

I
:~::

r

:....

....

ь

J.~:' 6.

.

:~',

s/oj

3.sloj

1:.'
:',

.
О.'

1."

Ј.

i S. Ј/О/-

I 11 I
::!:.
~1:'

3 ..sloi

јl
1
I
~~~

Obloge od fasadne opeke попnalnо! formata. Za ove obloge predvidje1i su propisi nasih stan· darda рипи .(ON-F) i suplju (ON-FS) fasadnu opeku kao i suplje opekarske fasadne blokove (OB-F). U praksi najcesce dolazi u obzir ukupna debljina zi· da (s oblogom) 38 ст i blokovsko slaganje opeke. U takvom slaganju se u slojevima vanjskih zidova . fasadna opeka ili fa~adni blokovi naizmjence stavljaju sad kao uzduznjaci, sad kao veznjaci па 1ica tih slojeva, dok se па nalicja istodobno slaiu ko· madi druge vrste opeke ili blokova, аН iste marke i uvijek s upotrebom ргоdчzпоg morta. Ро dovrseпот zidanju oblozene povrSine. se odozgo prema dolje s fasadnih skela ciste i ispiru, а reske pravilno i fino zagladuju produznim mortom. U visini serklaza ili armirano betonskih konstrukcija uz njihove l'ezaje"obicno se slaze odgovarajuci broj slojeva obloge s polovinkama umjesto , sa cije1im komadima. Tako se radi zato da se пе bi previse smanjivala povrsina presjeka serklaza i lezaja, kao i zato да se пе poremeti vertikalni ritam, 'uzduznjaka i veznjaka па licima zidova (sl. 369).

Sl. 367. Specijalni zidovi s Нсеm i naисјеm od opeke izmedu koje је ispuna od lakog betona

~i

Od mnogih takvih sistema prikazuju Бе dva iil Zapadne Njemacke, karakteristicna ро tome sto se i vertikalne sudarnice i horizontalne lezajnice u zidu od takvih blokova lоте .zbog nJihova speci· jalnog formiranja (sl. 368).

2. Ј/ој

·11
N~par."i .1/")(""; f,.,ri~j
l<oAOpntq«110 ____ ...... _•..... _. .-.jar;;c.l?la о;ниа ок., Љ' О/иЈ Ка.т;'Т'о.Т10 ",.ekid(1";m (.,.t(1 mo. .. _illp~a OJXkr:1 Он.}' l<a.,.i.,.o.11o punim cт1a.ma. ... :.......armiranob~t. urJlai, ~1И1' и/1Ctf'

2 ~/oj

~Г,~,-.-----,г-<;:;;ч.~\~,....--,гr~ lY): ·
0 . ·..510)f';li zida tk- ® . . c.5/0J~yj z/o'a
h~/D9 З8 ст

)

d1(, аттl~-поЈ~t, str,,!'__

4:200

t:·\ij(, Ј/ој
1.

~,~~fli::.ij.:.'.•·,: ":," :, _,: , . ~
4:

'1. .sloj

"
8q

51. 369. Obloga od fasadne' opeke па zidu оо opв:"bt normalnog formata

I

l.slo/·., ~ ~..:Jtup J8'S((m s

,
'0

. p,.iJt. ~S'.{lcm

\!V... .5tup 6~·61t(m S РТ/Јјuрcl'ma б,s .. 12,т
1':\2.0

~oj

Sl. 368. Specijalno formirani opekarski blokovi za zidove (Zap~ Njemacka)

'/cg

st (7"

04:20

Sl. 366.' SovjetsICi nааn slaganja opeke и debliim , meduprozorskim stupovima (sistem' prof. Onesclka)

SI. 365, Americki nacin slaganja opeke kojim se pojednostavnjuje i ubrzava zidanje

komada opeke (blizu 15 тЭ zida, а to је 5-6 puta viSe nego sto nase gradevinske norme predvidaju za tradicionalni nacin zidanja. Sovjetskl nafin иdanЈа. U poslijeratnoj obn6vi uvedeni su u 50vjetskom 5avezu mnogi racionalizatorski i novatorski postupci и gradenju i izradi pojedinih konstrukcija kao i u nacinu zidanja (.»5tahanovske metode«) .. Protesor Onescik uveo је pojednostavnjeni i ubrzani пасin zidanja opekom vrlo slican spome..

R.azliCite· sistеще zidova, прг.пiјеiоvitе zidove, usa~iili su Popov i Orljankin.! Lica i ;'ПШ~ја takvih zidova zidaju se uzdumjacima izmedu kojih se stavlja mriavi beton s agregatom od drobljenih otpadaka opeke, iljake. (drozge) ЈН drugog termicki povoljnog'a dovoljno nosivbg materijala. ТапјЈ takvi zidovi (42-50 сш) ukrucuju' зе ·:tako da se и svщ iesti 510ј mjesto шduhlјаkа ugraduju "е­ ZnјаСЈ, аН naizmjence, 'sad од ,lica, sa~ од naIicja zida tзkо da su ti. istaci u једnаkiш visinskim raz· тасiшa: ugra4eni u masu mriavog betona (sl. 367а). Deblji takvi zidovi (.51 cm)_ukrucuju se ve!nјасiша u svakom ёetvrtom 51оји и istom visinskom razmaku sa strane lica i nalicja (sl. 367Ь).

Nep~ilika је kod ovakvih .specijalno formiranih " blokova и tome. g·to se . lз prekide и. zidovima. (uglove, Spalete. i'sl.) moraju proizvoditi posebni komadi, sto' se kod obicnih blokov~ пе mora.

OBLOGE OD ·FASADNE ОРЕКЕ 1 B.LOKOVA Dobr'a opeka se odlikuje "пе samo svojom ~vr­ stocom i drugim pozitivnim. prak.ticnim 'svojstviта nego i .ljepotom svojih povrsina koje па ~jд­ пјт рlоЬата, zajedno s . dotjeranim reskama, до· laze do narocitog izrazaja kao »golizidovi« od ·opeke. Za t'akve zidove up()trebljava se".fasadna opekaili blokovi~koji' seprHikom zidanja ugradtiju па lica vanjskih zidova kao njihova obloga..

Obloge od modularnih. fasadnlh blokova. Ndim standardima predvideni su fasadni modulamj Ыо­ kovi s vertikalnim [ОВМ v (f)] i horizontalnim . [ОВМ):1 (f)] . iupljinama, аН јЬ nasa opekarska јп· dustrija jos ne proizvodi Iako joi пета prakti~ne рriшјепе spomenutih blokova,. јта stru~nih preporuka lз. njihovu priтјепи па dva naana. . Prvi naсјn u svemii је .slican i:щрriјеd .opi~anom . пасinи oblaganja ·fasadnom opekom normalnog formata u blokovskom' nacinu slaganja; ali u то­ dulamim тјегата;' NajcesCa је d~bljinazjdova (zзједпо ,s oblogom) 3 М (29 ст). Роуоlјпа је upotreba fasadnih blokova kojima је leZajna povrsina 2 М . 1 М. Takvi se blokovi slaiu ца Hc~ zidova naizmjence kao uzdщпјасi i veznjaci, ра se u preveznim uzduZnjackim slojevima po~inju (zavrsavaju) trima trocetvrtinkama. Za nalicja odgo-

206

207

varaju blokovi druge vrste, аН iste modularne visine i iste marke kao i fasadni blokovj. Lebjne povrsine blokova па nalicjima neka su"l М . 2 М i 2 М . 1 М (sl. 370а).

ne i slicne prostorije moraju zagrijavati роsеЬщm uredajima lokalnog iIi centralnog grijanja. Topliпа se proizvodi paljenjem ogrjeva u pecima ili 10zistima od kojih se plinovi sagorijevanja moraju odvesti izvan prostorija i zgrada u atmosferu. U tu svrhu izraduju se u zidovimadimovodnikanali, а izvan zidova samostalni dimnjaci kao posebni konstruktivni elementi od opeke.

Najnovije је zagrijavanje prostorija prikljucenjem па toplovode specijalnih pogona nazvanih toplane koje kao komUIlalna poduzeca mogu ор­

skrbljivati toplinom citave rajone i naselja onako kako јЬ vodovodna poduzeca opskrbljuju vodom, а elektro-poduzeca elektricnom strujom. Prostorije и zgradama, prikljucenim па komuпаlпи elektricnu i plinsku mrezu, mogu se lokalno zagrijavati jos elektricnim i plinskim реата. Plinske peCi, osim instaliranog рliпа, mogu koristiti i plin dobavljen u ceIicnim Ьосата. Za plinske ресј potreban је dimnjak, odnosno ventilacioni kanal. Osim za zagrijavanje prostorija pri niskim vanjskim temperaturama i za kucanst,,·o potrebna su loziSta i dimnjaci za mnoge pogone, radionice i tvornice koje и svom tehnoloskom procesu koriste toplinu ili vatru. Stijene takvih dimnjaka zidaju se najvise odgovarajuCim vrstama opeke ..
Svrha i djelovanje dimnjaka. Sobna рес, stednjak, parni kotao i sl. imaju и svom donjem dijelu loziste па гosti1ju iznad pepelista (kroz koje se moze propustati zrak potreban za gorenje). P~­ vrh lozista su cirkulacioni kanali za dovoljno produzeno prolazenje plinova sagorijevanja (а to је »toplina«) kako Ы oni sto bolje zagrijavali vanjske stijene peCi, рlосе i pecenjare stednjaka, povrsine grijalisnih cijevi i kotlova. Tada plinovi kroz prikljucak јН prikljucnu cijev prelaze и vertikalni dimovodni kanal u zidu i1i u dimnjak da па kraju visine kroz grl0 dimnjaka odu u atmosferu (sl.
372).

Korisna visina dimnjaka је vertikalni razmak od dna 10ziSta do grla dimnjaka. Za obicna kucпа lozista i obicne presjeke dimovodnih kanala za dobru promaju odgovara korisna visina dimnjaka 3-5 т za jedno, odnosno 5-7 т za dva Ш vise lozista па istom dimovodnom kanalu. Sto је korisna visina dimnjaka veca, to је ртотаја јаса. . Povrsina presjeka dimovodnih kanala za obicna

V~rtr"k. presli!1t
1 .2.0

SI. 371. Obloga od tasadne opeke razliCitiJ1 visina

5l. 370. Obloge od fasadne opeke modularnih dimenzija (dva nacina)
Drugi је nacin da se obloge slazu samo od uzduinjackih fasadnih blokova. Za zidove debele 3 М odgovaraju fasadni blokovi kojima је lezajna povrsina 2 М· 1 М. Za nalicja odgovaraju obicni modularni blokovi s lezajnim povrsinama 2 М· 2 М. U preveznim slojevima treba iza na1icja uzdumjaka па Нси (oblozi) stav.iti pocetni komad s povrsiriom 2 М· 1 М. Prevezni slojevi.vode se saто do nalicja obloznih uzduznjaka koji teku do samog brida ugla. Svaki fasadni blok treba s blokom nalicja ро­ vezati odgovarajucom. zicnom sponkomkoja ne rda (sl. 370Ь).

Obloge komblnirane оо fasadnlh blokova razli~itih vislna. Spomenute preporuke za primjenu obloga od fasadnih blokova modularnih dimenzija spominju mogucnost kombiniranja 'slojeva vecih i manjih visina iП razliCitih vrsta fasadnih blokova cirne se moze razbiti monotonija oblozenih povrsina i postizati efekti razliciti od onih koji se ро­ stizu oblogama od fasadne opeke normalnog for. mata (sl. 371).
DIMOVODNI КANЛLI 1 'DIMNJACI

U nasim ·klimatskim ргШkаmа vladaju 'povremeno tako niske temperature da se stambene, rad-

Kod nas је, osobito u manjim zgradama, JOs uvijek najcesce lokalno grijanje koje se koristi ne samo za zagrijavanje prostorija nego i za druge potrebe kucanstva (kuhanje i 51.). U svaku рго­ storiju koju treba zagrijavati »Iokalno<, postavlja se odgovarajuca рес s prikljuckom ;na za to ргј­ pravljeni dimovodni kanal u zidu koji па tavanu i nad krovom postaje saI110stalni dimnjak. Lokalno grijanje u velikim i mnog9katnim zgradama zadaje tehni~ke probleme s obzirom па razmjerno velik broj dimovodnih kanala koji oslabIјији zidove, ра. se и takvim slucajevima izraduju neki noviji sistemi odvodnje p1inova. U znacajnijim i veCim zgгаdаmаргоstолје se zagrijavaju razlicitim sistemima ceMtralnog grijanја (parom, toplomvodom, toplimzrakom). Peci s kotlovima i lozisti~a su samo па jednom тје­ stu (»centra1no«) u zgradi (оЬјспо u podrumu) ра se. pri~ljucujt1.na .jedan dimnjak, а para, topla voua i topli zrak razvodi se cjevovodima (iIi kana1ima) tako da radijatori i1i kaloriferi svojim ugrijan1m povrsinama griju ројеdinе prostorije. Za takvo grijanje prostorije nisu po.trebni posebпј dimnjaci. Neke vrste centralnog grijanja uvode se posebпо zasvaku etazu (etaino grijanje), ра se роје­ dino loziste prikljucuje па svoj dimovodni kaпа1. Pojedini komforni stan moze imati svoje сеn­ tralno grijanje samo s jednim lozistem i dimnjakom. 1 veci kompleksi zgrada sa svojim prostorijaта mogu se prikljuciti па jednu centralnu kotlovnicu, ра tako prikljucenim zgradama takoder nisu potrebni dimnjaci.

kucna 10zista (stednjake i sobne реСЈ) i za lozenje drvom i ugljenom mora biti oko 200 ст za jedno ili dva 10zista па istom kanalu. Za svako daljnje loziste (ali ne preko cetiri lozista svega) treba predvidjeti povrsinu za oko 80 ст vecu od prvotne. Prema prednjem, u stambenim i slicnim zgradama najviSe dolaze u dbzir povrsine presjeka dimovodnih kanala od 200 ст i 280 ст • Za povrsinu od 200 ст odgovara horizontalni otvor и. zidu s povrsinom 14 х 14 = 196 ст = 200 ст • Та ро­ vrsina u slaganju opeke odgovara za И . !-~ opeke, ра је oko dimovodnih kanala omoguceno pravilno slaganje opeke. Zapovrsinu od 280 ст odgovara horizontalni otvor и zidu, tj. dimovodni kanal 20 . 14 = 280 ст , а to u slaganju odgovara za 0/4 • И opeke. Slijedeca је povrsina presjeka 20 х 20 = 400 ст iIi 0/4' 0/4 opeke koja dosta rijetko dolazi и obzir, а i slaganje opeke је otezano jer zahtijeva debljinu preko 38 ст (44,5 ст). Za veca lozista, odnosno ona и koj.ima treba razviti temperaturu vecu od one u kucanstvu (velike ~uhinje, pekarnice, radionice, kotlovnice, ро­ goni, tvornice i sl.), izracunava se potrebna povrsina presjeka termickim racunima. 1 te povrsine treba uskladiti s mjerama opeke. Za kvadraticne i pravokutne presjeke dimovodnih kanala te su mjere 27' 27 ст, 40' 27 ст, 40' 40 ст, 53 . 40 ст i 53' 53 ст (sl. 373).
2
2

2

2

2

2

2

2

2

2

.:н !;Ji\'Wi'!'~'j)~ l~fјЛ~'~Н!·
-.F.t'1",.,
I

T*";r./f'"if<;t<-

i.t.r.1tSI4'/'.t'III'

':l.O"'J.:J,O'· ~~.,f<.f'-

.!г.~{a:11
..~ f42.NоiЧ~10 """ l' '"

-.l<-I,o-t-

Vruci stupac plinova и dimovodnom kanalu laksi је od neugrijanog i1i slabije ugrijanog stupca zraka iznad grla dimnjaka, ра se zbog toga i~vje­ snom snagom i brzinom(uzgonom) dize gore i proЫја u atmosferu. Tako. kroz sve vrijeme gorenja u 10ziStu nastaje strujanje i1i promaja koja ро­ vlaci u loziste zrak potreban za gorenje, ра se gorivo sve bolje raspaljuje. Usijani plinovi prolazeci kroz cirkulacione kana1e sve Ьоlје zagrijavaju ро­ vrsine i sa nesagorivim cesticama i рагот kao dim izlaze iz dimnjaka. .
1 presJecl dJmovodnlh Ьоаl а • brziIla proInaje) ovisi о korisnoj visini dimnjaka i -vеliСli1Г presjeka dimovodnog kanala.
U:lgQI1JjaJ()s~i
Vtsше dimnЈаЬ

~:H [,:,;gt1)tJI ~[;t': : :~]t~l
-,tr5'$

-+

~ : 50

51. 373. Pojedinacni kanali i skupine kanata s dimenl.ijama presjeka koje odgovaraju pravilnom slaganju opeke

Za dobru promaju najpovoljniji је krutni preаН ne odgovara za slaganje opeke, ра se ne radi. Kvadraticni presjek dimovodnog kariala mnogo је bolji od drugih pravoku~nih presjeka kojima duZa stranica пе smije biti preko jedan i pol puta veea od ргуе.
sjek dimovodnog kanala,

208

209

Ј

Оblспј dimnjaci s тапјјт presjecima nazivaju se uski ili ruski, а oni s presjecima 53 х 40 i vecim nazivaju se siroki i1i proplazni dimnjaci. Danas se ti nazivi rijetko upotrebljavaju. а susrecu se u starijoj strucnoj literaturi.

u ljetno se doba dogada da vanjska temperatura padne dok dimnjak пјје u funkciji. Tada 5е unutrasnjost dimnjaka ohladi. Cim se vrijeme ро­ pravi i suncane zrake zagriju dimnjak i 'zrak iznad

PoloiaJ dimnjaka u zgradi i ргеша okoUci. Nije dobro da su dimnjaci izlozeni osjetljivim promjcпата temperature izvana kao ni drugim vanjskim utjecajima (vjetrovima, kisi i 51.) jer te promjel1c i utjecaji smetajtt pravilnoj promaji. Zbog toga treba dimovodne kanale voditi и nacelu kl'OZ sredпје, а пе kroz vanjske zidove zgrada. Na tavanu treba dimnjake voditi ko1iko је god moguce blize sIjemenu krova, kako Ьј 5to тапја visina Ыlа iznad krova. Лkо dimnjak strsi iznad kose krovne povrsine u blizini ili и samom sljemenu, neka ти visina . grla bude Ьатет 30 ст iznad visine sljemena. Ako је dimnjak toliko odmaknut <?d sljemena da Ьј tek s visinom preko 2 т nadvisivao sljeme, onda ти se visina moze donekle smanjiti, аН ta smaпјепа visina ipak mora biti barem 1 m iznad mjesta proboja па visem mjestt1 krovne plohe. Dobro је tako snizenom dimnjaku korisnu visiпu ро­ vecati soIidnim nastavkom (sl. 374).

"- "t --- ~ -.; - Т:.'Ј
о

'"
11 , : I 1 11 I , I , 1 I 1 11 1 11' 1 "
1 , 1 1 11

,

zidu debelom 38 ст nisu potrebni istaci, а и роје­ dinim slucajevima mogu se dimovodni kanali taпјјт zidovima t~ko obuhvatiti da se u prostoriјата пе vide .pristupci. Na zidovima debljim od 38 ст dimovodni. se kanali obicno vode za. 12 ст odmaki1uto od Нса ili od паНСЈа. zida,. аН se mogu voditi uzduzno sredinom tih zidova (sl. 377).

----I--

п
1: «ОО

1 1 1 " ' 1 , 11 ,1

11,1,1

51. 375. Dimnjaci

11а

ravnim krovo\,1;ma terasama

krovnim

dobro је dimnjake odvojiti izolacionim zracnim prostorom od 5 ст. Gdje to ostali faktori dOZVQljavaju, rjesava se takav slucaj nizanjem dimovotlriih kanala okomito па Нсе zida ј. s odmaknucem prvog kana]a od tog Нса 'za 25 ст (s]. 378). Dimovodni kanali kojima su оЬје stranice presjeka vece od 14 ст zahtijevaju debljinu zida preko 38 ст. Zbog toga takvi kanali skoro uvijek uvje-: . tuju izradu istaka (pristupaka). Takvi istaci пај­ cesce kvare zidne povrsine i smetaju pravilnom rasporedu namjestaja. Zbog toga su takvi istaci povoljniji и kutovima prostorija ра se· zajedno s pripadajucim peCima Ш 'lozistima rasporedujlt i rje~avaju ~ako da је istak u kutu samo jedne (inапје vazne) prostorije. Ima i takvih rjesenj~, . kao sto је vec prikazano i па slici 377, da se istaci пе vide пј u jednoj prostoriji (sl. 379) ..

~.fl~tlwtrl
"'" .••. . .' ~...,,;:;,.• "~. ~ ~,.",., .:':.,,,,щ t ~ i\V,:;(;m)ii!~
Ро jedan dimovodni kanal и zidu dolazi и obzir uglavnom u prizemnim zgradama, dok se. и vi~e­ katnim zgradama moraju predvidjeti skupine veceg broja dimovodnih kanala, ~to се se obrazloziti u kasnijem izlaganju. О broju dimovodnih kanala и skupini ovisna је duzina istaka па taпјјm zidovima. .
4: 200
.,---

~ 51

{:~~ ,ј..-Ј2' ";"::;'tl,
,:;i:'

.':"

,:~:"

"'::';'It

:"1 ·::;,1 """""'11

~ :1)0

51, 376. Nepovoljna lokacija zgrade uzrokuje smetnje

I

11

П

l'

;: I I'
1

'1

'

,

pravilnoj promaji

51. 379. 11.bjegavanje istaka koje dimenzije 'kanala'

uv;etuju

па

tan;im· zidovima pTostori;a

::

~.III . цоо

--_.-

Sl. 374.· Vot1enje dimovodnih kanala i visine dimnjaka obzirom па krovne plohe i sljeme krova

Na ravnim krovovima neka dimnjaci strse Ьа­ rem 60-80 ст iznad krovne povrsine. Воlја је visina oko 120 ст. Spomenute"isineYJ:ije4e ako пета drugih faktora zbog kojih ta visina пе Ы odgovarala,. kao npr. blizina neke vi~e zidne рlоЬе јН druge povr~iile od koje bi se strujanje zraka ili vjetar odbijao i kroz grlo dimnjaka tlacio stuрас plinova и. dimnjaku. . А),(о је u blizini grla dimnjaka prozor neke stambene prostorije, onda visina grla diпiriјаkа mora biti barem 1,50 т iznad gornjeg ruba prozora (sl. 375). Nezgodno situiranje zgrade ispred stijene Ш .druge neke povr~ine od koje se vjetrovi mogu odbijati i tlaciti па grlo dimnjaka (stijena, kro~nje drveea i sl.), moze zзрготаји biti fatalno, ра па 'to treba unaprijed misIiti vec рп odabiranju gra. dilista (sl. 376).

njegova grla, onda vise пета uzgona jer је stupac zraka u dimovodnom kanalu tezi od zagrijanog vanjskog zraka. Lozenje, пе uspijeva jer tezi zrak u dimnjaku tjera Bim kr8z leziste u prostoriju. U t.m sIucaju treba 5trpljivo пеJфn jacim рlате­ пет, koji пе tvori veci dim, zagrijavati unutra5njost dimnjaka 5ve dok stupac zraka u пјети пе postane Iak~i od vanjskoga, а cim se to post~gne. dimnjak naglo »povuce«. . Slican zastoJpromaje nastaje i uslijed opceg zracnog pritiska u sparnim danima. .
,
'

':;:Йlif:\',
t ;':~:;?~~
od van/skih l.idnih, osobito sjevernih ,ploha

I,:'C",

4tН

"&(0

51. 378. Preporucljivo odmicanje dimovodnih kаЩllа

r

.

оdD.9а ропАlnе presjeb kaDaIa I debIjlne ZI40уа Pravilo је da plohe dimovodnih kanala то­ raju biti пајтапје 12 ст ili И opeke odmaknute od lica i nalicja zida и kojem 5и ti kanali, а. isto toliko moraju biti medusobno odmaknute plohe dvaju susjednih kanala. Prema tomeza kanale s povr~in~ma 14 х 14 ст potrebna' је debljina zida 38 ст. ' Cesto, treba dimovodne kanale provesti и skIoри zidov~ manjih debIjina, ра st: to' rj~sava izradom pristupa1.ca па mjestima kanala. Velicina istaka tih pristupaka је 26 ст па zidovima debelim 12 ст а 13 ст па zidovima debelim 25 ст. Na
,.

Ij,

I

i

u nekim је sIucajevima potrebno diiТ1ovodne kanale voditi u vanjskim" ра i u opasnim sjevernim vanjskim zidovima zgrada. U takvim slucajevima је razmak 12 ст 04 lica ,zida do kanala premalen, ра se pri niskim vanjskim tеmрегаtuгщnа i pod udarcima hladnih vjetrova stup рliпоvз u kanalu previse ohIaduje, kao npr. vodena para koja se s rastopinom katrana iz drveta ili ugljeпа kondenzira па stijenama, prozima јЬ i па licima tvori neizbrisive smec:te mrlje. Zbog toga se па· тјеStiПЈ.а· diшnјakа kanali рошiёи od lica zida 25 ст (umjesto 12 ст). U opasnijim slucajevima

Sl. 380. Oblici i velicine presjeka samostalnih dim.nјаЬ (па tavanima i nad k~ovovima)

Normalna debljina stijena dimovodnih kanala moze biti 12 ст (И opeke), sve dok povrsina kanala пјје 40' 40 ст. Za toliku povr~inu pri proјеktiгацјu treba odluciti о eventualnom ројаёапји ~a 25 ст, sto doIazi и obzir npr. da· se izbjegne пе-

210

ј

211

pozeljno zagrijavanje nekih prostorija (npr. izbi) uz takav kanal jakog lozista а s tankim stijenama. Samostalnim dimnjacima odredene su tlocrtпе dimenzije povri5nom presjeka kanala, brojem kanala u skupini i debljinom njihovih stijena. Preта tome te dimenzije pocinju s 38·38 ст i rastu u уеНсјпата uvjetovanim slaganjem opekc (sl. 380). Zastita zapaljivih konstrukcija uz dimnjake. Drven~ i druge zapaljive konstrиkcije тoraju biti svojom najblizom stranom odmaknute od najblize nutarnje plohe dimovodnog kanala barem 20 ст. Kad је debljina. stijene 12 ст, опdа spomenuti ро­ mak mora biti 20 -12 = 8 ст od vanjske plohe dimnjaka. . . U praksi se prostor od'8 ст lzmedu vanJske plohe dimnjaka i najblize plohe zapalji~~ kon~ strukcije ispunjava ili· mrsavim betonom III s trl Teda crijepa u vapnenom i1i glinenom mortt1 (sl. 381).

se sablone povlacile bez pretjeranog rastresanja slozenih slojeva opeke. Za slaganje opeke vrijede уес poznata pravila slaganja, а posebno se dodaje i upozoruje па sli~ jedece:
Uz nutarnje stijene kanala nе stavljati komade таnје od И opeke (јет bi kasnije mogli 'ispadati). Iz istog nu(arnjeg kuta kanala u istom sloju .nе smiju nikad te6i dvije nego samo jedna sudarmca (kao sudarne ipreveZl1e sudarnice u spojevima zidova). U uzduznom slaganju zida uz pocetni i zavrsni kanal izraditi ravni prekid trocetvrtinkaта (i u uzduznjacki111 i u veznjackim slojevima). Pocetke i zavrsetke. istaka па licima i nalicjima zidova uz dimovodne kanale izraditi takot1er trocetvrtinkama (uzduznjackim i veznjackim) u parnim i neparnim slojevima (sl. 382).

i"&0<

...... IO~

• "'tttor' 110 ~tЖ4

t-,,:.~:
!.
...
, 10

I

'1

':':j!'~;: .
.
I

;:i ~.
4_
14

J--~~'III~~~~~
I

.,-..:.- 9 ~ ----.t-.f'- ЈО - . / ' - l ' r -./'-- fs -.1<- fD -.f'z. • z.a;tt'tni /"иa.p41;~Y(/ S!D/ ~ mr;al'~~. 6.(1;,.,,0 ;;'. fт,' .,.".
.
1:~O

I

I

c:lcr ст "irpa и 1'0:'07'1<:710171, <f117'lt7?om /It ./(rmo171om mo.,.t"

N~p(lТni s/()J~"i / uz.l:a.n.i1 uzdч7.";,
"trDct:ty,.rinJ:<:/

!~i~~m~

;;~~ig1~t1
H~J1a1'nj .f/oi~"· 4:>0 / па kтoJI't'ima litaJa uzduin;.allte 'lrolct,.,t/

SlaganJe opeke uz kanalе u neprelddanlm d1jelovima zidova. Slaie se najvi~e prakticnim Нј ро­ jednostavnj6nim tradici0!1alnim, ~i sve vi~e ~ п?-, vim (cetvrtin5kim) naclnom. POJednostav~Je!lJyc tradicionalnog nacina је u tom sto se u veznJackim s·Iojevima umjesto teoretski potrebnih cetiriju veznjackih troeetvrtinki uz pocetl1i i zavrsni .kana! stavljaju saтo ро dvЧе veinja~ke tгосеуt~~tшkеl 1 tolerira se podudaranje sudarnlca u dUZIП1 od ~ opeke па jednom mjestu ргјје pocetka i j~dnom iza zavrsetka skupine kanala. Za jedan dimovodni kanal 14 '14 ст u normalпо debelom zidu 38 ст slozenom u bJokovskom vezu ро prakticnom na6inu potrebne su u slojevima uzduZnjaka samo ро dvije uzduznjacke trocetvrtinkc, аН и slojevima veznjaka ро cetiri ve· znjacke trocetvrtiIike i ро dvije polovinke (sl. 383). Slaganjem opeke uz dimovodni kanal izvrsuje se prekid inate neprekidanog zida. Тај se prekid najvise ocituje па nalicjima slojeva jer se normal: пј nizveznjaka prekida uzduznjacima, а погтаlш niz uzduznjaka veznjacima. U skupini od dva kanala poeetak prvog i zavrsctak drugog slaze se kao kod naprijed prikazanog jednog kanala, а izmedu kanala stavlja se и sloju uzduinjaka polovinka u sloju veznjaka dvije уе­ znjacke trocetvrtinke (51. 384).

Slaganje opeke zз. skupine vec~g bro)a сЦтс: vodnih kanala rjesavaju se s vec pnkazamm prekldima uz pocetni i zavrsni kana1 i vec prikazanom prekidu izmedu svaka dva kanala (51. 385).

SI. 386. Slaganje opeke za skupinu od tri dimovodna ,С kanala presjeka 20,5·14 ст

51. 381. Propisana zastita zapaljivih kmzstruktivnih elemenilta koji su blizu dimй'оdnih kanala

@." Ravni prtla(;lt' ur. 1<C1.Тla.l

0 . . Rarn/ p()l~,i t"J.aY1'j~c(' ir'kz.lr:a

Sl. 382. Prekidi slaganja opeke uz dimovodi1e kanale trocetvrtinskim komadima
.,',:',
~

Орса рrзпlа za zidanje dimnjaka Za zidanje dimnjaka najbolje odgovara- kvalitetna рщ1.а i.li оЫсnа opeka normalnog formata (ON-P). $uplja

i poroz.na opeka kao i suplji opekarski blokovi nе odgovaraju uglavnom zbog razmjerno tankih stiјепа па svojim vanjskim stranama uz supljin~ koje Ы bile izlozene visokim temperaturama 1 udarcima celicne kugle prilikom ciscenja. Za zidanje treba upotrebljavati produzni mor! bolje smjese te istim mortom zaglat1ivati reske па nutarnjim stranama kanala tako da. zagladene povrsine rezaka budu t1 istoj ravnini s povrsinama opekeu kanalu. Nutarnje se~stijene kanala-ne-i.bukaju jer bi zbuka smanjila potrebnu povrsinu presjeka kanala, а osim toga bi otpadala zbog visokih temperatura i udaraca dimnjacaгske kugle. Nutarnje stijene kanala moraju biti 5tO glade jer hraрауе stijene sm~taju promaji, pogotovu kad. zadrzavanjem саае i skupljanjem katrana postaJt1 sve hrapavije, а presjek kanala sve тапјј. Prilikom zidanja dimnjaka treba za svaki k~­ .па! postaviti jednostavnu sablon~ ~kalup) .da pn. likom rasprostiranja morta пе ы1 ]edan dl0 tog~ morta padao u kanal ili se cijedio ро njegovim 5t'1јепата. Sablone treba povlaciti poslije nekoli~o izradenih slojeva prije poeetka procesa ~ezanJa kako Ы se jos svjezi mort па reskama p~avllno za: gladio i izravnao s povrSinama opeke 1 kako ы1

Od оуљ se pravila donekle odstupa kad se оре­ ka slaze па поуј (cetvrtinski) nacin, па 5to се se u pojedinim primje:rima 'upozoriti. 1 u drugim slucajevima mogu se npr. росесј i zavrseci (prezidi) umjesto trocetvrtinkama izraditi сјјеНт komadiта ako se time postizava so1idan vez.

.

';ј
~j

. :.;.:. i
1=20

SI. 384. Prakti~ni naсЁn slaganja opeke za dva dimovodna kanala и zidu debelom 38 ст
'. ':
'\"

Za kanale 20· 14 сш upotrebljavaju se uzdufnjacke trocetvrtinke ne samo u prek~dima. i~pre~ pocetnog i iza zavrsnog kanala nego 1 па lIСlта 1 паНсјјта, kako to zahtijeva pravilo da iz istog kuta u istom sloju ne smiju teCi 'dvije nego samo jedna sudarnica (51. 386). ., Novim iИ cetvrtinskim l1acinom znatno se smaпјије broj lomljenih komada, osobito trocetvrtinki, ali 5е prije poeetka prvog i zavrsetka zadnjeg kanala mora tolerirati ро jedno poprecno podudaranje sudarnica u duZini od И opeke s uzduznim ogrankom od ~ opeke (sl. 387) . Cetvrtinskim nacinom mogu se rje~iti svi do sada prikazani primjeri dimovodnih kanala u zidovima деЬеliт 38 ст (sl. 388). U neprekidanim ziџоvimа debelim 51 ст izraаији 5е dimovodni kanali 14· 14 сш tako da јт. је jedna nutamja ploha odmaknuta 12 ст od lIса ili оо nalicja zida. Kad se u istom zidu kanali sta-

:~'.: ':';~
..
~'

'-:: ...

Ра.,.n;

sID/;'"i

P~,.,z· slojt"ri

NepQ.T71i

~/ojt>Yi
1: 10

81. 383. Prakticni (pojednostavljeni tradicionalni) nacin slaganja opeke za jedan dimovodni kanal u zidu debelom 38 ст

Sl. 385. Pr4ktWtii ,u,an slaganja opeke z.a skupinu veeeg broja dimovodnih kanala и zidu debelom 38 ст ,

Sl. 387. Cetvrtinski nacin slaganja opeke ~a skupinu . od 4 ~imovodna kanala

212

213

Ј

vljaju i prema Нси i prema nalicju ~ida. тјјепјаји se nizovi veznjaka i uzduznjaka па Нси i па' па­ Нсји (sl .. 389)',

jos trocetvrtinke i polovinke za slucajeve s jednostranim i dvostranim istakom (51. 391).

Treca је varijanta s pocetkom izavrsetkom istaka cijelim uzduznjacima u uzduZnjackim slojevima i sa cijelim veznjacima izmedu kanala (sl.
395).

;]'111 ff~lllll.1
Parn; slojlrl

u istom pravcu ~ boenim nalicjem kvadraticnog dijela (sl. 396). Тај slucaj је vrl0 prikladan kad u dvije etaze (prizemlju i katu) treba па istu skupinu prikljuciti ро cetiri peci koje su svaka u jednakom kutu cetiriju prizemnih i cetiriju katnih prostorija (soba).

._.~_.~.H

N~pa.rn"· .s/Q.i~t'i

~I}ЏЏ41~1~I!i tT~JI
N~paroп; Jloj(f!"~'

Nepa1'nl.' slOJl> у;

.

Њ~71·;

sl"l'e,r: '

............

@.,. Zitl sa, ;/щр,'nDт
p'4t

1t1.
Sl. 388.

";f; (" 'т

d,'mo,"t1mh

.fd.,.,a~

@.., Z~'d IfI Jkup,'n'(JWI ОЈ

ZQ·(46",.

f" dJ."'t1.,,,J;,Q. 14'"0....
.. ; 10'

Sl. 390. Dimovodni kanali vo4eni debelog 51 ст

ро

sredini zida
N~pa.,.rll· SIOJI!YI'
{:20

~etvrtinski nacin slaganja opeke za kanale

prikazane

па

slikama 383-386 .

":':?; -- - - -

t

SI. 392, Izbje.enu,ti i~taci za di1?t0vodni ka11al u kritan}u zzdova debelth 12 ст .

SI. 394. Druga varijanta slaganja opeke kanala 'lа sl. 393.

za

skupirru

1:. -:~- . . ..
~:j :':':.'
~paТt77i sl(Jj~"i
и

'!--"..

~----_. ..... ---- ---........ -----~ д -,f'-:-:- Ја :----f' 'Q"'" '.I~ .,а --,jrЈ((ЈI,m ' PtZ1'ni S!"jt'VI'
"

:

~ ~: ,'

"':;

1=

r.,

....

.

;жi
1 .. '0

~.:;::~ ?:.,,,
~;:::

H~pa""j sl(Jj~yz'lIeparm' Ј/с/и;

..,ја-- Ј.

----..f'

/~ ---~J~~~_: .: ___ ~i
-.ft-3& ---,It

..

-1---- . . .

." -----;. .

-.:..: .. !)).'; ':.~.

0.:.":.-

Sl. 391~ Jedan dimovot1ni kanal s jednostavnim ili s . obostranim istakom па zidu debelom 12 ст

~.~=:;~::.::

-.
H~pa.1'nj
4: 2.0

slojtYi

1'&0

.

..·ао

SI. 389, Dimovodni kanali u zidu debelom 51 ст od'maknuti za 12 ст od иса ilinalicja zida ' "-

U zidu debelom 51 ст mogu se kanali· 14' 14 ст voditi uzduzno 'РО' sredinizida, аН takvo rjesenje .zahtijeva velik broj trocetvrtinki, ра se u . praksi izbjegava (sl, 390).

SJapnje 9peke uz kanalе u z1dovlma s'lstaelma I u krJf.anjlma zldova. и zidovima debetim·12 ст mogU' se dimovodni kanali 14 ·14ст· izradi.ti ili s jednostranim istakom 26 ст ili obostrartim. istakom ро 13 ст. &laganje opeke је tradicionalnim. prakticpim i cetvrtinskim nacinom. , Za jedan dimovodni kanaJ 14 "14 ст tradicionalnim nacinom .ро pravilima za i5take i za diшо­ vodne kanale' upotrebljavaju 5е uz cijele komade

mogu se istacj u prostorijama izbjeCi obilazenjem kanala svakim zido:rn . u krizanju tako da пј u jednoj prostop.ji пета lstaka. Svaki se zid u kriianju mora prekiпип inastaviti s licemodmaknutim 26 ст od pravca Нса 'istog zida prije krizanja (51. 392). и zidovima debelim 25 ст rade 5е dimovodni kanali 14' 14 сш s jednostranim istakom 13 ст. Tradicionalnim nacinom moze se opeka slagati u tri varijante. .. . . Pr~a је varijant~ 5 trocetvrtinkama па krajevlma lstaka 5 роl0vшkamа izmec:tu kanala u uzduznjackim ipo dvije veZnjacke trocetvrtinke u veznjackim 510јеviща (51. 393). Dru~a se varijanta razlikuje od prve ро tome s!? ~e 1Z~~~u kana!a .mje5to polovinki stavljaju CIJe~l komadl (:veZnJacl), zbog cega 5е mijenjaju dШlпе komada u nalicju nepamih i parnih sIojeva (sl. 394), .
krizanju zidova debelilz 12
ст

I ''.'<

SI. 393. Skupina od tri dimovodna kanala u zidu de· Ьеlоm 25 ст s jednostavnim' istakom ispred kanala

Sl. 395. Treca varija11ta slaganja opeke za skupinu kanala па sl, 393.

U prvoj varijanti је u svakom dimovodnom ka-

Ј

nalu ро sest vertikalnih rezaka u svakom sloju, а u drugoj i treeoj 'varijanti ро pet i ро cetiri. Najтanје је lomljerillt komada u trecoj varijanti, ра је опа najpovoljnija. и krizanju zidova debelih 25 i 12 ст mogu se istaci u prostorijama izbjeci odmicanjem pravca lica zidova poslije kriz~nja. Tako se npr. skupina od cetiri dimovodna kanala moze smje5titi u kvadraticni tlocrt. Lice· jednog zida debelog 25 ст treba da је u istom pravcu s liсеm kvadraticnog dijela, Ц паliёје produienog zida debelog. 25 ст u i5tOffi pravcu s паЏсјеш kvadraticnog dijela. Pregradne zidove takoder' treba u kriianju tako razmakiiuti da jelicejedDog-uistоm pravcu 5 ьос· пiщ Нсет kvadratic!nog сЏјеlа, а naIicje drugog

Svi do sada navedeni primjeri dimovodnih kanala 14' 14 ст u zidovima debelim 12 i 25 ст s istacima ilј u krizanjima rjesavaju se i slaganjem trocetvrtinskim nacinom. Тај nacin uvjetuje slaganje cetvrtinki па 5аше uglove istaka,· 8to neki 5trucn]aci zamjeraju,' Uglovi 5и пајте' mnogo vi8e izlozeni 08tecenjima nego 8to su izloZene. ravne plohe, а najlak8e se ostecuju i izbijaju maleni komadi, tj. cetvrtinke. Obrana upozoruje 'da su kriticni dijelo~i u zaSti~enim prostorima i bez te8kog prometa u kojem Ьј dolazi1o do gnibljih 08tecenja (sl. 397). Dimovodni ·kanali 20 -14 ст normalno se rjesavaju u zidovima deb~lim 38 ст, kako је vec priје obrazlozeno, а u zidovima debelim 25 ст rjesavaju se s jednostranim istakom od 13 ст. Najbolje odgovara cetvrtinski nacin slaganja opeke, аН

214

215

I

se i tim nacinom u slucajevima ovakvih presjeka moraju osim cetvrtinki upotrebljavati i polovinke i trocetvrtinke (sl. 398).

Dimovodlli kanali 27 . 27 ст zahtijevaju zid de51 ст u kojem је najpovoljnije slaganje opeke prakticnim пасјпоm (sl. 399).
Ьео

tavanu ili па ravnom krovu prelaze ti dimovodnj kanali u samostalne dimnjake. Siroki dimnjaci. osobito dimnjaci centralnog grijanja i manjih ро­ gona, takoder se vode najcesce kroz zidove da па kraju prijedu и samostalne dimnjake. Dim-.
1.,
2,.'1

nja:ci vecih povrsina i krufnih presjeka, osobito tvornicki dimnjaci, vode se kao samostalni dimnjaci па vlastitim temeljima i neovisno о zidovima zgrada.

.,'

":::

'о :А
. ,·.:·i /)

Parni
:.'.

slojt'vi
90 - - - - - - . f ' . , 1 r

2.'
11

!: ...

51. 39~. <;etvrtinski nааn slaganja opeke za skupinu od trt dlmovodna kanala 20,5' 14 ст u zidu debelom 25 ст s istakom ispred kanala

#epflrni
$loj~t'i
..I'_ _ _ _ _ .. Ic
I

+- z.s
90

---,f-

.,f<--1.S--,f

N~parni

.s/lJjt!vi

Ра..,.Т17· .slojt'J'/
1&10
па

-----*',,'-

182.0

~:~.

:.'

51. 400. Tradicionalno (povoljno) slaganje opeke za dva dimovodna kanala и zidu debelom 25 ст s jednostranim istakom od 26 .ст

51. 402. lzbjegnuti istak za kanal prikazan

sl. 401

.:.f с 2.0

51. !9~. Ј zl?jegnuti istaci u pros~!1ri~ama za skupi.nll od cetlrI dl1novodna kanala u krlzanJu zidova debeliJl 25 i 12 ст

-т • ..
f!?>

-r
.

9ИГ.~

:;'"~iлф'
N~paT"f'II' s/oj~J':' Н'џтт' slojn; N~rn~'~sIDj~Yi Parтn's!Dj~yi

v v
1:10

~:>.: ..

:: '. 'о' ','

~

'.

~I'---*

.

Parni .sIojt"Yi

.-L *-----------т
."
411

l'

., '"

...

-1
• '"
"r.tO

I

I

~ ... ~апоl и

/~"71tutra.

@... Хаnа/u @... Каnаl f.lKriianiufiпt.
«Юst7ТZ.'пот istaftu.

nст l'Ј1аЈu

kih :zidcya - ЈЈа istaifa.

SI. 399. Prakticni nааn sZaganja орсЈсе za d~'a dimovodna kanala 27' 27 ст (' zidit debelom 51 сщ

+-1-4
{{~;:~~:~!

I
I

N'pt:t1'71i зlt1.1~"i

;t--

.

~.

----;f-

JL--.~~.,..-1
. ,,"

=

H'P~"'T'" sloj't!"i

90

------+

U zidu debelom 25 ст dimovodni kanali 27 . 27 ст rjesavaju se jednostranim istakom od 26 ст, а rjede obostranom istakom ро 13 ст. Najpovolj-

51. 403. 8amostalni dimnjak s jednim ( desno) kanala

(lije~o)

i s tri ,

@. . $/(upt·71a cd !ri Irа.
."а/а и
$

nije se rjesava tradicionalnim nacinom (sl. 400). U krizanju zidova .ilebelih 25 ст jedan kal1al 27 . 27 ст rjesava se obicno јеdniт istakom 26 . 26 ст u jednoj prostoriji (sl. 401). Moze se rjesiti i bez istaka, prema vec obrazlozenim slucajevima za kanale manjih presjeka (sl. 402). Slaganje opeke u samostalnim dimnjaclma. Samostalni su dimnjaci zapravo kraci zidovi s jednim ili vise dimovodnih kanala. U stambenim i slicnim zgradama uski se dimnjaci vode kao dimovodni kanali kroz zidove nifih i visih etaza, а па

I

~

I

j~anclt71

zr'a'u d. Z$cm

l,taHom

I

I I 81. 401. Dimovodni kanal 27·27. ст и ·krif.anju zidova debelih 25 ст s jednim istakom

51. 397. tetvrtinski nасјn slaganja opeke za kanale prikazane па slikama 391-396

Slaganje opeke za samostalni dimпjllk s jedni111 ст је drugi izvanredni slueaj (iza spomenutog prvog slucaja za stup 25' 2, ст) ostvarenja dobro povezane zidane konstrukcije upotrebom saшо сјјеliћ komada opeke. U svakom se sloju kanal ogra4uje sa cetiri cijela ·komada. а komadi viseg sloja prevezuju komade niteg sloja ро И opeke. Za skupinu dvaju ili vi~e kanala 14 -14 ст potrebne suosim cijelih komada barem troёetvrtinke. kojima se postizava soIidna povezanost dimnjaka. (sl. 403).
kanalom 14 '14

216

217

I

Varijanta' slaganja opeke u samostalnim diins vise od dva kanala 14' 14 ·ст nastaje upotrebom veceg broja polovinki i samo ро dvije tгocetvrtinke u s,rakOn1 sloju (51.404).
l1јасјта

Samostalni dimnjaci s vecom povr~inom prcsjeka kanala nego и prikazanim primjerima то­ гаји iщаti stijene debele 2S ст. Za takvu debljinu odgovara ne samo blokovsko slaganje opeke nego

prUdJuec. рес•• loВJta па dlmоУodnе kanale. Propisima је odredeno da se па jedan dimovodhi kanal 14' 14 ст moze u jednoj etaZi prik1juciti jedan ~tednjak (sl. 409а). Isto tako mogu se па jedan kanal spomenute veIiCi.ne u jednoj etazi pri-

j~vima knd:nog presjeka od 10 ст promjera, а u stijenu d.imovodnog kanala prethodno se u~l'aduje prikljucna limепа ogrlica. Lozista pojedinacnih kotlova prikljucuju se па dimnjak оЬјспо betonskim podnim kanalom, iznu-

--т

~

..,

"'-----~~----------.".-L
i.lt2. -

'"

~

, I !!III
.S1t:?JI!YZ·

~~

-,
.... In

_ _ _ _ _ _---#';jf ... .

Ic
;'PQl.1'n'Z·

~o\----".

:;t<[,'-----------

~~---------..a,-l -----------+)
·Ol~

/~
I

"


..

Х

х

Р-ј
'.:.:~~
. :.,

.0"'"
"," .·;~:l

>< • ><

I~r
'

... ,J"'I~
::~: ~:~ .... :.~
.
~:.

:.

::'::

:'..

®'iJ!J~(-

IJ~
~

о'

-r

"'PQ.r."i slojt"yj

1.~20

~

~

~:::чl ~ <нl
х

О

О

ф

711:1 CIJ~" tи/lаmf/·

te

'... :: ...:::~::~_

.; . . с': ~_

51. 404. Smnostalni dlmnjak s pet kanala slozen иро· trеlюm trocetvl'tinski11 i polovinskill !omljenih kom.i:иIa Za samustalne dirnnjake sa skupil1ama kanala

"'--~---'-lf~~%J
Ni!parrJ't' s/ojl!ri

:.

4)0 ш 10~ -

Nepa7"nr' slo}t'IIi

"Ра1'Т1! slo;~IIi

:,

90iti 103-i:20

SI. 408. Samostalni dimnjak prikaz.an па slici 407 slozen cetvrtinskim naCinom

SI. 410. Prikljucak dviju peci па jeda71 dimovodni kanala eventualno i trece peci, koja se nе upotrebljava istovremeno s prvim dvijema

20' 14

(odnosno 14' 20 ст) primjenjuje se се­ tvrtinski nacin slaganja opeke kao роvоlјлiјi od d rugih nacina (sl. 40S).

ст

Sl. 406. Samostalni dimnjaci 27' 27 ст (lijevo) i 27' 40 ст (desno) sloi,eni od samih cijelil1 komada opeke

v

v

I~ ~O

POP,.~ёn; P1't:Sji!A В-В

- # - - - - ." - - - " , *

N~par"lI' ~/oj~ri

дс

JrIo- o!r: :t- - t-~.:~ :.l \~.й~1
90 ili. " 0 1 - .

"

о

51. 409. Prikljucak jednog stednjaka (lijevo) ili dviju sobnih рес; (desno) па jedan dimovodni kanal

a. •...lcflo .. t· и 7If%1l / , I l:1ii~"tt'ma /
'Ь•. _.Р,;Ј/јu/и· па /UNI
~. ___ sa6i7'nt' k4na.l!fult/ d. .. _rrctalca хаёиј. ~._ .• <6.тnјсЈ: ~t1'.fq ст

,r

90,l.tiOS\-

Sl. 405. Samostalni dimnjak s cetiri" kanala 20,5 '14 c11J..~lozen cetvrtinskim, nacinom kao" najpovoljnijim

N~parn&'

slojl!Yi

Parn{

,,/ojt!Yi

Treci izvanredni slucaj ostvarenja konstrukcija t1potrebom sашil1 cijelih komada opeke" su samostalni dimnjaci s kanalim 27' 27 ст i 40' 27 ст, sц stijenania debelim 12 ст. Za prvi se 'slaze ро sest, а za drugi ро sеdащ сјјеlјЬ komada opeke и svakom sloju (sl. 406). Samostalni dimnjaci s kanalom 40' 40 ст i sa stijenama debelim 12 ст slaga1i Ьј se s osam cijelih komada opeke usvаkоф sloju. Za samostalne dimnjake s kana10m 40' 40 i S3' 40 ст Ьоlје odgovaraju stijene debele 2S рm. Slaganje opeke tradicionalnim (trocetvrtinskim)' nacinom vrsi se ро pravilima za slaganje pravokutnih uglova (sl.407).

SI. 407. Samostalni dimlljak centralnog grijanja sa stijenama debelim 25 ст slozen tradicionalnim 1'lacinom

sloja. U takvim slucajevima treba u preveznim slojevima iza cijeJog veznjaka па svakom uglu stavljati ро dvije cetvr· tinke. U istom smislu mogu se slagati i samostalni dimnjaci prikazani па sIici 407 (зl. 408). tJ prikazanim se primjerima vidi da је nalicje svakog sloja samostalnog dimnjaka tacna zrcalna slika licaistog sloja sobzirom па uzduznu os tlocrta, ра se liса neparnih slojeva slazu kao zrcalna slika nalicja parnih slojeva i obratno.
i slaganje veznjacima u

оЬа

4) I

{

I

kljuciti dvije sobne ресј (sl. 409Ь). Osim dviju sobпЉ peci тше se prikljuciti i treca рес па isti dimovodni kanal u istoj etaZi ako sve tri ресј nisu istovremeno u upotrebi, nego samo dvije ili jedпа. Tako se npr. па опај dimovodni kanal па koji su prikljucene dvije sobne peci moze kao treca prikljuciti kupaonska рес koja 5е пе се loZiti u isto vrijeme kada se 10ze spomenute sobne ресј (sl. 410а). lzrada prikljucka za sobne peci 'od kaljeva је pecarski posao. Pri sastavljanju zadnjih, .odnosno пајviЭih redova kaljeva' эраја se zavrsni cirkulacioni 'kanal peCi s dimovodnim kanalom prikljucпат samotnom cijevi pravokutnog presjeka oko 10 х 10 ст (sl ..410Ь). Obicno se prikljucna cijev stavlja и prethodno ugradeni betonski (ili §amotni) okvir u stijeni dimovodnog kanala. Donji rub pгikljucne cijevi jedne peci mora biti odmaknut od gornjeg ruba nize ugradene prikljucne cijevi drug~ p~~( baгeт~J{}-15 ст (sl. 410с). . Pokretni stednjaci i kupaonske ресј prikljucuju se па dimovodne kanale limenim prikljucnim ci-

l-.--Р"' Itot/o.. ".,'c-~ '('Р"""

.sfc,.,'i8 za I(/altu. g•• _-1'laI/Drmа porrJ,J..
Tlo~rt dt111J~g

dtj'e/a

flt1,.ct /; .,'и'nа "ро­ ЈtЖ SJl7t:1II 9or,-·

Koftcvnici!

.,«/

uta

~:2.00

Sl. 411" Prikljucak loZista ispod kotlova central,!og grijanja putem saЫrnog kanala (fuksa) па dimn1ak

tra oblozenim samotnim рl0Сата. Na gomjoj strani takvog kanala mora ЬНј otvor za ciscenje kaпаlа s poklopcem. Za skupinu оо vise kotlova, osobito u vecim kotlovnicama za centralno grijanje parom (Пј toрlот vodom), izraduje se povrh poda а па straz~joj strani kotlova sabirni kanal ili fuks па koji se prikljucuje loziste pojedinog kotla, ра taj sabirпј kanal odvodi plinove sagorijevanja iz svih kotlovau diтnјзk (51. 411).

218

219

I

I

Sabirni se kanal оЬјспо izraduje s 10 ст deЬеliт stijellama od betona М 110 s 2-5 ст debel<?т oblogom od samotnih ploca па svim nutarпјјт stranama kanala. Na mjestima piikljucaka pojedinog kotIa ostavlja se па gornjoj strani kanala otvor za сВсепје s poklopcem za dizanje. Nutarnji presjek sabirnog kanala neka је oko 25% veci od presjeka dimovodnog kanala, а uspon kanala ргета dimnjaku oko З%. Prelaz sabirnog kanаlа u vertika~ni kanal dimnjaka treba izraditi u pravilnom zaobljenju (sl. 412).
d~a.~dlNJ·~t:I1I'
XaЫrm- Juuнzl.

etaZama postavljati sa spomenutim ротјсanјеrn, tIocrtnog mjesta ро 26 ст. Ako pak duzina peci prelazi spomenuta 92 ст i ako drugi faktori to dozvoljavaju, mogu se takve ресј postavljati па ista tlocrtna mjesta u svakoj etazi. Ротјси se za 26 ст samo njihovi prikljucci koji zbog dovoljne duzine реСј nisu u sobama napadno vidljivi (sl,
413а).

t\

'

:~~.~'} .-=:....,'-,
I

Varijanta је vertikalnog vodenja dimovodnih kanala da se pojedini kanal vodi samo od опе etaze и kojoj је loziSte za taj kanal, ра se u tom slucaju Ciscel1je vrsi 11а tavanu i tL svakoj etaf.i (sl, 413Ь). Тај пасiп dolazi и obzir samo onda' kad је сј­ scenje u svakoj etazi moguce u sporednim рго­ storijama stana, а пе и sobama i onim prostoriјата и kojima bi ciscenje dimnjaka zadavalo neprilike domacinstvu i udobnosti stanovanja. Ako takvih neprilika пета, onda је ovaj nacin u pred-

Drugi је nacin vod.enja diтovodnih kanala s ро­ vlacenjem u etaf.aтa. Velika је prednost toga па­
сјпа

da u visekatnim zgradama lozista

(ресl) то­

gu biti u svim etazama да istom tlocrtnom тје­ stu i uvijek s jednakim prikljuckom. U etazama пајте пе mijenjaju svoje tlocrtno mjesto ni реСј
пј njihovi prikljucci kao 5tO ga mijenjaju u prvoopisanom nacinu vertikalnog vodenja kana\a kro'z sve etaze. U ovom паСјпи tlocrtno mjesto u svakoj etazi mijenjaju dimovodni kanali. Pojedini kanal jedog lozista vodi se u svojoj etazi vertikalno do

~..,..,......-.~J'

4tI.'.ri8 . ~r~Jlju;:'Jofltl JNQOII

,

idМiJ
"

: ..,: 74,.4'17

ia ... an

POP"fV'l. ,D1'U/i-k Ј /1rz'Мји;НоtrI ItЈ/а
1:,0

Sl. 412. Detalji sablrnog kanala centralnog grijanja

vottenje i povla~enje dimovod.nih kanala. Spomenuto је da se па jedan dimovodni kanal presjeka 14' 14 ст moze prikljuciti jedan stednjak јli dvije sobne реСј, аН u jednoj etaZj. Tako је прг. za manji dvosobni stan u prizemlju neke visekatпе zgrade potreban jedan kanal za stednjak i је­ dan za dvije sobne реСј. Ako је iznad takvog sta-, па u prvom katu istovrstan stan s istim rasporedom prostorija, onda i .za taj stan treba izraditi jedan posebni kanal za stednjak, а jedan za dvije реСј. Za treci istovrsni stan u drugom katu potrebпа su daljnja dva kanala. Ргета tome u dvokatnoj zgradi za spomenuta tri stana treba predvidjeti (projektirati) dvije skupine s tri dimovodna kanala u svakoj. Ako је i u podrumu predVideno neko ,loziste, npr. za kotao u praonici гиЫја ispod kuhinjskih prostorija, onda i za to Ioziste treba predvidjeti poseban kanal, ра се u kuhinjskoj skupini biti svega cetiri dimovodna kanala. Za svaku visu etazu s. novim lozistima treba svakoj skupini dodavati ро jedan novi dimovodni kanaI. . Za pravilno funkcioniranje dimnjaka пајЬоIје
је

1
lkaf

~~ P;;,t;i~~;;;;J;·;;;;l~;;'lil1t'17j~m ц

~rQ!J -=~~ж_~
pot/,.Ilmu.

;mjt'm

rert 'vo;e;jt' s dDI1J'z'", ёiiц ~tala1ll(Jl. .Ј .,:100

I

'ј'
i
I
--.....,.... .;. ...
~~":"\jI,

vertikalno voden;edirnovocinihkal1alakrQz~ci­ jelu njihovu visinu i njihovo ciscenje па tavanu (gornje ciscenje) i и podrumu (donje СНСеnје). Тај

Sl. ~13. Vertikalno vod.enje svih kanala od podruma do tznad" krova(a),odnosno od pojedine etaze do iznad krova (Ь)

."

~&;:"

&.

х

medutim, moze se primijeniti samo onda kada tlocrtna rjesenja dozvoljavaju da lozista, odnosno prikljucci пе budu па istom tIocrtnom тје­ stu. U svakoj visoj etaZi mora se пајте prikljucak pomaknuti od prikljucka u nizoj etazi za sirinu kanala i pregrade izmedu kanala, tj. za 14 + 12 = 26 ст. Skupina od cetiri dimovodna kanala u dvokatпој zgradi zauzima dnZinu zida 4 . 26 - 12 = 92 ст ра cetiri loZista Пј ресј treba па toj duzini tak~ postavljati da diskretno skrivaju prikljucnu, cijev koja Ьј inace u urednoj sobi napadno i пеliјеро djelovaIa. Zbog toga bi se пасе ресј morale u

паСЈП,

Vertikalno voёtenje prema prikazanom primjeru najvise odgovara z.a prizcmnice, jednokatnice ра i dvokatnice, tj. za skupine do tri, iznimno i cetiri kanaIa, dok se za vece skupine kana]a i za ista tlocrtna mjesta peci u etazama kanali тогајu koso povlaciti. U пероdrumlјепiШ zgradama pocinju зе dimovodni kanali voditi od prizemlja, ра se па njiho~ vom dnu ostavljaju otvori za ciscenje s vratascima. Ciscenje mora biti и sporednim prostorijama, odnosno па lako pristupnim mjestima (тanје va· znim Ьоdniсiша i pretprostorima), ра takvi slucajevi vise put zadaju poteskoce pri projektiranju.

~ 71J1m!zuenJt'm uроеЬumи.

~:~Р~~!;l~;Ј,~-~·;t~i:;;':;·;d;·m-i)~yltz.l""ft i Eii/~;; и
ettda7lla .
,~I~OO

а. ... lb ..la/~l1i~:tt .Ыаmа ; uY(Jael1j'e«str6,r.ni lra1Юl
К17ј; S~

KtJs(J Y17t1'm# Ц~~;411J~m и 'J'НIclrlГlll р
111т ~ijt'Yt.",a sa~/'i­

iist.,,· и potirumu

1,:0(00

't

I
I
I I

Sl. 414. Vod.enje svih kanala od podruma do iznad krova (а) uz njihovo povlacenje ustranu iznad poda svake etaze, da se omoguce prikljucci peci u svim etazama па istom tlocrtnom mjestu (Ь)

81. 415. sabirni pobire kanala

Povlacenje kanala pojedine etaze и vertikalni (hladni) dimnjak iz kojeg se u podrumu cada, iz osta1ih kanala (а), te koso vod.enje kroz etaJ.e и prejabriciranim cijevima (Ь)

i
I

I
I

I
!

f,

i
I

nosti јег se gIavIli zidovi najnizih etaza зато пе­ znatno oslabljuju s jednim iIј dva kanala, dok је to oslabljenje skupinom veceg broja kanala vrlo veliko. Veca skupina se u kracim dijelovirna zidova izmedu dva otvora u prizemlju ili podrumu пе moze иорсе provesti, ра зе i u takvim sIucajevima primjenjuje ovaj nacin vertikalnog vodenja kanala.

iznad poda slijedece (vise) etaze, а tada se povlaci pod kutom od 60% (iIi vise) па jednu stranu za spominjanih 26 ст, da se poslije toga nastavi vertikalnim vodenjem do slijedece etaZe (sl. 414). Vodenje dimovodnih kanala s povlacenjem u etaZama iskusano је па mnostvu stambenih i slicnih visekatnih zgrada, ра se kod nas najvi'Se primjenjuje.

220

221

Gornje ti~cenje dimovodnih kanala и оуот па­ сјпи najpovoljnije је па tavanu ЈН ravnom krovu, а donje Ој~сепје јli уаоепје саое najpovoljnije је u podrumu, kao ~to је prikazano па slici 414а. Takvim ci~cenjem ne,samo da se пе smeta kucanstvu i udobnosti stanovanja, nego se omogucuje i smje~taj dvaju lozi~ta (реСј) Ьilо uz Исе bilo uz nalicje zida и kojem su dimovodni kana1i,. а ото­ guceno је pravilnv smjestavanje i treceg (povremenog) lozista ilј реСј koja Ьј Јпасе zak~anjala otvor i vratasca za ciscenje и etazi. Varijanta је ovog nacina s donjim ciscenjem u svakoj etazi koja dolazi и obzir и istim slucajeviта koji su navedeni za takvu varijantu u пасјпи vertikalnog vodenja dimovodnih kanala. Primjer ovakve varijante prikazan је za dvokatnicu s podrumom па slici 414Ь. Treci је nacin vodenje dimovodnih kanala s ро­
\Jlacenjeт u etazama i prikljucivanjeт па sabirni

uz cijevi i upotreba sitnijih lomljenih komada mjestima zida koji su уес samim supljiпата kanala oslabljeni. Za takve kanale upotrebljavaju se samotne, keraтicke, azbestno cementne i betonske cijevi koje se и monolitne zidove vrlo lako postavljaju i ugraОији. dok se и zidovima od opeke taj nacin uspjeЮ10 zamjenjuje jednostavnijim i jeftinijim паргј­ jed opisanim drugim na.tinom vodenja dimovodпјЬ kanala i njihovim povlacenjem и etazama, .kako је prikazano па slici 414а.
па опјт

та suprotnim stranicama svakog kanala ро jedan tupi ugao i tupi kut па donjoj i ро jedan takav kut i ugao па gornjoj strani па mjestima prelaza iz vertikale и kosinu. Tacke svih donjih i gornjih kutova i uglova и uzduznom presjeku сјјеlе skupiпе kanala тогаји biti и pravcu usmjerenom pod 15° ргета horizontali јег se samo tada. ostvaruj~
јеlа

i nutarnja i vanjska vrata sa zgodno skosenim ilј profiliranim rubovima·za pravilno sjedanje и okvir tako da se sigurno drze u okviru vlastitom teziпот, ne mogu pasti и kanal, а mogu se Iako izdignuti i izvaditi па vanjsku stranu (sl. 417а).

jednaka povrsina presjeka vertikalnog svakog kanala (sl. 416а).

1

kosog dl-

Svako povlacenje dimovodnih kanala u etazama mora biti usтjereno uvijek па istu stranu и svakoj etazi јег Ьј usmjeravanje па protivne strane otezalo i onemogucilo ciscenje.

kanal. Тјт nacinom izbjegava se losa strana donjeg сВсепја kanala u etazama opisana и уагјјап­ tama prvog i drugog пасјпа, а ostvan1je se dobra strana tih varijanata da se и najnizim etazama (podrumima i pr-izemlju) zidovi neznatno oslabЈјији samo jednim, odnosno dva dimovodna kanala. Gornje ciscenje је па tavanu ili ravnoт kroVU, а

donje samo па jednom otvoru (vratasciтa)

u podrumu (sl. 415а). U stambenoj izgradnji cesto se prizemlja viSekat'nih 'zgrada projektiraju za lokale i slicne prostorije и kojima su cesto potrebni i veCi otvori u glavnim zidovima. Izmedu vecih otvora ostaju razmjerno kratki dijelovi nosivih zidova и koje уе­ са skupina dimovodnih kanala иорсе пе moze stati, а тапја skupina toIiko Ьј oslabila taj kratki dio zida da оп пе bi zadovoljio propise о nosivosti. U takvim slucajevima vrl0 dobro dolazi пасјп prikljucivanja dimovodnih kanala па sabirni kanal jer tada su и prizemlju samo dva (prizemni i sabirni) ili tri (podrumski, prizemni i sabirni) kanala, а u podrumu saтo jedan (sabirni) Пј dva (podrumski i sabirni), bez obzira па Ьгој etaza i Ьгој kanala u visim etazama. 'u ovom пасјпи nastaje neprilika kad se stupci zraka и dimovodnim i sabirnom kanalu toliko ohlade (јег nisu neko vrijeme bili zagrijavani) da зи tezi od stupca vanjskog zraka iznad grla dimovodnih i sabirnih kanala. Tada dolazi do zastoja рготаје i protutlaka, ра dim izlozistajedneetaie putem sabirnog kanala moze zalaziti и prikljuceni kanal druge etaze i kroz loziste prolaziti и prostoriju druge etaze, odnosno drugog stana. Zato је dobro da se и najvisoj etazi (eventualno i па tavanu) па sabirni kanal prikljuci jedno loziste koje се sabirni kanal zagrijavati barem toliko da пје­ gov zagrijani (olaksani) stupac zraka povlaci dim iz nizih 10zista toliko da se izbjegne dimljenje и prostorijaтa nizih stanova. Као cetvrti пасјп primjenjuje se u praksi koso vodenje dimovodnih kanala prefabriciranim cijevima (sl. 415Ь).
Тај је пасјп medutim vrl0 dobar za kanale и monolitnim (паЬјјепјт, betonskim) zidovima, а и zidovima od opeke nepozeljno је tesanje opeke

Kroz cijelu 'visinu stropa i serklaza kanali se uvijek тогаји voditi vertikalno, а povlacenje treЬа ppceti iznad kote poda pojedin~ etaze. Tim se omogucuje lakse i jednostavnije ргоЫјапје zida ilј stijena dimovodnih kanala и slucaju njihova zacepljenja. Eventualni otpaci morta pri nepazljiviјет zidanju zaustavljaju зе па poeetku kosine Јш­ nala i smanjuju ти povrsinu. Zbog toga се se па tom mjestu zaustaviti i drugi krupniji predmeti koji mogu dospjeti и kanal пепатјегпо, а katkad па ialost патјеrnо i zlobno. Pustanjem dimnjacarske 'kugle moze se lako ustanoviti па Којој је visini, odnosno u., kojoj је etaZi kanala zacepljen, ра је probijanje zida оо opeke и maloj visini iznad poda lakse i brze od probijanja poda i armiranobetonskih stropnih konstrukcija i serklaia и visini· samog poda jedne etaze i ispod plafona nize etaze. Pocetak уооепја iznad 'kote poda ројеЦ:iпе etaie prikazan је primjerima па slikaтa 414, 415 ј416, dok neznatna kosina и primjeru па slici 415 Ь nije ораэпа, ра se slobodno moze voditi i kroz visinu stropa. Najobicnije је povlacenje dimovodnih kanala pod 600 preтa horizontali, odnosno pod 300 prema vertikali. Pravilnim роУlасепјет nastaju па dvje-

Za skosene strane svakog kanala treba pojedini komad opeke pravilno klesati nabrusenom sjeciсот zidarskog cekica, аН samo do polovice visine. Drugi dio visine treba zapuniti produzni~ тог­ tom, а .poslije svakih раг slojeva treba taJ mort zagladiti zajedno sa zцglаdivапјеm ostalih rezaka и pojedinom kanalu.
па koju се prilikom сВсепја udarati dimnjacarska kugla, treba ugraditi zastitnu сеliспи plocicu. Na dva· tupa ugla и svakom povlacenju svakog kanala treba ugraditi ро jedan komad celicne

Na gornjoj povr5ini sko5enja svakog kanala,

"".,f.,f- 1~ --,f

"pиj~" .и.f"'l~­

sipke krufnog presjeka. Plocica 5titi pregradu izmedu kanala od ostecenja i probijanja, а sipka stiti uglove od glodanja i. zasijecanja uzem prilikom spustanja i dizanja kugle (sl. 416Ь). Ciscenje dlnшјаka Dimnjaci onih lozista koja su и dnevnom pogonu тогаји se cistiti Ьагет је­ damput тјезеспо, 5tO и gradovima i naseljima odreduju i геguИгаји komunalni propisi, а izvrsuje
оЫ{;пјЬ 10zi5ta obavlja se pustanjem i dizanjem сеliспе kugle па uietu (konopcu) kroz grl0 dim-

..,,~ O/rt'7Ttll Y7r1'

taicima.

dimnjacarska sluzba. Ciscenje uskih dimnjaka

njaka ili k:r:oz otvore u najvisim dijelovima dimnjaka (па t~vanu ili па ravnom,krovu, eventualno i па skosenom krovu, аН s osiguranim pristupom i mjestom za stajanje). Kugla оЬјја skrutnutu i ) ispecenu katransku smolu i prikupljenu cadu ро stijenama kanala. PosliJe kugleupuStase·~ ka~~ specijalna kefa па c~li~nom ше~и" p~ se tl~ ћ.П1jim ci5cenjem dopUnJuJe grubo clscenJe (oblJanJe) kuglom. U pojedinim slucajevima рлтјепјије se »ispaljivanje« dimpjaka i neki drugi zahvati za· temeljitije Ciscenje. Opisanim »gornjim сВсепјет« cada i katranske krhotine padaju па dnо dimnjaka gdje se pгi­ likom zidanja ili betoniranja ostavljaju otvori i ugraduju vratascaza pobiranje i odnosenje skupljenog materijala. То је »donje ciscenje«. Za gornje ciscenje ostavljaju se otvori za svaki kanal pojedinog dimnjaka s donjim rubom visokim 80-100 ст iznad poda tavana i1i ravnog krova. Ako dimnjak ravnog krova пе prelazi /visinu od 120 ст iznad povrsine ravnog krova ili ako se па vecoj visini osigura posebno stajaliSte 100-120 ст ispod grla dimnjaka, onda se gornje ciscenje оЬауlја kroz grlo dimnjaka. Vratasca па otvorima za gornje ciscenje proizvode poduzeca i pogoni betonskih prefabrikata kao dvostruka betonska vrataSca. Ima vise sisteта takvih~Vrafasaca~alisusvImasastavni dijelovi okvir s nutarnjim otvorom пајшanје 12 х 14 ст

81. 417. Dvije vrste betonskih vrataSca za ciscenje dimnjaka
,

па

otvorima .

0···P,:a~iln(J po..laf~a','mQu,tIni/' lаnа'а.
"'Је ·/~tI.,,~ .1Јuртг

®. .Za;t/ta,,' eI,",,,.,tttln/1t 111,/4", " ии", p1'il;J~.",
Et-.;'/tnj4

kaпala

"Jfeltl'1}D

..

,50

":2.0

Sl. 416. Detalji povlaeenia kanala iznad podova pojedinth etata

Za donje ciscenje ostavljaju se otvori sa svojim donjim rubom takoder oko 80-100 ст iznad poda, osim и slucajevima kada је prikljucak 10ziSta рге­ nizak, ра se i otvor za ciscenje, odnosno dno dim· njaka ostavlja nize, аН jos toliko iznad poda da se moze podmjestiti posuda za pobiranje materijala. Takav slucaj prikazan је za kanale podrumskog lozista па s1ikama 413, 414Ь i 415а. Vratasca па otvorima donjeg ci~cenja obicno su jednostruka 5 vise sistema utora i рега za dobro pristajaпје vratasaca u okvir (sl. 417Ь). Za .skupine dimovodnih kanala vratasca se ро­ stavljaju па povoljnoj strani dimnjaka ilј zida и . horizontalnom nizu, kako za gornje, tako i za doпје ciscenje (sl. 418а). Poseban Је slucaj ostavljanje otvdra za donje ciscenje па сеопој strani zida и kojem su dimovodni kana1i kad se iz nekih razloga пе mogu ostaviti па uzduznim stranama toga zida. Tada se otvori i vratasca postavljaju јеdnа povrh drugih, а dnо svakog viseg kanala povrh nizeg mora biti od dva· sloja opeke (sl.418b).

222

223

Zavriecl gomj1h krajeva dJmnјаЬ. Gornji krajevi dimnjaka izlozeni su пе samo jakom .zagrijavanju plinovima sagorijevanja nego i drugim utjecajima stetnim i opasnim za njegovu izdrzljivost i trajnost. Cesto па zagrijane i osusene povrsine dimnjaka padne jaka i hladna kisa. Cesto se и zimskim danima zagrijavanjem dimnjaka topi па пјети snijeg i led, ра se preko noci, kad је оп izvan upotrebe, opet smrzne. К tome se pridruiuje i stetno djelovanje elemenata u kemijskom sastavu plinova sagorijevanja .

grla dimnjaka i letvicama za okapnice па donjim stranama istaka. Treba upotrijebiti beton М 160, а jos Ьоlје М 220, а vanjske povrsine zagladiti се­ mentnim mortom smjese 1: 2. К!оd nas se mnogo izraduju -jednostavne kape poput ploca s otvorima, s istacima ро 5-6 ст па svaku stranu i s okapnicama, te s visinom 6-8 сш . па rubovima i povisenjem prema sredini da se dobije nagib 10%-20% (sl. 419).

Za dimnjake koji se zbukaju plemenitom ili kamепоm zbukom obicno se ne izraduju betonske kape, аН је dobro oko grla dimnjaka izraditi Ье­

opekom, аН је slaganje nezgodno i zahtijeva рга­ vilno lomljenje i tesanje svakog komada, а vanjske se kose plohe moraju svakako fbukati. sl.
423а).

tonski vijenac koji se moze zbukati kao i zidane

Drugi је nacin zidanje povrh betonskog vijenca sjekomice slozenom opekom i oblaganje strana priklesanim lomljenim kamenom. Тај nacin dolazi и obzir ako Sll па zgradi Ьагет pojedini njezini dijelovi vec obradeni kamenom i ako је za vrstu zgrade i njezinu oko1icu takva obrada prikladna. (sl. 423Ь).

-.-··;·r····r.

.; ; : 1:
I 1. •• \ I ; I ., I I

~TTГ

. · .. · .... "' .. 1.. ··· .... · ....

:~
i I ': I
II

..

" ;:
I

f

--т-тI •

::

i

I

I

-,1<--

-.1'-11+ iJa-+4Z.-,f<JI--.f'

V~rtik. ~sjt!1r

1.:.2.0
i§\*;-1t'1 s§§

%+%#1
P1"t4~k А-А

51. 421. /%'1/(''''l'ri/etla p,.tIJ~1t Ј-В

Рunа

';;;t;:1 ~iwa&';;j:;' .ј!$ А.
.':9/~J sprij~da

betonska kapa па zidanim stupicima uz grlo dimnjaka

povrsine. Takav se zavrsetak moze pod zbukom sasvim sakriti, а moze s~ pogodnim obIikovanjem naglasiti (sl. 422).
1,
~.

,
I

.',. . . .... :.'1

~

I

-.

~

•••
"А!

I
Ic

@... p/~m~·m·tt:Jm i bul:om @ .. J<Cj~ pl<>h~ obloitТl~ 10т!jt'nim kaм~Тlom
1: 20

'" SIt "LKOJ~ p/oht oihuka.,,~

----+а

+"I~W~2."",
..

0 . . flrataica
nје

li

71Оrn ni:z.u.

h01';z07?to.!i; 50

ф... YrataJca i~d17a роIIrh
па

druljih

51. 419. lednostavna betonska »glava« ili »kapa«

dimnjaka

51. 423. Dimnjaci u obliku krnje piramide izvana oZbukc.ni (lijevo) ili oblozeni prik1esanim 10mljenim

kamenom (desno)

51. 418. Postav1janje vratasaca

otvorima za cisceu horizontalnom (lijevo), а katkad u vertika1nom ( desno) nizu

Zbog izlozenog treba gornje dijelove dimnjaka tavanu i iznad krova) zidati odabranim komadima pune opeke normalnog formata u produzeпот mortu, а suplja opeka i blokovi пе dolaze и obzir. Osim toga treba gornji kraj oko grla dimnjaka zavrsiti betonskom plocom s otvorima koja se naziva glava dimnjaka ili dimnjacka kapa. Stijene dimnjaka па tаvащ.1 treba ozbukati gruЬот zbukom bolje smjese, da se potpuno zapune reske i sprijeci iskakanje iskre kroz eventualno
(па
nеdбv'61јfi6 m.огtбmzаРtШ.јепе-SUdа.гпiс:е~-

Istaci па rubovima kape mogu prouzrokovati nepovoljno kovitlanje zraka pri udarcima vjetra i smetati pravi1noj рготајј, ра se izraduju kape s neznatnim istacima i t1 raz1icitim oblicima (sl.
420).

Rjede se primjenjuje inace dobar nacin pokrivanja dimnjaka armiranobetonskom kapom bez otvora., Кара se postavlja па stupice od И . И оре­ ke u dva ili tri sloja, ра dim izlazi· kroz otvore izmedu stupica па sve cetiri strane umjesto 'uvis (sl. 421). '
51. 422. Dimnjaci ozbukani kamenom ili p1emenitom zbukom s nвnaglasenom (lijevo) ili naglaSenom

Iznad grla zbukanih dimnjaka moze se postaviti natkrovak оо metalnog lima па metalnim stapovima. Neprilika је sto rnetali opcenito nisu otporni protiv nekih sastojaka (npr. sumpora i fosfora) и plinovima sagorijevanja. Najbolje odgovara bakar, ali se dosta upotrebljava i pocincani се­ licni Нт koji se nakon dotrajalosti zamjenjuje novim (sl. 424).

Vanjske povrsine dimnjaka iznad pokrova criјерот najeesce se ostavljaju gole, ali se reske то­ гаји fino zagladiti produinim mortom. Takvi su dimnjaci и skladu s krovnim povrsinama od razli-

( desno) glavom

citih vrsta crijepa. Na krovnim povrsinama svjet1ijihboja koje daји npr. azbestnocementne pokrovne рlоее, kao i па ravnim krovovima, obicno se vanjske stijene zbukaju nekom vrstom plemenite ili kamene хЬи­ ke и odgovarajucoj Ьојј kako se dimnjaci пе Ы napadno isticali. Glave dimnjaka ilј dimnjacke kape obicno se izraduju па Нси mjesta betoniranjem u priredenoj i ucvrscenoj oplati te s cilindrima (sablonama) za

51. 420. Betonske kape s neznatnim istacima i . istaka, raztiCitih obUka

Ье,

u nekim slucajevima postize se povoljan izgled dimnjaka s kosim umjesto vertikalnim vanj~kim рlоЬата. То se postize prvenstveno kod niskih dimnjaka, tj. kod опјЬ kojima razmjerno таli dio strsi iznad krovne povrSine.· Dimnjak se па tavanu zida normalno, аН se prije proboja krovne plohe zavrsi betonskim vijencem istaknutim preko doпјЉ kontura dimnjaka za onoliko koliko traii predvideno prosirenje па donjoj strani zavrsnog dijela dimnjaka. Iznad izradenog vijenca pocinje se zidati zavrsni diodimnjaka sa stranicama koje se prema gornjoj strani suiuju. Zidati se moze

51. 424. Natkrovak iznad grla dimnjaka od metalnog

.

lima

па

meta1nim drzaeima

224

225

Za postizanje bolje promaje u dimovodnim kai za njihovu zastitu od smetnja koje uzrokuju udarci vjetra ugraduju se ugrla dimnjaka specijalni nastavci od metala ili umjetnih kатеl1iћ masa. Najjednosta\'niji su takvi nastavci od pocincanog celicnog lima kruznog presjeka s promjerom oko 16 ст, s cunjastim ili ravnim natkrovkom. S luze uglavnom za poviSenje, odnosno izdizanje grla dimnjaka kad је опо ispod visine sljemena ј Рod udarcima vjetra (sl. 425а i 425Ь).
паНта

Sl. 425. Limeni nastavci s natkrovcima i dijelovima ~a »isisavanje« plinova iz dimnjaka pri puhanju vjetra

Druga је vrsta limenih nastavaka udes~!1a tako da vjetar isisava dim iz dimovodnih kanala ..~Ima sistema s pokretnim gornjim dijelom, ра taj dio vjetar okrece bas tako da zasticuje grl0 dimnjaka od direktnih udaraca vjetra i pri tom isisava dirn (sl. 425с). То је dobro dok gornji dio i osovina пе zarda ili se iskrivi ра se prestane okretati. U tom slucaju takav nastavak rnoze biti vise stetan nego koristan. Bolji su nastavci s nepokretnim gornjim dijelom udesenim za istu svrhu (sl. 425d). blokova. 'd}Jisani dimovodni kanali i dirnnjaci то­ raju se izraditi strucno i pornnjivo, ра posao па dirnnjacima usporuje zidanje glavnih zidova. Ubrzanim radom i nedovoljnorn paznjom rnogu а­ stati takve pogreske (npr. neravne stijene kanala, nejednake povrsine presjeka pojedinog kanala, ispadanjemanjihlomljenih komadainjihovo izbiјanје prilikom ciscenja, osobito u zavojirna i sl.), koje se ilј tesko ili nikako пе mogu naknadno ро­ praviti. Osim toga i u dobro izradenim dimovodnim kana1ima i dimnjacima cesto шistајu neprilike s proтајот, osobito uprvim godinama njihove upotre,Ье, najvise zbog jos neosusenog morta u stijenaта kanala. Vlazne stijene rado upijaju vlagu koja se pri gorenju drveta i lignita isраГЈје i s dimom krece kroz kanale, ра se vlazne stijene пе suse nego jos vise vlaze. Vlazne stijene se lako oh1ade, а s пјјта i zrak u kanalima, ра nastaju velike smetnje u promaji. Zbog spomenutih, а i zbog drugih razloga (npr. zbog pomanjkanja mjesta koje zahtijevaju vece
SpecijaJ,ni dimnjaci od prefabriciranih cljevi 111

skupine dimovodnih kanala i zbog oslabljenja по­ sivih zidova takvim skupinama), pronalaze strucnjaci nova rjesenja. Skoro sva ta nova rjesenja prihvacaju kao najpovoljnije odvodenje plinova sagorijevanjа, odnosno dima, kroz prefabricirane (tvornicki proizvedene) cijevi ili blokove. Jedan takav jednostavan nacin postavljanja i obzidavanja cijevi od samota, azbest-cementa Ш drugog vatrootpornog materijala spomenut је i prikazan па slici 415Ь. Cijevi se ugraduju u zid debeo 38 ст, ра ostaju razmjerno tanke stijene kanala uz Нсе i nalicje zida. Zbog toga se kanal i zrak u пјети moze h1aditi kao i u tradicionalпјт kanalirna bez ugradenih cijevi, ali је prednost za promaju glatka povrsina svih nutarnjih stijena kanala i brzina ugradbe. Dosta jednostavan пасјп, koji је u Austriji ispitan, patentiran i odobren, jeste i vodenje tzv. Thermophor (termofor) cijevima. То su samotne cijevi kruznog presjeka duge 100 ст s glaziranom nutarпјот povrsinom i kolcakom па jednom i ravnim zavrsetkom па drugom kraju. Termofor-cijevi rnо­ gu se primjenjivati па dva паСјпа. Prvi је nacin primjena cijevi u skupinama. Upotrebljavaju se cijevi s nutarnjim promjerom 17,5 ст (povrsina 306 ст ) koje vode kroz etaie u istom smislu kao zidani dimovodni kanali, аН se да ove mogu u svakoj etazi prikljuciti ро tri 10zista. Oko cijevi se stavlja mineralna vuna ili sIiспа toplinska izolacija koja se obuhvaca krovnom ljepenkom i obzidava zidom debelim 12 ст па Нси i nalicju tako~a је ukupna debljina izmcdu lica i nalicja 51 ст. Ispod kolcaka svake cijevi stavlјаји se lomljeni komadi opeke (kao veznjaci) ili se u visini jednog sloja izrad:uje betonski vijenac koji preuzima tezinu cijevi i fiksira njihovo тје­ sto i smjer (sl. 426).
2

Drugi је nacin vodenje jednog kanala kroz sve etaZe. U najniZoj etazi prikljucuju se do tri lozista па kanal od cijevi spomenutog najmanjeg promjera 17,5 ст, а u slijedecoj etazi i u svakoj daljпјој etaii kanal se prosiruje postavljanjem cijevi veceg promjera putem redukcionih komada. Prosirenja se izracunavaju termickim racunom. U svakoj visoj etazi mogu se prikljuciti ро tri lozista, а voditi se moze vertikalno kroz sest etaza. Izolacija i obzidavanje је kao kod· skupine kanala, аН s odgovarajucorn vecom debljinom zida.

Njemacki su patent Schofer (Sofer) - cijevi ili blokovi za dimnjake. Izrac.1uju se 0(1 vetona s agregatom od drobljene opeke tlacenog pod visokim pritiskom u сеliспјт kalupima. Pojedini su blokovi s jednim ilј s vise dimovodnih kanala га­ zlicitih presjeka (12' 12, 14' 14, 20' 20, 25' 25 i 30 . 30 ст). Stijene kanala su debele ро 3 ст kao i vanjske stijene bloka koje- zatvaraju 4 ст siroke zracne izolacione .kanale. Visina bloka је 67 ст. Nutarnje stijene svakog bloka izdignute su za 6 ст iznad visine vanjskih stijena, ра је time sprijeсепо horizontalno pomicanje. blokova jednih iznad drugih. Osim normalnih blokova pojedine vrste јта i komada s otvorima za prikljucke, otvorima i vratascima za ciscenje i posebnih komada za za~ vrsetak dimnjaka па gornjem kraju. Spornenuti izolacioni kanali па vanjskim stranama blokova mogu sluziti kao ventilacioni kanali za prostorije и' pojedinim etazarna (sl. 427). ~ofer-blokovima su slicni Isolith (izolit)-blokovi ili cijevi. Ti su blukovi osobito povoljni za јаса lozista koja zahtijevaju vece povrsine presjeka kaпаlа jer su dvostruki redovi zracnih kanala и ovirn blokovima vrlo dobri toplinski izolatori (sl. 428).

~
:

:;1tt

... ~~
~
':

s

,

~~:

.. ..

.
о

. ............ .

~rtt'k. P"~4~k

+1~'~ '0---"..,~ ~J-,j,. 41,' ~
.. '<

,,!o;eni!t ~_
1:

It""",
о
о

10

..,.

$l. 428. Izolit blokovi (cijevi) za dimnjake

~

:::{:.:':::

!(јЕ; ~I ~lt~i!i' -. .,f-U -f--~,,-+
;( 51 ,,:,

Horizo71t p"p~sjrk /tlo(rt/

81. 426. Skupina od tri termofor-cijevi, dozidane oblozene izolacionim materijalom

81. 427. Dimnjak (Jd . pr~ff.lb1'ici.ranih 1akobetonskih blokova s tti kanala (za tri etaze) sa zavr§nom kaрот ude§enom za isisavanje plinova

Osim spomeilutih vrsta blokova ili cijevi za dimnjake proizvode se u inozemstvu i mnoge druge vrste. Medu пјimа posebno se istice jedan Ьеl­ gijski patent sabimog dimnjaka koji је i kod nas prihvacen, ра nekoliko nasih tvornica proizvode njegove elemente. То su Shounth (Sunt J-blokovi i1ј Sunt-cijevi za Sunt-dimnjake (sl. 429). Тј dimnjaci fиnkcioniraju tako da jedan sabirni ilј maticni kanal veceg presjeka (obicno 20 . 20 = 400 ст ) tece vertikalno od podruma do iznad krova. Neposredno uz sabimi kanal tece u svakoj etaZi prikljucni ili sekundarni kanal та2

226

227

h/ol<B

81.

429. Shount (sunt )-blokovi i kapa s primjerom· za postavljanje u cetverokatnoj stambenoj zgradi

njeg presjeka (obi~no 12' 20 = 240 ст ) koji је па svom gornjem kraju (и visini stropa) zatvoren 'prema prikljucnom kanalu vise etaze, а otvoren prema sabirnom kanalu. Veca pQvrsina presjeka sabirnog kanala, njegova veca visina te speёijalni zavrsetak i1i kapa па njegovu gornjem kraju osiguravaju stalan uzgon plinova sagorijevanja odnosno povoljnu promaju (sl. 429d). Dimnjak sa spomenutim velicinama presjeka kanala moze se voditi kroz sest visinskih etaza s normalnim prikljuccima lozista u svakoj etazi. Za pojedini dimnjak potrebne su dvije (eventuаlпо tri) vrste blokova i jedna dimnjacka kapa. Т! se elementi izraduju od betonske smjese u kojoj је agregat drobljena opeka, а vezno sredstvo Lafarz-cement. Smjesa se pod visokim tIakom tlaCi u metalnim kalupima. Glavni blokovi slaiu se jedan povrh drugog od poda do stropa svake etaze. U tim blokovima su \:ertikalne 5upljine za sabirni i prikljucni kanal spomenutih povrsina presjeka s 3 сш debelim stiјепата, ра su vanjske tlocrtne dimenzije bloka 41 . 26 ст а visine оЬјспо 25 ст (sl. 429а). . Neka nasa poduzeca donekle sшаl1јuјu povrsiпе presjeka kanala i povecavaju visinu, ра su val1jske dimenzije njihovih blokova drugacije (npr. »Sigma« u Sarajevu 40' 25' 25 ст, »Gradis« u LjuЫјап! 38' 26' 39,7 ст). Za svaku etazu potreban је jedan ovakav blok s otvorom i vrata5cima za Ciscenje па sabirnom kanalu, koji se ugraduje iznad poda svake etaze, i jedan blok s otvorom па sabirnom kanalu za prikljucak lozista. Druga vrsta blokova su stropni blokovi koji se ugraduju samo povrh najviSeg glavnog bloka nize etaze, dakle u visini stropa. Stropni blokovi mjesto 5ирlјјпе za sabirni kanal imaju ma5ivnu stopu koја se u uzduznom presjeku bloka vidikao povrsina pravokutnog trokuta kojem је jedan siJja5tj kut па donjoj vanjskoj, а drugi па gornjoj nutarпјој ivici sabimog kanala. Ovi bl?kovi sрошепu­ tom stopom odvajajuprikljucne kanale nize i vise etaze i propu5taju J?linove sagorijevanja iz prikljucnog kana]a nize etaze u sabirni i1i maticni kanal (51. 429Ь). Za najnizu etazu (podrum) mogu se upotrebljavati blokovi samo s jednom 5upljinom koji svojim dimenzijama odgovaraju gIavnim blokovima bez pregrade. izmedu sabirnog i prikljucnog kanala (51. 429с). Na kanal slozen od ovakvih blokova u najnizoj etazi mogu se prikljuCiti 10ziSta, а potreb· п! su i odgovarajuCi blokovi s otvorima za ciscenje i za prikljucke. Dimnjacka kapa izraduje se od nekoliko dijelova. Najprije se postavlja specijalni blok s vanjskim dimenzijama kao 5to su dimenzije glavnih blokova, аН samo s jednim otvorom koji iz pravokutnog па donjoj strani prelazi postepeno ukruzni oblik па gornjoj . strani. Na ovaj se blok ро­ stavlja pokrovna ploca pravokutnog tlocrtnog оыi­ ka s kruznim otvorom па sredini koja odgovara kruznom otvoru zavr5nog bloka. Vanjski rubovi pokrovne рl0се prelaze preko vanjskih rubova оЬ­ zidanih blokova, а па donjoj im је strani okapnica.
2

Povrh pokrovne рlосе 5tavlja se 4-6 specijalnih pr5tenova, svaki s 3 ili 4 noge. Povrhzadnjeg prstena stavlja se zavrsna рlоса ili poklopac, takoder па spomenutiт nogama. Povrsine prstenova i donja povrsina poklopca svojim oblikovanjem omogucuju isisavanje zraka ili plinova iz sabirnog kanala pri gibanju vanjskog zraka, odnosno vjetra (sl. 429d). Ima sistema u kojima se pokrovna рlоса izraоије tako da јој otvor prelazi iz pravokutnog оыi­ ka па donjoju krufni .па gornjoj njezinoj strani, ра u toт sistemu nije potreban spomenuti specijalni blok za takav prelaz. Svaki dimnjak od Sunt-blokova treba da је оЬ­ zidan Ьаует 12 ст debelim zidom od svog dna do pokrovne pioce ispod kape (sl. 429 е). Ventilacioni kanaU. Normalni sastav zraka u nekim prostorijama moze se uslijed raz!icitih utjeсаја toliko pokvariti da postane neugodan, stetan i opasan za zdravlje ljudi koji takav zrak udisu·. Zbog toga treba takav zrak iz prostorija odvoditi, а dovoditi cisti i svjez. Proces toga odvodenj'a i dovodenja zraka је zracenje, ventiliranje ili ventilacija. U stambenim i slicnim prostorijama zrak se kvari uglavnom samim disanjem ljudi, prasenjem, pusenjem, zagrijavanjenl, isparivanjem, kuhanjem, ресепјет itd. Za odvodenje takvog zraka оЫспо је dostatno otvaranje prozora i vanjskih vrata. Uslijed razlike u tezini nutarnjeg i vanjskog zraka nastaje strujanje (promaja, propuh), ра pokvareni zrak izlazi, а cist i svjez ulazi u prostorije. То је naravna ili prirodna ventilacija prostorija. U prostorijama bez prozora i onima u kojima Ы otvaranje i zatvaranje prozora uzrokovalo druge neprilike, kao npr. u radionicama i laboratoriјата, mora se omoguCiti umjetna ventilacija. Za uтjetnu ventilaciju izraduju se ventilacioni kanali. Za odvodenje pokvarenog ilipregrijanog zraka, pare, plinova i 51. izraduju se и nutarnjim zidovima zgrada vertikalni kanaIi koji su u svemu slicni dimovodnim. То su odvodni ventilacioni kanali. Za dovodenje cistog zraka u prostorije izradulu se dovodni ventilacioni kanali, оЫс­ по u horizontalnom smjeru kroz zidove i1i stropove. U staтbeniml slicnim zgradama cesto su neke nusprostorije, kao npr. izbe (smocnice, ostave), kupaonice, zahodi i neki pretprostori odvojeni od vanjskih zidova ра петаји svojih prozora. Tada se takve prostorije priklju~ju па odvodne ventilасјопе kanale. ОЬјспе su povrsine presjeka kaпаlа 14' 14 ст i 20 . 14 ст. Svaka prostorija i etaza mora se prikljuciti па svoj kanal, ра se i ventilacioni kanali u visekatnim zgradama vode u skl1pinama kao dimovodni kanali. Za odvod zraka iz prostorije ostavlja se па vj· sini 15-30 ст iznad poda donji, а ispod plafona gomji otvor·s povrsinom oko 14' 20 ст (odnosno 20' 20 ст). Na svaki se otvor ugraduje metalni okvir sa zicanom ffi!ezom па nutarnjoj strani i horizontalnim limenim lатеlата poput zaluzija па vanjskoj strani okvira~Lamele se Цlogu рото­ cu lan~jCa podizati (otvarati) i spustati (zatva-

rati). Donji otvor 51uZi za -tzv. ljetnu, zimsku ventilaciju (sl. 430).'

а

gornji za

Tvornif1d dimnjacl. Mnogi su tvomicki kompleksi karakteristicni ро visokim dimnjacima koji odvode plinove sagorijevanja iz tvomickih kotlov· nica ili drugih 10zista koja se kori5te u tehnolo· skom procesu pojedine tvornice. Tlocrtni obllk Н! horizontalni presjek vecih tvomi~kih dimnjaka ·skoro. r~dovito је krufni vi·

@...OdY~tl17i ,,~ntiltze. Ita..
ntJ и $1'~d7ljпtlIНl"

-А/Ik~''fJ lIa1'i:':;~ ~'ij;!;.~J;i' -c-~
1/

ф.. Do,tN/ni r~nt/I,,~ kQ'Л41
~fI1'!jJ/((Jm z.t'dll i: 20

Sl. 430. Јednostavni odvodni (lijevo) i dovodlli (desno) ventilacioni kanali uzidovi~z.a 04 opeke
јепас. Za zidanje se upotrebljava radijalua opeka onih dimenzija koje odgovaraju vanjskom promjeru u pojedinom visinskom dijelu dimnjaka. Vezivo је prodnZni mort. Promjer kanala, visina dimnjaka i debljina zidova izracunava se termickim, odnosno statickiт racunom. Dosta su cesti promjeri 120-150 ст па gornjem i 300-350 ст па donjem kraju. Za tolike promjere odgovara visina dimnjaka 50--60 т. U donjoj trecini sшаvајu se spomenute velicine promjera izradom posebnog nutamjeg samotnog рlа­ sta s izolacionim zraCnim. prostorom, ра su pro· тјел u tom dijelu (unutar samotnog plasta) oko . 200-230 ст. Debljina zidova u najvisem dijelu visokom 5-8 m је 15-25 ст, а u svakom. nizem di· јеlи od 5-8 m pojacava se de1;>ljina za 5 ст. Tako su npr. zidovi dimnjaka visokog 50 m i s gomjim promjerom kanala 120 ст u najvisem' c:lijelu od 8 т debeli 25 ст, а poja~avanjem poS ст u'~est nifih dijelova d61aze do debljine 55 ст na~ ppdnoznim шјеlот (51. 431).

228

229

-~----~-----

•.t,,..

".110

115

о о ф'

.;

о о

о (ј
о о

о

Plinovi sagorijevanja vode se оо lozista do dna dimnjaka horizontalnim kanalom izпutга oblozenim samotnom opekom. Тетеlј samog dimnjaka izraduje se kao- masivna betonska рlоса dimenzionirana s obzirom па tezinu dimnjaka i па tla~ vjetra. samotni plast neka је debeo barem 25 ст u donjem i 15 ст u gomjem dijelu, а kroz cijelu vismu neka ga оо zida dimnjaka шјеН zracni pr<is-tor. Tvomicki se dimnjaci zidaju s nutamje strane (»preko ruke«) ротоси dosta jednostavne skele s fiksiranom vertikalnom osovinom kojoj па donjoj strani objeseni visak pada u centar obiljezen па temeljnoj ploci, а па gornjem је kraju pokretпа letva s oznakama роlитјега za pojedine slojeve zida. Radijalna opeka slaze se poput veznjaka usmjeгепјЬ prema centru dimovodnog kanala. Debljine zida preko 25 ст kombiniraju se s dva ili vise га­ dijalno postavljenih komada. Tvomicki se d.imnjaci Ciste iznutra, ра se za penjaIije па nutarnjoj strani zida џgгаduјu репја­ lice od celicnih sipaka. РепјаЏсе se ugraduju i па vanjskoj strani zida оо podnozja sve do grla dimrijaka па medusobnim razmacima ро 40 сш. Na vanjskoj se strani џgгаduјu i celicni konzolni по­ saci za vod gromobrana. Iznad grla dimnjaka топ­ tira se mrezasta metalna kapa nazvana-iskrohvat, а uz пји se montira i gromobran. SUPUI ZIDOVI Suplji su zidovi zapravo ро dva paralelna zida medusobno odvojena uiim zracnim prostorom (supljinom). Iznimno se rade i kao tri paralelna zida medusobno odvojena dvjema zracnim prostorima. Paralelni se zidovi medusobno povezuju samo тје­ stimicno, koliko је potrebno za njihov stabilitet.

suplji zidovi mogu biti nosivi ako је Ьагет је­ dan od paralelnih zidova zidan punom opekom и­ debljini 25 ст ili vise. Inace se suplji _ zidovi пај­ cesce izraduju kao nenosivi elementi manjih deЫј јпа u koj ima zracni prostor djeluje kao toplinski izolator . Ispune u skeletnim i slicnim konstrukt~vnim sistemima. U zgradama s armiranobetonskim ili се­ Нспјт skeletnim, okvirnim i slicn,im sistemin1a glavni su nosivi elementi stupovi i grede. Izmedu пјЉ se zidaju zidovi kao nenosivi elementi ili ispunc koje zatvaraju Н! pregraduju prostorena njihovim stranama. Pozeljno је da su te ispune 5to laksc, ра se stoga izraduju и prvom -redu od suplje opeke i supljih opekarskih blokova~ U роје­ dinim se slucajevima ista svrha moze postici su:рlјјm zidovima od mnogo jeftinije рипе zidne оре­ ke. Pri tom izboru projektanti mогаји odlucivati о prakticnpm i estetskom uskladivanju nosivih elemenata i ispune. Ispune se rade tako da зе bridovi, uglovi i kutovi izmedu nosivih elemenata i ispune uорсе пе vide ili se dozvoljava i naglasuje takva l1idljivost. Za nevidljive bridove uglove i kutove. tj. za ravne povrsine jedne i druge strane zida, тога debljina ispune i debljina stupova i greda biti jednaka. U praksi је najcesca takva debljina 40 ст, ра se ispuna izraduje kao dva paralelna zida ро 12 ст sa 16 ст sirokom 5upljinom izmedt1 njih. Takva ј5рипа zamjenjuje рипј zid debeo 40 ст. Velika је prednost supljeg zida u tome 5to је jeftiniji, laksi i sto se njegovom primjenom usteоије materijal (sl. 432а).

ст. Bidovi, uglovi i kutovi ostavljaju se Нј па licu ili па nalicju zida. Obicno su ravne povrsine ро­ trebnije па nutarnjim stranama prostorija, ра se stupovi isticu па vanjsku stranu (sl. 432с). Za ispune па vanjskim stranama zgrada, osim spomenutih 30 ст debelih zidova, odgovaraju jos suplji zidovi debeli 42 ст sastavljeni od vanjskog zida debelog 25 ст i nutarnjeg zida debelog 12 ст s 5 ст debelim zracnim prostorom izmedu оЬа­ zida (51. 432d).

теоu dva zida vrlo j~ dbbar toplinski izolator sa-

Toplinsld 1zolator1. Vertikalni zracni sloj iz-

It\

ф'

ako је dobro zatvoren i nije predebeo. Paralelni zidovi supljeg zida пе smiju ргори­ stati u supljinu ni vanjski zrak ni zrak iz prostorije jer bi u tom slucaju takav zracni prostor za toplinsku izolaciju bio· vise -stetan nego koristan. ТгеЬа dakle ргј zidanju osobito pazljivo zapunjavati sudamice. Za izolaciju је najpovoljnija debljina zracnog sloja 5-6 ст jer preko te debljine izolaciona sposobnost pada. Zracni sloj debeo 15 ст u pogledu izolacije vrijedi kao isto toliko debeli sloj opeke, а jos deblji zracni slojevilosiji su izolatori оо тапје debelih zidova. Tako npr. 5uplji zid па slici 432а, koji је debeo 40 ст sa zracnim prostorom 16 ст, losiji је toplinski izolator od zida debelog 30 ст sa zracnim prostorom 6 ст, kao i od svih ostalih zidova prikazanih па istoj slici. Zbog toga se suplji zidovi s debljim zracnim supljinama rade kao ispune u nutarnjim dijelovima zgrada u kojiта se пе zahtijeva toplinska izolacija nego ravna lica i nalicja zidova uz ustedu materijala.

то

~-----~--

~,

+2,ЈО

~.",

зеl'l/аЈ.
+

zgrada

81. 432. Suplji zidovi kao ispune
и armirano~_etonskom

mе4u stupovima konstruktivnom sistemu

Он,. ~ Ј20

11

тf1. m.

~-О;-~~Ш ~o. I ;;ri ,. з
"

~11't. Pl'иj~"

~----t:·~~~~~il'О;I":-!.;'~
w'

Povoljniji је slucaj kad је debljina stupova 30 odgovara ispuna od dva zida ро 12 ст sa supljinom 5-6 ст. Takav 30 ст debeli suplji zid mnogo је povoljniji od onog prije spomenutog 40 ст debelog zida jer је mnogo bolji toplinski izolator ра odgovara i za vanjske zidove z~rada
ст ра

(51. 4З2Ь).
пјији Ьо

Sl. 43.1 Primjer tvomickog dimnjaka visokog 50 m s. horizontalnim presjecima prstenastih slojeva od rtidijalne opeke

Suplji zidovi debeli 30 ст mnogo se primjeispune јzшеаи stupova debljih od 30

Sl. 433. Suplji l.id debeo 18

ст,

ukrucen ve1.njacima

230

231

Izolaciona se sposobnost supljih zidova poboljsava stavljanjem u supljine rastresitog rnaterijala koji је dQbar toplinski izolator, kao 5tO је npr. cista drobljena 51jaka, staklena i rnineralna vuna i dr. Organski materijali (npr. 'drvena pilovina) пе odgovaraju zbog eventualnog ovlaZenja i trunjenja и zatvorenom prostoru. . Izolaciona se sposobnost. 5upljih zidova srnaпјије povrsnim zidanjem i uроtгеЬощ pr~vis~ ~ro~ pusne opeke. Izolaciona se sposobnost smanJuJe 1 onim komadima· opeke koji povezuju zidove rnеои­ sobno jer su to tzv. nlOstovi preko kojih h1adnoса prelazi па nutarnju а toplina па -vanjsku stra.пи zida. Najtanji је suplji zid debeo 18 ст. Radi se kao dva paralelna zida od sjekomice slozene opeke и cementnom mortu sa zracnirn prostorom debelim 5 ст i· s izmjenicnim povezivanjem оЬаји zidova trocetvrtinskim veznjacima па horizontalnim i vertikalnim razmacima ро 50-60 ст. Za zidanje se moze upotrijebiti рипа ili laka (porozna) opeka kao i ~иplja opeka s uzduznim .5upljinama (s-I. 433). . • Dobar suplji zid debeo 25 ст moze se izraditi s veznjacima u neparn~m .sloje~ima. i sj.~~omice postavljenim qzduznjaclIn~ па..1Iси 1 nal.lC)u.. svakog parnog sloja. Takav zld n~Je b~5 .naJbolJl ~o~ p1inski izolator (.12 ст. d~belI .zracnl p:ostorl. 1 »mostovi« u parnlIn sloJevlma), ра dolazl u obzlr

$uplji zidovi debeli 30 ст mogu se mjesto Ьо­ rizontalnog povezivanja i ukrucivanja poveziv~ti i ukrucivati vertikalno veznjacima и svakom sloJu medusobno razmaknutim ро 100-200 ст па ci-

Dobar је toplinski izolator supiji zid debeo 33 (32,5 ст) s tri paralelna zida od sjekomice slozene opeke u cementnorn rnortu i s dva zracna prostora debela ро 6,5 ст, s povezivanjem sjekoст

·~~~1
V~L".ia!k i sl"j~yi па .sva,f,"" 6Q-fQ()С111

нtIНН1.<.(:1j

vis. r.ia'a Ji;;!II;i~~~

1

Nepaf.7'Ji .rlo}('.-/ /izm~dU уt'zпiаёkЊ/ Vtnli'J.al,.,;prujelc

::;~:I~П П ~ :Ј;;[П~
Pa:171i s/ojcY.i jnтnt!dU reinjailri/'I

1: :

·Sl. 437. Suplji zid debeo 32,5 ст od tri reda sjekomice slozene opeke i dvije paralelne uzduzne supljine, s ukrucenim veznjacima u duzinskim razmacima u svakoт sloju

Ьа da је barem jedan od paralelnih zidova debeo 25 сrn (ukoliko ро statickom racunu пјје potrebna i veca debljina). Zbog pravilnijeg slaganja opeke ostavlja se zracni prostor debeo 6,5 ст (~ opeke). Tanji se zid s debljirn rnjestimicno povezuje уе­ znjacirna. Jednostavnije је povezivanje paralelnih zidova pocincanim celicnim sponkama od zice d~­ bele 3-4 rnт. Sponke se stavljaju u mort па lezajnice bez posebne ugradbe, ра im pr05irene krajeve drzi mort i teZina zida. U nosivirn supljim vanjskim zidovima moraju se supljine па uglovirna i uz otvore prekidati, а opeku treba slagati ро pravilima za рипе zidove (sl. 438) . Spornenutim zicnirn sponkama umjesto veznjacima rnogu se povezivati i drugi naprijed npisani suplji zidovi. Sponke treba rasporedivati tako da јт se rnedusobni razrnaci 50-80 сrn naizmjence ponavljaju ро dnZini i visini ziqa.

ZAVOJNI ZIDOVI

-!;ZO

micnim veznjacima па razrnacima ро 50----100 ст izmjenicno u svakom sIoju. (sl. 437). suplji se zidovi dosta rijetko rade kao nosivi vanjski zidovi zgrada, а kad se ipak rade, onda tre·

81. 435. Suplji zid debeo 30 ст, ро visini ukrucen veznjackim slojevima

јеlој

duzini zida. Tako nastaju sv.ojev.rsni .nazupcani stupovi koji doduse ukrucu]u zld аlI. ита­ пјији toplinsku izolaciju, ра se опа pop:~vl]a па­ sipom rastresitog anorganskog matel"lJala (s]. 436).

.Љ,.nј з/ој~..i r - It~,so--=--",.. .-.- --_ ........ Sl. 434. SupUi zid debeo 25 ст od sup!ie ?pe~~ normalnog formata s uzduznim i poprecmm sup1]tnama

Za razliku od ravnih zidova, kojirna Нсе i па­ licje tece u pravcu, zavojnim zidovima tece lice i паliсје u nekoj krivulji. Лkо је ta krivulja kruzniса ili elipsa, onda se, zidovi nazivaju kruini Нј elipticni. Svaki је dio zavojnog zida па jednoj strani konveksan (izbocen, ispupcen), а па drugoj konkavan (udubljen, uleknut). Lice rnoze biti ili konveksna ili konkavna strana, sto zavisi о rnjestu ј svrsi zida. Zavojni se zidovi rade dosta rijetko. Najcesce su to vanjski zid6vi prostorija, dvorana i zgrada kruznog ili ovalnog tlocrtnog oblika. Dolaze u оЬ­ zir i kao ogradni zidovi (npr. uz zavojne prometne povr5ine) i kao spojni dijelovi dvaju ravnЉ zi~ dova (kad se izbjegava ugao ili brid). Zavoji Пј dijelovi zavoja u zavojnim zidovima јтаји svoj centar i radijus (polumjer) krivine,5to za kornpliciranije slucajeve treba u naravi fiksirati geodetskim rnј erenj ет. Zidovi s veCirn polurnjerorn krivine zidaju se opekorn normalnog forrnata i opekarskiт blokovima, а zidovi s тапјјт polumjerom krivine zidaju se radijalnorn opekom. Zidanje opekom normalnog formata 1 opekarskim blokovima. Opekorn norrnalnog formata i opekarskim blokovima zidaju se zapravo poligoпаlпј (mnogokutni) zidovi, ali kutoyj i uglovi, zbog mаliЬ dirnenzija opeke i vecih radijusa krivine, ne dolaze do izrafaja. Zbukanjern povrsina sasvirn se skrivaju kutovi i uglovi. . Pravilan zaobljeni zid od opeke normalnog formata treba zidati tako da sudarne reske па konveksnoj strani nе budu 5.ire od 30 тт, а sudarne reske па konkavnoj strani nе uze od 8 тт. То vrijedi za опе zavojne zidove koji se izvana zbu· kaju. Za gole (nezbukane) zavojne zi40ve neka sudarne reske па konveksnoj strani nе prelaze 15 тт, а па konkavnoj strani neka nisu uze od 8 тт. Zid debeo 12 ст koji се se zbukati rnoze se zidati cijelirn komadima opeke akornu је radijus

vlse kao laki zid kad је potrebna ta debljina, а konstrukc,ija se ne smije preVise opteretiti. Zbog toga se za ovakav zid upotrebljava lak~ i~i p~roz~~ opeka, kao i suplja opeka, аl1. s иzdиznlm SUplJlnama u uzdиznjackim (sjekomicnim) i poprecnim 5upljinama u veznjackim slojevim~ (sl. 434). . Najce5ci suplji zid dc.beo 30 ст cesto se radl od рunе opeke, ali se toplinska izolacija pobo!j~ . sava ako se nutarnji zid radi od lake (porozne) 111 od suplje opeke s uzduznim 5upljinama Пј pak od suplje opeke s vertikalnim gppljinall,1a. Zbog st.aђilпоsti povezuju se obicno оЬа zida па svaklh 80-100 ст visine slojem veznjaka s dodatk~m 10mljenog kamena od 4 ст da se ispuni_ duzina (sl. 435).

"',.0 - 1,00

_ _ _ _--,;,-lf-It

А:2.()

-1:20

Sl. 436. Suplji zid debe9 30 ст, ро' duzini ukrucen vez.njacktт stupovtma

SI. 438. иgao nosiVih' supljih zidova debelih 4315 ст s ravnim prekidoт i pristupkoт za prozorski otvor

232

233

·6

1

vanjske krivine Ьатет 1,40 т. Za goli zid iste debljine potreban је najmanji radijus zakrivljenosti 3,80 т. S toIikim ili vecim radijusima ~irina reZaka па konveksnoj strani пе се prelaziti 30 odnosno 15 тт, а reske па konkavnoj strani mogu biti 8 тт. Navedeni radijusi vгiјеdе za krivulju konveksnc strane zida, ра dva vanjska ugla svake opeke то­ raju pasti па tu krivulju. Uz jednu postavljenu opeku susjedne se stavljaju odmjeravanjem 8 mm sirokil1 sudarnih rezaka па konkavnoj strani i ро­ stavljanjem vanjskih uglova па zacrtanu krivulju konveksne strane, ра nije potrebno posebno odmjeravatisirinu sudarnih rezaka konveksne strane (sl. 439).

Iznimno 8е zidaju zavojni zidovi deblji od 38 ст. 1 za njihovo zidanje vrijedi veZnjacko slagaпје opeke (upotrebom polovinki umjesto uzduznјзkа) kao za zidove debele 38 ст. Лkо su radijusi krivina konveksnih strana та­ пјј od naprijed navedenih, onda treba sudarne strane opeke tesati tako da se dobije· oblik radi(klinaste) opeke. То је spor i skup posao koji se u nedostatku radijalne opeke moze dozvoliti za malenu kolicinu zavojnog zida, а vece koliсјпе treba zidati radijalnom opekom.
ја1пе

krivine 53

ст, а

s neznatnim suzenjem sudarnica

i za polumjer krivine 50 ст. То је naj17'zanji та­ dijus krivine za zavojni (kruzni) zid (ili dimnjak)

od radijalne opeke. S malo vecim prosirenjem sudarnica mogu se оИт пајmапјјm komadima radijalne opeke zidati zidovi s radijusima krivine do 110 ст (sl. 442). S komadima dugiш 15, 20 i 25 ст te odabiraпјеm njihovih odgovarajucih nutarnjih sirina zidaju se zidovi (i dimnjaci) s radijusima krivine od 0,55 т do 5,00 т, а za jos vece radijuse пе
\
\

Samo 25 ст dugi komadi radijalne opeke mogu se upotrebljavati i и go1im zidovima kombll1irati i povezivati s 25 ст debelim zidovima od оЫспе (pune) opeke јН opekarskih blokova (sl. 444). Radijalnom opekom dugom 25 ст i primjenom komada triju razlicitih srina mogu se zidati zidovi s dadijusima krivine od 0,65 m do 5 т (sl. 445). Radijalnom opekom zidaju se zidovi deblji od 25 ст (31, 36, 41, 46 i 52 ст) tako da' se dva, а ро potrebi i tri komada stavljaju radijalno jedan iza drugog do potrebne debljine zida. Koncentricne sudarnice и slojevima пе smiju se nigdje poklapati nego тогаји biti prevezane radijalnim komadima viseg sloja (81. 446).

!Za. z;t!o"e,Ito,i'ma 'е и l,туеЈI1lа. .strana ibula.t/, R1: %..6815_...
~71e ~ 1\;: 5,5'0"" •••

иУЈЕ.Т.1

...""

s.,=Jt4.$,.8S'lll""/ пера"';~rt'e: р';",. Za zidt:ll'(>.# .. t;1D1om' Dlпt:rdeпn l(mye-Js. sIojeri
s.;:. 50"""",
$......

R

I

I I
I

I

8..

/s,rеltikFЧ ~rtt:. ",.71'; sltljwi
. iaJO

I

51. 443. Dio zavojnog zida s ko~kavnim i konveksnim исет, (е konveksnim i konkavnim nalicjem

SI. 441. Zavojni zidovi od opeke normalnog /ormata debeli 38 ст

81. 439. Zavojni zidovi od opeke normalnog formata debeli 12 ст

i blokovskim) slaganjem opeke. za zid koji се se zbukati radijus krivine konveksne strane тога biti Ьатеm 1,55 т, а za goli zid Ьатет 3,75 т (51. 440).
пе

Zid debeo 25 ст zida se samo veZnjackim (а

Zidanje radijalnom opekom. Kako је vec па strani 153 obrazlozeno i па slici 275 prikazano, proizvodi se radijalna opeka sa cetiri razlicite duzine 10, 15, 20 i 25 ст, ali. s istom vanjskom siriпот (16 ст). Za svaku navedenu dшiпu komada proizvode se dvije ilј tri razliCite nutarnje sirine. Vanjskom i nutarnjom sirinom odreden је radijalni ili klinasti oblik svakog komada, а u posebnoj tabeli 8tandaгda oznaceno је za koje radijuse krivina odgovaraju pojedini komadi. Тзkо se npr. nајтаnј; koтadi radijalneopeke dugi 10 ст 8 vanjskom sirinom 16 ст i nutarnjom 13 ст mogu· upotrebljavati za normalni radijus

upotrebljava se radijalna nego оЫспа puna opeka Ш opekarski blokovi. Lice ili паНсје zaV'ojnih zidova od radijalne opeke moze prelaziti iz konveksnog u konkavl1o vrl0 pravilno аН se па golom zidu taj prelaz priшјесuје zbog razlicite. sirine konveksnih i konkavПјЬ komada opeke (sl. 443).

11 i ,';
81. 446. Nacin slaganja radi;alne opeke t.l zidovima debljim .od 25 ст (31, 36, 41, 46, 52 ст)

• «

LUKOVI 1 NADVOJI
ореkагskЦ1 blokova treiznad otvora (za prozore, vrata i dr.) izraditi takve konstruktivneelemente koji се odozgo povezivati krajeve otvorom prekinutog zida, preuzimati opterecenja iznad otvora i prenositi јЬ па spomenute krajeve zida. Takvi elementi vec su obrazlozeni i prikazani u odlomku о nadvojima i lukovima od kamena (str. 132-140). Орса izlaganja о шidvојimа i lukovima od ka· тепа uglavnom vrijede i za опе od opeke, alј s паротепоm da danasnja grat1evinska teh11.ika skoro sasvim zanemaruje lukove od opeke i nadomje§ta ih nadvojima od suvremenih materijala. Lukovi od opeke su konstruktivni elementi iz proslosti, oni su stalni sastavni dijelovi skoro svih starijih zgrada koje su i danas и рипој upotrebi i па kojima cesto dolazi do razlicitih grac:tevinskih zahvata. Zbog toga је potrebno da grac:tevinski strucnjaci znadu Ьагет glavne ргјпсјре о konstrukcijama najcescih vrsta lukova od opeke. ~ Ьа

U zidovima od opeke i

"..

- - - - - - - 4АаО --~:--

~ -------------~~~

. 51. 444. Povezivanje ravnih zidova od opeke normalnog formata sa zavojnim l.idom· od ra,dijalne opeke

4

81. 440. Zavojni zidovi od opeke normalnog fo.rmata
debeli 25
ст

Zid debeo 38 ст takoder se zida samo 81аgз­

veZnjaka tako· da se mjesto uzduinjaka koji se upotrebljavaju u blokovskom slaganju upotriјеЬе polovinke 8 lomljenim stranama okrenutim и nutrinu zida. Za zid koji се se zbukati odgovara пајтапјј radijus konvek8ne 8trane 2,45 т, а za goli zid 5,50 т (81. 441).

пјет

Sl. 442. ·Zavojni (kruzni) zid od radijalne opeke s nајтanјот debljinom (10 ст) i najmanjim J1utarnјјт ртomјетот (80 ст)

81. 445. Zavojni zidovi debeli 25 ст mogu se zidati s polumjerima vanjskih krivina od 0,65 do 5,00 т

Ravnl lu.kovt. Ravni se lukovi dosta rade i danas, аН u manje znacajnim zgradama i и manjem opsegu (osobito и individualnoj izgradnji). gdje takvi lukovi mogu uspjesno nadomjestiti skuplje armiranobetonske nadvoj~. Osobito~ su povoljni nad otvorima sirokim do 1,00 m u tanjim zidoviта .. Nad otvorima. sirim od 1,40 т nisu гаvnј lu· kovi od opeke pouzdani elementi, ра se ле rade. Za zidanje ravnog luka treba па odredenoj visini izraditi skosene lezajne plohe па jednoj i drugoj strani otvora. Povoljno jeskosenje koje se dobiva crtom povucenom iz centra krivine zamisljenog segmenta u luku i produzenom preko jedne

234

235.

. i druge uporisne tacke. Centar krivine zamisljenog segmenta treba odmjeriti i obiljeZiti па sredi8njici otvora и udaljenosti oko 1 И sirine otvora od jedne i druge uporisne tacke. Spomenuta udaljenost moze biti i veca ali nikako preko 2 sirine otvora (sJ. 447).

te barem 1 ст па svakoj strani kraca od sirine otvora. Za podupiranje podnice mogu se u drugom sloju ispod uporisnih tacaka па spaletama otvora ostaviti istaci dugi И opeke, ра se ротоси dva drvena klina iznad svakog istaka regulira tac~ па visinapodnice (sl. 448а).

_--."'с;;,,.,,ја ..

plo/1<1

Ju"&f.;~~ ~"09 Iиivx

rlpori;rн:z pltl1ux ~"pt-iЈ/~ЈtZ"i/' k()ma4tt ~ke

se podnica podupire јО5 i па sredini 'otvora trecim sedlom s klinovima (81. 449). Luk koji се se i.bukati zida se neklesanim komadima opeke, а komadi se slafu tako da зи im Iezajnice i reske klinastog oblika (gore sire, dole uZe). Za goli luk treba lezajne plohe svake opeke klesati da im lice i na1icje bude klinastog oblika, а lezajne рl0ће i reske ostaju u сјјеl0ј visini luka jednako debele. Osim toga treba opeku klesati da se dobije horizontalna gomja i donja strana luka kao i horizontalne sudame reske, а to је dugotrajan i skup posao (sl. 450).

nategnutom zicom prenijeti i oznacitl па rubu podnice, Tada treba dшiпu od sredisnjice pocetnih do sredisnjice zavrsnog komada razdijeliti па onoliko jednakih dijelova ko1iko је potrebno za slojeve luka, а da debljina lezajnica (reiaka) izmeau slojeva па donjem rubu ne bude тапја od 8 тт ni vea od 15 тт. Prema obiljefenim sredisnjicama slaze se оре­ ka u 8vakom sloju kontrolirajuci letvom ili napetom Есот podudaranje 8а sredisnjicom opeke u svakom sloju (81.451).

.,.•• 1,о.1--,Ка., i kllt ~•• ,O~ tJd'lIJI'tJ.'a xa~ t•.:. .,20 - 1,50 m
=' "i.z,o,lo,--·-"~ ~I. 'O~
~.' .. 15·10

Sl. 449. DaScana podnica poduprta stupovima sa sedlima

===='='

-.-. - ,,_ ~." JtOo _о.

- -,,- L.", 0,,,-12.0-.,,
1.

-/1-

-,,-~~-Оt2s-0,ю-.,Ј

.S(. 447. Skosene lezisne plohe za ravne lukove

Daskom ravnalicom ili napetom zicom spojene tacke centra i uporista daju smjer skosenja иро­ risnih ploha, ра и tom smjeru treba povrsine tih рl0ћа pravilno obraditi. priklesanim komadi.ma opeke. . Luk -treba zidati povrh cvrste i solidno poduprte podnice. Za ravni luk nad otvorom sirokim do 1,20 т i и zidu debelom 12 ст ilј 25 ст moze se za podnicu upotrijebiti platica (mosnica) debelа 48 mm i siroka kao zid (ili koji centimetar uza),

Drugi је nacin da se podnica па svakom kraju podupre skrojenim stupom i klinovima povrh stupova. Jedan i drugi stup treba 'dijagonalno povezati jednom daskom sa strane lica i drugom daskom (и protivnom smjeru) sa strane nalicja zida (sl. 448Ь). . Uporisni brid (koji tvori okomita ploha 8palete s kosom lezajnom plohom) neka ne padne u istu visinu s lezajnicom nego па punu stranicu opeke. Pri tome treba uzeti u obzir visinu luka kako bi njegova gornja povrsina Ьilа u istoj visini s gornjom povrsinom sloja u zidu па gornjoj strani uporisne рl0ће. Za ravne lukove u zidovima debljim od 25 ст izraauje se podnica od 24 тт debelih dasaka i ро­ dupire se sedlima па klinovima, 8to је prikazano za lukove od kamena па slikama 218, 219 i 220. Ako је k tome i sinna otvora veca od.l,20 т, onda

Sl, 452. Izrada··Zuka s pristu!!kom

па

biniranoj s dvtje visine

podnici korn-

Izgled /Ir"l'e! dt.j"~/tZ lu:lta
иЈт nas~t:i(ima.

$

рсат'..

P"иJ~KA-A
i:Z,O

(. stupol'l'm«.

SI. 451. Oblljezavanje kosina uporisnih ploha i sredi-

snjica slojeva luka iz fiksiranog centra

I

'. ~
\

I
I

\ ' ,
\ \

.

.
I

I

~
I
I

I

",јп, /је",
• '1

t
II

I

I

'\

Q.~.~pi~i~Q. 1'14 lt'r'1I()"~'
\::::Ј та ptlrтJ,'fJr(),izo?7r()

(; . , .:':":. ::.

\

!

si 448. Podnica od mosпica s lel~tima па provkorno,.
istaknutom sloju opeke ili па podmetnutom stupu s 'klinovima

---

isttZkJ'lU.ttlf. Ј{аја "р',''''!9 JtZlla:тa • ",,"не "t:I ;p4/eft ot.tJra , I ~,m .sfu.p()'11I t : 1.0 V1'ijtdi SQ1f\O 1(1. 1" "of,iom ",. :a.lCto~I",~ dtb.•1; l' ('In
\ ,

G)... IJ#rr" $tu.p« ptJt'e'l4 Platr'~tZ "aif/";'tJvi1tla
4

~ ~~':-.:,'/ ,ј.!.!. .:_... ~:;~;., .~~:~

0 . NерrikhЈtlлi kdюаdi
Ire ululru

' •.• \

\

I 1',

\

\

I

op~le и шЈu ko/",Ii" .s~ It"" [ы.lаћ:: 1% (,... tra J~ иsmjrrиjusre­ di;nJi~~ poiu'r:"~ D~.

ф.._р,.;lltsttni ktl71IOdr' (Ј­
Iz~~ o/J,.ttdr:ti Јао """.

, I

t t f 11
I ,
, I I
I

(. I

••• , ••

реЈ, и 'иkи й"ј,,,, /е It

ц',Ј. Iz. untra s'" 'Us11ij~~ju 'kiaj"iet izтt"dи. $/~~,tZ ШЈа.
се
ј:

2.0
(а)

Sl. 450. Slaganje opeke luka koji , & 1.4 goli luk (Ь)

se zbukati

Za zidanje luka treba povrh podnice rasprostrijeti sloj pijeska u visini 1%-2% od sirine otvora па sredini luka, а s p08tepenim smanjivanjem te visine prema uponstima. То је potrebno zato 5to се se luk розНје uklanjanja podnice ј susenja za toliko sleci, ра се ти tada donja рl0ћа p08tati horizontalna. . Luk se zida u рrоdшпот mortu pocinjuci s jedne i dгuge uporisne plohe i zavrsavajuci tacno па sredini. Za slaganje opeke u luku vrijede рта­ vila za slaganje opeke u stupovima. Prije pocetka zidanja treba odmjeriti i па licu (rubu) fiksirarie podnice obiljeziti najprije sredisnjicu otvora (tacno u okomici povrh centra krivine). U tako obiljezenu sredisnjicu treba da padne sredisnjica zavrsnog komada i1i zaglavka luka. Uz uporisne рl0ће treba provizomo staviti pocetne komade luka i sredisnjice tih komada letvom ili

Nad prozorskim otvoгima treba па donjoj vanjskoj strani luka izraditi pristupak za prislanjanje doprozornika. U takvim slucajevima postavljaju se stupovi, odnosno sedla s klinovima i dijagonalпо se povezuju u svemu, kako је vec opisano, аН za onu visinu koju zahtijeva pristupak. Za pristupak se povrh sedla stavlja podnica kao jedna daska и sirini pristupka (12 ст). Za nutarnji dio Ји­ ka stavljaju se povrh sedala drveni podlosci visoki koliki је istak pristupka (12, 6,5 ilј 5 ст), а ро­ vrh tih podlozaka stavlja se druga podnica u preostaloj sirini luka (najcesce 26 ст). Opeka se u takvim lukovima slaie kao и stupovima и kojima za pristupke odgovaraju isti nacini slaganja kao za pristupke па spaletama prozorskih otvora, prikazanim па slikama 362 i 363 (sl. 452).

ј

J%lJ!'"

/lt'tej t164ju lиЈ.()уа

A~

Sl. 453. Segmentni luk kao odteretni izпad ravnog luka па vecem rasponu

236

237

L

Iznimno se ravni lukovi mogu zidati opekom i nad otvorima vecim od 1,50 т, аН пе vecim od 2,00 т, ako se iznad ravnog luka izradi segmentni luk koji preuzima glavni dio tereta, ра se naziva rasteretni luk (sl. 453). U suvremenim zidovima od opeke. i opekarskih blokova koji se oblazu nekom vrstom fasadne оре­ ke пе izraduju se nad otvorima lukovi nego агтј­ ranobetonski nadvoji kojima је vanjska strana za 13 ст povucena od Нса zida. Na toj strani nadvoja ostavljaju se strsece zice рготјега 4 тт ili sipke promjera 5 тт. Nadvoj se оblзiе fasadnom оре­ kom povrh ucvrscene podnice па stupovima i kIiпоviша. Upotrebljava se cementni mort,. а u su~ damice se pravilno namjestaju strseci krajevi ziсе Пј sipaka iz nadvoja. Takvaobloga nije luk iako se оЫспо naziva dekorativni luk. Оп пјје nosiv пс­ го је sam nosen ра ти nisu potrebne пј skosene le!ajne рlоЬе пј usmjeravanje komada ргета сеп­ tru krivine. 1 bez toga takav luk dobro djeluje ра se cesto ргјтјепјије, osobito па industrijskim i slicnim zgradama oblozenim fasadnom opekom (sl. 454).

т 1 opeka, nad otvorom do 1,60 т nad otvorom do 3,00 т 2 opeke. Лkо је debljina luka (zida) И opeke, а sirina otvora do 1,00 т, onda se luk zida povrh oblucila skrojenog od jedne daske poduprte ili istaknutim komadima opeke i klinovima ispod jednog i drugog uporista ilј se takvo оblисПо па оЬа kraja ро­ dupire stupovima i klinovima. Za lukove debele 25 ст i vise i za raspone preko 1,00 т izraduje se оblисПо od dvije para1elne па gornjoj st;rani segmentno zarubljene i letvicama medusobno povezaпе daske.. Dшiпа letvica neka odgovara debljini luka (zida). Za ј08 vece otvore i lukove deblje od 1И opeke izraduje se оblисilо od tri reda sjekomice slozenih i medusobno povezanih dasaka. Та­ kva оblисПа prikazana su па slici 227. Оblисilа se postavljaju па sedla ciji se stupovi па svojim donjim krajevima podbijaju klinovima povrh mosnice јН daske postavljene ро сјјеl0ј doпјој strani otvora. Za podjelu i obiljezavanje slojeva i za пасјп zidanja lukova koji се se zbukati i golih lukova vrijedi .$ve 8to је u tom pogledu izlozeno za гаvnе lukove.

rom do 1,00

1И opeka,

а

(sl. 455). PosIije slijeganja luka i prije zbukanja zidova zatvara se opekom prazni pr.ostor ispod luka. Luk и zidu debelom 1 opeku i luk и zidu debe· [от 1И opeke zida se nad segmentl1im оЫисilоm, а inace u svemu jednako kao sto se zida ravni luk
(sl. 456).

uporisnog komada iznad Oћ~oгa dobiven роmјса­ uporisne plohe и pravac odreden spojnicom centra krivine s tackom и kojoj se okomicaspalete sijece s gornjom kri,,-inom luka (51. 458). Visina segmentnih lukova nad otvorima sirokim 3.00-5,00 т тога biti Ьагет 2 opeke. U tak. vom se slucaju zidaju dva Iuka jedan povrh d~.
пјет

\ \ /Z!//~eI fprijta'o/h~~/ lulto i c6/uii/a +lz9/~d .stЮtjа /l1ali!;'ej /иkо i ,,61L1iz'la.

\ \ \

\

\

\

SI. 457. Segmentni luk s pristupkom s kombiniranim oblucilom i skelom

. /1.!/~tI / "~e/ IU/ttz
Sl. 454. Dekorativni ravni luk od fasadne opeke kao obloga ovjesena па armaturu nadvoja, а и l.idu od ,оlе (fasadne) opeke SI. 455. Segmentni luk i1.nad dovratnika и l.idu debelат 12 ст. koji се se ibukati

Oblogom od fasadne opeke тогао Ьј se doduse tacno imitirati ravni luk, аН bi se time oskvmuli ргinсјрј moderne arhitekture. Ostvari1o bi se пе5to prijevamo ји neistinito. Tako se oblikovaпје naziva la1.na arhitektura.

Luk и zidu debeloт И opeke nad otvorom sirokim do 1,00 т izra4uje se danas u skromnijim stambenim i slicnim zgradama umjesto ravnog luka, odnosno umjesto armiranobetonskog nadvoja

Luk и zidu debelom ·lИ ili 2 opeke s pristupkom za prislanjanje doprozornika danas se иорсе ле radi (osim па obnovama), а mnogo se radio u proslom stoljecu. Za zidanJe takvog luka па sedla se postavlja ispod istaka posebno оЫисilо od jedпе јli dvije medusobno slozene daske, а ispod ostalog dijela luka postavlja se оЫисiIо od dva reda dasaka odozgo povezanih letvicama. Radijus krivine nutamjeg dijela mora biti za velicinu istaka veci od radijusa krivine dijela s istakom (sl. 457). Lukovi s uporisnim komadima od obrat1enog kamena radili su se najvise u p;roslom stoljecu па zgradama s proceljima od gole (fasadne) opeke. Uz .uporisne komade radili s,u se cesto i zaglavni komadi od obradenog kamena. Na uporisnim komadima osiavljala se kojiput tzv. peta luka. tj. dio

gog. Gornjem luku donji sluzi kao оЫиСilо. Obicпо se takva dva (па rasponima do 8,00 m i tri) luka pocinju па uporiSnim plohama stepenasto tako da su uporisne tacke i donjeg ј gornjeg гиЬа u istoj okomici (sl. 459) . Polukndni lukov1. 1 polukruzni su lukovi danas iznimni konstruktivni elementi zgrada. Vrl0 тпо­ go је takvih lukova' па historijskim zgradama, а posebno па zgradama iz proslog stoljeca па kojiта su паslјеdоvапi elementi iz stila renesanse. U polukгиznim је lukovima centar krivine па sredisnjici otvora udaljen za И sirine otvora {)d jedne i druge uporisne tacke. Ргеmа tome su иро­ risne tacke i centar krivine u istoj horizontali, а horizontalne su i uporisne plohe. Zbog toga su

SegmentDIlukovl. Segmentni su lukovi ро svom statickom djelovanju mnого cvrsci od ravnih ра se rade nad otvorima sirokim do 3,00 ~, katkad i do 5,00 т, а iznimnо i do 8,00 m. Као konstruktivni elementi mostova i пјјmа slicnih objekata rade se segmentni lukovi ј. па da1eko vесiщ sirinaта otvora (rasponima). Centar krivine segmentnog luka iz prakticnih ·гazlога odabire se па sredisnjici otvora u udaljenosti 1и. do 1 sirine otvora mјегепо od јеdnе i druge uporisne tacke. 9to је ta udaljenost manја, luk је cvrsci, а kad је udaljenost И sirine otvoга, пјје оп vise segmentni nego polukndni luk. Visina segmentnog luka (mjerena od donjeg do gomjeg гиЬа njegova Нса) neka је nad otvo-

A~ I

ј

I

i

@..~Upcri;t(* nao6rad~
"'''71Ikamt!'l1U Ьеж. p~Te
оыuсиоm

@",Upc"i;t~ по ~o;;;­ ""m lramt'7111 s. pt'ftJm 1 5'0
f

@ ... tJporz'Jta bez pt'te

Sl. 456. Segmentni luk s normalnim lот и debljem zidu

i ske-

'v

IЪ'... UptWilfa $

ptfom

"=50

Sl. 458. Segmentni luk sa komadima klesanog kamena па uporiJtima

SI. 459. Dvostruki segmentni luk па ve6em rasponu

238 239

polukrufni lukovi ро svom statickom djelovanju cvrsci i od ravnih i segmentnih lukova. Nad otvorima sirokim do 1,00 т visina luka moze biti samo И opeke, nad otvorima do 1,50 т 1 И opeke, а nad otvorima do 3,00 т 2 opeke. PolukruZni lukovi debeli И opeke zidaju se nad sjekomice postavljenim оЫисilот od jednog reda dasaka koje su па gornjem dijelu polukruzno obrubljene. Za lukove debele 1 opeku treba па sedla postaviti dva takva оЫисilа, а za lukove debelе 1 И i 2 opeke potrebna эи dva takva оЫисilа odozgo povezana letvicama.

nji rub za 10-15 ст prikracen i toliko izdignut iznad uporista, odnosno iznad uporisnih tacaka i centra krivine.Time је donji rub оЫисПа postao nesto kraCi od sirine otvora, ра се se pos1ije izbijanja klinova ispod .stupova sedala оЫисilо lako i bez ostecenja spustiti ispod luka (sl. 460а). Na punim oblucilima za тапје raspone пе то­ га se normalni donji гиЬ оЫисНа prikratiti, odnosno izdignuti, nego se mogu samo па njegovim donjim krajevima izraditi zasjeci oko 10' 10 ст и koje се sjesti gredica sedla povrh koje се se podbijati klinovi (sl. 460Ь).

sobni razmak. Odmjeravan]e i obi1jezavanje slojeva kao i samo zidanje jednako, је opisanim па­ .cinima za ravne i segmentne lukove (sl. 462). Luk tt zidu debelom ЈИ opeke па rasponu do 2,00 т zida se povrh dvostrukog оЫисilа odozgo spojenog Ietvicama. Dovoljno је takvo оЫисilо ро­ duprijeti па svakom kraju jednim sedlom па klinovima (sl. 463). Lukovi u zidovima debelim viSe od 2 opeke i па rasponima 4,00-6,00 m zidaju se nad trostrukim prozracnim оЬЈисilот odozgo spojenim letviсата. Takvo оЫисПо treba poduprijeti sed1ima па

otvora zidaju sve do оbluсilэ:, ali samo do опе tacke u kojoj рга\'ас, povucen pod 3()о iz centra krivine, sijece donju liniju krivine. Produzenjem tog pravca do gornje linije krivine luka odredena ј7 k~sina nove ~porisne plohe od koje se pocinje zldatl polukruim luk. Takve pete ostavljaju se па lukovima koji се se zbukati (sl.465). SПјast1 m gotsld lukov:l. Кarakteristika је tih lukova sto su sastavljeni od dva medusobno sime,tricna luka s obzirom па sredisnjicu otvora. Сеп­ tar krivine jednog luka simetrican је s centrom' krivine drugog luka, а оЬа su centra па pravcu

пе

i oIJlulNa
Sl. 460. Риnа оЫисиа za mаnје raspone u tanjim zidovima s prikratom ili izrezom па donjoj strani Sl. 462. Polukrui.ni luk u tanjim zidovima i manjim rasponima па dva рипа oblucila koja nе mоуајu biti па gornjoj strani po~zana dй.Scicama
Pп-sj~1t it'O 51. 464. Polukrui.ni luk и debelim zidovima па vecim rasponim.a па dvostrukom spojenom praznom obiu· cilu poduprtom dvostтukom skelom

Izglu.ll1iiej lUka ,: o"lu~z"la

. ,,"

,\.-6,.. -

~ ~ --1f-

Za тапје raspone dolaze u obzir риnа, а za vece raspone prazna ilј prozraclla- оЫисilа koja se. па­ zivaju i remenati. Takva оЫисНа vec su prikazana па slici 232. Teoretski Ьј sirina оЫисilа па njegovoj clonjoj strani тогаlа biti jednaka sirini otvora.:U praksi bi se takvo оЫисНо tesko vadilo iz otvor'~;~ osobito kad ovlaZeno drvo nabubri.i:.Zbog toga sе'фЫuсilа za polukruzne lukove izraduju tako.' da јт,· је do,}(~
.~{
;~~" ..... ;

Polukrumi lukovi II goloj оресј ljepse izgledaju ako im se uporis1.le plQhe snize za 10-20'ст ispod normalnih uporisnih tacaka, odnosno ispod sredista krivine, ра se to и praksi radi пе zbog konstruktivnih пеф zbog optickih, odnosno este'tskih razloga (sl. 461). Luk u zidu debelom Ј opeku па rasponu do 1,50 m zida se povrh dva рuпа ilј prozracna оЫu­ сПа koja ne тогаји па gornjixг. stranama biti ро­ vezana letvicama jer ih vec prvi slojevi opeke и luku dovoljno ukrucuju i ucvrscuju njihov теаи-

klinovima пе samo па krajevima nego i u sredini raspona. Za spomenute raspone potrebna је visiпа Iuka 2 opeke (51 ст), ра se takav luk zida пај­ prije kao luk visok 1 opeku, а povrh njega se zida drugi isto tako visok luk, obicno sa stepenastim pocetkom "( sl. 464) . Lukovi s petom па upoTistima zidaju se tako da se hori1::()ntaln~ slojevi zida s jedne i druge stra-

"81. 4~6. Siljasti luk па mаnјеm raspol1u s риnјm obluctlom! sa .sTedisnjil?ama slojeva usmjerenim u centar рпраdщuсе kT1Vtne, te sa zavrsetkom slojeva' u vrhu па »lastin тер«

.',
I
Ј

I

,
I

I
~

I

~~g(i!"&J
..............,.L.,....I. - : - -

I
L

f
I

I

~~~~ .p.tt:t.

с

==::'i:---:::.-:..~ .IL.L._-'_ - - - • "+ Ј ,Ioj С
Optl~,

РН.lјеl

Ь· ~.~ U;Юri.i'tе i ztlf/ltI"J НI
Jtnlf4t1tZ. obratl.lttпttma

4&'0

t: 50

Sl. 461. Namjerno naglaseпa uporiSta polukTuinog luka tako, da su ne$to nita od centra luka

81.463. Polukтиini luk и debljim zidovima па rasponu do 2,00 т па dvostтukom J!ToZTaCnom oblucilu odozgo povezanom dascicama (letvicama)

51.465. UpoтiSta .polukrui.nogluka.na zidanoj 'peti (za luk koji се se of.bukati), te upoтista i zaglavak od klesanog kamena (za luk и goloj ореа)

spojnice uporiSnih tacaka оЬајu lukova., M'edusobпа udaljenost jednog i drugog centra moze blti jednaka sirini otvora, ра је u tom slucaju centar krivine jednog luka u uporisnoj tacci drugog luka. Ako је medusobna udaljenost оЬаји centara veca od s~rine otvora, onda su lukovi 'visi i siljastiji. Ako Је ta udaljenost тanја od sirine otvora, lukovi su nui i тanје siljasti ра se pribliZuju polukru~oт luku koji nastaje kad оЬа centra padnu u lstu tacku. Spomenuta tri oblika siljastih lukova prikazana su па slici 236. Siljasti su lukovi ро svom statiCkom. djelovanju cvrsci od ostalih spomenutih vrsta lukova аН u praksi se najmanje primjenjuju jer па v~cim rasponima zahtijevaju velike visine otvora а јпа­ се јт oblik ne odgovara za ugradbe vrat~ i рго­ zora. Siljasti su lukovi proslavili evropsku arbltekturu kao .glavni konstruktivni i dekorativni еlе­ menti stare gotske arhitekture, а u proslom' stolјеси dosli su do izra.zaja па zgradama s proceljiта .od gole opeke nakojima su podrazavani .еlе­ menti gotske arhitekture (npr. evangeliCka crkva па uglu Gunduliceve i Ьгасе Kavurica ulice u Zagrebu ).

240

241

ОЫисНа (рипа i prozracna) ·izta<.1uju se ро istim pravilima spomenutim za segmentne i polukruZne luk.ove. , Zidanje ~iljastih luk.ova koji се se zbukati то­ ze se obaviti usmjeravanjem sredi~njica slojeva svake strane luka u centar krivine za tu stranu ра se оЬје strane luka па vrhu sastavljaju vezom »па lastin rep«. U tom slucaj-u luk mora ЬЏј povrh svog ~iljka dovoljno opterecen (sl. 466). Drugi је пасin zidanja da se sredisnjice slojeva svake strane usmjeruju u centar krivine za pojedinu stranu, ali samo do onog sloja kojem sredisnjica iz centra zakrivljenosti sa spojnicom оЪа­ ји centara zatvara kut oko 450. Takve sredisnjice jedne i druge strane luka sijeku se u јоопој tacci па sredisnjici otvora. Daljnji slojevi jedne i druge strane luk.а zidaju se tako da su im srediSnjice usmjerene u tu tacku kao treci centar zajednicki za оЬје strane. Na vrhu se оЬје strane zavrsavaju sredisnjim zaglavnim komadom (sl. 467).

NadvoJl od dпеnih greda. Najjednostavniji је nacin zatvaranja otvora u zidovima па njihovoj gornjoj strani drvenim gredama. Тај primitivni nacin dolazi u obzir samo u skromnim zgradama od kojih se пе zahtijeva veea trajnost, u ргуот redu па provizornim zgradama, а па mjestima koја nisu izlozena zakisnjavanju ili ovlazenju uslijed jaceg isparivanja. Iako se upotrebom suhog hrastovog ili borovog drveta, zatim podmazivanjem ili impregnacijom moze trajnost greda dosta dobro osigurati, nisu takvi nadvoji pouzdani i iz drugih razloga, osobito zbog zapaljivosti. Iznad otvora u zidovima debelim 12 opeke stavlja se' jedna greda, а iznad otvora u debljim zidovima onoliko greda koliko је polovina opeke zid sirok. Leiaj grede па svakom njezinom kraju то­ га biti barem toliki koliko је greda visoka. Najcesce dolaze u obzir grede kojima је presjek 12' 14 i 12 '16 ст (nad otvorima sirokim do 1,20 т). Dvije i1i tri grede povezuju se medusobno се­ liспјт pijavicama. Опе strane greda koje се se ibukati treba dobro ohrapaviti dostagustim zasjecima sjekirom, аН bez otkidanja ivera. Mjesto toga moze se preko tih strana pribiti plafonska trska (sl. 468) ..

Potrebno је da nosilac svojim krajevima lezi dobro pripravljenim lezajnim plohama и. duzini kao 1 ili lИ visine nosioca. Zidovi ispod Ieiista moraju se zidati и cementnom mortu. Traverze пе smiju lezati па opeci nego па podloznoj plocj od ce1icnog Нта postavljenoj па cementni mort. Moze se prirediti i poseban leziSni blok od betona i1i naravnog kamena (sl. 469).
па

:t ----.flt-:t ~a "ОС pot:lт~a O"jt'JUHZ о ~сr.fЮiаи fraYlr..rt·z';~(1",,JJ.,,,
1

: ~t!l.J,.,'~lra770 I .,f.\-4f' .. "' 1S-It,f.

'*

:2.0

SI. 471. Zapunjavanje betonom izmedu traverzz 1 obzidavanje njihovih vanjsl<ih strana (lijevo), odnosno samo таЫсјуаnје vanjskih i donji1z stral1.ica (desno)

0 .·

%а 1'tZ/Ji~i.,.a11it:

TPaYu'zt' и ii/;'; "isi"i,p".~tll'i,*n~

®. ..si·'"vna 7Pay~п~
90:1'1/4
J

i;~O
l(

са'mа/, fZtflpt1S'ta". zaJlfc'l'7;ranl

-,.ах!с·!јћт У':

S[ 469. Celicni /-nosioci (traverze) kao nadvoji па
zidnim otvorima

. lzg.lt-d /li" / 7144уоја
Sl. 468. Nadvoj iznad
оt1Юrа

za vrata od dviju drvenih greda

Kad su u nadvoju' potrebne dvije ili vise traverzi, moraju se опе medusobno povezati па razтасiша do 1,50 т. Povezuju se celicnim svornjaсiша koji izmedu traverzi prolaze kroz celicne сј­ jevi to1iko duge ko1iki је potreban razmak traverzi (sl. 470).
о

cesce monolitni armiranobetonski nadvoji kao iskusani i opcepriznati dobri konstruktivni clementi. Prilikoт zidanja zidova uz otvore ili izmedtl otvora treba zi<;lanje zavrsiti па projektiranoj najnizoj visinskoj koti donje povrsine nadvoja. N~ toj visini uz оЬје strane otvora treba ostaviti horizontalnu plohu za leziste nadvoja ро cijeloj debljini zida, а u dufini barem 13 ст za nadvoje visoke do 20 ст, barem 25 ст za nadvoje visoke do 35 ст barem 38 ст za nadvoj~ visoke 40 ст i vBe. Od obiljeiene duzine leii~ne plohe uz otvor treba nastaviti zidanjem do visine gornje plohe nadvoja, odnosno од visine lezista serklaZa ili stroра ako se nadvoj, а to је cest slucaj, osobito па stambenim i slicnim zgradama, povezuje Ба serklazem, odnosno sa stropom. Okomiti prekid zida uz lezaj moze biti ravan Нј nazupcan (sl. 472).

IZ9/~/ 'j(~/ mi~/a

IUka i p7'(JzralnfJ9 (ЈЬ/и;,'!а
i:
~O

Sl. 467. Siljasti luk па vecem rasponu s prozraCnim dvostrиkim obluCilom, te sa srediSnjicama slojeva u.mz.jerenim и tri fiksirana centra

Opisani drugi пасin primjenjuje se i za zidanje siljastih lukova koji se пе се zbukati, аН ima i drugih nacina usmjeravanja slojeva. Strucnjaci se u slueaju potrebe mogu upoznati s tima nacinima iz starijih udZbenika Пј prirucnika za gra4evinske konstrukcije.
Osta1e vrste lukova. Na zgradama baroknog stii onim zgradama iz proslog stoljeca па kojima su podrafavani elementi toga stila dosta su cesti razliciti ovalni lukovi, osobito kosarasti, eliptiCni i usponski. Njihova se ()blucila izraduju ро izlozenim рrinсјрiша za oblucila s!icnih (uglavnom polukruznih i segmentnih) lukova, а tako је i s nacinom zidanja.

Nadvojl od ~ell~nlh traverzl. Za gra<.1evinsku tehniku vaZni su specijalni nosivi еlетепН koji se proizvode u zeljezaram~a i upotrebljavaju kao grede iIi stupovi za nosenje velikih tereta. Takvi еlе , menti nazivaju se traverze. Za horizontalne kOIj strukcije upotrebIjavaju se traverzekojima је ро· precni presjek u ob1iku slova 1, ра se takve traverze nazivaju J-::nQsiQ(;Ј (Ilosaci). U novim zgra.dama sa zidovima od opeke иро­ trebljavaju se celicni 1 nosioci uglavnom za grede ili nadvoje nad otvorima vecih raspona kad је potrebna тanја visina nadvoja od опе koju zahtijeva nadvoj od armiranog betona Нј је zbog drugih razloga celicni' nosilac povoljniji од aгmirano­ betonskog. Na .postojetim su zgradama ~elicni nosioci upravo .nezamjenjivi и slucajevima naknadnog probijanja zidova i prosirenja otvora iznad kojih treba »umetnuti« nadvoj koji се nedugo iza ugradЬе biti nosiv. Kolike moraju biti povrsine presjeka i koliko је nosilaca. potrebno, izracunava se statickiт ra·
Сипот.

HO%I/.ptn7lt:Il

~"",

f::\ -f-.1. ....
I

~ !& ----* "f;;\ ... Por~zivani# V Yisini

't9,f-tО~СЈf

':;:,'ј

:.:':1

pf

L. : .. ,.~~;..

Jli.i«1r t/ 8-ftJ-т71l
,н.
r.t

ltJ

-

Ф ~ect

~. .. 4С'" ~ .. /111.""; (l'i~'tI) i nazu.plt1tn'- {~sn.} pr'(kid%1(1(1. Il.tS "Ј/.. .11, 4rm"l'тa;,J,~t'"'SkOlS n.rztlr"jtZ. [~. cLџz.i.".. 1diita]

L
;

J(1t~ ::"!~ ~~-~d~~~~
_....

_____

ЈЈ« tl4.'~ pk/,~ n«tI"4j« ___________"'!12'" _____

;1'
..... '.' ...

: :

~ -т
...

~

":10

1
.."

21' . '

-.f- 10;6,fЈ1

cfl

isfbJ

fb\ ... POYiz;vonjt! u'fWZo
\.::..Ј liiiti"m ";п7lIZmс

",ао

SI. 470. Rasporedivanje i medusobno razupiranje celiCnih nosilaca .

Traverze kao nadvoje treba zastititi od rdanja. su traverze samo oblozene drvenim ili slicnim oblogama, moraju biti Iilinizirane. Лkо su medusobno dosta razmaknute, mogu se prostori јzше­ du njih betoIlirati, а tako i vanjske strane, аН ih пајрпје treba omotati Нсот kao ротоспот armaturom za priddavanje betona. Inace se traver· ze omataju Нспот mrezom s okancima oko 1 ст па koju se паЬасије i zagla4uje cementni mort (sl. 471).
Лkо
Arm1ranobetonsIdDadvoJI.-Nаdоtvоrimа zidova od opeke i opekarskih blokova izrat1'uju,se пај-

Sl. 472. Ravni i nazupcani prekidi zidova za lei.ista armiranobetonskih nadvoja

Za betoniranje nadvoja treba postaviti skelu i oplatu. Za skelu najcesce sluze sedla па klinoviта u svemu kako је opisano za lukove od. opeke. Oplata se sastavlja od podnice i dviju stranica. Za sedla odgovaraju drveni stupovi s presjekom 8' 8 - 10 . 10 ст ili oblice s promjerom 8-10 ст. Presjek gredica iznad stupova neka је kao

242

243

presjek stupova, а duzina gredica neka је barem 20 ст (ро 10 ст па svaku. stranu) sira od sirinc zida, odnosno nadvoja. Podnica se sastavlja od dasaka debelih 24 тт. Dvije ili vise dasaka povezuju se medusobno u sirinu preckama (letvicama) pribijenim па теаи­ sobnim razmacima 40-60 ст. sirina podnice neka је kao duzina gredice sedla (20 ст vise od sirine nadvoja), а duzina neka је za 1-2 ст тапја od sirine (raspona) otvora. Stranice se sastavljaju u svemu kao podnica, аН se precke kroje tako da па jednu stranu (gorпји) strse iznad ruba za 5-6 ст. Stranice то­ raju biti toliko duge da im krajevi hvataju liсе i паliсје zida pred jednim i drugim lezajem Ьагem 5-6 ст. Visina stranica moze biti kao visina projektiranog nadvoja, аН se obicno ostavlja уеса visina, ра se iste stranice poslije razgradnje ffiOgtl upotrebljavati i па drugim mjestima па kojima је potrebna veca visina (sl. 473).

1iko sedala koliko је potrebno da пјЉоvi medusobni razmaci od osi do osi пе prijedu u krajnjim poljima 90 ст, а u srednjim роlјјта da budu та­ пјј od 90 ст. Kad se sedla postave i rasporede, postavlja se па njih. podnica koja se provizorno pricvrscuje па sedla. Мјегепјет od crte vodoravnice podbijaпјет klinova i kontrolom horizontala libelom podnica se fiksira па svom mjestu, а klinovi se priCvrste· ~avlima, аН tako da se cavli kasnije mogu lako vaditi. Tada se povrh podnice postavlja jedna i druga stranica povrh vanjskog ruba podnice, па jednoj i drugoj strani stavlja se letva koja se pricvrscuje па podnicu cavlima tek onda kada donji nutarnji· bridovi pokrivaju crtu Нса i паliсја zida koju uz dasku гаvnаНси treba unaprijed zacrtati. StrseCi krajevi precki jedne i druge stranice odozgo se povezuju medusobno letvicom tocno па razmak koji zahtijeva debljina nadvoja, tj. nutarnja sirina mеаи stranicama. Izmedu gornjih dasaka па stranicama provlaCi se раlјепа zica promjera 3-4 тm i ovija oko dviju suprotnih precki па stranicama. Krajevi se zice unutar oplate теаи­ sobno povezuju uvrtanjem. Tako unutar oplate izmedu svake dvije suprotne precke ostaju ро dviје zice koje se ро sredini sirine zahvate i jedna drugoj privuku. Zakretanjem cavla zice se usukavaju i pritezu protivne strane oplate. Da se tim pritezanjem пе Ьј pretjeralo, moraju se ispod. zica postaviti letvice skrojene tacno za sirinu nadvoja, ра se zice usukavaju samo dotle dok stranice cvrsto stisnu umetnute letvice. Za betoniranje nadvoja treba unaprijed pripraviti (ispravi:ti istez:;\njem, odrezati, sayiti i povezati) armaturu. Za najc~5ce slucajeve и stambenim :i slicnim zgradama za raspone do 2,00 m dolazi u obzir 3-5 celicnih 5ipaka promjera 10, 12 i 14 тт, а za raspone do 4,00 т 4-6 sipaka pro-

и kojem strucnjak-konstruktor daje sve tehnicke podatke potrebne za izvedbu (marku betona, Ьгој pr?mjere. ~ duiine 5ipaka, nacin savijanја, broj illjesta vll1ca, sve sa racunskim dokazima о nosivosti te sa skicama i nacrtima). Nadvoji pravokutnog presjeka izraduju se uglavnom nad otvorima za oЫ~na vrata i nad otvoriта za betonske i celicne prozore. Nad otvorima za drv~ne pr?zore. bez . ~olete ostavlJaju se· па vanjskoj stгаш dOnjeg dljela nadvoja pristupci duboki 5-7 ст, za prozore s platnenom roletom 12 ст; а za prozore s drvenom roletom (koja se namata) izraduju se pristupci duboki 30-35 ст (sl. 474). Nadvoji se betoniraju najvi5e plasticnom Ье­ tonskom smjesom koja odgovara barem za marku betona М 160 (manja opterecenja), odnosno za М 22.0 (veca opterecenja), а u nekim slucajevima, osoblt~ ako se upotrebljava zitka betonska smjesa za jako opterecene nadvoje, mora smjesa odgovarati za jos visu marku М 300 i М 350 iznimпо i М 380 kao beton visoke otpornosti). ' Prij~ ,betoniranja treba oplatu nadvoja dobro nakv~s1tl, а u toplim ljetnim danima polijevati Ьа­ rem ]OS nekoliko dana iza betoniranja.

i

~~ s~mo cementnim mortom па pripravljenim leZIsnlffi plohama. Postupa se kao s drvenim greda· та ili ce1icnim traverzama.

t!i
::
... ~""",

.
~- 3& -----,fc
z4

-+ .,
о

-- -~ - - -;-

~

"*- '-, --,f'
!i.!J:1 lkf4lji ,И~и l'ф(Јtе Itccll~:Zz'Jta/'i;~r()j, tepapl'.!"uj. "plat~ ."а s~cllu s ul"iCll"'111 <t.rmafu "0"" /а~Лl~~ 2.0

,.i<. .S+-l~ ~

_

.... ...

- ---------

------

.t

1"

.....,f

Uklanjanje oblucila i oplata. ОЫисПа lukova od opeke treba odmah ро dovrsenom zidanju luka donekle »popustiti« izbijanjem klinova, ali ne potp~no, tOllko da se klinovi bez znatnijeg naprezaПја rukom mogu pomicati, ali su ipak pritisnuti. D~. drug?g dana се klinovi biti uslijed postepenog slI]egan]a luka dosta cvrsto pritisnuti, ра оЫисЦо treba оре! popustiti kao prvi put. ОЫисНа па rasP?~Jтa ,?о 2 т ?'l0gu se otpustiti i potpuno ukloшtl trecl dan, tJ. рuпа clva dana iza skidanja Ји­ k?,. Oblu~~la па rasponima do 4,00 т mogu se ukloшt1 poslI]e 3-4 dana iza zidanja lukova. Stranicc !armiranobetonskih nadvoja mogu se Uk.l~>niti vec poslije 3 dana iza betoniranja. Najpn]e se ostrim klijestima presijeku zice omotane ?ko precki па stranicama, zatim se izdignu uzduzne letve па vanjskim rubovima podnice, а tada se oprezno skidaju stranice i odsijecaju strseCi k~ajevi zica (usukani dijelovi ostaj'u). Poslije uklaПјanја stranica izbijaju se klinovi i uklanjaju sedla, а па koncu se uklanja podnica. Pravilno sloiena оЫисНа i oplate sa svojim skelama dadu se jednostavno, lako i bez vecih os~ece~ja rastavit.i i ukl0I?-iti i visekratno upotrebljavatI, ра dobrI grac.1evlnski strucnjaci vode о tome racuna i pri sastavljanju i ргј rastavljanju . prefabr1ciran1h armiranobetonsldh el~m~ta. Grac.1evfuska industrija proizvodi i pro?а]е шtеге~епtimа armiranobetonske nadvoje koЈl o~go",:,ar?]u za najcesce raspone i najobicnija ор­ t~recenja Iznad otvora za vrata i prozore. Jos се­ sce takve nadvoje prefabriciraju gradevinska ро­ duzeca kad se nanjihovim vecim gradilistima mnogostruko ponavljaju nadvoji nad razlicitim rasponima i opterecenjima. Velika је prednost ovih unaprijed izra4enih n~dvoja ~ tome 5to sasvim otpada izrada i slagan.J.e s~ela 1 <:)plata. Gоюуisе I1advoji П1anјi.h dimenzIJa mogu podizati iriamjestati ]judskom snagom а oni vecih dimenzija ротоси dizalica. Ugraduj~ Nadvoji
оо

:r l' ј tO">l'--- 1•• 10, ИО .. >460
,ј<ci.ui. "'00, ~SO \

~AiiIi.] *
~

.... ___ ...

----+.H~·

~:·.r";':':~:i'::::;

,

@... Ма.1јУm/'/ l1ајуој; ,,~Z prr'rfupaia. jTipovi ц-1ј
"'&0
armtranobetonskih nadvoja

2.00

~

+2.0-as-f

Ovt tlpove ~ToilVOc:lt :»Hic:l1"og1'a.dnja.(,-tасоЈс..

81. 475. Nekoliko. tipova ;'refabriciranih (montainih)

@... Рr>i,tчроК (JV .. P1';stupalt
ZadrYl:nl prozor h~z rali!tc

fпcnom rolitcm

y~n; Р"l'ОU'''.I'рltЖ-

Јт-

@. . р,.Ыuраlt za dr.
"t:'I'Ii I'razars,ps!rn9en -,."!eto.,,,n
.. ,2,0

36

---:.i'

Sl. 473. Normalni armiranobetonski nadvoj sa skelom, oplatom i armaturom

Sl.

474~

PresjeCi najcescih prozorskih· nadvoja sa pristupkom

Za nadvoje nad otvorima sirokim do 1,20 т dovoljna su dva sedla аН odmaknuta od spaleta otvora toliko, da njihov medusobni razmak od osi do osi пе prelazi 90 ст. Za otvore do 2,00 т dovoljna su dva sedla. Za jos sire otvore postavlja se опо-

mjera 14,18 i 20 тт, s роmоспоm armaturom (vilicama) рготјега 6 тт priblizno па svakih 20 ст duzine nadvoja. Navedene brojke mogu znatno varirati, pasvaki arrniranobetonski nadvoj treba dimenzionirati. i tacno obrazloziti statickim racUl10m

Najcesci sU nadvoji 5iroki 12 ст s visinama ст i ukupnom duzinom 100 i 150 ст 5tO odgovara za otvore 80 ст (vrata) i '110 c~ (prozori) s 20 ст lezi5ta па svakoj strani otvora. Ovakvi se nadvoji mogu ugradivati пе samo nad otvorima za vrata u zidovima debelim 12 ст nego i u zidovima daljnjih vecih debljina slamci ро dva Пј vise nadvoja jedan uz drugi (sl. 475а). . Nad otvorima za prozore s pristupkom 5, 7,5 1 10 ст takolter se mogu slagati i kobinirati ovi nadvoji.
15, 20 i 25

. Za proz:orSk~. otvore proizvode se dva glavna tlpa nadv~~a. kOJl se razl~kuju' samo ро visini ргј­ stupka kOJI је u prvom tlPU visok 13 ст, а u dru-

244

ј

i\

245

Ј

gom samo 5 ст, dok im је sirina и Q.ba tipa 7 ст: Vanjske su im dimenzije presjeka 20' 20' ст 1 25' 20 ст, а ukupne duzine 1~0 i 150 ст, dakle za otvore 80 i 110 ст (sl. 475Ь 1 с).

Proizvode se i masivniji nadvoji bez pristupaka (sl. 475d).

r:::. ,o~
~sr.~::..z.-r,
411 .'

nuta,.."ja

ёа/dryо/'i '~/f
C\I

rzo.tt1.c.

Serklaii. Serklazi su konstruktivni ele~enti ~~ armiranog betona koji poput vij~naca, pOJaseva ~1I okvira horizontalno povezuju zldove svake etaze ро cijeloj njihovoj duzini i sirini. ?si~ toga ~er­ klazi povezuju medusobno sve ll~~uzn~ 1 ~oprecne zidove svake etaie. Tako serklazl u Zldашт zgradama ukruсuјџ konstruktivni sistem tih. zgrada kao sto horizontalni konstruktivni elementl (grede i рl0се) ukrucuju armiranobetonske i сеliспе skeletne, okvirne i slicne sisteme. .

...

~~~~~~~JP"~

,

Qplata za betoniranje serklaia sastavlja se od dviju иzdиznih stranica toliko' sirokih da svojom donjom stranom zahvataju lјсе i nalicje zida Ьа­ rem za 5 ст. Za serklaie nepovezane sa stropnom konstrukcijom povezuju se oplate stranice usukaпот zicom onako kako је vec opisano za oplatu nadvoja, аН se zice stavljaju tako nisko da legnu па zid i tako drie oplatu da se пе moze spustati ро zidu (sl. 479а). Iпасе se mogu па stranicama ostaviti produzene precke па donjoj strani, ра se pod krajeve podmetnu dascice iste debljine kao daske oplate, а па mjestima tih podlofaka precke se cavlima pribijaju u lefajnice zida. Precke se па gomjoj strani povezuju letvicama kojima se odreauje tacna sirina serkla1a (sl. 479Ь).

Veznt zidov1. Glavni (nosivi) zidovi od opeke и zgradama па seizmickim podrucjima moraju se medusobno poprecno povezati veznim zidovima debelim 25 ст, zidanim и produznom mortu. Ako su glavni" zidovi debe1i 38 ст, medusobni razmak veznih zidova пе smije biti уесј od 7,50 т. Ako su pak glavni zidovi debeli 25 ст, пе smije medusobni razmak veznih zidova prelaziti 6,00 т. Vezni zidovi i serklazi iznad пјЉ povezuju se s glavnim zidovima i njihovim serklafima, а preko serklafa i s krutim stropnim konstrukcijama. Та­ ko povezani glavni zidovi dobro su ukruceni protiv pomicanja Нј prevrtanja па stranu svog lica iIi nalicja. Zidovi debeli 12 ст i tanji zidovi ne mogtt se smatrati veznim zidovima. Vert1kalne veze serklaia. Qva vrsta ukrucenja propisana је za sve zgrade па podrucju IX stepena seizmickog intenziteta, bez obzira па broj njihovih etaza, а na.podrucju VПI i VП stepena samo za zgrade s vise od dvije etaie. Vertikalne veze treba izradi ti па svim uglovima zgrade, kao' i па mjestima sudaranja i krizanja veznihzidova s glavnima. Veriikalne se veze izraduju slicno kao armiranobetonski stupovi. Propisana је upotreba betona МВ 160 ili viSe marke. Propisana је armatura 4 g 14 шт и dvije najvise etaze i 4 g 16 тт u osta" Нш nizim etaz,ama s vilicama 0 6 тт па теои­ sobnim razmacima oko 30 ст. Glavna se armatura па gomjoj i donjoj strani povezuje s armaturom gornjeg i donjeg serklaza. Prema debljinama zidova па uglovima, sudaranjima i krizanjima dolaze u obzir korisni llorizontalni presjeci vertikalnih veza serklaza 25' 25 ст, 25 . 38 ст i 38' 38 сш kao najcesci. Na mjestima vertikalnih veza treba zidove prekidati vertikalnim nazupeanim zavrsecima, ра се beton zalaziti и udubine 'nazupcanja i tako jos bolje povezivati zid s vertikalnom vezom. Za vertikal1ze veze па uglovima izraduju se oplate kao stranice od 24 тт debelih dasaka те­ dusobno spojenih preckama (letvicama) па теои­ sobnim razmacima ро 50--60 ст. Za vanjske strane potrebne su dvije stranice koje su za 12,4 ст sire od stranica stupa. Za пutarnје strane treba staviti dascani stupсјс presjeka 10' 10 ст, koji se pri stezanju okvirima iIi sponama razupire od jedne i druge stranice razupomim letvama. 1 vanjske stranice i stup mogu se izraditi u dшiпi k-oja odgovara cijeloj visini zida јIi u dva а пајЬоlје u tri dijela, koji se prema napretku zidanja nastavljaju i so1idno ucvrscuju ili 4rvenim okvirima i1i specijalnim celicnim sponama па visinskim razmacima do 60 ст (s1. 480а). Posto se postavi oplata postavlja se armatura i donji јој se kraj povezuje s armaturom donjeg serklaza. Tada se pristupa zidanju jednog i drugog zida. Prvi sloj oDOg zida kojemu се па licu biti uzdшпјасi росinје se сјјеIiт uzduznjacin1a tacno па ivici korisnog presjeka vertikaIne veze (stupa). РЛri sloj drugog zida" pocinje se сјјеНт veznjakom kojemu se rub odmice za 6,5 ст od ivice kori-

1, ј .А,Г
"

50-60-

~Z5-J.-,f'-

I I

lЭ--

I

, il

J4

..r"

I

40

AkS01'70m~tr.

.slal:a ai;t'/a 71ааУОј<х'
1
~20

Ј

/.

51. 476. Dio montai.nog nadvoja s ,iz?lacionJm plocama 11а vanjskoj i nutarnJoJ stranz

Opisani nadvoji siroki 20 'ст ?dgovaraju za zidove od betonskih i sljakobetonsklh blokova koјјта је sirina 20 ст, kao i .za zi~~ve. o~ o:p.e~ar­ skih blokova modularnih dlmenzlJa lStlh Slгша. Ako se рипј nadvoji stavljaju iZI?-.аd otvor~ u takvim zidоviЦ1а, kojima је provodlJlVO~~ tорlше ~a­ lena onda се se u grijanim prostorlJama, uslIJed ispa~ivanja za vrijem~ niski~ va.njskih temp~ratu­ ra, па povrsinama kOJe zauzlmaJu spomeI?-ut~ nadvoji, kondenziratr vodena par~: Da se to l~bJ.egne, ugraduju se и takvim prosto:1Jax:na n:?пtаzПl nadvoji s izolacionim slojem па lIси 1 паlIСЈи (51. 476). Za kombinacije i ugradbe и zid~v~n:a od .opeke normalnih dimenzijaproizvode se JOS 1 tak"l montazni nadvoji kojima је pQvrsina pre~jek~ 12' 14,2 ст, ра odgovaraju osobito z~ kombl.naclJe s prozorskim pristupkom istaknutIm 7,7 1 15,4 ст (51. 477).
UKRUcENJE ZIDOVA

51. 477. Kombinaciji montazni11 ele!",-enata l.а armiranobetol1ske nadvoje s prtstupkom

1 =10

Iako su zidovi od opeke i opekarskih blokova kao vertikalni konstruktivni elem~nti zgrada ~pte­ receni uglavnom vel'tikalnim teret~ma. od~zg~, lpa~ па пјЉ, и vecoj ili тапјој тјеп, dJelUju ~ hOrlzontalne kompon_ente tih tereta: Takv~ dJelovaпје pomazu i1i pojacavaju роsеЬш faktorl,.~ao npr. vrste nosenih elemenata (npr. k<Jsa krovlsta, .stu. bista, lukovi i sl.) nejednako slijega?je tem~lJn?g tla tresnje prouzrokovane djelovan]em neklh s~l~ и· ~gradi i1i njezinoj blizini (npr. teski.cest~vDl 1 z~ljeznicki saobracaj), а osobito zemlJotresl. Djelovanjem spomenutih. i ,s~iCn~ faktora па­ staju u zidovima uz ostala JOs } ~o~zon!alna.. па­ prezanja koja nedovoljno. ukxy.~enl zldoVl .Od. оре­ .ke slabije podnose nego zldoVl 1 konstruktl~nl el~­ menti monolitnog sastava, npr. od betona 1 ar~l1ranog betona. Zbog toga se zidovi od opek;. u zgradama posebno ukrucuju uglavnom serk1azlI~lal veznim zidovima i vertikalnim vezama serklaza.

U zgradama s drvenim ili celi~nim ?osioc~ma u stropnim konstrukcijama serklaz. ~C lzradUJ~ пе­ posredno ispod stropn~ konstruk~~Jve u svakoJ еtэ:­ zi, ра је njegova gornja. pl?ha lezlsn~ ploha nOS1laca. U zgradama s таSlVШ~ str.oP?l.ill. '~onst~k: cijama serklaz se izrad~~e u IstOJ. VlSlЩ 1 debljIDJ kao stropna konstrukclJa. Ak? је strop~a konstrukcija tanja od potrebne ~1~IDе s~r~laza, go.rпја Бе ploha serklaza i stropa lZJednacuJе: . а dOnJa је niza od donje plohe stropne konst~~kclJe. Na vanjskim zidovima moze se ~!~ша. serklaza smanjiti za 3-5 ст ako se па nalICJ~ zlda ugr~­ оије tako debeo izolacioni sloj (protlv kondenzlranj а vodene pare). . Visina serklaza је 15-30 ст. UpotreblJava se smjesa za beton МВ 160 ili vi~e marke. Armatur~ је od cetiri celicne sipke promJera 10-14 тn: s ~1licama od sipaka promjera 6 тт гаsрогеdешh па medusobne razma'ke oko 30 ст (sl. 478).
v

_: 20

51. 479, Detalji oplate armiranobetonski1z serklai.a

II.;:·!:~!~!,'~!;i"'1°I·-!/~!m!~I-I "~!·'i~!"~!6':" 1-I"a!" ",!al-~i ':'!~I":i~!~i~l1fi""1"~ .
. .,;::'
'"'Ir,
I

"'"1_'_

. •;
~: '; :~:

'":'
.:~

"::_,,"

.

.

.......

~-

---

Popr~;n/
presje~

_... - ..... ... ..... _... - Ozdu';ni prl"J/'t!"
\.-

-_.. - _...... - -

_ .... -~

_..... - ....

1:50

Sl. 478. Poprecni i uzduzni presjek !10rmalnog armiranobetonskog serklaza

Armiranobetonski serklaz moze sluiiti i kao nadvoj nad otvorom јН povezivati. s;> ~ nadvojem ispod njega, а tada ти se mora pOjacat1 ~rmatura, odnosno и armaturu potrebnu za паdVОЈ mogu se uracunati i sipke serklaza.

Oplate za serklaze povezane sa stropnom konstrukcijom izraduje se sa stranicom samo па vanjskoj strani; -а -nutarnja sti"ana se kombinira s орlа­ tom stropa (sl. 479с). Za gradenje u seizmickim podrucjima VП, VIП i IХ stepena detaljno је odredena visina serklaza i kolicina glavne armature prema dшiпi objekta (12, 25, 40 i preko 40 т) i ртета broju еtзZа, Tako је npr. u podrucju IXstepena za zgrade duge do 12,00 m s 1, 2, 3, 4, 5 i 6 еtaZз odretfena visina serklafa 16, 18, 20, 22, 22 i 22 сш, а аrша­ tura 4 fZJ 12, 4 fZJ 14, 4 rгJ 16, 4 rгJ 18, 4 fZJ 20 i 4 fZJ 20 тт. U etaiama visim od 6,00 m treba па poJovini visine postaviti meduserklai s ~arem pol koIicine od опе armature koja је odrec1ena za serklai и visini strop~._ Nco ~eseI"Jc~~_nelWt. razloga (prozori!) пе moze postaviti ро sredini visine, onda moze biti nizi, аН пе ispod И visine zida.

246

247

L

/

snog presjeka veze (stupa). U drugom sloj.u се se tako pomaknuti veZnjak д prvom zidu, а do ivice korisnog presjeka stavljat се se uzdШnјасi prvog zida, ~to се se ponavljati do cijele visine zida.

HORIZONTALNI ISTACI (VIJENCI) OD
ОРЕКЕ

Danasnja arhitektura иорсе odbacuje takve is., take па zidovima koji bi sluzili u dekorativne svrЬе, kao sto su slшili mnogob:r;-ojni vijenci па zgradaтa grac1enim u proslosti. Ako ipak neki razlozi zahtijevaju izradu horizontalnih istaka, onda se опј izrac1uju najcesce kao konzolni istaci od armiranog betona koji је b~ za takve konstrиktivne elemente vrlo povoljan, dok је opeka vec zbog svoјјЬ malih dimenzija nepovoljna. Buduci da se gotovo па .svim zgradama zidaпјт sve do prije 40-50 godina паlзzе vijenci kao manji ili veci istaci od opeke, а mnoge takve zgrade sluze svojoj svrsi, uzdrzavaju se, popravljaju i ргеигес1ији, iznijet се se ovdje najosnovniji ро­ daci о konstrukcijama manjih i vecih istaka od opeke. . Мanji istaci. Мanјј su lstaci oni koji u јеdnот ili vise slojeva isticu pred Нсет zida za ~, и i ~opeke, 8to za opeku ilOrmalnog formata iznosi 6,5, 13 i 19,5 ст, а za opeku starog formata, koja se па nasem danaSnjem teritoriju upotrebljavala do godine 1930, te su тјеге 7,5 15 i 22,5 ст. 1staci od ~ opeke rade se ili trocetvrtinskim veznjacima iznad sloja veznjaka па Нси zida ili cijelim veznjacima iznad sloja uzduznjaka па liси zida (sl. 481а).

1stacl od у2 opeke rade se cijelim veznjackim komadima povrh sloja veznjaka па Нсп zida. U slijedecim slojevima istog istaka mogu se ponavljati ili cijeli иzduznjaci i povrh njih cijeli veinjaci, ili trocetvrtinski veZnjaGi i povrh njih cijeli veinjaci (sl. 481Ь). Istaci od ~ opeke mogu se raditi samo u dva ili vise slojeva, а prvi sloj moze biti· istaknut у4 ili !;2 opeke. 1 u jednom i u drugom slucaju povrh prvog sloja stavljaju se trocetvrtinski veznjaci kao drugi sloj istaka, а eventualni treci sloj mogubiti cijeli veznjaci Пј uzduznjaci (sl. 481с). Ovakvi su se istaci оЫспо zbukaIi i пkгаsпо profilirali drvenom sablonom s limenim ruЬот zn profilaciju. sablona Ы se viSekratno povlacila ро provizorno pricvrscenim vodilicama па licu zida uz ponovno nabacivanje i struganje zbuke dok se пе Ы doblla glatka profHirana povrsina.
Ve~i istaci. Bez posebnog usidravanja mogu se od opeke normalnog formata raditi istaci od 1 i 1 И opeke, а to је 26 i 39 (40) ст istaknuto od Нса zida. Na vijencima od opeke starog formata ti su istaci 30 i 46 ст. 1 u ovim vecim istacima opeka se slaze и pocetnim slojevima s тапјјт istacima onako kako· је naprijed obrazlozeno, а najveCi istak viseg sloja nad nizim је samo И opeke (13, odnosno 15 ст). . Vijenci vecih istaka takoder su se zbuka1i i ukrasno profilirali па isti пасјп kao i opisani viјеПСЈ s manjim istacima (sl. 482).

ZAVRSECI GORNJIH STRANA SLOBODNIH ZIDOVA OD ОРЕКЕ

Slobodni zidovi od opeke, kao sto su прг. vanjske ograde, ograde terasa, ravnih krovova, га­ zliciti parapetni zidovi, stupovi теаи clancima ograde od drugog materijala i sl., izlozeni su па svojoj gornjoj strani nepovoljnim vanjskim utjecajirna, osobito ovIazenju kad Јт se па povrsinaта zadrzava kisnica, topi snijeg, hvata led itd. Zbog toga је potrebno takve zidove па njihovim gornjim stranama tako zavrsiti da 8to bolje mogu odolijevati spomenutim 8tetnim utjecajima. Razlikuju se ugIavnom zavrseci golih zidova i zbukanih zidova od opeke. Zavrseci golih zidova. Za slobodne gole zidove пасеlпо se odabi(e prvoklasna opeka koja је otрогпа па vanjske utjecaje. Kako su horizontalne plohe gornjih povrsina ipak јасе izlozene vanjskim utjecajima od vertikalnih рIоЬа, takvi se zidovi zavrsavaju sjekomice slozenim slojem veznjaka u cementnom mortu. Pri tome se sudarnice па gornjoj рlоЫ zida tako zagladuju da su па sredini zida skoro и istoj visini s opekom, а ргета rubovima pravilno padaju па dubinu do 10 mт kao па vertikalnim рlоЬата. Reske па gornjoj plohi djel.uju kao .odvodni zljebovi, ра kisnica i snijezna otopin~ moze brze otjecati s te рl0ће.

Najbolje је vertikalne veze serklaza betonirati postepeno nakon izradenih nekoliko slojeva zida. јег се se tada najbolje ispuniti betonom nazupсапја па prekidima zidova kod ugla. Oplata za vertikalne veze па sudaranjima sastavlja se od vanjske stranice kojoj је sirina za 20 ст veca od sirine sudamog (vezanog) zida, dakle 45 ст, i od dvaju daseanih stupciea. Sastavljaпје i medusobno povezivanje је isto kao 5to је орisшlO za uglove (sl. 480Ь). Zidanje se pocinje па glavnom zidu slaganjem cijelih komada (s uzduZnjacima па Нси) do ivice korisnog 'presjeka vertikalne veze, od.nosno tacno do lica i nalicja sudarnog (veznog) zida. U prikljucnom zidu росјпје se сјјеНт veznjakom odmaknutim za 6,5 ст od ivice korisnog presjeka, odnosno od nalicja glavnog zida. U slijedecem se sloju cijeli uzduZnjaci prikljucnog (veznog) zida stavljaju do ivice .korisnogpresjeka veze. CiJeli veZnjaci glavnog zida odmicu se i па jednoj i па drugoj strani od ivica korisnog presjeka za 6,5 ст, sto se ponavlja u daljnjim slojevima. Oplata za vertikalne veze u krizanjima sastavlja se samo od cetiri d~ёana stupciea koji se те­ c1usobno povezuju i гашрјги u smjerovima okomitim па smjerove оЬаји zidova (sl. 480с). Zidanje је analogno zidanju uz sudaranja, аН је росеtзk slojeva veznog zida па ivici k~risnog presjeka па jednoj i drugoj strani glavnog zida ili se јеdnаЈсо оdшiсе od te ivice па jednoj i drugoj strani. Sve oplate vertikaInih veza mogu se razgrac.1ivati i uklanjati poslije tri dana nakon dana betoniranја.

Zay,.i~talt .sJ~ltomi- ZQ",!{'tak ktZ4 ZdY'f'I~tdk pl"laDcf;i:,,,, jJod« a4',ftl;f- ,.,.,tZ odna.rar; Ш . CJ/J(:l:om u ("~т. ,.,,~-rta '1'l'""~J'tk()m "-тј. .fam~na.
C~ s/~;~"c""

ф .. OZ6~:~~11:'~:~~~:"
"!от I'Ult'l1i/ "ј­
/~l1ac

1·:Z0

SI. 482. Vijenac postepeno istaknut za ЈИ opekll
Sl. 483. Cetiri naCina zavrsetka gornjih povrsina

0 ... ISta~i о" .14

opt!ke /18,S":" /: 49ст/
1: 2.0

Sl. 481. Horizontalni istaci (vijenci) od ~, И i ~

opeke

su se od opeke radili i vijenci 5 veСЈт istacima od ovdje spomenutih, аН s ugradЬот specijalnihcelicnih nosilaca, spona i zasuna. Naprijed opisani vijenci тогаји biti iznad svog neistaknutog dijela dovoljno optereceni nadozidom ПЈ drugim jakim opterecenjem (прг. krajevima stropn.ih i krovnih konstrukcija) da budu sigurni od rusenja. Gornju рlоЬи istaknutog dijela treba skositi i pokriti sigurnim-materijalom. Najce8ci је Hmeni op8av s okapnicom па donjoj strani.

u proslosti

slobodnih zidova od gole opeke

Povoljniji је паСЈП s kosom gornjom povrsinom sjekomicnog sIoja. Тај se nacin primjenjuje za duge povr8ine (прг. za ograde tvornickih kompleksa) kad је opravdano u ciglani naruciti tako formiraпи opeku. Treci је пасin pokrivanje рlосата od obrac1enog naravnog kamena jednim od пасinа za vec opisane takve zavr8etke па zidovima od naravnog kamena. Cetvrti је nacin pokrivanje ravnim сгјјерот u produznom mortu (sl. 483).

248

249

Spom~nutim trecim i cetvrtim пасјпот пе zasticuje se samo gornjaploha zida, nego strseCi istaci stite jos i Нсе zida~ Poseban је slucaj zavrsetka kosih povrsina zidova od gole opeke koji se katkad prakticira npr. па parapetnim zidovima vanjskih stepenica. 1 u takvim se slucajevima zidovi zavrsuju slojem sjckomice slozene opeke, аН tako da su lezajne plohe, odnosno sudarne reske toga sloja, usmjerene okomito па kosinu, а donji se krajevi pojedinih komada u tom sloju klesanjem dotjeruju za pristaјапје па horizontalne i vertikalne povrsine donjeg dijela zida (s1. 484).

Cesci su zavrseci gornjih strana zidova betonske ploce s okapnicama debele 6-10 ст s pokosom па gornjoj povrsini i okapnicom па donjoj strani istaka. Za тапје duzine betoniraju se takve ploce neposredno па zidovima, а za vece kolicine izraduju se рlосе u komadima u pogonima i па radilistima ра se kao gotovi montazni elementi dopremaju па gradiliste i ugraduju cementnim mortom. ОЬјспе betonske ploce takoder nisu Нјере ра se rade па mjestima gdje njihov izgled nije osobito vazan. Takve su рlосе vec spominjani zavrseci ili' »kape« diml1jaka od opeke. Izraduju se cesto па zidanim ogradama (sl. 485Ь).

Kad se upotrebljava па zbukanim zidovima, tr~ba paziti da Ьоја zbuke bude u ~kladu s Ьојот criјера.

, Pokrivanje zljebnjacima (kupama, kanalicama, ceramidom) је prakticno, а dobro djeluje i dekorativno osobito u suncanim krajevima и kojima је i па krovovima i па dimnjacima od davnine иоЫсајеп takav pokrov. Zljebnjaci se ugraduju u dosta gusti produzni mort finije smjese u blagom nagibu. Polaze se najprije donji red s konkavnim stranama okrenutim gore i s uzim krajevima istaknutim pred liсе zida da sluze kao okapi. Gornji red se polaze s konveksnim stranama okrenutim gore i sirim krajevima istaknutim pred lice zida (sl. 485с).

Slicno kao zljebnjaci djeluju i prakticl10 i dekorativno pokx:ovne trake od valovitih salonit-plo-. са. Za njihovo pricvrscenje treba pripraviti grubo formiranu valovitu povrsinu i па razmacima ро 50 ст ugraditi drvene kladice za pricvrscenje traka. Trake treba da su па licu zbukanog zida istaknute za 5-6 ст. Та istaknuta strana mora biti ravпо piljena okomito па smjer valova. Straznja stra· па trake (nad паНсјет) neka је рПјепа koso s оЬ­ zirom па smjer valova, а рагаlеlпо s okomitom ravninom nalicja, koja је istaknuta od te ravnine (ozbukane) za 1-2 ст. Ро dvije susjedne trake s preklopima pocetnih i zavrsnih valova ро 5 ст pricvrscuju se jednim specijalnim vijkom па krajevima i jednim vijkom u sredini {sl. 485d).

1't>cinl. It!l'e.ni 'јm

Li~a zQ/(!m'l,l'na 71а а'оnјu stral7u H11I.tJpltl.t'tS
q5'6"

..... ~.~.:.._.::. :.:.>': .-:';,,: :~':i /zg/~".sa .slrtrn~ pa.Tapet.zio'a "a71jslrih .stи6a. i,:20

Q v

... ZaY",(etaJ ~I:
""т

-m~711"" o~/a":10

Sl. 484. Primjer zavrsetka <аоЫјеnе i kose. gornje povr.~ine slobodnog l.ida od gole opeke

пе upotrebljava se najkvalitetnija opeka, ра јт se

ZavrSeci ibukanih zidova. Za zbukane zidove

povrsine ibukaju da se opeka zastiti od vanjskih utjecaja i postigne ljepsi izgled zida. Medutim ni ibuka od produznog morta, koja se najcesce upotrebljava, nije narocito otporna, ра treba i пји zastititi. То se postizava spe-cijalnim zavrsecima gornjih strana takvih zidova opsavima i pokrovпјт рlосата s istacima i okapnicama kao i nekim vrstama pokl-ova za krovne povrsine. Dobar је i praktican zavrsetak opsav me/alnim lim011Z. Najvise se upotrebljava pocincani се­ licni Нт, аН njegova povrsina nije Нјера. Zbog toga se upotrebljava па mjestima па kojima prak{јспј razlozi dolaze па prvo mjesto а estetski l1istl vaini. Takvi su npr.vec spomenutiopsavigornjih povrsina istaka Нј vijenaca od opeke па kojima se odozdo ,'idi samo okapnica kao ravni obrub пај­ istaknutijeg ruba vijenca, а пе vidi se pokrivana gornja povrsina vijenca. Takvi opsavi se upotrebljavaju i па rubovima i ogradnim zidovima ravnih krovova. zatim' nad vanjskim gornjim zavrsecima parapetnih zidova ispod prozora, ра se оЬјспопа­ zivaju »prozorske klupcice« (sl. 485а). Za bolje izvedbe upotrebljava se сјпсапј, а za jos bolje Ьапепј Пт, аН vrlo rijetko kao opsav nad zidovima od opeke. . Limeni opsavi izraduju se ро pravilima limarskog obrta, а zidarski је posao izravnanje povrsiпе сетепtnim mortom ј. ugradba drvenih kladica па гзzmасјта ро 50 ст za pricvrseenje opsava.

~... Zayr.l~ta It il;~b.,,;tZeima / ku'P(I:т~ '~'f'a­ ~ .""t·eI~m/

јii;i'Ј'!~~~t\~'i"i!;];:ш.':,С,ј,Р':'?;\;%!
@_ .. Zt:%yr;eta~ tr«lrama оа' "a!QJlifz" ,а/с·
.",'f- pltJecr.
.. 120
SI. 485. cetiri nacina zavrsetka gornjih povrsina slobodl1ih zidova od opeke koji се se zbukati

:1. I

.:1

'.

!!ill:

J!II :~!

.

I

Bolje betonske ploce izraduju se s kosuljicom od umjetnog kame.na па vidljivim vanjskim povrsinama. Takve brusene i glacane ploce dosta se upotrebljavaju kao nutarnje prozorske klupice nad zidanim parapetima u nekim javnim i privrednim zgradama. Takve ploce s hrapavom povrsinom (»prani kulir«) rade se uglavnom povrh vanjskih ogradriih i parapetllih zidova. Od materijala za krovne pokrove upotrebljava se ravni crijep, zljebnja.ci i valovite salonit-ploce. Ravni crijep bolje odgovara za pokrov nezbukanih zidova јег је и skladu s povrsinama zida.

250

251

ZIDOVI OD BETONA 1 ARMIRANOG BETON А
OPCENITO
О

BETONU

Beton је umjetni kamell koji је ро svош sastavu i svojstvima vrlo slican nekim vrstama па­ ravnog kamena, osobito pjes~enjacima, brecama i konglomeratima. Geologija је istrazila i dokazala da su spomenute vrste sedimentnog kamena l1а­ stale и pradavno doba od usitnjenog ili drobljenog kamenog materijala ko~~ se пе~јт prir?d?im cementom povezivao i ukrUClvao и cvrstu СЈеlIпu, и novu vrstu kamena. Као prirodni cement djelovala је uglavnom otopina vapna i kremene kiseliпе и vodi koja је vjekovima prokapljivala kroz naslage usitnjenog ili drobljenog kamena. Danas ljudi uzimaju iz prirode kamenu sitnez (pijesak, sljunak i drobinu) ра је mijesaju s umjetnim cementom i vodom i za vrlo kratko vriјете dobivaju kruti konglomerat sasvim slican опоте koji је priroda stvarala kroz vjekove. Beton је dakle smjesa prirodno ili umjetno usitnjenog kamena, uшјеtпоg cementa i vode. Ispocetka је to mokra mjesavina и kojoj vec za jedan sat (ра i prije) iza vlazenja cementa vodom nastaje kemijski proces vezanja cemel1fa UZ poste~ репо otvrdnjavanje i susenje mjesavine. Vec za се­ tiri tjedna шјеsаviпа је kruta masa ili goto·pi Ье­ ЈОn, sposoban za nosenje vrlo velikih tereta. Za izradu betonskih konstruktivnih elemenata izraduju se najprije kalupi ili oplate и koje se ugradujc mokra betonska mjesavina neposredno pred pocetak vezanja cementa, ра se proces vezanja i otvrdnjavanje mase obavlja и tim kalupima Нј oplatama. Ро njihovom uklanjanju ostaje kruta monolitna kоцstгukсiја predvidenog oblika i dimenzija. Beton u proslosti. Prve monolitne krute konstrukcije radili su Rimljani jos prije 2.000 godina. Као vezivo usitnjenog ili drobljenog kamenog та­ terijala upotrebljavali su vapneni mort s hidraиliспјт dodacima, osobito nekim vrstama vulkanske zemlje, kao sto је pucolanska kod Napulja и Italiji, santorinska па otoku Santorinu и Grckoj, ра tras (vulkanski ререо) па nekim podrucjima rijeke Rajne и Zapadnoj Njemackoj i dr. Cvrstoca toga rimskog betona bila је znatno тапја od cvrstoce danasnjega. Zbog toga, а vjerojatno i zbog teskoca za izradu velikih kolicina dasaka za oplate, пјје rimski beton dosao do masovnije primje~e. Znacajni ii је ostatak rimske betonske grac.1evlne

Zapadnoj Njemackoj kod grada КOlпа (Коlп = Keln prema nekadasnjem latinskom nazivu Colonia = Kolonia). U srednjem su vijeku neki dijelovi toga vodovoda sluzili kao kamenolomi za potrebe feudalaca. Lomljeni komadi su dotjerivani kao sto se za zidanje dotjeruju druge vrste naravnog kamena, ра jos postoje gradevine s kamenim blokovima od rimskog betona starog 2.000 godina. Propascu Zapadnorimskog carstva propao је i recept za pripravljanje betona. Tek pocetkom XIX stoljeca pronasao је jedan engleski zidar и okolici svog rodnog grada Portlanda povoljnu sirovinu i proizveo dosta cvrsto hidraulicno vezivo ра ga nazvao portlandcement. Тај је naziv za takvo vezno sredstvo орсепНо prihvacen, ра se sve do danas tako naziva obicni cement, za razliku od drugih (specijalnih) vrsta cementa. Uz cement i beton nastupa и proslom stoljecu kao novi gradevinski materijal celik. Francuski vrtlar Monier (Monje). uspio је svoje tankostjene betonske posude osigurati protiv lomova роја· сапјеm Пј armiranj~m celicnim sipkama. Princip takvog armiranja brzo је ргihvаtПа gradevinska tehnika za svoje konstruktivne elemente od l?etoпа, ра је tako uz obicni beton kao novi grac.1evinski materijal nastupio i armirm1i beton. Koncem proslog stoljeca и Zapadnoj Evropi beton dolazi do sve jaceg izrazaja. U Zagrebu se 11 to vrijeme gradi npr. zgrada Hrvatskog narodnog kazali5ta i rekonstruira se katedrala bez imalo betona. ~~ U prvoj dekadi ХХ stoljeca ostvario је arhitektRudolf Lubynski prve betonske temelje i ро­ drHmske zidove па nekim stambenim zgradama u Zagrebu. Godine 1910. gradila se ро projektu istog arhitekta zgrada-Sveucilisne knjiznice s armiranobetonskim kопstгиktivпim elementima kao prva и Zagrebu. Armiralo se »odoka« jer jos пјје ЬП0 strucnjaka za staticko proracunavanje. Beton i armiranf beton obradivala је gradevinska tehnika i s prakticne i teoretske strane, ра su vec и razdoblju izmedu dva svjetska rata ostvarene takve gradevine koje su znacile pravu revoluciju. Do punog izrazaja dosla је primjena betona i armiranog betona poslije drugog svjetskog rata. Danasnja рriшјепа betona i armiranog betoneJ Obicni se beton odlikuje velikom tlacnom cvrsto

70 km dugi vodovod

и

i trajnoscu.U betonu su uglavnom dobra i svojstva naravnog kamena, аН је priprava i ugradba betona laksa, brza i jeftinija. ОЬјсni se beton odlikuje veIikom tlacnom cvrstocom, dovoljnom gu~tocom i nepropusnoscu (ako је od dobre i dobro ugradene mjesavine). Ро­ slije otvrdnjavanja је otporan prema smrzavanju, а otporan је i prema visokoj temp~ratur.i (vatri), osobito kad је и debljoj masi. Као toplinski i zvucni izolator sam ро sebi nije poyoljan. Obicni beton najbolje odgovara za temelje i temeljne stope zgrada i dгugihobjekata, potporne zidove, brane, mostove, tunele, kolovoze, rezervoare, Ьшепе, skladi5ta, sklonista i slicne gradevine. Zbog provodljivosti top1ine i zvuka obicni beton bez posebne izolacije niје podesan za zidove stambenih i slicnih zgrada, inасе bi vec davno istisnuo opeku i druge materijale. Armirani beton vrlo dobro odgovara za nosive elemente и skeletnim, okvirnim i lucnim sistemiта, za stropne konstrukcije zgrada, za 1I1Ostove, tribine, visoke gradevine (nebodere i tornjeve), ха silose, rezervoar.e, brane i sIicne gradevine. Specijalna vrsta armiranog betona је prednapregnuti beton koji vrlo' dobro odgovara za· топ­ tazne nosive elemente. Za pravilno dimenzioniranje armiranobetonskih konstruktivnih elemenata potrebna su specijalna preracunavanja (staticki racuni) koja se ро­ vjeravaju inzenjerima-konstruktorima.

сот 105а

Svaka se od navedenih vrsta proizvodi u trj kvalitete (s obzirom па cvrstoeu), koje se oznaсији kao klase 250, 350. i 450. Broj pojedine klase znaci tlacnu cvrstocu do [ота pokusnih prizmi (epruveta) и kp/cm 2 pri njihovom ispitivanju 28 dana poslije izrade. Ispitivanje se vrsi и laboratoriju tocno ро propisima standarda. Glavni su podaci za navedene tri vrste i njihove klase ovi:
1. Obicni cement ili portland cement (PCk), kojemu se za reguliranje vezanja dodaje sadrovac (sirova sadra) oznacuje se kao РС 250, РС 350 i РС 450, dakle iza РС se dodaje samo broj klase
(k).
је,

Ova se vrsta u praksi najmasovnije primjenjuosobito za konstrukcije и visokogradn.ji i jednostavnije konstru·kcije и niskogradnji.

Uz ovu vrstu proizvode se i dvije podvrste, а to su:
а)

Portlandcement s dodat kom zgure (PCnzk),

koji se razlikuje od prije opisanog time, sto se pri proizvodnji mljevenom klinkeru dodaje granulirana zgura (sljaka ili drozga iz visokih peci), аН taj dodatak smije biti samo do 300/0 па ukupnu tezinu mase, sa dodatkom regulatora .vezanja. Oznaсије se npr. РС 25z350, 5tO znaci portlandcement (РС) s dodatkom 250/0 (п) zgure (z) klase 350 (k), Ova је podvrsta otpornija па kemijske utjecaje, ра је npr. za vodogradevinske konstrukcije, тпо­ go povoljnija od obicnog cementa.
Ь) Portlandcement s dodatkom pucolana (PCnpk) и svemu је slican naprijed opisanom, ali ти је dodatak и postotku (п) umjesto zgure ри­ colan (р), kojega takoc.1er smije ЬНј samo do 300/0. Oznacuje se прг. РС 30р450, sto znaci: portland cement (РС) s dodatkom 300/0 (п) pucolana (р) klase 450 (k).

SASTAVNI DIJELOVI (KOМPONENTE) BETONA Vec је obrazlozeno da su tri glavna sastavna dijela betona cement (vezivo), pijesak sa sljunkom (agregat) i voda (sredstvo za kemijsko djelovanje Нј »vezanje« cementa). Ovdje се se poblize obrazloziti i upozoriti па propise standarda i tehnicke propise koji se odnose па te sastavne dijelove. Cement. ОЬјспј Пј portlandcement.dobiva se ре­ usitnjenih i ukalupljenih komada (briketa) prirodnog Тароуа (tupine) ilЈ umjetne smjese gline i vapnenca {и omjeru 1 : 3) s drugim тапјјт dodacima. Briketi se peku u specijalnim (rotacionim) ре­ сјmа па temperaturi 1400-1500 О С, а to је blizu talista~ Pri toj temperaturi nastaju kemijski procesi ро kojima sirovina prelazi uglavnom и sШ­ kate, aluminate i ferate kalcija, ра se dobiva се­ ment1li klinker. Odlezani cementni k1inker melje se u specijalnim mlinovima s dodacima koji се djelovati kao regul~tori vezanja, ра se dobiva fina sivozelenkasta prasina. То је portlandcement koji se пајсе5се pakuje i raspacava и vrecama sa sadrzajem ро 50 kg tezine, јН se transportira 11 rastresitom stanju specijalnim kamionima-cisternama. Prema propisima JUS В.Сl.010 i В.Сl.011 nase tvornice proizvode tri glavne vrsJe cementa od portlandcementnog klinkera, а te su: 1. portlandcement s oznakom РС, 2. metaliir~ki· сеmепГs--оzпаkоmМ, 3. pucolanski cement s oznakom Р.
сепјет

Prirodni su pucolani прг. vulkanski ререо, glinoviti skriljevci, tras i dr., а proizvode se i umjetni pucolani. Njihovim se dodatkom postizava otpor· nost betona stetnim kemijskim utjecajima, ра se upotrebljava za beton, od kojega se zahtijeva takvo svojstvo.

Osim otisnute oznake pojedine vrste ili pod· vrste па svakoj vreci cementa тоуа biti otisnut i datum njegove proizvodnje. 2. Metalurski cement (М) и svemu је sIican spomenutom portland cementu s dodatkom do 30% zgure. Glavna је raz1ika u tome .5to se ~eta. lur5kom cemenft.i dodaje preko 300/0, ра do 850/0 zgure (sljake i1i drozge, tj. metalurskog nuzproizvoda). Oznacuje se npr. М 35z350, tj. metalurski cement (М) sa 350/0 (п) zgure (z) klase 350 (k). Kvalitetne su klase iste kao za РС, tj. 250, 350'ј 450.
Ova vrsta cementa, и pгoce~и vezanja, пе /razvija nepovoljnu visu temperaturu, koja Ы mogla de:formirati betonsku !masu. а osposobI iava tu masu da odoljevastetnim kemijskim utjecajima. Zbog toga se ova vrsta cementa upotreblJava za masivne

252

253

gradevine иорсе, kao i za objekte u moru uz more. з. Pucolanski cement (Р) proizvodi se dodavanjem vise od ЗОО/о pиcolan~ па ukupnu tezinu mljevenog klinkera. Oznacuje se slovom Р, postotkom (п) рисоlапа (р) i klasom (k). Tako прг. oznaka Р 50р450 znaci: pucolanski cement (Р) s 50010 (п) рисоlапа (р) klase 450 (k), а proizvode se jos i klase 250 i З50. Prednosti ove vrste cementa, osobito za betonske konstrukcije u agresivnim vodama, u svemu su slicne опјта, koje su spomenute za metalurski cement, ра se, kao metalurski primjenjuje i рисо­ lanski cement.
Aluminatni cement se ро svom sastavu, а i djelovanju, dosta razlikuje od spomenutih triju vrsta portlandcetnenta. Kod nas se aluminatni cement proizvodi' ро propisima JUS В.Сl.015.

Kemijski proces vezanja cementa odreden је nasim standardima tako, da pocetak vezanja пе uslijedi ranije od 90 minuta (1 i sata) iza njegovog ovlazenja, а svrsetak vezanja da пе usIijedi kasnije od 10 sati iza ovlaZenja. Takav se cement naziva normalnovezni, а i sporovezni cement.

Glavna је sirovina vapnenac (oko 600/0) i boksit па temperaturi 1500do 1600 ос (do talista). Dobiva se klinker, koji se hladi i bez posebnih dodataka (прг. regulatora vezanja) теlје, ра se dobiva cementna prasina od svjetlosmede i sive do sivocrvene Ьоје.
(400/0). Mljevena se smjesa zari

U ovom cementu prevladavaju kalcijski аl.итј­ nati, а и potlandcementim~ kalcijski silikati. Zbog toga је aluminatni cement posebna vrsta cementa. Ргета spomenutom standardu cvrstoca epruvete тога do lота izdrzati tlak od 650 kp/cm!. Prema pocetnim slovima svog naziva i ргета cvrstoei oznacuje se ova vrsta cementa samo jednom oznakom, а ta је АС 650. AIuminatni se cement naziva i boksitni, aluminijski, taljeni i dr. ·а ро svom pronalazacu ј, Lafarf-cement (La Farge). Glavna ти је znacajka. sto је sporovezan, uglavnom kao portlandcement, ali ро zavrsetku vezanja brzo otvrdnjava i postiZe velikucvrstocu. Vec za 24 sata ро zavrsetku vezanja cvrstoea ти је oko З50 kp/cm 2 , а toliku cvrstocu postize РС З50 tek nakon 28 dana. Zbog toga se aluminatni cement upotrebljava za опе betonske konstrukcije, koje treba brzo izraditi, bez duzeg cekanja па njihovu рипи nosivost. U procesu vezanja razvija aluminatni cement dosta visoku temperaturu ра se upotrebljava za Ье­ toniranje pri niskim temperaturama, pri kojima se пе smije upotrebljavati portlandcement. Visoka temperatura osobito u velikim betonskim masaта, uzrokuje Ьијапје koje betonu oduzima pozeljпи cvrstocu, ра moze upropastiti konstrukciju. Kod nas aluminantni cement proizvodi samo tvornica u РиН.
Bijeli cement proizvodi kod nas tvomica u
РиН, по njegova proizvodnja nije standardizirana. Тај cement odgovara uglavnom standardiziranom РС, ali u sirovini пе smije biti zeljeznog oksida. Bijela Ьоја ovog cementa odgovara za паmзzе,

Za specijalne slucajeve (hitna brtvljenja, га­ dove u vodi i sl.) proizvode tvornice ро posebnom odobrenju srednjevezni cement koji pocinje vezati u vremenu 15-90 minuta iza ovla.zenja, kao i brzovezni cement koji pocinje vezati za тапје od" 15 minuta iza ovla.zenja. Pocetak i svrsetak vezanja cementa jspitujc se Iaboratorijski vec u tvomici, аН је" potrebno prije svakog znacajnijeg i opseznijeg rada ispitati cement i па samom gradiIistu. Spremanje i cuvanje cemerlta prije njeguvc upotrebe vrlo је vaZno. Cement је vrlo higroskopican, ирјја пе samo direktnu vlagu nego.i vlagu iz zraka. - Zbog toga treba cement uskladistiti и suhim i od vlage zasticenim prostorijama. Na gradilistima se cement оЫспо drzi и barakama s ро­ dom izdignutim iznad tla. Vrece se slazu unakrst samo u nekoIiko visinskih redova s ostavJjanjem zracnih prostora uz vanjske zidove i prolazno1! hodnika (sl. 486). ~

Pijesak i iljunak. Rastresiti materijal koji se s ovlazenim cementom povezuje u jedinstvenu та­ su naziva se agregat. U tehnologiji betona usvojen је taj naziv prema francuskoj rijeci koja znaCi »dodatak« ili »рипПо«. Pijesak i sljunak su kameni agregati. Takvi su agregati jos prirodna sipina i 'drobina te umjetno usitnjen drobljeni kameni,
(uСеnас.

Finog pijeska (dakle s najveCim ргошјегоm zrna 0,5 тт) neka пе bude vise od 20% s obzirom па ukupnu kolicinu agregata, а kamene prasine (zrnca ispod 0,1 тт) neka је u agregatu stu тапје. Ukupna ko1icina pijeska (zrna do 8 mт) руеmа sljunku (zrna do Зl,5 тт) neka је u volumenskom odnosu 1: 2 do 5: 7.

Za cvrstocu betona пајЬоlје odgovara agregat koji је postao od tvrdih vrsta kamena (eruptivnih i kvarcita), а dobar је i опај od vapnenca i dolomita, dok је agregat od pjescenjaka slabiji. Cvrstoca samog agregata mora biti veca od' cvrstoce cementa. Agregat тога ЫН postojan, bez zemljanih ili organskih sastojina ili takvih primj,~­ sa koje Ы mo,gle stetno djelovati па cement i celik ubetonu. Tolerira se muljevitost (materijal koji pri ispiranju prolazi kroz sita s okancima 0,088 тт) do 20% od ukupne tezine agregata.
Pijesak su опа zrnca kamenog agregata koja prolaze kroz sita s okancima promjera 8 тт. Опа zrnca koja prolaze kroz sita s okancima 0,5 mm nazivaju se fini pijesak. Sljunak (prirodno formiran) i drobljeui kamen (umjetno usitnjen) su опа zrna kamenog agregata koja prolaze kroz sita s oknima рготјега З1,5 тт, а zaustavljaju se па sitima s oknima promjera 8 тт. Krupni sljunak (prirodno formiran) i (uсеnас (umjetno usitnjen) su zrna koja prolaze kroz sita s oknima promjera 125 тт, а zaustavljaju se па sitima s oknima promjera 31,5 тт. Medusobni отјег kolicine sitnijih i krupnijih zrna agregata pr.esudno odlucuje о kvaliteti buduceg betona. Zbog toga gradevinski strucnjaci то­ гаји primjenjivati samo опај agregat u kojem omjer sitnijih i krupnijih zrna, i ро prakticnom iskustvu i vazeCim tehnickim propisima garantira valjanost betona u kojem се taj agregat preuzeti оdgоvогпоst za njegovu nosivost. U betonu је ·cement najskuplji sastavni dio, ра ekonomika trazi da se s пајmапје potrebnom kolicinom cementa dobije beton zeljene ;;vrstoce. Ako cement u izvjesnoj kolicini betona mora ро­ vezivati pretezno samo krupnija zrna kamenog agregata, onda се ga trebati mnogo vise nego onda ako se и istoj kolicini betona i.?medu krupnijih zrna agregata nalaze i sitnija zrna. Мапја kolicina cementa obuhvatit се i krupnija i sitnija zrna i povezati ih и mnogo cvrscu сјеliпи nego sto је опа s krupnijim zrncima. U drugom је slucaju naime povecana kolicina cvrsceg а smanjena kolicina slabijeg materijala (s1. 487). Sastav agregata s obzirom па razlicitu krupnocuzrna naziva se granulometrijski sastav agregata (gdje »granulometrijski« znaci doslovno: »zrnomjerni«). Teorija i praksa dokazuju da је najbolji опај granulometrijski sastav agregata u kojem је postepen prelaz od najsitnijih do пај­ krupnijih zrna. U takvom sastavu ostaje najmanje mec1uprostora izmedu zrna-kojemora ispuniti cement.

Nt!po8'ol/no 1JOvt'J.i ya7l/~ saтo lrrиp-

nrj7h zrna a.9P~9ata
S1. 487.

;.,.upnijilt i пЈnј;r"/Z z'.,.na: a9'"9ata.

,.,j~

}JOYDI/n.iie p'oy~ziYa­

Povezivanje cementom krupl1ijih i sitnijiJz zrrza kamenog agregata

Sl. 486. Uskladistenje cementa

па

gradilistu

kojima se povrsine brusenjem i gIacanjem dotjeruju kao umjetni kamen.

Svjezi cem~nt mora рпје upotrebe odlezati barem 15 dana. Upotrebljavati ga-treba u roku od tri mjeseca iza njegove proizvodnje. Ako se u tom rok~ .dobavljeni cement пе upotrijebi, treba ga za kаSШЈU upotrebu nanovo laboratorijski ispitati. U kisnim i maglovitim vremenskim periodima Jreba uskladisteni cemer.t svakih 15 dana premjestati,gnjesti gairastresatijerseon inace »ukaIupi« i skuplja u grude ра gubi vezivost i 'fvrstocu. , NaSa industrija cementa proizvodi kvalitetne ~rste. cementa n.e samo za domace potrebe nego 1 ~ lZVOZ (OSObltO u zemlje Sredozemlja, Afrike, p~ 1 u preko~ceans~~ zemlje). U Hrvatskoj prvo mJesto u prolzvgdnJl cementa zauzima poduzece »Dalmacijacement« SpIit - SoIin s pogoniIna: »10. kolovo~«· - . Solin, »Prvoborac« SоIiп-Sрlit, »Mormn Сrш« - Solin, »Partizan« - Kastel Sucurac ј »Renko Sperac« - Omis. Druge su na~e tvornice cementa и Anhovu U~agu, P~, Trbovlju, Podsusedu (Zagrebu), Ве; clnu, .Raljl, Deneral Jankovicu (kod Urosevca), SkoplJU, Popovcu (Paracin),Gorazdu, Radecu i Lablnu.
!

U prirodi se cesce nailazi па kameni agregat 11 kojem је prirodni granulometrijski sastav povoljan i dokazan па vec izradenim konstruktivnim clementima upotrebom takvog ili slicnog agregata. Prema tako stecenom iskustV"u strucnjaci cestu »odoka« осјепјџји valjanost granulometrijskog sastava agregata i па novim nalaziStima ра odlucujtl о upotrebi takvog agl·egata. То se moze dopustiti za тапје znacajne i slabo opterecene kOl1strukti\'пе elemente, а za sve zn~cajnije i opseznije betonske i armiranobetonske radove treba agregat ispitati prosijavanjem kroz propisane serije sita. Preта rezultatu ispitivanja treba agrcgatu dodavati il~ .?duzimati ustanovljene kolicine sitnijih ili krupШЈlh zrna, odnosno od prosijavanjcm dobivenih kol.ici~1a и pojedinoj frakciji (zrna опе krupnoce kOJa Је zaostala па pojedinom situ) da <;е vagaпјет odmjere опе kolicine koje su najblize kolicinama uzorne mjesavine agregata. Uzorna mjesavina agregata prikazana је и рго­ pisima granulometrijskim dijagramom (sl. 488). Na granulometrijskom је dijagramu vertikalпа podjela za procentualne tezine agregata koji pгola~j kroz pojedino sito. HOJizontalna је podjela Iоgапtаmskа s oznakama velicina stranka kvadгаtпЉ, odnosno ргоmјега kruznih okana za garnituru od 11 sita. Na granulometrijskom dijagramu ucrtane su dvije krivulje (Р i Р') koje daju podatke za llzorni granulometrijski sastav agregata. Krivulje su ucrtane ргета formulaI):1a l1pisanim ispod dijagrama па slici 488. Privremeni tehnicki propisi za beton i armirani beton preporucuju da se u konkretnim slucajevima od poje?ini~ frakcija prosijanog agregata za g.ranulometrlJskl sastav odaberu (»doziraju«) onolIke procentualne tezine ро kojima се ucrtana krivulja p:osijavanja па granulometrijskom dijag:~mu bl~~ па 1?ruganoj povrsini izmedu dviju Н­ nlJa proslJavanJa uzornog granulometrijskog sa~ s~ava. T~kav је granulometrijski sastav ~gregata slguran Јатас za· dobru kvalitetu buduceg betona.

254

255

Voda. Voda је опај faktor koji omogucuje kernijsko djelovanje Bi »vezanje« cementa u svjezoj betonskoj mjesavini. Ро nasjm propisima mogu se za pripravljanje betonske mjesavine upotrebljavati sve vode tekucice i stajacice ukoliko nisu previse zagadene рН­ novima, osobito ugljikovim ili sumporovim dioksidom. Opasne su mocvarne i slicne vode u kojima se razvijao proces trunjenja kao i otpadne vode tvornica (osobito tvornica secera i masnih proizvoda). Takve se vode l1azivaju agresivne (koje па­ padaju). Svaku imalo sumnjivu vodu treba ргјје upo~гe­ Ђе kemijski Јьрitаti. Propisi dozvoljavaju upotrebu i morske vode, ali uz bezuslovno prethodno ispitivanje kako sudjeluje и vezanju cementa.

manjih i vecih povrslna, tj. za podove, podloge podova prometnih i slicnih povrsina, za nogostupe ceste i drugo. Tezina obicnog betona krece se od 1.800 do 2.400 kg/m3• Toplinskamu је provodljivost 0,8-1,5. Obicni se beton masovno upotrebljava za elemente i konstrukcije opterecene па pritisak (tlak), аН se пе moze upotrebljavati za elemente i konstrukcije opterecene па zatezanje (vlak), ра se takve konstrukcije rade od armiranog betona. &tedni beton. Nasi propisi dozvoljavaJu da se masivne konstrukcije od obicnog betona prilikom ugradi-'anj~ mjesavine mogu dodavatl komadi naravnog kamena u kolicini od 25% od ukupne kubature konstrukcije ili zida (temelja, potpornih i drugih masivnih zidova. Velicina pojedinog komada kamena (najveca dimenzija) пе smije prelaziti polovinu debljine doticnog zida. Na,jveca dimenzija kamena moze biti 30 ст, 5to znaci da se takvi komadi mogu stavljati и zidove debele 60 ст i vise. Svaki ulozeni kamen тога biti sa svih strana obuhvacen betonom, tj. nigdje se пе smije jedan kamen doticati s drugim. Treba upotrebljavati samo zdrave komade kaтепа. Svaki komad treba prije upotrebe dobro ocistiti i nakvasiti. Ovakvom ugradbom u5teduje se citava cetvrtiпа опе kolicine cementa koja bi Ыlа potrebna· za betoniranje bez dodatka kamena. Kako је cement najskuplji sastavni dio betona, nastaju dodatkom kamena osjetljive ustede, odnosno stednj,\~ сетеп­ ta, ра zbog toga takav beton. stFUcnjaci cesto па­ zivaju stedni b~ton.
и

Laki beton. Za neke konstrukcije ili elemente

nije povoljna razmjerno veIika tezina, naprijed spomenutih betona, а vrlo је nepovoljna njihova velika provodljivost topline. Zbog toga se izraduји razliCite vrste lakih betona, kojima је opet losa strana sto јт је nosivost to тапја, sto su laksi. Zbog toga se laki betoni primjenjuju za тапје ор­ terecene ili neopterecene elemente uglavnom kao topIinski izolatori. Tezina lakih betona krece se od 400 do 1.200 kg/cm\ а toplinska Јт је provodIjivost 0,18 do 0,40. Razlikuju se dvije glavne vrste Iakog betona. Prva se vrsta dobiva od betonske mjesavine u koјој је agregat od lakog poroznog materijala normalno povezan cementom. Druga se vrsta dobiva od betonske mjesavine sa sitnijim lakim agregatom uz dojatak kemijskog sredstva koje и svjezoj mjesavini tvori plinove Пј рјепи.

ОЬје spomenute vrste sljake пе smiju 8е nipo5to upotrijebiti kao agregat prije nego sto se ОСЈ­ ste stetnih primjesa koje napadaju cement. Dobro је da sljaka odlezi Ьагет godinu dana па ocjeditoj vanjskoj povrsini, da је ispire kisa i snjezna otopina, susi vjetar i zagrijava sunce. Inace se sljaka moze osposobiti za agregat visekratnim ispiranjem onim strojevima kuјiша se ispire pijesak.

.sita s Ic-rиiiri", o/(a,,~j"КI.

р = 50(

------------ P'=ioo,i

,Гi

t '11)

luzzuja "".юсе."tшЈ,,"

o,."inaf~ //lIlја Рс' !Ј'IЮt~ii7lll,",M z,.nt6 m;r~Jt1}a p",patl4ju
•••

cl • p,.omertro.,,; р,.,.,ј,,. .,.". <Z'INt;ata D .. n4;~/" prowt;h-t:rпa tr~dta.

""0% p()Jt>dinc silt1. О'

~a

51. 488. Gral1ulometrijski. dijagram za sastav kamenog agregata

GLAVNE VRSTE BETONA

Betoni s. metalu;rskim i pucolanskfm cementom. Od betonskih mjesavina s nzetalurskim ili рисо­ lanskim cementom dobiva se beton koji se razvrstava u svemu kao оЬiсш beton, аН se llpotrebljava za elemente i konstrukcije izlozen~ kemijskim utjecajima i agresivnim vodama kojima portIandcement пе odolijeva. Za elemente i konstrukСЈје u morskoj vodi takoder bolje odgovara beton s metalur5kim i pucolanskim nego s obicnim portlandcementom. '. Beton s aIumlnatnim cementom. Тај se beton mnogo razlikuje od obicnog i пјети slicnih naprijed' spomenutih vrsta, uglavnom zbog posebnih kemijskih· reakcija aluminatnog(b()ksitnog, taljenog ili lafari-cementa). Tako se прг. za mjesavinu то­ ra upotrebljavati samo voda s kvalitetom pitke vode, а u agregatu пе smije biti zrna od granita пј !kriljevca. Nipo!to se пе smije mijesati aluminatпј i portlandcement, ра ih treba uvijek odvojeno uskladistiti. Zbog nekih neocekivanih kemijskih reakcija aluminatnog cementa и njegovoj domovini Francuskoj njegova је upotreba za neke vazne konstrukcije zabranjena. Svi radovi s aluminatnim cementom тогајu se obavljati pod nadzorom upucenih i iskusnih strucnjaka.

beton proizvodi se od proresetazrna sljunka iste krupnoce Пј od isto tako рго­ resetanih jednakih zrna drugog materijala (droblјепе opeke, sljake, plovucca i sl.). Zrna treba mijesati и dosta gustoj (plasticnoj) kasi portlandcementa samo to1iko da se kasa uhvati u tankom sloju па povrsini svakog zrna. Ugradbom tako pripravljenog agregata cement povezuje pojedina zrna samo па mjestima njihovog dodira, а ostaIi prostor izmedu zrna ostaje neispunjen. Tako se dobiva betonski elemenat и kojem neispunjeJ'li (zracni) prostori zauzimaju 50-60% njegovog volumепа, ра је takav elemenat za toliko postotaka laksi nego da је izraden od agregata s normalnim granulometrijskim sastavom. Tezina је jednakozrnog agregata (ргета vrsti zrna) 1.200-1.600 kg/m3, а provodljivost topline 0,4-0,65. Prije svakeprimjene jep.nakozrnog Ье­ tona treba unaprijed ispitati njegovu nosivost.
ПјЬ

Ј ednakozrni

Osposobljenu sljaku treba usitniti i геsеtапјеш rastaviti и frakcije te sastaviti agregat i mjesavinu kao za obicni beton. Sljakobeton se upotrebljava najvise za izolaсјопе podloge ispod pokrova ravnih krovova i ispod podova па masivnim stropovima, аН i za mnoge druge elemente. Osobito је znасајап ро sljakobetonskim blokovima za zidove. Beton s agregatom od organskih tvari dolazi и mапјој mjeri do pripravljanja па gradilistima, а mnogo vi~e u pogonima i tvornicama grac1evinskog materijala gdje se proizvode razlicite izolaсјопе рlосе i blokovi koji se kao gotovi prefabrikati upotrebljavaju па gradilistima. Na gradilistima se izraduju podloge za parkete kao namazi (blindit, podolit), kojima је agregat

Beton s agregatom od drobljene opeke proizvodi se kao obicni beton, аН i kao spomenuti jednakozrni beton. Kad se proizvodi kao оЫсап Ье­ ton, opeka se тога usitniti i prosijavanjem razdijeliti u nekoliko frakcija pokrupnoci zrna kako ЬЈ se postigao granulometrijski sastav't; povoljnom krivuljom prosijavanja.
Od dobre smjese Qvakvog betona proizvode se vec spomenuti bJokovi ili cijevi za' dimovodпе kanale i ventilacije, аН i mnogi drugi cIementi (zidovi, pregrade), i namazi kojima se postizava mnogo bolja toplinska izolacija. od опе koja se postizava оЬјспјт betonom. Та se izolacija роЬоlј­ sava upotrebom agregata od Iake Пј porozne opeke. Dakako da se za ovu vtstu betona пе drobi ciјеlа opeka nego lomljeni komadi i otpaci koji па­ staju prilikom proizvodnje u cigJama, РГЈ tranportiranju i prilikom zidanja.
прг.

drvena pilievina. Lake gradevinske ploce takoder" su vrsta lakog betona kojem је agregat dгvега suska (vuna, strugotina, »ьоыiје<<)) od drveta crnogorice. Ovakav se beton upotrebljava i za proizvodnju Durisol-bl6kova i Durisol-ploca. Organski materijal koji се se upotrijebiti kao agregat mora se impregnirati da пе upija vodu i mineralizirati da se bolje povezuje sa cementom. Impregnacija se vrsi namakanjem materijala u vodeno staklo, klorka1cij i1i bitumenske em~ije, а mineralizacija namakanjem u cementno mlijeko od magnezijskog i1i Sorelovog cementa. Tako ргј­ pravljen agregat mijesa se sa cementnom kasom od portlandcementa i tlaci se u specijalnim kaluрјта specijalnim presama, ра se tako dobiva predvideni proizvod ili prefabrikat.
Tezina .је spomenutih proizvoda 300-500 kg/m3, а provodljivost topline iznosi јт samo 0.07-0,10, ра se ubrajaju medu najbolje toplinske izolatore. Plinobetoni se dobivaju od mjesavine finog kamenog pijeska sa, sitnim dodacima lakog materijala (прг. plovucca). Ovakav agregat mijesa se s ka!от od portlandcementa u koju se dodaje aluminijski iIi ka1cijskokarbitski ргаЬ. Ovi dodaci ovlazeni cementnom kasom proizvode plinove od l,<:ojih agregat nabubri i ukruti se u dovoljno cvrstu supljikavu rnasu. Pjenobetoni ilј stanicni betoni dobivaju se od istog agregata kao spomenuti plinobetoni, ali se cementnoj kasi dodaju takvi kemijski rastvori koјј ргј rnijesanju ili »buckanju«.svjeze..I?as: и s~e: сјјаlпјm mjesalicama tV:OJ:e рЈепи CIJl ~J.ehur~CJ u ukrucenoj masi ostavlJaJu mnoge suplJlnlce slIcпе stanicama (сеНјата) u organskim tvarima. Tezina plinobetona i pjenobetona krece se od 500-1600 kg/m J, а toplinska hn је provodljivost
0,2~0,65.

Za betoniranje konstruktivnih elemenata od Ье­ tona i armiranog betona treba pripraviti odgovarajucu mjesavinu cementa, agregata i vode. Рге­ та vrsti, svrsi i potrebnoj nosivosti projektiranih konstruktivnih elemenata unaprijed· se odreduje sastav betonske mjesavine s obzirom па vrstu i kolicinu sastavnih dijelova mjesavine.
ОЫСni ili пеапnirani beton. Od mjesavine portlandcementa i normalnog kamenog agregata dobiva se obicni ili nearmirani beton. Nazivaju ga i teski beton~ za razliku od nekih vrsta betona s lakim (пе kamenim) agregatom.

. Obicni se beton masovno upotrebljava zatemelje zgrada i drugih objekata, zatim za podnozne i potporne zidove, gdje ти vlaga пе skodi, nego dapace koristi. Nadalje se primjenjuje za uredenje

Sljakobeton Нј beton s agregatom od sljake (drozge Нј zgure) najcesca је vrstp. lakog betoпа. Veca је cvrstoca takvog betona sa sljakom iz visokih ресј (и ljevaonicalna, odnosno zeljezaraта),а- тапја .је sa sljakomodkamenog ugljeпа ili koksa.

256

257

Arm1ran1 beton. Vec је spomenuto da оыспј bcton .\'rlo dobro podnosi pritisak (tlak), а vrlo slabo lstczanje (\·l~k). Celik је daleko cvrsci та­ terijal koji podnosi пе samo tlak nego i vlak. Ма­ la ~ovrsina celika moze podnijeti tako jako istezanJe kakvo пе moze podnijeti пi stotinu puta veса povr5ina obicnog betona. U gradevinskoj su tehnici vrloeesti takvi kon~truktivni .-elementi koji moraju podnositi i tlak : Vl~k .. Danas. se takvi konstruktivni elementi пај­ c~sce lzraduJu od betona s ugradenim celicnim slpkam~.. Glavna se betonska masa ostavlja u опоm dIJelu ~lementa u kojem djeluje tlak, ра u betonu nastaJu tlacna naprezanja. U опај dio Ье­ t~nske. mase u ~<:>jeт djeluje vlak ugraduju se се­ lI~ne slpke u kOJlma onda nastaju vlacna naprezal1.Ја. Takav beton,' koji u konstruktivnom elementu djelt1je zajedno s ce1icnim 5ipkama Пј slicnim dodat~om (npr. celicnim mrezama), naziva se armi"ШU beto12.

naprezanja, osobito posmicna naprezanja. PreuziI?anje takvih naprezanja takoder se povjerava се­ lI~и~ ра se c~sto pojedine sipke и konstrukciji savIJaJu па ОПlm mjestima па kojima treba preuzeti takva naprezanja. . CeIi~ne. sipke koje preuzimaju glavna naprezanazlvaJu se glavna armatura. sipke glavne armature rasporeduju se ро stanovitim ргаvШmа ра se ~e?usobn~ povezuju tanjim sipkama koje se naZlVa]u. razd!elna armatura. Cesto se razdjelnoj armat~rl povJerava preuzimanje nekih mапјјЬ па­ prezan]a и konstrukciji ра se onda naziva роmос­ па armatura. U stupovima i gredama naziva se takva armatura vilice i stremeni (uzendije). . Kakva . i koIika naprezanja nastaju u nekom konstruktIvnom elementu opterecenom stanovitim ~e:etom, izra~unavaju strucnjaci vrlo tacno ро pravllIma mehanlke, statike i matematike Pokusnim i .laboratorijskim ispitivanjem struc~jaci iz?аlа;е ~ dokazuju koliko naprezanje do [ота moze lzdrzatl neka vrsta betona i celika. Prema tim па­ lazima i d~kazima odreduju se tehnickim propisiта .d.ozvo!Jena,naprezanja za pojedinu vrstu betoпа III celIka. ~~zvoljena se naprezanja Odreduju· tako da su uVl]ek znatno. тапја од naprezanja do ~oтa, р,а se ~vi konstruktivni elementi u grad.evznama lzrad.UJu s visestrukom sigurnoscu. Та­ ko se n~r. beto.n marke 250 propisno pripravlja (а to se 1 pokuSlma тога dokazati) da izdrii tlacпо n~pr~zanje .do 25Q kp/cm 2 i tek tada da se Iomi. Теhшсkl.РГОРlsi medutim dozvoljavaju да tlacno nap:ezan]e takvog betona npr. и armiranobetonsko] рlосј tanjoj od 12 ст bude najviSe 50 kp/cm 2, а to Је peterostruka sigurnost.
ЛЈа

tivnog elementa, u kojoj se nalaze istegnute ~ipke ili zice, u betonu nastati tlacno naprezanje. Kad se konstruktivni elemenat optereti, onda se vlacпот naprezanju suprostavlja tlacno naprezanje postignuto prednaprezanjem . Iz prednjeg se moze razabrati da је uloga се­ Нспјћ sipaka ili zica u elementu оо prednapregnutog betona sasvim drugacija оо uloge сеНспе armature и elementu od armiranog betona. и prednapregnutom betonu sipke ili f.ice nе preuzimaju vlacna naprezanja - nego omogucuju da ~e beton protunaprezanjem (tlaenim naprezanjem) suprostavlja vlacnim silama prouzrokovanim npterecenјеm.

U nekim pogonima izrac:tuju vrlo duge nosace · u jednom komadu а poslije rastavljanja kalupa od cijelog nosaea odrezuju komade manjih duziпа jer је svaki takav komad prednapregnut. Druga su vrsta elemenata naje~sce nosioci (grede) za veca opterecenja (npr. za mostove). Nosioсј se betoniraju и kalupima u koje se prema predvidenom raspored.u stavljaju cijevi od tankog Нта kroz cijelu duzinu nosioca. Cijevi se stavljaju i rasporec:tuju uporedo s betoniranjem nosioca. Kad beton postigne potpunu cvrstocu, uvlace se u ugraоепе limene cijevi snopovi c 7licnih !јса ili »kablovi«. Kablovi se mogu uvuCi u cijeyi i prije Ье­ toniranja elementa.
1

_: 5'0

SI. 489. Najobicnija tlacna i vlacl1a naprezanja gredama i plocama

и

Naj~es~a konst~ukcija, u ~ojoj uslijed njezinog opterecenJa nasta]u tlacna 1 vlacna naprezanja, jeste greda, nadvoj Нј podvlaka. Takva se konstrukcija svojim krajevima ili samo oslanja Нј cvrsto upire па druge nosive konstrukcije (zidove iIi stupove). Uslijed opterecenja odozgo nastaju u gornjoj zoni takve konstrukcije Наспа naprezaпја koja preuzima beton, а u donjoj zoni vlacna naprezanja koja preuzima celik (sl. 489). Tlacna i vlacnanaprezanja nastaju i u.drugim opterecenim elementima (zidovima, stupovima, plocama), sto ovisi о veIicini ismjeru djelovanja opterecenja, ра se i takvi elementi izraduju od armiranog betona s betonom и zonama tlaka i armaturom u zonama vlaka (sl. 490).
,"'. ~

~еt~lјI?-iјi podaci slijede u odlomku о zidoviта 1 Zldшm elementima od armirarlog betona.
пе lma агmlгаш. beton i svojih losih strana. Cesto s~ ~pr. nepovoI]ne preve1ike dimenzije konstruk-

~rednap~e~uti beton. Uza sve svoje dobre stra-

.... "'.

~

:1

,.,

.~:

~ ,.' U
Ј

~: ~

-!

~

..-с

"'"

*-! , .... ,--~

1 :1 I~
Ј

I ,

!• '1

i

,......

4'ЈО

51. 490. NajoblCnija tlaCna i vlacna naprezanja и

.stupovima i zidovima

. Osim !lacnog i vlacnog naprezanja nastaju u opterecenlm konstruktivnim elementima i ~ruga

tlvn~h ~lemen~t~,. osobito visinegreda i rHidvoja. Jos Је nepovoIJnl]e 5tO pri рипоm opterecenju пе­ kog ele~enta u njegovoj zonJ vlaka cesto nastaju makar 1 neznatne deformacije pri istezanju armat~e, ра u beton:' nastajuveca vlacna naprezanja kOJa beton n~ m?ze..izdrzati. Tada u vlacnoj zoni bet~na ?astaJ? s~tntJe pukotin~, koje па suhim i zastlcenlm .!llJestlma пе moraju biti opasne, аН ako kr<?z nJlh prodire vlaga,onda suvrlo opasne. A:~o nalm~ vlaga. dopre do ce1ika, nastat се korozlJa ~rc:1anJe) kOJe razara i armaturu i beton, ра dolazl do lота konstrиkcije. . . ~ukotine u vlacnoj zoni пе mogu nastati ako se prlJe opterec~nja konstruktivnog elementa njegova armatura lstegne uvecoj тјеп nego 5t6 se istegn~ pod pи~jrn opterecenjem toga elementa ј ako J~ u ta~~ lstegnutom stanju beton obuhvati i ukrutl se РПЈе nego 5tO nastupi 'рипо opterecenje. ~? se .kao .~~tura upotrijebj elasticniji visokoVnJednl celik ill specijalne сеliсnе zice onda се se опе nas~?jati vratiti u svoje prvobitn~ (neistegnuto) stanJe. Posto su sipke ili zice u istegnutom stanju cvrst~ prionule uz beton koji se ukrutio, zatezat се опе beton, ра се и опој zoni konstruk-

Ve1ika је prednost prednapregnutog betona 5to u pravilno izradenim elementima, uz upotrebu visokovrijedQog materijala, nе nastaju pukotine. Iskoristavanjem cijele povrsine presjeka betona u elementu za tlacna naprezanja postizava se dvaput veca nosivost, а upotrebom betona visoke otpornosti i visokovrijednog celika postizava se do cetiri puta veca nosivost. Prema tome presjeci konstruktivnih elemenata od prednapregnutog Ье­ tona mogu biti znatno manji od presjeka jednakonosivih elemenata izradenih od armiranog betona. Zbog mапјЉ presjeka znatno је тanја tezina konstruktivnih elemenata, ра su ustede materijala znatne. Lakim konstruktivnim elementima visoke nosivosti mogu se lakse svladati veci rasponi, ра se time prosiruje primjena prednapregnlltog Ье­ tona. Od prednapregIlutog betona izraduju se тоn­ tazni konstruktivni elementi kakvi se пе mogu izraditi od armiranog betona. Zbog navedenih od1ika prednapregnuti beton igra znacajnu ulogu u suvremenom пасјпи gradeп ја, и 'prvom redu zbog prefabrikacije konstruktivnih elemenata ·koji su vazna stepenica u progresu grad:evinske tehnike. Кod nas se izraduju dvije vrste konstruktivnih elemenata od prednapregnutog betona. Prva su vrsta elementi prednapregnuti celicnim iicama prianjanjem (adhezijom), а druga su vrsta elementi prednapregnuti сеисnјm kablovima s kotvama. Za elemente prve vrste' upotrebljava se beton visoke otpornosti i zice promjera 2-3 тт od visokovrijednog celika (cvrstoca do 28.000 kg!cm 2 ). Elementi se rade u pogonima s odgovarajucim игес1ајјта. Najvisese izraduju razliCiti nosioci (gredice) u uzduznim nizovima kalupa. Na pocetku i svrsetku svakog niza kalupa ugrac:1ena su cvrsta uporista s otvorima па zice. Rasporedene исе postavljaju se u prazne kalupe. Кraje",i fica provlace se kroz uporista i zatem hidraulickim dizaliсаmа do predvidene visine naprezanja. Nakon kontrole :visine naprezanja stavlja se u kalupe Ье­ tonska mjesavina koja se vibrira i ostavlja onoliko dana koliko је potrebno da se beton potpuno ukruti. Sve dotle se zice drze u nategnutom staпји, а od dizalica se oslobadaju poslije ukrucenja betona. Tada se u nizovima kalupa presijecaju nategnute !ice izmec:tu kalupa, а ka1upi se rastavljaји i iz пјЉ vade gotovi prednapregnuti elementi (sl. 491).

Q..

~

a ____ ._dcbNluidHl1i ;,."sti tlllo"ci Ь ._ .. _ c~/ilnt· Ја/ир; s u1t1unom 4""'f7t",.0", оЈ il= .. ~~ ~ist1k4"'''''J~''1QD9 lt:lilta. ~ 1· Ј тJ17 c .. _.-.P,,«'lc9# Јalu.ра d.... ..• _. u.,.~.:Iaj ZiZ p.,..;iтrllf'пjt .t".i~"<I /0; "~fZJI"~tJ· nиј;/, :Ez'uz .... ___ ._ш-~Ј«ј zc:r p.rib,.; /~n;~ drIl9;/' ItNi~VQ lira s apQ1"tZturt1m
t~z.anj~ /
%<1

p,.~dnapr.t!Z.aтI;~ /z.a-

'_ .. _ .JIf'Ijnta ."а .. ;';с'а r' ?f«kon .tvrd7fUC4 lutO""Sk~ mj~;a"r'11ј/,

iira " s "'a1Nm~tn,m_ Itf1J,'ma I~ po,/ri't' p"'~~nap"'t!z<r.",a.

116 /Јо P""~ 1)<1.1;"ost;/ prurl't-ca «,.".afur« р« и aiu pr?dnapr. elt'menfr' ".~dr;J~-

tlzUina

t:k""..

i: 100

· SI. 491. Prednaprezanje elemenata celicnim zicama i adhezijom
su najcesce snopovi s 3 do 12 (ра i viili sipaka kojima је promjer 5, 7 i vise тт. Кrajevi zica moraju izlaziti па jednu i drugu stranu nosioca da se mogu prihvatiti radi zatezaпја, а и сјјеујта (kanalima) mora biti dovoljno mjesta da se zice mogu medusobno razmaknuti. Za natezanje kablova ima u svijetu vise paten. tiranih nacina, а kod nas se primjenjuje jednostavan i vrlo dobar nacin јnZепјега Branka tezelja (Beograd). Ро spomenutom sistemu nateze se pojedini kзЬеl preko сеliспе kotve па jednom i drugom пје­ govom kraju. Kotva se sastoji od prstenaste celie-пе plocice, valjkastog tuljka ili Cahure s uzdufnom konicnom rupom i celicnog klina s onoliko uzduznih nzl jebina па njegovu plastu koliko и kabelu ima zica (sl. 492). se)
пса

Кablovi

~
• I

p"tlIO;na
I

рl"ёtt

ан

""r:t~~-1с--Ь - ..... -• о !: .~ ~ :: " .,..i.. I ...... -10-.,.--- _. 2- 'ф -: 1 ,- -~ : . ~ ~: :'" t.......+-~.+ i : :
~ ~,.
I
f • • • , •

-+ ~

'"

- -.
~--t

'1

:
I

~,o

-:ЈЈј.А

."---.f'-"II'16""
CI/DZ
1:5

SI. 492. Dijelovi сеисnе kotve za prednllprezanje се­ · licnim kablovima (sistem inf.. Branka t.ef.elja)

258 259

Na jednom kraju nosaca provlaci se kraj kabla kroz podloznu plocicu i tuljak, zice se razmakпи i batom se zabija klin toliko cvrsto da trenje svake zice izmedu klina i tuljka izdrzi zatezanje. Na druf]:orri se kraju isto tako postavlja kotva, аН se klin zabija tek nakon zatezanja kabla. Zateze se hidraulicnom dizalicom koja prihvaca sve zice kabla i skupa ih zateze do predvidene mjere. Као uporiste dizalice pri zatezanju sluzi сеоnа strana betoniranog elementa (sl. 493) ..

k(jjima S~ sfr.i~ci Jra~;
;,.,,.sfo Jott'u 1.,'· о ј4nјет Ј"'nа и fll/jalr/, tr z.atim S~ 77а d,.ц9t:1", c~/u. pи/~ Jab~1 pr~dna.­ peit" i krai~ ...; ; ...,.st./,'Jsi,.aju 1"141 17" рrюm e~,.
';/ијюјu
11

Jab~1 ОЈ' жјС(I , 'mт
па

Оmјеп smjesa. U pro81osti su gradevinski strucnjaci iskustvom ustanovili, koji su povoljni отје­ ri smjesa cementa: i agregata da od пјЉ izradene vrste gotovog betona budu onoliko cvrste, koliko se, uz viSestruku sigurnost, zahtijeva od pojedinih cescih betonskih i armiranobetonskih konstrukcija. Usvojeni su omjeri tezine pojetline kolicine cementa (и kg) prema volumenskoj kolici11i agregata (и ст 3 ) ро kojima se dobiva ро 1 т 3 gO!Ovog betona za pet razlicitih cvrstoca (па tlak), koje su potrebne za razlicite betonske i armiranobetonske konstruktivne elemente. Omjeri su ovi: Smjesa1:10 sa 150 kg cementa i 1,10 т 3 sljunka s pijeskom Smjesa 1:7,5 s 200 kg cementa i 1,09 т 3 sljunka s pijeskom Smjesa 1:6 sa 250 kg cementa i 1,08 т 3 sljunka s pijeskom. Smjesa 1:5 sa 300 kg cementa il,06 т 3 sljunka s pijeskom Smjesa 1:4 sa 350 kg cementa i 1,02 т 3 sljunka s pijeskom
Те su se smjese upotrebljavale uglavnom· za {)ve konstruktivne elemente:

МВ 200 ... 250 kg cementa РС 350 za 1 т 3 ugradenog betona МВ 250 ... 300 kg cementa РС 350 za 1 т 3 ugradenog betona М:В 300 ... 350 kg ce.menta РС 350 za 1 m:Ј ugradenog betona

propisane МВ 150, ali samo ako se radi о neznatпот opterecenju takvbg betona. Takav је npr. mrsavi beton koji se radi za podloge umjesto па­ sipa sljunka i pijeska bez cementa, а dodatak се­ menta је koristan vec radi Ьоlје mogucnosti izravпапја povrsine.

Navedene kolicine cementa РС 350 treba рг! upotrebi cementa РС 250 povecati ро 25 kg, 'а pri upotrebi РС 450 treba ih smanjiti ро 25 kg, 5to vrijedi za svakll navedenu marku. Cvrstoca betona pojedine marke пе ovisi samo kolicini cementa i njegovoj klasi, nego i о koI.iCini i k"aliteti agregata i vode kao i о пасјпи ugradbe. Zato treba navedene kolicine cementa smatrati orijentacionim, ра pokusne kocke s пзz­ hacenom kolicinom cementa mogu pokazati manju Ш vecu cvrstocu do loma, nego 5to ји oznacuje Ьгојkа mагkе. Ako је tlacnim pokusima ustallov!јепа veca ili тапја tlacna cvrstoca, treba novim pokusima s тапјот kolicinom cementa postici zahtijevanll tlacnll cyrstocu kocke. Ako је роkusirпа ustanovljena тапја cvrstoca, onda је vjerojatna pogreska u jednom od sastavnih dijelova (komponenata) doticnog betona, ра treba izvrsiti pokuse npr. sa pravilnije granuliranim agregatom јli pravilnijim (najcesce тапјјт) dodatkom vode te strojnom ugradbom (vibriranjem). Tek kad Ы se utvrdilo, da Ы veCi dodatak cementa od propisanog Ыо i materijalno i vremenski povoljniji od РОРl"Эvlјапја komponenata, mogl0 Ы se takvo odstupanje tqlerirati.
о

Ispitivanje pokusnih kocaka. Za sve vainije konstruktivne elemente od betona i armiranog Ье­ tona treba unaprijed izraditi i laboratorijski ispitati pokusne kocke. ·Pokusne se kocke betoniraju u specijalnim metalnim kalupima. Dimenzije su kocaka 20х20х20 ст. U kalupu se mjesavina па­ Ыја specijalnim metalnim nabijalom odrcdenim brojem l1daraca ili se vibrira, уес prema tome па koji се se пасјп ugradivati beton istog sаstа\-Ћ kakav је u doticnoj kocki. Novim propisima nije odreaeno, koliki bl'Oj kocaka za pojedinu marku iste mjesavine treba ispitati, a1i se па оЫспјт gradiIistima salje ро 1О kocaka u laboratorij, а isto toliko ih se ispituje па samom gradiIistu (radi usporedivanja).
Poslije 28 dana propisnog »)fijegovanja« tlace se kocke iste serije (istog sastava) specijalnom Ьј­ draulicnom presom do loma. Ako su (iznimno) uzete za ispitivanje samo 3 kocke iz smjese sa 300 kg cementa РС 350, ра se pritiskom па povrsinu 20 Х 20 =400 ст jedna kocka poeeIa lomiti pod tlakom od 260.000 kp, druga pod 270.000 kp, а treca pod 220.000 kp onda је prosjecni tlak do loma Ыо: 99.000

ovom

ё~/u

.. : .(0

Smjesa 1:10 za masivne temelje, temeljne stQpe deblje podloge.i s1icne masivne тanје opterecene i nearmirane elemente . Smjesa 1 :7,5 za zidove, stupove i slicne mente od nearmiranog betona.
еlе·

51. 493. Ukotvljenje kabla

sistemu inZ. 2ezelja

па сеоnој

strani grede ,.

ро

Ро zavrsenju zatezanja i uklanjanju dizalice ubrizgava se ~(pod tlakom) kroz posebne za tu svrЬи ugradene' ogranke cijevi cementna emulzija ili cementni mort od kamenog brasna da se iice kabla zastite od korozije i da se zategnuti kabel Ьо­ lje spoji s ostalom betonskom masom elementa.

OMJERI SMJESE 1 MARKE BETONA Od kvalitetnog agregata pravilnog granulometrijskog sastava dobiva se beton vec~ ili таnје cvrstoce, sto ovisi u prvom redu о koliCini i klasi cementa, о vrsti agregata i о kolic,ini vode u be~ tonskoj mjesavini. ·Neki konstruktivni elementi moraju izdrzati vrlo velika, а neki· vrlo malena- opterecenja,pa пе Ьј Ьi10 ekonomicno da se svi elementi izrad:uju od onakve betonske mjesavine kakva је potrebna za najopterecenije elemente. Cement је najskuplji sastavni dio betonske mjesavine, ра ga treba stedjeti i trositi samo do dokazano potrebne koliсјпе za neki konstru.ktivnielemenat. Vec davno su grad:evinski ьtruспјасi ispitivali i utvrdivali oтjere smjese cementa i agregata koji пајЬоlје odgovaraju za тапје il! vise optereсепе betonske i armiranobetonske elemente. U по­ vije su vrijeme prema takvim omjerima smjese sistematizirane i tehnickim propisima kao obavezne odredene vrste betona s obzirom. па njihovu cv'rstocu kao marke betona.

Smjese 1:6 za јасе opterecene elemente od оЫс, nog betona i za тапје opterecene elemente od armiranog betona па mjestima zasticenim od vanjskih utjecaja. Smjesa 1:5 za znatnije opterecene elemente od obicnog i armiranog betona, osobito па щјеstiта izlozenim vanjskim utjecajima. Smjesa 1:4 za tesko opterecene elemente од armiranog i prednapregnutog betona.

Kolicinacementa od 150 kg za 1 т 3 ugradenog betona (М 100) propisana је kao minimalna za tlacno opterecene konstruktivne elemente od obicnog (nearmiranog) betona. Kolicina cementa оа 250 kg za 1 ugradenog betona (МВ 200) propisana је kao minimalna za опе konstrukcije od armiranog betona, koje se izraduju strojno, odnosno vibriranjem, а konstruk· сјја пјје izlozena 8tetnim vanjskim utjecajima. KoIicina cementa od 300 kg za 1 т 3 ugradenog beiona (МВ 250) propisana је kao minimalna za опе konstrukcije od armiranog betona, koje se izraduju гuёпiт паЫјапјет, а izIozene su vanjskim utjecajima. Kolicinu cementa od 300 kg dozvoljeno је prekoraciti i do 350-kg jer vi5ak prekq te kolicine samo neznatno povecava njegovu tlacnu, а ита­ njuje ти vlacnu cvrstocu, 8to pri istezanju armature u opterecenoj konstrukciji uzrokuje pukotine i mogucnost prodiranja vlage, te uslijed korozije razaranja armature i betona. Spomenuti propisi dozvoljavaju, da se u specislucajevima i za izvanredna opterecenja mogu spomenutih lIet maraka upotrebljavati jos i МВ 350, МВ 400, М:В 450 i МВ 500,. ali i za takve vrste treba cvrstocu postizavati Vi8im klasama се­ menta, pravilnijim i kvalitetnijim agregatom i пај­ nuznijim dodatkom vode.
јаlпјт

+ 1~3~000 + 98.000 == 300з000 =
па

100.000 kp
ро­

т3

ToJiki је prosjecni tlak djelovao vr5inu od 400 ст 2 , tj.
-···,;ЙfО--- = 250 kp/cm 2 •

pojedinu

100.000

Marke betona. Poslije oslobodenja је nasa gradevinska administracija izradila propise, kojima је naprijed navedenih. pet smjesa, slicno kao u inozemstvu, svrstano u marke (М 70, М 110, М 160, М 220 i М 300). Marka odnosno brojkamarke, znacitlacnu cvrstocu (do 10та) pokusnih kocaka veliCine 20х20х х 20 ст, izradenih od onih kolicina cementa, koje su potrebne za 1 т 3 gotovog ili Ьоlје receno ugraaenog betona spomenutih masa. Promijenjenim i dорuпјепiпi propisima odnosпо pravilnicima za beton i armirani beton, koji su obavezni od godine 1970, odredene su mark~ Ье­ tona prema ko1icini cementa и smjesi za 1 т 3 gotovog betona ovako: МВ 100 ... 1-50 kg cementa РС 350 za 1 т 3 ugra~ .denog Ье!опа МВ 150 ... 200 kg cementa РС 350 za 1 т 3 ugra· denog betona

Da covjek grubo predoci cvrstocu od 250 kp/cm 2 , treba da zamisli kako је па betonsku kocku 20 Х 20 Х 20 ст centricno naslagano jedan ро­ vrh drugoga (kad Ы se samo mogl0!) 10 рипЉ desettonskih vagona (1.000.000 kg), а kocka se jos пе lomi, odnosno tek se onda pocima lomiti!

Osim prethodnih ispitivanja pokusnil1 kocaka zbog dobivanja pouzdanog recepta za sastav Ьи­ duCih betonskih mjesavina obavezno se ро nasim propisima za vrijeme samog gradenja 'uztmaju uzorci betona u kalupe i odnose u laboratorije radi naknadnog ispitivanja (gradevinska inspekcija).

KONZISTENCIJE BETONSKIH MJESAVINA Betonske se mjesavine pripravljaju s vccum kolicinom vode od опе koja је potrebna za kemijski proces vezanja cementa. Od viska vode jedan dio ostaje u kapi1arama (sitnim zilicama) poveza-

Osim toga је za Qbicni (n~armirani beton) dozvoljena proizvodnja sa cvrstoeom ispod najvise

260

261

ј

nog materijala, а drugi se dio isparuje. Uslijed isparivanja vode ostaju ti stvrdnutom betonu mnо­ ge pore koje osjetljivo umanJuju njegovu cvrstoСи. Zb~g toga se betonska mjesavina mora pripravljati samo s onolikim viSkom· vode s kolikim c~ x;njesavina postiCi vecu ili manји tvrdocu ilј mekoси p~treb?u ~ dobro pripravljanje i pravilno ugradiva~~e svjeze mjesavine. Та veca i тanја tvrd~Ca 111 •.mekoca svjeze mjesavine је njezina
kOnZlstenClJa.

betonska шјеSзvinа. Naziva se i meka mjesavjna. Mjesavina је meka poput tijesta, gibljiva је pri pokretanju, ali se пе cijedi. Pri па­ bijanju ostaju па povrsini mjesavine udL1bine осl паЫјаса, аН rubovi udubina se pomalo gube, ра паЬјјanје пјје dovoljno efektno. Brzo se да паЫ­ јапој povrsini pojavljuje voda. . Mjesavina ove konzistencije odgovara za tanje zldove, stupove, podloge i slicne elemente od оЫс­ nog betona, а mjesavine finijih smjesa odgovaraju za masivnije armiranobetonske konstrukcije. Povoljna је kolicina vode 8-10% i1i 140 do 190·.1 vode. Cvrstoca gotovog betona od ovakvc mjesavine iznosi samo 50-80% cvrstoce vlazne mjesavine s istom kolicinom cementa i agregata. Mjesavinu treba pripravljati cima:
150 200 250 300 350
ро

Plasti~na

stignu do neke vise granice, nastaje lom elementa, jednako kao sto пзstзје lom pokusne betons~e . kocke pri ispitivanju njezinog tlacnog naprezan]a. Krajnja granica naprezanja koju kocka ili eleme- . nat podnese prije samog loma naziva se cvrstoca. Kod betona se iskoriscuje njegova cvrstoca па pritisak ili tlak, tj. tla~na ~vrstoCa, jer ти cyrst<>:са na istezanje ili vlak, tj. vlacna cvrstoca, lZnOSl samo do 10% od vlacne.

Uz ·t1acna pojavljuju se и tlacenim elementima i normalna ritbna naprezanja (ivicni naponi) za koja је dozvol}ena granica oko 20-25% visa od паpriied navedenih. . Za sve vaZn.ije betonske i armiranobetonske konstruktivne elemente treba statickim racunom dokazati da pod predvic1enim opterecenjima gore navedene granice naprezanja пе се' biti prekoraCene.
PRIPRAVUANJE BETONSKIH ~ESAVINA

Konzistencija svjeze betonske mjesavine moze biti vlazna, plasticna i zitka (tecna). Којј се se od ta tri stupnja konzistencije primijeniti, ovisi о vrsti konstruktivnog elementa i nacinu ugradivanja betonske mjesavine, о kolicini cementa u mjesavini i krupnoCi zrna u agregatu.
МВ МВ МВ МВ МВ

ovim poda-

100 150 200 250 300

sa sa sa sa sa

kg kg kg kg kg

cementa: cementa: cementa: cementa: cementa:

vode vode vode vode vode

140-155 145--165 150-170 160-180 170-190

1, 1, 1, 1, 1,

w/e = 0,93-1,03, W/C = 0,72-0,82, W/C = 0,60-0,68, W/C = 0,63-0,60, W/C = 0,40-0,54.

Pokusne se kocke izraduju da bi se 10тНе, а prema njihovom sastavu izraduju se konstruktivni elementi da se ne Ьј lomia. Zbog toga se tehnickim propisima odreduju krajnje granice naprezanja и elementu izradenom od neke vrste betoпа. Те su granice dosta nize od onihkod kojih do. lazi do loma, ра se time postizava vec spominjana visestruka sigurnost konstruktivnog elementa. Najvise grariice do kojih se ро propisima smiju dignuti naprezanja и opterecenom elementu nazivaju se dozvoljeua. naprezanja, odnosno dozvoljeni ili
dopustivi naponi.

Konzistencija se moze unaprijed planirati' i proracunavati uzimajuCi и гa~иn tzv. vodocementni faktor (с-'), tj. tezinski omjer vode (W) i

W

cementa

(С) и

pojedinoj mjesavini. Vodocement-

:litka Ш tekuCa betonska шјеSзvinа. U ovoj ј е mjesavini toliko vode da kasasta mjesavina dosta lako tece ро dascanoj kosini u nagibu 1 : 3 . Сјјесl1 se s lopate.

razlIclt, аћ sto Је u mJesavini vise cementa vrijednost vodocementnog faktora mora biti rn~nja.
VIaZn~ beto~ka шјеiзvlna. Vlaznost mjesavine ove konzlstenclJe treba da је slicna vlaznosti vlazn~ .zemlje:. K~~a se mjesavina gradi lopatom, пе smlJe se CIJedltl s lopate. Gruda formirana i sti. snu~a sakama пе smije se raspadati bez znatnijeg dodira, а па sakama smije ostavljati samo vlagu . (bez agregata).

пј j~ .fakt~r za ~azlicite. vrste betonske mjesavine

1 cvrstoca i dozvoljena naprezanja nekog ele2 menta izraZava se и ki1opondima па 1 ст (kp/cm2) promatrane povrsine elementa. Cvrstoea па pritisak јli tlak. Takva cvrstoca је onolika kolika је brojka pojedine marke betona. Ovdje se daju podaci za tlacnu cvrstocu beto~a starog 28 dana za najcesce smjese koj~ .cd?ovaraJu propisanim markama betona, kako sllJedl:
МВ мв МВ МВ МВ

Betonske se mjesavine pripravljaju па tri glavnacina: rпспо, mijesalicama i u betonarama. Ргјје svakog pripravljanja betonskih mjesavina moraju biti pripravljeni i kontrolirani sastavni ш­ jelovi шје~аvinе, ispitana i sastavljena smjesa agregata (granulometrijski sastav) .i utvrden dodatak vode. Osobito treba paziti па vlaznost agregata za vrijeme i iza kisnih dana ра vlagu uslijed zakisnjavanja iliupijanja iz zemlje odracunavati od potrebnog dodatka vode. :., "
па

Ru~no pripravlJanje. Nacelno treba rucno pripravljanje betonske mase izbjegavati ј. ograniciti ga па iznimne slucajeve (и nedostatku Нј zauzetosti mijesalica па drugim mjestima) i za тапје koliсјпе mjesavina. Rucnim se pripravljanjem пе .moze postici j~dnolicna kvalitetna mjesavina kakva se mozepostiCi pripravljanjem stroje\'ima.

zitka se mjesavina upotrebljava najvise za Ье­ toniranje ротоси specijalnih strojeva (tornjeva) za ugrac1ivanje' velikih kolicina betona па velikim gradilistima. U шапјој se mjeri upotrebljava za опе armiranobetonske elemente и kojima zbog tijesnih oplata ilј gustog rasporeda armature plasticna betonska masa пе Ьј mogla sasvim sigurno i potpuno obиhvatiti armaturu. elemenata od zitke betonske mjesavilZnOSl samo 30-50% od опе cvrstoce koja se dobiva od vlazne mjesavine s istom kolicinom се­ menta i agregata.
пе

100 150 200 250 300

cvrstoea cvrstoea cvrstoea cvrstoea cvrstoca

100 kp/cm 2 150 kp/cm 2 200 kp/cm2 250 kp/cm 2 300 kp/cm 2 •

~vrst?ca

Наспа naprezanja za konstruktivne elemente od obicnog (nearmiranog) betona jesu:
МВ МВ МВ МВ МВ

Dozvoljena napre.zanja. Dozvoljena normalna

V1aina betonska mjesavina pripravlja se za be~ toniranje .masiVIiih konstruktivnih elemenata (temeljnih stopa., temelja, zidova i podloga) koji se

Za zitku betons.ku mjesavinu povoljne su ove kolicine vode za 1 ш gotovog betona:
3

МВ 250 МВ300
be.t~nir.aju ?1Је~а~Inе.

МВ 200 sa 250 kg cementa: vode 185-205 1 W/C . 074-0

100 CТd = 10 150 CТd = 18 200 CТd == 25 250 CТd = 35 300 CТd = 50

kp/cm2 kp/cm 2 kp/cm2 kp/cm' kp/cm2 •

sa 300 kg cementa': vode 190-210 Ј' W/C = 0'63-0,82, sa 350 kg cementa: vode 200-220 1: W/C = 0'57-0,70, ,63.

Za rucno pripravljanje treba blizu mjesta ugradbe, а nedaleko ОО·· deponije agregata, izraditi podlogu ilј podij od 24 тт ,debelih dasaka па gredicama i1i od 48 Пlт debelih platica (mosnica) сеопо povezanih и povrsini 3' 3, 3' 4 ili 4' 4 т. Na oCiscenu i ispiranjem ovlazent1 podlogu treba navesti oko 0,25 т 3 agregata (za 2 radnika), odnosno 0,50 т] (za 4 radnika). Таспи kolicinu agregata treba odmjerivati sanducima bez dna (тјеп­ сата) kojima је sadrzaj izracunan za опи kolicinu agregata koji је potreban za 50 kg (1 vrecu) се­ menta опе marke betona za koju se pripravlja mjesavina. Ako za agregat treba odmjeravati ро­ sebno pijesak а posebno sljunak, onda su potrebпе dvije mjerice izracunanog volumena prema пе­ ci cementa. Tada se samo agregat mjeri mjericaта, а cement se broji ро vrecama. Za priroqnu ili unaprijed slozenu smjesu agre- . gata moze se za mjesavinu stanovite marke betoпа upotrebljavati mjerica onolikog volumena ko-

=,

cvrstim .nabijanjem Пј vibriranjem Na dovo)Jno nabijenim slojevima ро­ JavlJuJe se vlaga (voda). Povoljna је kolicina vode oko 6% od tezine suЬе .sx;nj.ese, а to је oko 100-150 1 (= kg). Prema kQl.lclnl ~e~enta и smjes~ ~a 1 т' gotovog betona

CVRSTO~A

1 DOZVOUENA NAPREZANJA BETONA

Vidi se da dozvoljena naprezanja iznose san10 '/6-'/,ood cvrstoce betona, odnosno od njegova tlacnog naprezanja do 10та. Za armirani beton t1 najobicnijim armiranobetonskim elementima (zidovima, stupovima, gredaта i plocama) difercnciraju sc ova tri slucaja dozvoJjenog normalnog tlacnog naprezanja:

na]povol]nl]e su ove kolIclne vode i ovi vodocementni faktori:

Vec su u uvodnom dijelu odlomka о armira betonu (str. 247 i 248) spomenute glavne vrste naprezanja koje nastaju u opterecenim konstruktivnim elementima. Kad takva naprezanja
пот

а ... za elemente kojima jekraca strana tlаёпоg presjeka < 12 ст «Jda) Ь ... za elemente kojima је па<;а strana tlacnog presjeka 12-20 ст «Jdb) с ... za elemente kojima је kraca strana tlаёпоg presjeka > 20 ст «Jdc)

= 0,70-0,83, 150 sa 200 kg cementa: vode 110-130 1 W/C 055 . МВ 200 sa 250 kg cementa: vode 120-140 l' W/C = , --0,65, МВ 250 ' = 0,48-0,56, sa 300 kg cementa: vode 130-150 1, W/C = 0,43-0,50.

М

МВВ 100 sa 150 kg cementa: vode 105-125 1, W/C

. Dozvoljena su ova naprezanja: 2 Marka МВ 200 . . . (Jda = 40 kp/cm ••• Marka МВ 250 . . . (Jda = 44 kp/cm2 ••• Mar.ka МВ 300·... '(Ја = 60 kp/cm2 •••

(Jdb (Jdb (Jdb

= 44 kp/cmt .. ·. = 52 kp/cm2 ••• = 72 kp/ст 2 •••

(Jdc

= 48 kp/cmt = 60 kp/cm2 (Jdc = 84 kp/f:~2.
O'dc

262

263

liki је potreban za 1 vrecu cementa i za kolieinu agregata potrebnog za tih 50 kg cementa. Tada se и mjericu иЬасије najprije agregat, аН samo do priblizno И mjerice, zatim se па taj agregat istrese vreca cementa preko kojeg se stavlja jos опа koliCina agregata koja је potrebna da se gornja povrsina izravna до gornjih rubova mjerice. КоНејпе agregata mogu se odmjeravati brojem tacaka i1i japanera napunjenih agregatom, аН uz prethodnu odmjeru volumena tih transpo.rtnih ро­ magala i kontrolom tacnog рunјепја. Niposto se u volumenskim omjerima sпiјеsе cementa i agregata, npr. 1 : 6, пе smije racunati tako da па 1 vreси cementa treba odmjeriti 6 tacaka .lgregata. Iako kod nas пјје standardizirana proizvodnja tai:'aka, ipak је sadrzaj i onih тапјЉ tacaka veCi od sadrzaja potrebnog za 1 yrecu cementa. Spomentttim se odmjeravanjem, koje laici па nek.)ntroliranim (divljim) gradevinama prakticiraju, dobivaju еlетепЧ тапје cvrstoce od опе koja је potrebQa. Ako .Је agregat odmjeravan bez dodatka сеmеп­ ta, onda se pripravljena hrpa (kup) па sreliini (odozgo) razgrne da se dobije udubina и koju se istrese u~tanovljena ko1iCina (broj vreca) сетеп­ ta. Cement se и toj udubini donekle razgrne i zatrpava agregatom s periferije cijele hrpe, ра se formira dosta pravilan humak.

Mijesanje se nastavlja tako da svakoj dvojici radnika treCi polijeva smjesu odmjerenom i и posudu ulivenom vodom iz kante s rozetom па cijevi. Sipati se mora 1agano jer bi se inace ispirao cem~nt s pojedinih dijelova mjesavine, а ро­ gotovu Ы se ispirao polijevanjem m1azom iz' cijevi bez rozete. Ovo mijesanje »namokro« treba obaviti barem dvaput, аН ako se primijeti ikoje suho mjesto па mjesavini, а to se cesto desava, treba obaviti i trece (odnosno sesto) mijesanje (sl. 494).
Ы\'а se od homogene betonske mjesavine pripravlјепе

dozatori za cement, frakcije agregata i vodu. Ка(. pojedini dozator primi iz 8iIosa predvidentl koliсјпи (tezinu) pojedinog matcrijala, automatski se zatvara, а sve se priprem1jene kolicine tada automatski spustaju (gravitacijom) u stalnu mjesaЈјси. Mjesalica је u konstrukciji toliko izdignuta da se ispod njezinih ispusnih lijevaka moze zaustaviti kamion ili odgovarajucc vozil0 и Јсоје se upl1sta (opet gravitacijom) gotova betonska тје­ savina i odmah transportira па mjesto tlgradbe.

Pr1pravljanjemjeSalicama. Kvalitetan beton do-

Т/o~,.t p~ilr s Irumkeпn SUh(" "'.J~p";'~taJ drutP'9 /pтelнz;""'''11".itly;nt> ,. po;'t>tJ07'l'1 drll'119 Ir.,mk4 ;0/,' 714Ifaj(" Р1'{'/ю.иrа п .i,mР""09т,,,g /hl/7l!lю. i :50

Sl. 494. Rucno pripravljanje 'betonske mjesavine
Мапјј takav humak (oko 0,25 тЈ) razgrcu dva, . а veci (oko 0,50 т ) cetiri radnika. Radnici se ро­ stave sucelice jedan prema drugome и smjeru sudarnica па podiju, ра istodobnim zahvatima 10pate odbacuju smjesu и stranu sve dok пе sloze novu hrpu. Kad to rade cetiri radnika, onda s hrpe па sredini podija dvojica odbacuju agregat па jedпи а dvojica па drugu stranu ра slazu dvije nove hrpe. Takvo mijesanje »usuho« opetuje se tri puta. Potrebno је vjesto rastresanje i preokretanje agregata pri prebacivanju 10patama da se dobijesto jedno1icnija mjesavina.
3

mehanickirn putem и mjesalicama za beton. Prema veliCini gradevina i vrstama betonskih i armiranobetonskih elemenata upotrebljavaju se razlicite vrste mjesalica. Iта ih stalnih (stacionarnih) i pokretnih (тоЬПпјЬ). Ро kolicjni mје­ savine za jedno mijesanje razlikuju se male тје­ salice za 75-.,..100 т , srednje za 375-500 т i velike za 1.000-3.000 т3 • Neke su mjesalice udesene za periodicni il, prekidani, а neke za k011.tinualni јН 11.eprekidani (permanentni) rad. Periodicni se rad prekida iza svakog mijesanja radi uzimanja gotove mjesavine i ubacivanja smjese za novu, а kontinualni se rad odvija uz automatsko usipa\'апје suhe smjese i vode па jednoj strani mjesalice uz. istodobno i neprekidno ispustanje i uzimа:пје gotove mjesavine па drugoj strani. U nekim se mjesalicama mijesanje obav1ja slobodnim ра­ danjem smjese s lopatice па 10paticu, а u nekima је udeseno prinudno mijesanje. Pogon se vrsi eksplozivnim motorom Пј elektromotorom. Za. betonske i armiranobetonske konstruktivne clemente па zgradama najcesce se up<?trebljavaju pokretne тje~aHce srednjeg kapaciteta s periodiel1јт radom i s mijesanj~m slobodnim padom. Та­ kva mjesalica јта limeni kos и koji se иЬасије tacno odmjerena (dozirana) suha smjesa 'сетеп­ ta i agregata. Kos se motornim pogonom podize tako da se iz njegova 1ijevka suha smjesa sasipava u ЬиЬајlј. U ЬиЬпји su 3-4 10paticekoje pri oKretanju smjesu izdizu, а опа opet pada, ра se tako mijesa. Pri tome se smjesa automatski vlazi vodom iz rezervoara povrh ЬиЬпја koji se moie ret::Lllirati za ispustanje tacne kolicine potrebne vocte za mjesavinu. ОЬјспо su ovakve mjesa1ice udesene da jedan okret traje 2-4 sekunde,. Mijesanje traje 1,5, 2 i 3 minute, eventualno i viSe, 5to treba Llstanovitipokusnim mijesanjem. Predugo тјје­ sanje пе samo da пјје ~orisno nego moze biti i stetno јег dovodi do segregacije (rastavljanja iJi »razmjesavanja«) mjesavine. Za pogon slшi dizImotor, benziQ.Ski motor ili elektromotor (81. 495) .
3
3

vinu cementa i agregata s doziranom (odmjereпот) kolicinom vode u specijalnim autoтjesa­ исата. Kad automjesalica stigne и neposrednu blizinu, Ш vec па samo gradiliSte, upusta se и njezin ЬиЬanј voda i mjesalica stavlja u pogon, ра se za 1,5-3 minute isporucuje potpuno svjeza mjesavina. . Pokretne se betonare pokrecu prema potrebi od jednog do drugog gradiliSta. Kapacitet јт је obicno manji od kapaciteta stal:i1ih betonara. Rade и svemu kao stalne betonare, аН im se gotoV'a тје­ savina iz ЬиЬпја ispusta direktno u japanere Нј kolica (tacke) kojima se transportira па mjesto ugradbe.

TRANSPORTiRANJE SVJE:lIH MJESAVINA
Gotova se betonska mjesavina mora tГЗl1SРОГ­ tirati od mjesta pripravljanja do mjesta ugradivanja. Transportiranje је па таliт udaljenostiта, odnosno па mаliт i jednostavnim objektima rucno, а јпасе mehanicko. Kod svakog transportiranja treba pazlti da пе dode do slucajnog oneciscenja mjesavina nepozeljnim materijalom (zemljom, bIatom, smecem, otрасјта). Osim toga treba paziti da пе dode do prejakog potresanja materijala i segregacije u mје­ savini. Rucno tгаџsроrtiгanје. Rucno se transportiraпје .obavlja iinimno samo lopatama, а оЫспо по­ senj.em па nosilima i prevozenjem tackama iIi japanerima. Transportiranje lopatama dolazi u obzir uglavпот za vlaznu betonsku mjesavinu onda kad је mjesto pripravljanja и neposrednoj blizini тје-

®. . POkr~tna p~riod:s"q mje.itX.Ii~a.ltX. Dcton s ft-an.sp",.r7l7m
s,."dsf"l1f7a

lt _______ k;ajr' /ktfJfac;/ ро ktlJ;ma

·С._ ... _ ьиьаnј koji Totr·,.a ОКО s"oie JtI,.,'z071f.oIO.,,'nc z..-_ .. -_./ij~"alr.za upu;fa.o/~ U ьиьan/ tI~~,' mпrпt« .),-- -- __ lt1pa!;i:t> Joj~ pri 7"oti'reznju Jиlт.!« p.,.~/1tHui. т./I>SQY;71Uo '.

,.е /r:",f", DbrU;" 61111."ја !'Т; "j~9'oyoj ,.ot4~iji 5__ •• _ _lij~,.ak jJo7ilol.za /spu;fa71;je 9DtCV' тје;а­ .•.

У;711! / " PO/OLd.jU 0 __ ._ .. _. ,.eZeТYQ4r жа "Ddu IФltltпп«tsЈо ./"I;t.",'t:/ 1____ .__ Iro~t"r ха ulYТ;;"nie ~je/"ya и C/'t-I,71u s kOfa;i.",a za kr~tan;t: /t;.a7ISpo7t';-m.l,,;«1,~~

5'1

@ .. N~POy()fJ.77 pri;'e/;lrJp71'·S«.I/ar siaze ot/ pl4tt~a

=:#1 sz с

3____ . __ . Y"1• ..,,~t ;1; Jrufo

1"'7t~po,tn, sт~tYt1

za

~

_,.д

)AIl{Ji,....

"~ei'!" ;
7~

r

86ckr.: IIE.".;(~n p''ja~iuzmt&

р4illtlХtЖk - 'pl4f;~c

;ар:
4:'0

, _____ ___jt!!!tZ7Icr-I,;''t:« /I"~I'II; .t.;J.~ ili

"'p"t'mu

S«lf4~7t';;" .~it-ltfJlI'« -т/e;.y;п~

ф, .. РОl'oIј71ЏI sl/darni rastay Jaz~ ocr'.-Ia!,С4.
Sl. 496. Sastav mosnica па stat.i za tiranje (асkлта
ruёno

поп/а/Jtt:fl.

'oiI~tfJZ 9tfJt"tfJY~ ~tD1t.lk~ mi';a~;"t!

SI. 495_ Pokretna periodska mjesalica za betoll

transpor-

Pripravljanje u betonarama. Brzo pripravljanje velikih kolicina betonskih mjesavina (npr. za braпе, betonske kolovoze i sl.) obavlja se и betonaraта iIј tvornicama (fabrikama) betona. Ima stalпјЬ i pokretnih betonara. Stalne se betonare izgraduju s nosivim celienim skeletom. U najvisoj etaZi skeleta smjesteni su сеIiспј si10si za frakcije agregata i za cement. Тј se materija1i podizu u siIose najcesce elevatoriта s vedricama. U etaZi ispod siJosa smje~teni su

Razlikuju se dva glavna naClna priprav1janja
i transportiranja betonske mjesavine. Prvi
пје
је уес

spomenuti пасјп potpuna priprava i transportiragotove mjesavine, а drugi је priprava mjesavinе u suhom stanju. Pripravljanje mjesavine и' suhoJI1 8tanju prakticira se onda kad је gradiliste dosta uda1jeno od betonare, ра se moze dogoditi da proces vezanja cementa· pofneve6prijenjegove -ugradbe. U takујт slucajevima betonara isporuouje suhu mjesa-

sta ugradivanja. То је najcesCi slueaj kod betoniгапја temeljnih stopa i temelja u temeljnim ја­ тата. U prvom redu treba paziti da se zemlja пе zarusava па mjeSavinu, а u drngom redu treba mjesavinu s lopate istresati tako da ona pada okomito i ро sredini јате (iskopa), а niposto da s 10pate odbacena mjesavina udara u stijenu iskopa i tek onda pada dolje. Transportiranje nosilima do1azi u obzir takoder samo za vlamu betonsku тје§аујпи па krat-

264

265

kim i гаvnјт (ne kosim) relacijama od mjesta uzimanja do mjesta istresanja. Za transportiranje taekama па neravnom. ili mekom tlu treba prirediti solidnu stazu od platica (mosnica). Platice treba sastavljati па sudare а nena preklope da se izbjegne potresanje agregata (sl. 496). Tackama se moze transportirati mje~avina vlaZne i plasticne konzistencije. Najracionalnije је rucno transportiranje јара­ nепта, kako za mje~avine vlame, tako i za шје­ savine plasticne konzistencije. Osobito је povoljno transportiranje japanerima ро etafama do kojih ih napunjene dize grac.1evinski lift ili konzolna dizalica. Mehanlfko transportiranje. Mehanicko је transportiranje posredno ilј indirektno kada se diza1iсот ili liftom diZe mje~avina и ,drugom tran8portnom sredstvu (прг. u japaneru) iИ se vozi (npr. vagonetima). Neposredno ilidirektno transportiranje obavlja se trakastim transporterima, specijalnim dizalicama za beton, tornjevima za lijevanje betona i ~ijevnim tlacilima za beton. Transport1ranje tra.kast1m transporter1ma. Pri transportiranju betonskih mje~avina trakastim transporterima (8 gumenim trakama) treba па doпјеm kraju postaviti utovarni, а. па gomjem istovarni lijevak. U jednom i drugom lijevku тога ро­ vr~ina otvora па donjoj strani biti manja оо povr~inе otvora па gornjoj strani. Istovarni lijevak то­ га biti uvijek vertikalno usmjeren i centriran па sredinu povrsine па koju pada mjesavina јег inaсе dolazi do stetne i opasne segregacije (sl. 497).

Nosaci se mogu zaokretati s obzirom па vertikalnu os tornja, ра se donji kraj najnizeg lije~ka то­ ze pomicati па razIicita mjesta ugradbe 1 па ta mjesta ispustati mjesavinu (sl. 499).

. uzroci nesreca па betonskim i armiranobetonskim ·graaevinama.. Pofetak betoniranja. Kemijski proces vezanja normalnog (sporoveznog) cementa pocinje oko 1,5 sat iza pocetka polijevanja suhe smjese vodom. Buduci da зе mje~avina рriИkоm procesa vezanja cementa пе smije pokretati, тога se и roku od 1,5 sat dovrsiti pripravljanje mje~avj.ne ili mijesanje »namokro«, zatim mjesavinu transpor~irati do mjesta ugradbe i definitivno је ugraditi, tj. upustiti па odrelteno mjesto, nabiti је ili vibrirati i osposobiti da se па пји istresa slijedeea тје­ savina ..

_ ..... "'~,, 1. .;t~""1

~

Pralft"E7rU Jolictl ~a .,.azr'altI"J~

lJ~f"""I.A~ ""i";I"';~

y---+-t-+----.

6j'waJ _ «JЩlI"", ~­ k Jii:&J". "V"bW"пе. у,,,';'

Т .. ftl{st. P'I"i/' l.lic« Т'. tdiJlr 1"W~II''It H"~t/I,

.(
q,,,o..,,J

81. 498. Transportiranje dizalicom za betonske

mjesavine

u~
Transportiranje dizaUcama za betonske mjesaујпе. Za vi~ekatne armiranobetonske skelete"j za visekatne zidane zgrade s masivnim armiranobetonskim stropovima vrlo dobro sIufe specijalne dizalice za betonske mjesavine. Konstruirane su ро principu konzolnih iIi plocastih diza1ica, аН umjesto . platforme diZu celicni silos. Neposrepпо uz dizalicu postavlja se mije~aIic.a ра se iz пје­ zinog ЬиЬпја тје~аујпа upusta и silos. Iz uzdignutog se silosa mjesavina upusta u japaner radi Ьо­ rizontalnog transportiranja и eta.zi. Vrlo је· povoljan specijalni јарanег s ist'uгenim. prednjim ги­ Ьот kosa radi pravilnijeg istresanja i s tezistem punog kosa ne~to iznad, а praznog·nesto ispod 080\rine Ыте је olak~ano гukovanje (sl. 498). Transport1raD.je tomjev!ma za Нјеvanје betoпа. Za armiranobetonske objekte vecih tlocrtnih povrsina upotrebljavali su se ргјје 10-15 godina mnogo vi~e, а danas mnogo тапје, tornjevi za ијеуаnје betona. Оni slше iskljucivo za transportiranje zitke (tekuce) betonske mje~avine od ЬиЬ­ nja mijesalice tacno do mjesta ugradbe. Iz шiје~зliсе па podnozju resetkastog eeIicnog tomja dize se diza1icom ili tlacnom рuшрот Zitka betonska mje~avina u рошiсш siIos naodredenoj visini tomja. Ispod silosa pocinje gomji kraj рг­ vog Iimenog Iijevka postavljenog u nagibu nesto ispod 1 : 3. Тај lijevak pridrfava resetkasti istaknuti prvi nosac koji 'Зе svojim donjim ыајеш upiге и toranj, а gomji ти kraj povezuje s tomjem celicno uze. О gornji kraj spomenutog prvog по­ saea objesen је diugi s dva slobodna kraka. Na јеdnот mu је пзkи drugi limeni lijevak сјјј је gomji ыај tacno ispod donjeg паја prvog lijev. ka, а па dmgQШ protuuteg za teret drugog, а eventualno treceg manjeg nosaca s t~im zlijebom.

\
\

dizqlica

\\
\

ItIiIl
р,.,' &иlи ;'1'«

;."

.lll~(,;· aIz"&'''; y«{jtJ

\ mie.sal;~",

, lш 'u t;/,.,.r'''c.~

YrUW YпIfr11,,PfZ ",је;"';",,

"".,iJtJ'"Z~f;,6rW se yent/' f « .111. ,.t;l.,«i'(1 ", " __
.

ћј ,,_Ји ~,pa ,,71«trrrr" z.afi,anr s, .",;t;l Z « ....crc.r r",f,·'.t, ixz "",";«~,,,a. ,1: j,j~,JIZ ,il'rz."jflY4

_t.

у«".Ј z.a .'i""J~ fkienje

81. 500. Cijevno tlacilo za svjezu betonsku mjesavinu
81. 499.
Тотаnј

za 1ijevanje

be~ona

Q ...Prayil710

trtr11S'porft'ranj' i 11\Ј pu;ta",~ mft.lay/nt !Юmсеu tltr;·
;аn;Ј, "j~".«~a

....

ftr«1r ~,. ~,." ~ tп'r. p«dtx1lje. cri
---.,...-

""..аа.г,,;;,:

t-

Transportiranje cijevnim tlafiUma za beton. U novije se vrijeme zanemaruju transportiranja tornjevima za lijevanje betona zbog toga ~to beton оа zitke betonske mjesavine, unatoc velikim kolicinama cementa, nema visoke nosivosti (cvrstoce), ра se mnogo jednostavnije transportiranje obavlja cijevnim tlacilima <-а beton. Uredaj se sastavlja od specijalnih cijevi do potrebne duzine па роје­ dinim gradilistima. Кгајпја је duzina koja se то:' ze postiCi ovim nacinom transportiranja 400 т, а visina 40 т. Iэргеd poeetnog kraja cjevovoda nalazi se иге­ daj za upustanje mjesavine i njezino tlacenje и cjevovod. То је suplji celicni valjak и horizontalпот polozaju, па jednom kraju prikljucen па сје­ vovod, а па drugom је snabdjeven polugom sa Серот. Na gornjoj strani. valjka је ljmeni lijevak za usipavanje mjesavine. Vrlo jednostavan rad оЬа­ vlja se mehanickim automatskim otvaranjem i zatvaranjem zasuna' ispod lijevka i zasuna па spoju s cjevovodom uz klizanje сера i guranje mje~avine и cjevovqd (sl. 500). .
вје.

Strucnjaci redovito skracuju spomenuti rok od 1,5 sat па najvise 1 sat i тапје kako Ы se visi slojevi iznad vec ugradenih slojeva mogli nabijati ili vibrirati ргјје pocetka vezanja cementa и nizim slojevima. Vec nekoIiko sati ргјје pocetka betoniranja treЬа. pregledati oplate i skele, ocistiti stranice i dno oplat~', а daske dobro polijevati da upiju dosta vode i da nabreknu kako ne bi iz svjeze mjesavine uptjale vodu potrebnu za vezanje i da пе Ьј kroz rasusene reske oplate сигНо cementno тlijeko.· , Polijevanje oplate treba ponavljati kroz sve vriјете betoniranja, аН tako da voda пе zalazi u .svjezu mje~avinu i da је пе raskvasi. Мје~аујпј, u kojoj је cement vec prestao vezati, to polijevanje vrlo koristi. Upuitanje iП usipavanje шјeiзvinе. Vec је и odlomku о transportiranju mjesavine upozoreno па nacin ubacivanja lopatama s obzirom па ора­ snost segregacije mje~avine, а upozoreno је i kod padanja mje~avine s transportera. Iste napomene vrijede i za istresanje mje~avine iz tacaka ilј ја­ panera. Zbog opasnosti segregacije nije dozvoljeno istresati mje~avinu iz visine vece od 4 м. Savjesni stirucnjaci smatrajЦo tu visinu kao iznimnu i do·

81. 497. Transportiranje mjesavine trakastim transporterima

Ugrat1ivanje betonskih шјеЬvina Ш beto~ra­ Od dobro pripravljene i ргауilпо transportlraпе beton~kemje~avine. dobitc.e_.sedobri elementi samo onda ako. se ta mje~avina ргаујlnо ugradi. Propusti pri ugrac1ivanju mjeSavine· najce~ci su

266

267

pustivu и slucajevima kad mjesavina pada па та­ lи i ogranicenu povrsinu (npr. u oplate stupova), а kao normalnu ocjenjuju visinu do 2 т. Na vecim visinama mjesavina se upusta kroz dascane Iijevke sastavljene od clanaka dugih ро 1 т, sa skosenom pregradicom u svakom clanku. Pregradice usporavaju padanja i usmjeruju тје­ savinu da pada centricno, а пе па jednu stranu (sl. 501).

vaju se za betoniranje veIikih betonskih masa uglavnom na objektima niskrogradnje (sl. 502). Nabijati treba sve dok se beton ne »oznoji«, tj. dok se па povrsini ne pojavi voda koja usIijed tlacenja izbija па povrsinu. Dobrim паЫјanјет sloj se sabija za 25%, ра debIjina razastrtog sloja od npr. 20 ст iznosi posIije nabljanja samo 15 ст. Uz stranice oplate i u kutovima treba vlafni beton »podbijati« okovanim podbijacem.

~-

--

ро

i
о

njih dimenzija (па zgradama obicno do 3 m visine etaii) betoniraju upustanjem mjesavine odozgo za cijelu visinu stupa. Plasticna se mjesavina zbija obostranim аН ne pretjeranim udaranjem vanjskih strana oplate. То је zapravo тисnо vibriranje. Vibrlranje 1 реrПЬriranје. Mnogo Ьоlје nego nabijanjem i muljanjem zbija se plasticna mjesavina vibriranjem, tj. drmanjem ili stresanjem. То se, prema vrstama elemenata, obavlja mehanickim aparatima iliuredajima, а to su: oplatni vibratori, pervibratori, povrsinski vibratori i vibracioni stolovi. Oplatni vibratori najbolje odgovaraju za vibriranje elemenata poput tanjih zidova, greda i ploса, osobito ako је u njima gusta armatura koja bi smetala radu pervibratora. Najcesci su pneumaticni klipni vibratori u obliku kutije s hodom 6-32 тт i frekvencijom od 2.000 do 5.000 (i vise) trzaja u minuti. Teski su samo 1,8-7 kg. Pricvrscuju se па prikladna mjesta па vanjskim stranama oplate. Trajanje se odreltuje ргета unaprijed izvrsenim pokusima.. Pervibratori su aparati cjevastog oblika· s ko· nicnim zavrsetkom od legiranog celika па donjem Паји. Pneumaticki rotacioni pervibratori postizu frekvenciju оо 4.500 do 18.000 okretaja s »iglom« (dijelom koji se zabada u mjesavinu) promjera 30-200 mш, а teski su od 2,25-44 kg (s1. 504а). Uz pneumatske mnogo se upotrebljavaju elektricni pervibratori (sl. 504Ь). . , Ig1a pervibratora zabada se okomito па роп­ sinu sloja i kroz cijelu deblJinu sloja, а ako је nizi sloj jos svjez, dobro је da i u njega zade

~
I
О

О

..,

.,f'---<400 --.f'

;

---1
..
о

I
~~

~ ~~=z========================~./ ж:.

/ ' .• ",.."------- 1111-''''

,,+

I
I

i ~--

r

@ ...О,.у~n~ ти- ~... LfZKi·lt/ja- @ ... Ct*','lnt ml/IjtlU ;Ii z«IнItltZ/e

,,; f'НIIIjjllc sa

;,jI"__

lj-'~ ~. ;"""11111

, -11-16",'"

1 :20

Sl. 503. Pomaga1a za тuCno ugra4ivanje (mulja11je) plastiCne betonske mjesavine

~1
1

!

~1

@
.,J,d"osttW1t;
tIw~lIi/kltlr.

~1
®... Pr«."l"tJ /~~"fT";:
nс/ цри;!aТ1j~

IAi/ "tJJtj.· 111" и I"t~1,'
,,/та

,..tI uz .р/а­

PotlJ,ijr# Ја

;.е" ,h.v~,:

LIi't'J'an4;~J)oJltln; 1'tI1i1;,1711 ,ltzJi· . ј";; za 7ItX~"- .

dovima elementa da пе Ьј osta1a prazna i перо­ vezanim krupnijim zrnima agregata formirana »gnijezda«. Dakako da takva mjesta пеЬа poslije uklanjanja oplate popravljati, sto zateze i poskupljuje posao, а рпanјanје svjeze mjesavine па ve~ ukrucenu niје pouzdano. Zbog toga treba unapnjed iskljuciti »krpanje« betonskih povrsina. Stupove је naj-bolje betonirati postepenim zз­ tvaranjem oplate na jednoj strani i upustanjem smjese u svaki zatvoreni dio. Inace se stupovi та-

",;" "';Jt1JII

fmj~ ptнlk~ ; plt1la

"'Jlltl _J~ha,i~~f"~
" yt-It*_"irџ w.1r.

о

SI. 502. Pomagala za Tиёno ugra4ivanje v1aine betonske mjesavine

t:lrt'.ltl~,.!t~ s Ј.,у"

P"'«f1Wttlf~«md. (:10

Sl. 501. Upustanje betonske mjesavine kroz dasCa1te lijevke

Ugrad1vanje vJaf.ne betonske шјеЈаvJnе. Vlaina se betonska mjesavina upotrebljava preteZno za masivnije nearmirane elemente i podloge. Upusteпа se mjesavina razastire zgrtalom ili razastiracem u slojeve visoke 15-25 ст, а zatim se паЬiјэ: laksim ili tezim rucn1m i1i mehaniokim nabijaCima. Za elemente zgrada najvise se upotrebljavaju rпс­ ni nabijaci teski 7-15 kg (drveni i metalni), а za podloge i ta:nke slojeve odgovaraju laksi nabijaci s vecim udarnim povrsinama. Mehanicki nabijaci (pneumatski, benzinski i elektricni) upotreblja-

Ugrad1vanje plasti~ne betonske шјејаvinе. Plasticna se mjesavina upotrebljava pretezno za tanje betonske i armiranobetonske elemente s ve· сот kolicinom cementa, odnosno za vise marke betona. Mjesavina se upusta i razgrce u sIojeve debele oko 20-30 ст (ukoliko se ne radi о ploсата ili podlogama manje debljine). Slojevi se паЬiјајц JaltsiIД .паЬijасiПlа , a1i se mjesavina pod udarcima »ljuIja« (njise), ра nabijanje nije efikasno. Zbog toga se sabijanje mase popravlja »muljanjem«, tj. za:badanjem ili uguravanjem blanjane letvice ilј specija1nih zabadaca (s petljom i s 10patioom). Zabada se ili »mulja« па svakih 5-10 ст povrsine ј_ kroz cijelu debljinu sloja (sl. 503). U konstmktivnim elementima s horizontalnom glavnom armaturom treba najprije upustati та· nju kolicinu mjesavine samo da pdkrije armaturu i dno oplate. Tada se armatura lagano potrese da је mjesavina sto Ьоlје obuhvati i da se medu sipkama ne zaglave krupnija zrna agregata, ~to treba popraviti zaЬаdаСеш. Is·to tako treba popravljati mjesavinu u uglovima, odnosno ро buducim bri-

alJ/ova/a.,.ma-

tu,.a/ uijel'a za. ;;.,,06' 1",..
pri",ir.
.1:",1(1

crljevo
ZJ'a.luJl.

6d

dOJ'Ott!

ко",,,, "mirwnov

JI'fi&m.tf?r
la.mt>ltI.",t:r

S

Ju~"Ir,';lIi

uteg

'l"tZ7It19

";«"" ;9/~ tнll,,;.
Zelika
ф ... Е/~lttrilТli

~... Рnеumаuёnј rotacioni pe"y;6,.~faт.

potac,'oni perv/brator .н:

116 mm, (4 т Утi", sa Ir~ltv~n~i/om
8.000/mi1l

stt!ma »Ја'/(ЈОn« /.oi~It.s077/ "

&0 mт, (15 V, 2,S не .sa 11'(KV~ncijom 9000/711;'"

268

I Ј

Ј

!

Sl. 504. Pervibratori za ugra4ivanje (sabljanje) plastiёne betonske mjesavine

269

donji пај igle. Povoljne su visine st'ojeva 50-75 da1de daleko vise nego za nabijanje i muljanje. Zabada se па razmacima ро 70 ст (sl. 505а). Лkо је betonska mjesavina iz nekih razloga па kosoj povrsini, ne smije se vibriranje pocinjati па pliooj strani (sl. 505Ь) јег bi vibrirana mjesavina mogla kliziti prema nezbijenom dubljem kraju. Pravilno је pocinjati па dubljoj i napredovati ргета plicoj strani (51. 505с).
ст,

Vibracioni stolovi sIuZe za vibriranje pri рге­ fabrikaciji betonskih i armiranobetonskih elemenata u pogonima ili radionicama za takve proizvode (npr. vratdca za dimnjake, prozore, blokove i sl.). Elementi se u svom kalupu postavljaju па гavџи plocu sloja koja se stavljanjem u pogon vibratorskog mehanizma trese i zbija svjefu mjesavinu u kalupima.

Ugra4lvanje Htke m teku6! betonske тјеАаvinе. Za iitku mjesavinu ne odgovara пј nabijanjе, пј muljanje, ni vibriranje, nego se ona uliva u oplatu ilј kalup (iz lijevaka па tornjevima i1i iz cijevniЬ tlacila, sto је spomenuto u odlomku о transportiranju betonskih mjesavina).

~ &vc"c!tk,' ra.trara'<· g'ornje

\
\

/romcr~

~ol'lljer rb 'z~;-ntJt. komortJt.

z.ytJ1I41i1ti.z.tZt~al
tJМ"j~ }01llt1,.e.

tal1jura.sti chzat'or /s '/-I."tН'~Рt1,,/ mott1r па 1'01011 J.omprimirer."im %'Мk ст

.l.lPU;77t'i rb crijt>yo / ·.Ја lul"""
"от pod {lа­ IrDm 2-~J' Јm

mj~;a"i­

,
"~~" "P"!~~~ ,mj,;aY;'!t> prijt JН,.yi~ranitz
\

_/'" Jlitmlw,,..,,.~ .$/01«у ЈУ

pNlWilan pDEt>td !'err1J,r. 7Idащ,I.if'1II Itrtlju. ~
m,~:п

-

1

"lZжуоdп; 1".1&011

1I"d4:!'em za ..!аје­
"'J~ т/е;(ЈУI'пг
Ч> CNj(!rtJ sa .IHht1m "'Iе.

.#

=-=-~~~~==::lr~:-;~~::-;~~

. . --k Ј,оја

.• Pt-аVilло p~tvihiNmje па kfJ.IiJi pDtiltJzi
,

l1е /cem~nt.

mlaz .,/аЕnе ""i~;ayz'..
7I?D'1'f'a.j

.Ia,,177D71'l роЈ flaJom

i:SO

®... Sap7JICa /mlaznik/
je71J~

.$

51. 505. Pervibriranje uzduznog betonskog ili armira. nobetonskog elementa
_ Pervibriranje па jednom mjestu ne smije 'trajati predugo јег се iza sabijanja nastati razbijanje, tj. sell'egacija mjesavine oko igle. Trajanje је ovisno najvise о visini sloja. Tako npr. slojeve vis(}. -. ke 30, SO i 75 ст, sa zabadanjem ig1e jos daljnjih 15 ст u niZi sloj, treba vibriratioko 11, 16 i 22 sekunde. ~ao znak dovoljnog vibriranja pojav1juje . se па poVdini sloja uokol0 zatak.nutog регујЬга­ tora kruzna Ьапса cementnog тиlја. Povrsinski ili рlосдstiviЬrаtоri rade uglavnom kao oplatni vibratori, a1i im је mehanizam ргјеуг­ sCen па гаvnи metalnu (ра i drvenu) рlоси koja tresnjom sabija ravne povrsine podloge i рl0са manje debljine.

t" i:r.hrt·zgavan/t!

.",jt!;artn~

ul't"aa;em.za rla-

Sl. 506. 5troj za torkretiranje (cementni top)
Torkretlranje. Torkretiranje је specijalni nacin ugradivanja betona, zapravo cementnog morta, u sIojmma debeIim 20-30 шm. Suha smjesa cementa Р0'350 ili РС 450 i ostrog pijeska s prosjecnim рготјегот zmaca 0,35 тт (s najvecim zrncima do 5 шт) mijesase umjesalici za mort ili beton. Отјег smjese је 1 : 2,5 do 1 : 3,75. Smjesa se usipava u stroj za torkretiranje ili cementni top. То је pokretni stroj s dva kotaea i dvije komore u kojima se smjesa dozira i иасniт tlakom od 2 do 3,5 atmosfere utiskuje u armiranu gumenu сј­ jev promjera 25--60 mm koja se moZе koristiti za daljinu do 200 m i visinu do 100 т. Na kraju cijevi је sapnica ili mlaznik u kojem se smjesa

1

I

270

I Ј

vlaii vodom iz prikljucenog dovoda, ра se mlaz vlafue mjesavine usmjerava па povrsinu koju treЬа torkretirati (sl. 506). Najvise se sistem torkretiranja primjenjuje za povrsine gotovih betonskih i armiranobetonskih elemenata kojima treba osigurati ili popraviti vodonepropusnost, zatim za popravak defektnih Ье­ tonskih povrsina, osobito za ispunjavanje gnijezda i skoljki. Mogu se izradivati i specijalni tanki Ье­ tonski zidovi, ploce i drugi elementi upravljanjem mlaza па povrsinu jednostrane oplate pred kojom је ce1icna mrefa ili slicna armatura. Torkretirani su slojevi betona јН morta mnogo cvrsCi i otporniji od slojeva izradenih Ыl0 kojim drugim nacinom, ра је to glavna prednost torkretiranja. InjektfranJe.Ovaj пасјп ugrac1ivanja primjenjuје se za .ispunjavanje cementnim mlijekom ili тог­ tom smjese 1 : 1 do 1 : 3 pukotina u gotovom Ье­ tonu, kamenu, kamenom tlu i sl. Strojevi za injektiranje nazivaju se cementni injektori. U konusni kotao injektora, kojem је sadrzaj 80-200 1, dovodi se pripravljeno cementno m1ijeko ili mort ра se pod tlakom 6-15 atmosfera potiskuje u armiranu gumenu cijev i kroz mlaznik па kraju cijevi ubrizgava u ociscene i za injektiranje pripravljene pukotine lli гире. Prelddanje I пasшУlјanје betonfranja. -Kad se betoniranje teme!ja, zidova i slicnih elemenata тога privremeno prekinuti (»od danas do sutra«), onda treba poravnanu povrsinu zavrsnog sloja unakrsno izbrazdati, а krajeve slojeva zavrsiti stepenasto. Stepenasti zavrseci vlazne betonske mjesavine mogu se zavrsiti nabijanjem pod kutem 450-60' pr~ma horizontali, а kosine treba takoder izbrazdati. Slojeve plasticne betonske mjesavine treba zavrsiti stepenasto ротоеи provizornih pregrada od dasaka iIј od nasuho slozene opeke. Dobro је u poravnane povrsine zavrsnogslojapozabadati 10-15 ст duge trnove od otpadaka sipaka za аг­ maturu, а gomju polovinu svakog tma ostaviti da strsi izvan povrsine i prihv8'ti slijedeci betonski sloj. Betonifanje stupova nije uputno prekidati nize od lezajnih рl0Ьа greda koje se oslanjaju па stup. Лkо se u visokim stupovima ipak betoniranje то- га prekinuti, onda se sloj тога zavrsiti horizontalnom nabrazdanom povrsinom. Betoniranje greda treba izvrsiti bez prekidanja, а ako se ipak mora prekinuti~ onda prekid шога biti u srednjoj trecini raspona grede i tacпо okomit па os grede (sl. 507). Prije nastavka betoniranja treba povrsine ро­ novno nabrazdati (ohrapaviti) te ih dobro ocistiti i oprati. U prvu mjesavinu koja се se ugradivati povrh prekinutog sloja treba staviti vise се­ mentai pijeska nego sto zahtijeva normalni sastav te mjesavine. То se moze postici i tanjim namazom cementnog morta preko nabrazdane povrsine. Propisi izricito zabranjuju nekada§nji пасјп da se prije nastavka betoniranja stare povrsine samo poliju cementnim mlijekom јег se pokazal0 da' se tim па~iпопiпероsti!e potrebna povezanost starijeg i novijeg sloja.
\

ф.... St~p~17asto p,.~kida77;t DtftJn,'ran./a SKrt/a77ftm'prO,.'xorn";' prt''!Pa'da t1dopt'lre,
r.:Itz;iatlll pTupada и t1plat,.

":50

51. 507. Prekidanje betoniranja u uzdui.nim elementima
BetonfranJe pri n1skoj temperaturi. Vrl0 је ора­ sno i riskantno betoniranje pri niskoj temperaturi, tj. ispod +5 С, а pogotovu ispod ±ООС. Ako svjezu betonsku mjesavinu p:rije pocetka vezanja cementa zahvati negativna temperatura, mjesavina се se smrznuti i upropastiti јег vezanje nece poceti ni poslije odmrzavanja, nego се se тје­ savina raspasti. Cim pocne proces vezanja, razvija se u mjesavini topIina koja bi eventualno i nadvladala 'negativnu vanjsku temperaturu. Tada bi se proces vezanja mogao dovrsiti, аН је to riskantпо, pogotovu kad pri negativnoj temperaturi пе dolazi do otvrdnjavanja mjesavine. Tek kad svjeza mjesavina toliko otvrdne da јој је nosivost 80-100 kр/ст , пе moze se vise smrznuti, аН se zbog usporenog iIј nikakvog daljnjeg otvrdnjavaпја тога odgoditi uklanjanje oplate. ' Kad ipak izvanredne priIike zahtijevaju betoniгапје РГЈ niskoj temperaturi, onda treba mjesavinu pripravljati u toplom prostoru upotrebom ugrijanog agregata i ugrijane vode. Ugrijavanje neka ne bude iznad 40 0С јег bi veea temperatura smetala pravilnom vezanju cementa. Сјт se ugrijana mjesavina ugradi, treba је odmah pokriti i omotati da se sprijeci obla<1ivanje i pospjesi vezaпје. Dobro је daIjnje ugrijavanje uzarenim koksom јН drugim ресјта, рагот i sl., ali ne pretjeгапо. Cim se ustanovi da је vezanje prestal0 а тје­ savina dovoljno otvrdnula, moze se zagrijavanje obustaviti. Ро na.sim propisima mora se uklanjan;e oplata i skela s elemenata betoniranih рп temperaturi nitoj od +5'С odgoditi ,а onoliko dana koliko је dana iza betoniranja trajala takva temperatura.
0 З

271
/

Za neodgodivo betoniranje рп niskoj temperaturi preporucuje se upotreba aluminatnog се­ menta. Uza sve mjere opreza pri betoniranju па niskoj temperaturi treba prije uklanjanja. skela i oplata. dobro pregledati da li је ostvareno vezanje cementa i da li је beton dovoljno otvrdnuo za predvideno naprezanje. Dogada se da smrzavanje zahvati samo povrsinske dijelove betoniranih elemenata. Takve dijelove treba potpuno otuci i povrsine ocistiti, ра ako је preostali dio potpuno cwst, moze se nad njim nastaviti betoniranje.. Betoniranje pod vodom. Za betoniranje u vodi treba pripraviti vlamu betonsku mjesavinu eventualno s dodatkom hidraulicnog vapna koje pomaze dase sprijeci »ispiranje« cementa ·iz тје­ savine. Mjesavina se upusta па pripravljeno dno u oplati ili omedenom prostoru ротоси lijevaka ili ротоси specijalnih sanduka s vratascima па doпјој strani koja se u vodi mogu otvoriti. Betonska se mjesavina upusta па dno ili па vec betonirane slojeve kroz spomenute lijevke i1i spustanjem sanduka tako da sto тапје dolazi u doticaj s vodom. Mjesavina treba da s dna lijevka ili sanduka sto neposrednije s~igne па podlogu, а пе da и nekoj visini pada' kroz vodu. Takvim bi padanjem nastalo ispiranje cementa, ра bi mjesto cvrste mase mjesavine nastala rijetka mjesavina agregata i cementnog mulja. Voda и oplati ili jami mora biti mirna. Beto· пјгапје pojedinog dijela пе smije se prekidati sve dok se пе stigne iznad povrsine vode .
OP~E~TO О ОРLЛТАМА

П, ра se racuna da se daske debele 24 mm za oplatu mogu upotrebljavati samo trokratno, а platice i gredice peterokratno. Za skelu, odn6sno za ро­ dupiranje oplate, predvic1ena је petorostruka иро­ treba dasaka i desetorostruka. upotreba gredica. Detaljniji podaci о 4rvenim oplatama slijede u obrazlozenju pojedinih vrsta zidnih elemenata.

Oplate od сеПспо! lima. Rjede se od celicnog Нта izraduju oplate za zidove i zidne elemente, а cesce kalupi i sablone za armiranobetonske stropne i slicne elemente, а jos cesce za razlicite betonske i armiranobetonske prefabrikate. Prili_kom obrazlozenja takvih elemenata dat се se i osnovni podaci о njihovim oplatama. Oplaie оо iperplo& 1 leson1tploea. Za опе Ье­ tonske i щmiгапоЬеtопskе elemente koji se песе zbukati ni oblagati, а ,povrsine јт moraju biti ravпе i glatke, upotrebljavaju se specijali1e oplate od Sperploca i lesonitploca. Takve su oplate novija dostignuca gradevinske tehnike koja su za zidne idonje stropne .betonske povrsine istisnule nekadasnju upotrebu oplata od blanjanih dasaka i се­ licnih limova.

S perploce za grac1evinske oplate izraduju se tvornicki od zdravog bukovog furnira 'liјерlјепјет vodootpomim feno1nim ljepilom. Debljine su plofa 15, 18 i 20 тт, а povrsine 125 '120 i 250 '150 сш. Рilјепјеш se od tih velicina dobivaju potrebne тanје povrsine. Tezina рlоее debele 15 тт iznosi oko 10 kg/m 2 (sl. 508а). . Oplata оо ~erploCa moze ·se koristiti 30 do 35 puta, eventualno i vise. Lesonitploee izraduju se od sitnih vlakanaca bukovog drveta koja se poo visokim tlakom liјере vodootpomim fenolnim ljepilom. Za oplate se proizvode ploee debele 5,8 i 10 тт. Najveca је povrsina ploee 549 . 125ст od koje se рilјепјет dobivaju potrebni manjikomadi. Tezina ploee debele 10 тт iznosi oko 10 kg/m2• Lesonitploee se mogu koristiti kao oplata oko 20 puta. Za postavljanje i ukrucenje oplata od sperploca i lesonitploea upotrebljavaju se Пј specijalni celieni stupovi s potporama i horizontalnim guscim nizovima drvenih gredica koje pridrzavaju ploee (sl. 508а), ili drveni okviri visoki prema visini euue, povezani horizontalnim gredicama sarno pri gorпјој i donjoj strani (sl. 508Ь).

izdizanje, upustanje i vibriranje sve do projektirane visine zidova (sl. 509). Pri betoniranju u ротјспој oplati vrlo је vazno da betoniranje viSeg sloja uslijedi tek nakon otvrdnuca prije betoniranog nizeg sloja koji mora postici potrebnu nosivost. То se sve mora ипаргј­ jed ispitati i pokusima. dokazati, а tek onda pristupiti izvrsenju.

IzgublJene oplate. U posebnim se slucajevima neki elementi betoniraju u takvim oplatama i1i kalupima koji se poslije otvrdnjavanja ne mogu ili пе zele odstraniti nego ostaju stalno uz eleme~ nat. Takve SLl oplate dakle »izgubljene« za ponovпи upotrebu ра јт је ta karakteristika usla u naziv. U obrazlaganju elemenata upozorit се se па slucajeve izgubljenih oplata.
Pomlcne i kUzne op)ate. Nepovoljno је za izradu betonskih i armiranobetonskih elemenata 8to 'oplate i njihove skele-cestozahtijevaju vise posla i vremena nego svi ostali radovi па elementu. Zbog toga se nastoji izradu oplate pojednostavniti i ubrzati gdje је god to lnoguce. Jedan је takav nacin upotreba tzv. ротјспјЬ i kliznih oplata koje su osobito povoljne za tanje armiranobetonske zidove па veCim visinama, kao sto su прг. zidovi silosa, vodotornjeva, bazena i sl. Pomicna oplata sastoji se od uzduznih elanak visokih do 120 ст. Svaki clanak ima vanjsku i nutarnju stranicu (oplatu) koje se medusobno povezuju i ucvrscuju specijalnim vijcima ili sponkama. Clanci se postavljaju postepeno od pocetnog do zavrsnog kraja. Cim је postavljeno nekoJi.ko pocetnih elanaka, moze' se u njih upustati betonska mjesavina i nastavljati daljnjim slaganjem clanaka oplate. Cim se s upustanjem mjesavine odmaklood poeetIiih clanaka, mogu seoni vibrirati i postepeno napredovati s vibriranjem. Сјт su elanci oplate postavljeni do zavrsnog kraja, mogu se izdizati Пј pomicati еlапсј oplate pocetnog kraја za visinu buduceg sloja. Postepeno seizdizu ilipomicII_prema . gQr~~_g_~lJp.ji_~lanci. Iza izdizaпја clanaka slijedi upustanje mjesavine, iza .ири­ stanja slijedi vibriranje, а iza vibriranja daljnje

Pripravljena betonska mjesavina ugraduje se u unaprijed pripravljene i definitivno slozene oplate, kalupe ili sablone. То su uglavnom provizorniuredaji kojima је zadaca da buducem konstrиktiv­ пот elementu dadu projektirani oblik i velicinu, da omoguce pravilno nabijanje, vibriranje i otvrdnjavanje betonske mjesavine. Tada se oplate, kalupi ili sablone uklanjaju, а monolitni betonski ili armiranobetonski elementi ostaju kao samostalne i stabilne nosive konstrukcije. Oplate se postavljaju i provizorno ucvrscuju па роmоспе nosive elemente, . . odnosno . па s}(el~, . ра s njima tvore zajednicku сјеНпи. Da ta cjelina ispuni svoj zadatak, тогаји se strucnjaci pri пје­ zinoj izradi drzati osnovnog i glavnog pravila: Oplate i skele moraju biti tacne, cvrste i nepomicnе, а moraju se dati lako, bez pdtresanja i osteсеnја betonski1'l elemenata,razgraditi i ukloniti.
(

.

® ... Rad.,,~ /OX~ и rozrij~no/ duif777 ;~trr,/.,
zitl"ya,
1.2.00

itcL

51. 509. Red rada s pomiCnim oplatama za cetiri zida и cetiri fa.ze

Drvene oplate. Za zidove, stupove, grede i ploee najvise se upotrebljavaju oplate od jelovih dasaka i platica sa skelama od piljene i оЫе jelove grade. Za pricvrscenja ipovezivanja sluze cavli, zice, pijavice i specijalne spone. Prema nasim погтаmа oplate se izraduju od drvene grade IV klase (»grada za oplatu«). Istu gradu treba visekratno upotrebljavati i prekraja-

I
.1

I

U konkretnim sIucajevima za ротјспи oplatu dolaze u obzir sperploce i panelploce, а za betonsku mjesavinu upotreba brzoveznog, visokovrijednog i aluminatnog cementa. Юiznе oplate sИспе su pomienim, аН su clanci oplate udeseni tako da se bez rastavljanja mogu izdizati ротоси posebnih dizalica. Dizalice se топ­ tiraju оЬјепо па cijevne сеНепе skele. РП izdizaпји stranica oplate »klize« ро vanjskim povrsinaта betonskog zida. Da se smanji trenje prilikom klizanja i produzi trajnost clanaka, оызzu јт se nutarnje strane сеНспјт Нтom debelim 1,5 тт.
Uklanjanje (razgradnja) op)ata. Stranice oplata vertikalno opterecenih elemenata па cvrstim podlQgama (temeljima) mogu se uklanjati vec 2-3 dana iza betoniranja, osim ako је temperatura padala ispod +5 С.
0

51. 508. Prefabricirani

elвmenti

za oplate od Jperploca
"

I I

272

,
ј

I
I

Ј

i

i

273

Skele i oplate kOje· odozgo 1lisa strane nose elemenat opterecen·odozgo Иi s protivne strane, mogu se uklanjati tek рosliје potpunog Qtvrdnjavanja betona. Beton koji је potpuno otvrdnuo daје pod udarcima ееюеа jasan zvuk i dosta se te8ko obija. Beton koji niје potpuno otvrdnuo daje pod udarcima potmuo zvuk i lako se obija. Osim jednostavnog ispitivanja cekicem moraju se па svim vaznijim gradevinama za vrijeme"betoniranja uzimati pokusne kocke i gredice, ра prema rezultatima njihova ispitivanja mogu se odrediti pravilni rokovi za uklanjanje skela i oplata. Za najce8ce raspone armiranobetonskih elemenata (greda i ploea) u kojima је upotrijebljen се­ ment РС 250 i РС 3S0predvidjeli su ·nasi propisi kao normalne ove rokove: 10 dana, za elemente do 3 т raspona 20 dana, " " 3 do 6 m " 20 do 30 dana. " "preko 6 m " Ako зе za ·takve elemente upotrijebimjesavina s cementom РС 450, .skracuju se navedeni rokovi па polovicu, tj. 5, 10 i 10-15 dana. Navedeni rokovi vrijede samo onda ako је od pripravljanja mjesavine cijelo daljnje vrijeme temperaiura Ьilа iznad +5 0С, а ak.o nije;onda vrijede vec poznate odgode za uklanjanje skela i oplata. Propisi dozvoljavaju i krace rokove od navedenih, аН uz dokaz nosivosti i sigurnosti konstruktivnog elementa ргјје· predvidenog roka. Iz razgradenih dijelova oplata i skelatreba ро­ vaditi cavle, zice i spone, dijelove ocistiti,osusiti i spremi.ti ih za slijedecu upotrebu.
NEPREKIDANI DIJELOVI ZIDOVA I··NJIHOVE
·OPLATE

~koso

prikrojeni krajeavHma pribije па bocnu stranu .preoke па stranici, а donji se kraj pri'bija uz zabijeni kйCic, daka!ko uz kontrolu tacnosti viskom i libelom. Spomenute se daske ili letve nazivaju kosnici, а pribijaju se па svaku drugu precku· stranice, tj. .na razmacima ро 100 do 120 ст (sl. 510).

se .osl~jaju п~ n~sivi kostur (skelu) od stupova, poJasmh gredica 1 kosnika skrojenih od 8' 8 do 10 '10 ст jake piljene grade. Za эtuроvе i kosnike moze se upotrijebiti i оЫа grada promjera 12 do 14 ст. .

v

..

~
РtJрr~ё.,,; pп.lJ~1t

/Z9/~eI iuaпa.

v

u

~
1:20

{;;). __ .()рlа!а s ftostarom _« ~и:n;b 9,.NiI~Q ~&r Jo~"cm ..u.n~ do;lk~ ..!ин,,''' ,",1~џ

sr,q;

--

~""fi'("

.

",ie; t6'''4

.

~Jt~i

ziJ.,J

;::f".

Sl. 511. Varijanta jednostrane oplate za niski zid
Лkо. se upotrijebe daske,. onda· se stupovi rasporec1uJu па :rnedusobne razmake 80 do 100 ст, а ако se upotrijebe mosnice (platice), mogu se razшасј povecati па 1,20 do 1,50 т. Najprije se postavljaju stupovi ро tacno ustanovljenoj liniji dobivenoj prijenosom sa iice nanosne skele (ш potrebno odmicanje za debljinu ~a~aka Пј platica). Uz donji kraj stupaca postavljaJ1u 'Зе 11 .uzduinomsmjeгu pojasnegredice i fiksiraju zabijenim kocicima i klinovima, kako ·је vec opisano. Za zidove visoke do 1,40 m treba i go~je krajeve stupova medusobno povezati роја­ Snlffi g~~d~cama .t~ ih kod svakog drugog stupa poduprlJetl kosnlclma. Лkо su zidovi visoki 1,50 do 2,50 т, treba osim donje i gornje pojasne gredice staviti jos i srednju te i nju poduprijeti kod s~akog drugog stupa. Prema tome pojasne se. gredlce rasporeduj-u па visine 1,00 do 1,20 т. Stupovi, pojasne gredice i kosnici povezuju se medusobno celicnim pijavicama. Kosnki se upiru u ~lo ~rek~ podmetnute dascice koju .protiv ро­ ffilcanJa oSlgurava cvrsto zabijeni kocic i klinovi cijim se podbijanjem regulira tacnost vertikale ' stupa, odnosno oplate. Za opisani slueaj ucvrscenja svaki kosnik mora biti па svom gornjern i .donjem kraju рПот obraden tako da se sto bolje i sa 8to vecom povrsiпот sudara s poveznim elementima. Iта .i drugih naCina krojenja i ucvrEcenja kosnika, 8to се se obrazloiiti kod obostranih oplata, а moZe se primijeniti i kod jednostranih. . .. tJzdefinitiVno uevrscene· stupove stavljaju se d!1ske iliPla.tlliceU--ШdumОm-smјеrtI. Sa stupoVlma se provizomo povezuju јlј тanјiш cavlima

U poglavlju о temeljima (str. 77.")izlozeno је betoniranje temelja u .iskopani.m temeljnim јата- . та. То su slucajevi betoniranja eleтenata bez oplata. Temeljne јате umjesto oplata daju роје­ dinom elementu· oblik i dimenzije te omogu6uju ugradivanje i otvrdnjavanje mjesavine. Izvan zemlje moraju se zidovi .betonirati и jednostranim Нј obostranim oplatama. Niski zidov1 u jednostranlm орЈаtaшa. Najcesce su to rubni јН potporni zidovi izmedu vise i nize planirane povrsine zemljista ili su to nutarnji dijelovi vertikalno mjesovitih zidova od kameпа i betona.· Ako takvi zidovi ne prelaze visinu. od 60. ст, а iznimno i 80 ст, njihova se oplata sastavlja od gotovih, odnosno unaprijed pripravljenih stranica (vidi sliku 115). Najbolje је donji rub svake stranice prislanjati uz gredicu uzduzno polozenu ро tlu па vanjskoj strani oplate. Stranice se namjestaju па taCnu liniju pomocu viska sa zice nanosne skele i pomocu libele. Gredica se fiksira kocicima па razmacima ро 1,50 do 2,00 т. Коејсе treba za 2-4 ст odmaknuti od gredice ра u те­ duprostor staviti klinove. Podbijanjem klinova uz kontrolu viskom i libelom odrec1uje se tacna liniја donjeg ruba oplate (stranice), ра se k1inovi tada provizomo fiksiraju cavlima. Gornji тЬ 'Svake stranice namjesta se pomocu kracih dasaka Нј letava kojima se najprije gomji

p"p"'~l.,,; ~ojМ
~

kgltJJ".,tI"I6'

81. 510. lednostrana oplata za niski zid
Drugi је nacin sastavljanja niske jednostrane .oplate takav da se ~onji rub svake stranice mjesto uzdu!nim gredicama fiksira popreCnim daskama koje 'Зе, ро kontrolitacnosti,pribijaju cavlima па isti kйCic па ·koji se pJ;ibijaju Ikosnici (sl. 511).

Normalni ddov1 u Јеclnostranlm орlataшa. U jednostranim se oplatama najcesce betoniraju vanjski podrumski zidovi zgrada te raz1iciti potроrnј i njima slicni zidovi debeli 30 do 60 IDПl, а visoki 2,00 do 2,50 т. Za takve se zidove oplata sastavlja od 24 ·тт debelih dasaka јli od 48 mm debelihmosnica koje

I .ј

I

Sl. 512. Тп .varjjante. jednostrane. opliflf~ za vanjske podrumske & slzCne zzdove normalne vtszne i debljine

274

ј

I

275

ili specijalnim sponkama. Kad se postave prve dvije-tri unaprijed pokvasene daske (20-50 ст visoko), moze se upustati mjesavina i nabijati ро­ cetni slojevi, а pos1ije postavljanja dqJinjJh dasaka mogu se betonirati daljnji slojevi (sl. 512а). U predocenim primjerima pojasne gredice u pr- , vom redu povezuju stupove i kosnike, pafiksiraju njihove medusobne razmake. Те gredice пе preuzimaju Ьоспј tlak па stijene 'oplate onako, kako ga preuzimaju u dvostranim oplatama, u koјјта se gredice Jedne i 'druge strane medusobno povezuju usukanom zicom. U jednostranim орlа­ tama bocni pri tisak preuzimaju uglavnom stupovi i kosnici, ра ta dva elementa treba pravilno spajati i povezivati kako medusobno tako i s podlogorn;, Zbog toga se jednostrane oplate izraduju i bez рој asnih gredica, ali s kosnicima па svakom stupu (sl. 512Ь). Daljnja је varijanta jednostrana oplata s gusCim kosturom sastavljenim od dasaka pr.e&jeka 10 -2,4 ст. Osobito је pogodna za zidove koji msu viSi od 2 т (sl. 512с). Kosi zidovi u jednostranlm орlаtaша. То su najcesce potporni i slicni (obalni) zidovi kojima је о kQsa samo рlоЬа Нса ilј рlчh~ Нса i паНСја. Ak~ је kosina lica zida malena, moze se oplata sastaviti od stupova, pojasnih gredica i kosnika, и svemu kao za normalni zid, аН' gornje krajeve stupova treba poduprijeti daskama ili kraCim gredicama u smjeru protivnom od smjera' kosnika. Za zidove s vecom kosinom Нса,а osobito za zidove па n'agnutom terenu koji otezava јН ,опе­ mogucuje solidno upiranje kosnika u tl0, oplata

se sastavlja slicno kao za поrшаlпј zid, аlј bez kosnika. Umjesto kоэпikа obuhvaca se gornji (strseci) kraj svakog stupa parom drvenih klijesta kojima se drugi kraj pricvrscuje па kocic zabijen u viSe tl0 iza nalicja zida (sl. 513). Betoniranje kosog zida organizira se Нј s doпје ilј gornje strane. ра se prema tome daske орlа­ te postavljaju Нј postepeno Пј odmah za cijelt" visinu zida. Nisk1 zidov1 u obostranim oplatama. Zidovi visoki do 60 ст (eventualno i до 80 сш) betoniraju se u obostranim oplatama od kojih је jedan primjer prikazan па slici 115, gdje se daske oplate (stranice) пе oslanjaju па stupove nego па kolсе u zemlju zabijene i па gornjem kraju rnedusobпо povezane daskom. Na istom se principu mogu sloziti dvostrane oplate prema primjerima па slikama 510 i 511 ako se simetricno postavi i ро­ dupre jos jedna jednostrana oplata, ali se onda jedna i druga stranica moraju medusobno povezati па g~rnjoj i donjoj strani. Solidnija obostrana oplata za niske zidove izraduje se' od priredenih stranica tako da se blizu donjeg i gomjeg ruba svake str~nice uzdu~no postave\'j provizorno pricvrste pOJasne gredlce. Gornje se gredice moraju poduprijcti dascanim kosnicima, а допје prihvatiti horizontalno posta. vljenim poprecnimdaskama. Drugi kraj svakog kosnika i poprecne daske treba pribiti па cvrsto zabijeni kocic. Kosnici i daske stavljaju se па svaku drugu precku svake stranice, dakle па rnedusobne razmake ро 1,00 до 1,20 т. Suprotne gomje i доnје pojasne gredice treba kOO svakog kosnika me4usobno povezati dvostrukom раlјепот zicom promjera 3 do 4 mт, krajeve sastaviti i zicu ро sredini usukavati (uvrtati) ротоси cavla ili otpat·ka о od tanjih sipaka za a:rmaturu. Da se usukavanjem пе bi pretjeralo, то­ га se izmedu stranica, а dosta blizu fice, postaviti razuporna letva. Та letva ПlOга biti duga tacпо onoliko koliko је zid debeo (sl. 514)_ Prije betoniranja treba дпо u oplati oeistiti, oplatu dobro namociti, mjesavinu pravilno ири­ stati i solidno nabijati. Сјm se паЫјапјет stigne do pojedine razuporne precke, treba је izvaditi. Usukana fica ostaje zauvijek u betonu. Krajevi se fice prije rastavljanja oplate presijecaju ostrim klije~tinia.~ . Normalni zidov1 u
орlаtaша

Ovakve зu oplate pogodne osobito za betoniraпје srednjih zidova u etafama, а pogotovu u podruши i па tlu. Z1dovi u орЈаtaшa sa stupovlma, gredlcama I kosnlclma. NajCe~ce se srednji zidovi u роdrшni­ та, podnofjima i оni zidovi koji se nastavljaju iz ·tla betoni'raju u obostranim oplatama koje se sastavljaju kao dvije jednostrane oplate prikazane па slici512. Prrkazanoj desnoj strani oplate treba dOOati isto takvu lijevu, аН ih treba medusobno povezati usukanim ficama s razupornim letvama, kako је opisano u OOlomku pred оујт (sl. 516). Iша vise varijanata takvih oplata. Tako se npr. izraduju oplate sa stupovima od dasaka debelih 24 mm i ~irokih 10 сш, medusobno razmaknutih ро 40 do 60 ст. U visini od 30, 65, 70 i 90 ст па stupove se pribijaju konzolni dascani рrilо~ј da se па пјш nalegnu pojasne gredice presjeka 8' 8 do 10 '10 ст. Oplate tanjih zidova mogu se poduprijeti јednim; а debljih dvjema 'kosniciтa од да­ sak.a. Kosnici se cavlima pribijaju па gomjoj strani па dascani stup, а па "donjoj па dascani kocre (ako је oplata па tlu) Пј па provizorno ugrac1eni komad gredice u stropnoj konstrukciji (ako је oplata u katovima). Povezivanje usukanim ficama i razupiranje vec је пaprijed opisano (sl. 517). Daljnja је varijanta obostrana oplata od samih dasa!ca. Ona је u svemu slicna naprijed opisanoj i па slici 517 prikazanoj oplati, ali su pojasne gredice sastavljene od dviju mec:1usobno cavlima pove~ih dasaka (sl.518).
Џdоvl u рощ1Ш1m. I kllmlm drvenbn орЈаtaшa. Za visoke betonske zidove i vanjske zidove vi~e­ katnih zgrada иорсе ne odgovaraju oplate s kosni. сјта јег "bi· јт' mjesto 'upiranja ЬПо predaleko. ,ZbOg toga se kominiraju druge vrste oplate, а те411 njima i "еС spominjane klizne oplate. Jedan vrl0 jednostavan tip pomicne (ргетје­ stive) oplate sastoji se оо parova stupaca kojima је presjek 10' 10 ст, а visina 1,50 т. Svaki par

Sl. S14. Niski l.id u obostranoj oplati

bez pojasnih greпајрпје

dlca. Za svaku se stranu pripravljaju

trougli pravokutninosioci od piljene grade pre-

ј:

1.0

51. 513. Niski kosi '1.id u jednostranoj oplati

sjeka 10' 10 ст. Svaki nosilac imapodnicu (kao kracu katetu) 'kojoj sena jednom kraju pricvr~cиje stup (kao duza kateta), а blizu drugog kraја kosnik (kao blpotenuza) kojem se gomji kraj povezuje' sa stupom о bliш njegova gomj~g kraja. Paralelno sa spomenutim postavlja 'se drugi kosnik koji podupire stup таl0 nife оо sredine njegove visine. Svaki se sastav uevr§euje celicnom pijavicom i osigurava da§canim priloskom protiv posmika.

\t

I I

i

Ovakvi se trokutni nosioci pos'tavljaju па теrazmake ро 80 do 100 ст na jednoj i drugoj strani buduceg zida. Na nutarnje im se strane рготоmо pricVr~cuju daske oplate, i to па jednoj strani do pune visine, а па drugoj postepeno preтa napretku betoniranja. Svaki' se par suprotnih nosilaca u svakoj trecini visine povemje dvostrukom исот iznad 'koje је razupoma letva, kako је rastumaceno kOO niske obostrai1e oplate (sl. 515). Ovakve oplate ne treba posebno pricmcivati za tl0 јН 'konstrukciju јег ukupna teZina slofene oplate dovoljno prijeci пјеzinо pomicanje, ~to јрзk treba рпје betoniranja kontrolirati. Сiшрrп, Ье­ tonski sloj u oplati stegne, пета vi~e opasnosti р<>­ micanja ni·uslijed··vece-sile·jer--to о otvrdnuti Ье-. tonski sloj ne dozvoljava.
4шоЬпе

51. 515. Obostrana oplata

nQппillnevisine

Ье1. pojasnih gredica l.а l.id

i debljine

276

Ј

I

277

Рr/d'r'L.~-;-.~r--_ _"
"'tI";~~._

kzj" IttJtrntJt

1/»"'-....u-t-....

S!IIPO"i, Kt1"'"~" ,. 1N'/~,."e
{J.'I"~"" /~".,'s."t:1 О mt:d'iuolm"""
'f"IZz:",ak",

1ЈаЈЈе ikfye ........ "'. l-#тт

.p'td,·"._ - __ о f~·f., Ю'f6,

"""lJ"

,,; " tltФ~'''''' i u'tk /

J.tI "11 .",;,'..

vlja ро sest dasaka. Oplati pripadaju jos prizmaticne betonske razupore kojima duiina odgovara debljini zida. Те su razupore izradene s kruznom uzduinom supljinom s promjerom nesto vecim od promjera celiCnih spona. Те spone imaju па jednoj strani glavu, а па drugoj navoj s maticom i podloznom ploeicom. Parovi stupova rasporeduju se па medusobne razmake ро 1,00 т zajedno s оЬјеmа pocetnim daskama oplate, s umetnutim betonskim razuporaта i ргоturепim sponama. Tako slozeni сlапсј namjestaju se па mjesto buduceg zida, odnosno па vec betonirani dio istog zida, ра па povrsinu tog zida sjedaju betonske razupore. Tada se pritegnu matice па svim donjim sponama, postavljaju se ostale . daske, pritezu matice gomjih spona, i zid se normalno betonira sve do gornjih гubova zavrsnih dasaka oplate, а to је visina 1,20 т racuпајисј od donjeg ruba pocetnih dasaka (sl. 519).

!JltI71J~"'~ /JН1t1maz.anctlersle 111' 11" ~rc", ё;"';n~ sprm. " "Jи.~;

1>i<~
Si.steтnc

"RAPID«

А ItJD"'(Jm~t,.ti:rk(l.

sJ/ea
51. 516. Obostrana oplata sa stupovima, gredicama
~
I

kosniciтa

==~~
--

_______
Ј

I~,~______~1.~~ __
1---------' i--

Ј

r------+

t--------i I-------J
t----------i~------~

i

-

1:.fO

;.'<

AltstJ7tfJmtfr. slrt'Ctl

tlijtltl oplate

B~tDnJJtI ,.сuро'М .3 prulnj"'" i sfrtr;."j;m lrd~'" l~l;l, sponl!.

51. 520. Oplata Ье1. stupova, gredica i kosnika (sistem »Rapid«)

!
I
.~

/%9'/~tl

,:zyana
., s 5'0

1

I
f: .. о

51. 518. Obostrana oplata od samih dasaka

ј
I I I '[

I

AJs(JlI(Jm~triiSk(1, .rJ/~ ~q "';~/a cplate

&to71SNa.

,.t:UU7'0ra $ ~ij­ IrtJm /,wf1rttjakoтf, matirt1m i ptullt1inom 'р!о;&'ипn

":50

TI(u:.,.t

AI(1(J11(Jm~tTi;3k4 SN;~a

51. 517. Obostrana oplata sa stupoviтa i kosnicima od dasaka· .

stupaca је па gornjem kraju povezan dvjema da~k~~ . .Osim toga se p~rovi stupaca mogu spojiti cell~m.m sponama, ра Је па donjem i па gornjem kraJu .stupa u tu svrhu provrtana rupa. Takve rupe moraju biti Ј па pocetnoЦl i па zavrsnom komadu daske u 'svakom сlankи oplate. ·Upotrebljavaju se blanjane daske debele 30 do 35 mm siroke oko 20 ст, а u svaki clanak obicno se sta:

81. 519. lednostavna pomicna (kli1.na) oplata od blanjanih dasaka

Kad betonska mjesavina u oplati dosta otv.rdne, popustaju se matice i izvlace spone, а сјјеli se clanak oplate izdize toliko da se rupe pocetnih dasaka podudaraju s rupama ispod gomje рlоЬе ЬеtопiгаДQg zidз:. :к.IQ~_t~_~ . I1.lpeprovlace i pritezu spone, а tako i па goniJoj strani, ра se nastavlja betoniranje u daljnjoj visini od 1,20 т.

Zidovl u орЈаtaшa bez stupova, gredica i ko.. snika. Као drugi primjer obostrane oplate za visoke zidove i vanjske ·betonske zidove u visekatnim zgradamn uzima se premjestiva oplata sistema »Rapid«. Za stranice oplate upotrebljavaju se blanjane daske debele 25 'do 50 тт, siroke 25 do 30 ст, а duge samo 1,00 т. Daljnji su sastavni dije'lovi prizmaticne betonske razupore kroz koje se provlace spone od plosnatog celika. Na jednom је kraju spone fiksna glava od celika profila т 60' 30' 5,5. Duzina је glave 5-6 ст veca od sirine daske, ра јој krajevi hvataju ро 2,5 do 3 ст gomji rub donje i donji rub gornje daske (kad је spona postavljena u sredinu visine srednje daske). Ova glava јта trokutno ројасanје da pravi kut bude osiguran. Na drugom је kraju spone pomicni zasun od istog profilnog celika i iste duzine kao glava. Kroz rupu па sredini tog zasuna provlaci se slobodni пај эропе па kojem su pravokutne rupe za debljine zidova. U te rupe zabija se celicni klin, ра se tako medusobno povezuju ро sest dasaka jedne i sest druge strane oplate (sl. 520). Rastavljanje oplate i sastavljanje za betoniranje visih slojeva analogno је onome za vec opi. sane premjestive oplate,

278

279

1

I

Zavojni zidovl u obostranim орЈаtaшa. Za zavojdijelove betonskih zidova агааије se oplata od okomito postavljenih dasaka manjih sirina. Те se daske oslanjaju па segmentno krojene remenate sastavljene od dva reda medusobno cavlima spojenih dasaka. Remenati se rasporeduju па mеаи­ sobnim razmacima ро 40 do 60 ст па cijeloj visini zida, а oslanjaju se па vertikalne stupove ро­ duprt~ kosnicima kao 5tO su poduprti i ostali stupovi oplate (sl. 521).
пе

Kadapocetak ili zavrsetak zida treba da bude
specijalno jormiran, npr. s djelomicno okomitim
а djelomicno skosenim stranama prema licu јН паНсји zida, опда se prema projektiranom obliku mora sastaviti posebna stranica оо dasaka koje se medusobno пе povezuju ravnim preckama пе­

Ne smije se zaboraviti da је рпје betoniranja zida uz otvor za vrata potrebno ugraditi drvene kladice ili uloske па koje се se pricvrstiti dovratnik. Лkо niје drugacije predvitfeno, treba u svaku spaletu u svakoj trecini visine vrata ugraditi drveпи kladicu s dimenzijama oko 10' 4,5 . 4,5, tako pritesani da јој је presjek trapeznog oblik~ (sl.
523Ь).

go preckama od dasaka tako skrojenlh da odgovaraju predvidenom obliku. Takvim se preckama daske stranice povezuju па svakih 50 do 60 ст. Qve se stranice ите6и u oplatu zida i oslanjajq па okomito postavljene i па оЬје strane oplate _pribijene letve, daske ili gredice (sI. 522с).

varaju mjerama i obliku spaleta, а daske se mellusobno povezuju preckama od specijalno skrojenih dasak.a. Тзkvе se stranice umecu u glavnu oplatu i ucvrscuju па poznati пасin (sl. 524а i с). U istom smislu izratfuju se i stranice za kose prozorske spalete (sl. 524Ь). Za тanје (osobito podrumske) prozore uшесе se u oplatu unaprijed pripravljeni cetvorostrani

=--

8J.lll1ilil8i- !~~4-

,

"'0

PPtJjjek А-А

ZCl"'Jna t1P/t:lf« «1 ,.~r,lrtZl"t:1 ~;~_
m~ tltиaJa.

ф. . Narni p,.elrit6'

pml/t1J~i11J'a ха pDd'nit'u armI1Y11UJ.6e!e,71.sJog ~аdУ(1ја/рr~m(1 pт~~j~Ju р«/ @/

их t1fr"r I',.,,!а s

. KcmbT1111Тr11tZ""''I'Y:IZиpor-:rrd 'rf~t~"

ululr«n« l,'as

f'

71а i kosa Jpaleta .s ,ristupltom

;./0 y~ Dp/tZ ~

prill.!ruuтna па Ta .. ,.,~

r/~~r.t _z~,,(?.iJ709

a'rjela

6;4:50

s

i=10

8l. 524.

Росесј

i zavr!eci u.z otvore prtstupctma

1.а

prozore s

8l. 521. Obostrana oplata zavojnog zida

PREKIDANI DIJELOVI 1 SASTAVI ZIOOVA OD ВЕТОNЛ

Najcesci su prekidi zidova, njihovi poceci i zavr5eci te prekidi uz otvore za vrata i prozore. Zidovi se prekidaju i kod raznih sastava kao 5tO su uglovi, sudaranja, krizanja, istaci i udubine, а stuроуј su takoder prekida.ni оо ktatki"d1jelovi"zidova. Za betoniranje prekidanih dijelova treba prirediti posebnu oplatu ili u oplatu zida umetnuti odgovarajuce kalupe (sablone).
Pocecll zavriecl zidova. Za najobicniji таvnј ро­ cetak ili zavrsetak zida treba u oplatuzidapostaviti i па odmjerenom mjestu ucvrstiti unaprijed

@...A!t.ron()тetrrisJa.
.shca .,.av71Of;T~.

lidQ

роЈ @

4 : 2.0

8l. 522. Poceci ili zavrJeci (prekidi) zidova u oplatama

8l. 523. Ravni poeetak ili 1.avr§etak 1.ida

vrata

u1.

otvor za

pripravljenu stranicu. Stranica se па оЬа svoja ruba oslanja па letve, daske i1i gredice vertikalno postavljene i pribijene па glavnu op]atu zida (sl. 522а i d). Ako poeetak ili zavrsetak zida treba izraditi Ье? ostrih bridova, tj. 5 пјшоујт тanјјт ili vecim otupljenjem, pricvrscuju se. uz rubove posebпо obratfene daske ili letve (51. 522Ь).
Ьоспа

Ро&с1 i zavrleci uz otvore u zldovima. Ako otvori u zidovima' nisu siri od 2,00 т, glavna se oplata obicIio пе prekida (osim ako је па tom mjestu potreban prolaz za vrijeme rada). Na тје­ sta poeetka i zavr5etka otvora umece se i ucvrscuje odgovarajuca stranica. Za ravne pocetke i zavr§etke (~palete) uz otvor koje najvise odgovaraju za vrata umecu se ravne stranice, kao 8to је predoeeno na slici 522а (sl. 523а). .

I

Ј!

I

I

Za betoniranje nadvoja паd otvorom treba prirediti podnicu i umetnuti је u gIavnu oplatu tako da јој se krajevi oslanjaju па gomje rubove straniса za spalete. Лkо је raspon otv()ra veci od 1,00 т, treba рodniси па njezinoj sredini pothvatiti gredicom, а krajeve gredice osloniti па gomje т­ bove dasCanih podloZaka pribijenih па oplatu (sl. 523с). za prozore najce8ce odgQyaraju Apa1ete s рп­ stupcima па vanjskoj strani 5' 12 ст. Za takve Spalete izrattuju se stranice od dasaka koje odgo-

81. 525. DaSCani ka1up

1.ll

podrumski

РТО1.0Т

280

ј

I

281

dascani kalup koji se s vanjskih strana oplate cvrscuje Cavlima (sl. 525).

pгi­

Uglovl. U praksi su pravokutni uglovi najcesci sastavi dvaju betonskih zidova, dok su siljasti i tupi uglovi rjedi. Pravokutni uglovi betoniraju se теаи oplatama jednog i drugog zida, аН se vanjske stranice оЬа­ dviju oplata moraju produ.ziti do samog ugla, а nutarnje skratiti do samog kuta. U taj kut treba postaviti stup па koji се s.e prisloniti i pricvrstiti krajevi oplate jednog i drugog zida. Na uglu treЬа da se krajevi oplate jednog i drugogzida prislanjaju i pricvrscuju svaki па svoj stup. Та se dva stupa povezuju s опјш trecim u kutu dvostrukom iicom iznad dijagonalno umetnute razuporne letve s vec poznatim usukavanjem zice (sl.
526а).

kutu. U jedan i drugi kut иеЬа staviti zajednicki stup za oplatri glavnog i prikljucnog zida. Nasuprot tima stupovima пеЬа rasporediti dva stupa па vanjskoj strani oplate glavnog zida. Svaki vanjski stup treba povezati sa suprotnim kutnim stuрот i оЬа kutna stupa medusobno. Povezuje se poznatim nacinom dvostrukom usukanom zicom iznad razuporne letve (sl. S27a).

VerdkaJnl Istad I шIаыn. Pred ршtkот i iza zavrsetka istaka mora se g1avna oplata pravil-

prekinuti, а ispred toga prekida treba postaviti posebni сlanзk oplate kojemu su pri jednom i drugom паји pribijene daiCan~ stranice .za boene strane istaka. Takav clanak mora imati svoje stupove, а njima nasuprot rasporec.1:uju se stupovi neprekidane strane oplate. Stupovi istaka povezuju se poznatim nacinom sa stupovima protivne straпе (sl. S29a).

по

dni se rubovi jedne i druge daske pravilno pritesu da pravilno prionu па oplatu па koju se provizorпо рпЬјјаји cavlima. Za raspore u koje се se ugrac.1:ivati cjevovodi stav1jaju se u oplate vece ili manje da~cane sablone pravokutnog presjeka s· tгi stranice (sl.
529с).

~------"~----~

Pri izradi svih takvih ~a1;>lona treba paziti da one budu dovoljno cvrsto ugradene kako se prilikom betoniranja ne bi pomaknule s odredenog mjesta, а da se prilikom uklanjanja op1ate dadu lako odvojiti bez pretjeranog kidanja dasaka i bez пЬanја i otkidanja rubova i bridova betonskih elemenata. . StQpovI. Naeelno se stupovi rade od armiranog betona. Od obicnog se betona stupovi rade onda kada ne treba paziti da dimenzije presj~ka budu 8to manje nego su moida pozeljne bas vece dimenzije. U 'nekim slucajevima mogli Ьј se masivniji stupovi zidati od opeke, а1{ se zbog boljeg odolijevanja vlazi i mnogo vece trajnosti betona odluсије па betoniranje. Za sastavljanje oplata stupova vrijede isti prinсјрј ·kao za oplate zidova, аН se obicno stranice i оЫп pripra~ljaju па tesarskom radilistu, ра se gotovi dijelovi па mjestu·· ugrac.1:ivanja saтo sastavlj~ju i podupiru. Za stupove· kvadraticnog i1i pravokutnog presieka izгас:!u.1џ se vec poznate cetiri stranice

@... Рrаvоkцfnо
da ranјt.

1"tnuptn-no kt,.a

.su-

@... KosoRut710 sudara7l/e .. : 20

i

IIIUktZneJ ;t~a

Sl. 527. Sudaranja betonskih zidova (pravokutno koso)

@... Prt1""Kufl1; и9ао

U istom se smislu sastavlja i povezuje oplata za koso sudaranje, аН se svakom ·kutnom stupu mora pravilno pritesati stranica uz kosinu (sl. S27b).
Кriianja. Za pra,vokutna krii.anja oplate se prekidaju u sva cetiri kuta. U svaki se kut stavlja zajednicki stup za stranice oplate jednog i drugog zida. Suprotni se stupovi mec.1:usobnopovezuju usukanom iicom u smjeru jednog i drugog zida (sl. S28a). Sve .