P. 1
Život i djelo Vladimira Ćopića [veći dio zbornika]

Život i djelo Vladimira Ćopića [veći dio zbornika]

|Views: 178|Likes:
Published by ml_kaldana

More info:

Published by: ml_kaldana on Nov 16, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/07/2014

pdf

text

original

CENTAR ZA INISTOR,IJU RADNICKOG POKRETA, I NOR ISTRE, HRVATSINOG PRIMOIRJA I GOR,SKOGKOT,ARA _ RIJEK,A

Posebno iadanje lSv. 7

REDAKOIJSKI Dr

ODBOR

Srlarvolj,u;b Cvetkorvii Du5an Davi'dovii Ante Glavidid

Dr Bosiljlka Janjatovi'i Ivo KovadiC Mihae'l Solbolevski

GLAVNJ I ODGOVORNI Ivo Kovadii

UP,EDNIK

UREDNIK Dr Bosiljka Janjatovii

TISAK >Rijedka rti,skara(

zrvoT r DJELO
VLADIMIRA CopICA
IVlaterijali sa znanstvenog sktlpa odrZanog l. | 2. listopada 1976. tt ,Senj,u

RIJEKA, 1978.

je vezana ruz Copi'iev ,rad i djerlovanje u jugoslavenskom i rmediu,narodnom ko,m,urnirstidkorm rpokretru. Da bis,rno to mogli pos'tidi, ,zamis,li,li smo rda se analiti'drki rSto d,ulblje ,i ,Sire g,ahwate gotovo sva rrazdoibtrja copiceva livora i stvarala5tva, podev5i o,d 'rnlados,ti i Skolovanja, sud,jdlovanja m o,ktobars'koj revoluciji, aktivnog rdjelovanja ,u rardnirdko,mtporkretu iu zerrnl,ji do 1925. god. i nakon rto,ga u ern-igracirji, lpa sve ,do rnjegcyva ,s,urdjelovarnrja ,S,panjolskom ru graclansrkorm rratu i povratku ru Mostkvru gdije u rproljeie 1939. god. tragidno zavriava'svoj Zivot. Srmat'ramo rda ie ovdkav prisrtrqp navedeinoj p,rob'lematici ibiti ,ne samo nas normalni po'li,tidtki din i rna5 izraa poSiova'nja i zahvalno,srti prema ,ovo,m istaknuto,m revol'uciornanu i ,njegovu d,jol,u vei i na5a obavsy4 rda se oibjektivrno orsvi,jetle ,one ,vrijednosti irde:jnog rfonrda i bogate revqliu,cionanne prajkse koj,e s,r.rbirle istinslci izraz Copi,ieva opredjeljenja i stvaralastva. Takvim p,r:istulporn 'sveobu,hvatnijeg ,sagle,davanrja ,mrukotrrpnog puta jugo,slaverns,kih ko,murnisrtai iz'laska KPJ na ,Siroki ,kol'os,jek historije bolje ie se rrazr-lmjeti osnove 'na5ih'sada5rnjirh s,trem,ljenja ,u i,zgradnji socijaLlistirdtkorg 6armourp,r'av,nog dnu5tva i rna5ih stajali5ta u 'mechlna'nod,nirmordnosi,ma. T,o ;ie, nadamo se, istodoibno biti i na5 prinos njegovanju revo,lucionarnih tradicija i jugoslavansko,g socijalistdkog patriotizma kao nepresu5nog izvor:a inspiracije i ,mobilizacij'e za nov'a dostignuia i ciljeve u kontinuiranorm ,kretanj,u na5e revolucije. 'nonmalno teii i dbaviti svojru zatda6u, pre,C,laDa tbi ovaj rs'k,r.rrp rm,o,gao Ze,mo 'da njime ,nulkovod.i ,rad'no ti'jelo ru sastavLl: dr Slavoilju,b Cvetko,vii, viSi naudni s'uradnirk Institut,a za savremenu 'istoriju ,r.r Beograd,u, rprorf. Vlado rO,S,trii,enanstverni as'isrtent Institruta za histo,rijru rraclrnidikog pokreta Hrvatsike u Zagr'ebu, prof. Mihae,l Sobolevs,ki, kusto,s Muzeja nanodne revolucijrs - Rijeci, prof. Ante Glavidii, lkustos Gra,dskqg ,muzej,a u ,Senju i prof. Ivo Kovadii,,dir,ektor Centra za tr,istoniju radnidkog pokreta i NOR Istre, Hrvatrs'kog pri,mo'rja i GorSkog ,ko,tara ru Rirjeci. Molimo i'menovarnedmigove ,da zauzm'u rsvo,ja rrnje,srta da otrpodnemo i s radom skrr-lpa"

IVICA RACAN, predsjednik Vladirnira copiia

Odbora za proslavu 85-godi5njice rodenja

D'nu,garice j 'dnugovi, ,tema o'vog znanstvenog srkupa ie >>Liv,oti djelo V'ladimira Copiian. Riijed je o is,talhnuto,mdlanu i ru,kovodioc,u na5e .Pa,rtije i borcru za os,lobotlenje rradnidlke lkrlase Jugoslavi,je ru periordu izmeclu dva svjetstka 'rata. Ti'me jednirn di'jelorm izvr',Savamo na5u rd,uZnosrti obavezu da svestranije orsvijetrlirno Corpi,iev doprimos u ,srtvaranjnr i izgradivan,ju rna5e Pantije rLr njernoj rmrulkotrrpno,ji td5koj ,revol,ucionarnoj rborrbi. Uvje,ren san da de sudionici ovog sikupa kvalitetno prirdonijeti izvrS,avanju ove ,obaveze. Stoga rnedu govoniti o pojerdinim aspdl$i,ma Copiriwa Liv,ota i ,rada. Pokiu,Sat iu o ntjemru rprogovoriti iz drugorg ugla: rkrorz ruktlpnost rrevolucionarne bo,rbe na5e Partije i revolu'ciije ikoja je ostvarena i ,koija se os'tvanujrg- goVotrirrno o nijeno,m ikonl.i,nuitertu. ,Na to rmi idajru pra,vo rdinjenice: bez dnugova po,p,ut Copiia, koji ,srurevolrurcionannoj bo,,rrbina5e Fartirje posvetlli sav svoj Liiot, ne bi tbilo reznhata tkoje biljeZi na5a revo'lu,cija i naSe socijalisti,dko druStvo danas. eirnjenica [e ,da je revorlucionarni hod na5e Fartil'e rbio mruko,trpan i

IeLak - ali ba5 ,s,toga uspjesan; jer danas ie valjda jasrno: pobjeiluie samo o,naj pokret )koji je ,sposoban rda sagledava 'nru,Znost,tkoji se s,tvaralatk'i sruodava s konkretnirn ruvjetima i u tome traii rpolaane os[lc/ve za svojil.r revolucionarnu djel'atnost. Nikakvi objektivni ,uvjeti sami po sdbri ne nr,ijenjaju dru5tvo. C,injenica je da zu se u razliditiLm etaparrna naSe revoltrcije i borbe na5e Partije rpostavljali ,razlidi'ti konkretni zadaci ikoje je rtrdbatro o'srtva,rivati. Ali, rpromatrwno iz rurgla kon'tinruiteta naSe rrevol,ucije: rsam'o uspjeSno, s,tvaraladko izvr5avanje zadataka u jednoj etapi oimogtr,iava 'da se postave ,i izvr5e novi zadaci ,u id'ucoj. U torn s,mislu, revol,uciornarno djelovanje rdrugova pop,ut Corpiia nije s,tvar rpro$losti vei ,stvar ,dana5n'jice, a na5a obaveza i duZnost da svestranije osvijetlirrno njirhov 'dopri,nos na5 je tdiulg,rko'liiko lprema vlas,tito,j revolLrci,onarnoj pro,S'los,ti, to:liko i tprema Vlastitoj 'suv'rernenoisti. UostaLl,om,zar nas na to ne orbavezru,jei Copii izgovorivii 1925. gordine na bu,ri.oaskom sud,u u Zagr{bg: orJa du va5u ozu'd,u p,rimiti ,sa najveii'm miro,m, vjrerujuci da de histor:ija u svoj'oj osudi dati pravo meni<. I tkada Lrnu ta >hi,storilia< 'daje za rpravo, to je ,r.-rrpravo zalo rSto ,je revolucionanna lborba kojoj je ,on 'dao svoj rdspril6s uspj'eSno voclena, S,to je na5a ,revolttcija uspje5no os'tvarena i osrtvanurje ,se 'danas, rustprkos rsvoji,m plirnama i o,sekama. porput CoSagledavanje i ocjenjivanje rrevoluci,onannog rrada rdnu,gorva piia zahtijeva da se sagleda za5to je borba na5e Par'tije i na5a revolucija birla uspj,e5na, te za5to j,e ,i ,danas uspje5na. Mislm da odgovarajudi na to pitanje, isto,d,ob,no ,i ordgovaram'o na pitainje: tkalkav je i u de'mm se sastoii dop,rirnos na5e irevolnrciije rnariksirsrti;d1kojLteo,riji i rpralrsi 'socijalizma kao svjetskog procesa. U tom tpravau iu pdku5ati samo rpone5rto naznaditi. Najprije rne6,to o odno$u nase rPartije i rnanksizma. Kroz. rrevolucioInarnru UorrU'ir,rkojru 3'e vodi'la i vordi 'nasa Partitja, 'taj je ordnos gradlen 'd'ttlgotrajno, i u toj je ,borbi udvr5iivan ili korigiran. Ti,q9 je izgr,atlivan i stvaralad"ki 'doprinos-rnase revorlrucije 'marksistiiilkoj teoriji i rp'raksi' 'Rezultat je' ali i p,retpostaivrka vlasti,tog revoluciornarnog puta, da SKJ ne lretirra rnanksiram kao dogm,u, lnego [(ao 'u]putst'vo za tad, kao iivu rnaniku za revolu'cio' 'raavoj'u samonarutu dr,u5tvenu akci;inr fl.I rsuvremeno,m svijetu i poseJbno ru upravnog socijalisrti'6kog dnurstva. Sam Marx je ,isticao da rrnar,ksizam nije fflozo'fiiji ,o neko,m idealnom 'd,rru,5tvu,vei ormZje nauke i znanja ru rrulkama radniidke kl,ase, u njenoj bonbi za oslo;boclenj,e snaga 'koje ve.i postoj'e ru njed,ri,ma postojedeg rd,rulstva. Za tMarxa ,ikomu,nizam nije rs'ta'nje koje treba di b,ude trrspostav,ljeno. Irdeal lprema lkome ,stvarnorst rtreba rda se up,ravlja, vei stvarni pokret 'kOji urkida sada5nje rstanje<. istoga na5a Partija Marxove uputstvo vlastitoj ipraksi i teom'isli shvaia i p,rittrvaia tkao jedno rsrpecirfidrro 'rnarJ<sizma ,odraz revol'urcionar,ne riji. Za nas ,je revo'luciona,rna teorija piakse, a istovremeno i njern rputdkaz. Kako,to ikaZe Erdvand Kar,delj: "Mi, iromruLnisti, ne Zelimo rda ib,udemo n'i dorgrnatidari ,ni 'dokrtri'nari koji rnarnei.u prarksi ikalupe lkoje &ri'srtorija vi6e rne podnosi, niti prag'matidari i empiridari koji rse gtlbe ,tr zaorstalim 'slojevima ,dnu,Stvene svijestiu. Mi, j,ugoslavenski ko,mtlnisti o sru\r'rem,enoj mar,ksistidkorj teoriji, rne sutdimo ni na temelju nad,mrud,rivanja o tome koji 1je ma,ikisizam ,jedini pravi", ved sa'mo po to,me koli,ko ,je ona ('marksi;stidka feorija) ru 'stanjru da ,mij'enja p'raksu rdovjeka rda i ,druStva, koiliiko je oma ,qposorbrna postane duhovno oruiZje rradnidke klase i d,r'urgihprogresivnih 'dnurbtvenih snaga. ,I ,danas, ,uqpostavljanjem samoupravljarnja, na5a rradrnidikatklasa ima to o,r,ulje rte, ikao 'rez,urltat i dosadaiMarxa: marksistidka njeg torka naSe revoluoije, moZemo re6i parafrazrraiuii

10

lieill-"'i k

i.

"r

teori,ja ima svoju ,materijaln'u ,srn&guu radrnirku rsamoup'ravlja'du, a ovaj svoje ,duhovno oruZje ru maNksistiikoj teoriji. Kada rtalko govori,mo o svo,m stva'raladkom ,doprinosu marksizrnu, onda to rdinimo s,toga Sto j,e za nas ,nije zav,rSirla lklasicirma rnartksizma marksizam diva nau,ka koja svoj rzvoj i lenjinizma, vei se rnqprekirdrno'razvija i ra5dlanjuje u lpovezanosrti s propraksa. blemima koje nqprekirdno otvara sve ,Si,ra i sloZenija ,socijalirstirdika Uo'stdlom socijalizam rje rpos,tao Siroko rasprostranjena praksa u velikorm di'jelu 'svijeta. Zato rmanksizarn, i rkao ,teo,rija i tkao irdeologija, ne ,moZe biti i nije vi5e usmjerena samo na klasrni ,sukorb i'zmecl'r.rrad,nidke klase i tb,urLoazije, izmedu socijalizma i kapita,lizma, ve( ,se s,ve vi,Se ,mora oikretati proburjednors,tirrna i prorb'le'mi,ma ,same socijarlistidke p,rakse. Stoga ,se suvremena ,mariksistidka t,eorija ne moZe vir5e ,svoditi na revo'lucionannu apologetiku socijalistidke pr:akse nasup,rot kapitalistidkoj. To je moglo biti, donekle rraznmljivo u rrazdobrljru bortbe za adrtavantje rprvih socijalisti,6kih revolucij,a, danas viSe nije. NaSa rmarksistidka m'isao, dakle, ,m,o'ra biti kritidka prema vlastitoj praksi. Tome su j,ugoslave,nski ,kom'u'nirsti dava'li i 'dajru pre's,urdni doprinos. ,na5e'Komunistidke ParUostalom, kako to lkaZe ,drug Tito: "Bitno obiljeZjre tije rp,reds,tavljala je i rdalje p'redstavlja i njeina ,sposobnos,t ,da sama se,be kritirdki i stalno preis,pituj,e, izgrattruje svolju politiku, oblike organiziranja i metode dj,eLev31.ja u srkladu sa ,konlkr'etnim zadaci,man. NaSa Par,tija j,e uvije,k ,nastojala, s vir5e ili ,manje u'spjoha, rda tbruderkrirtirdna)p're,masvojoj vla'krititka ibila je ordgovorsti,toj i ,Sirroj dr,r.r,Stvenojpraksi. A[i njena ,d,nu]Stvena na i s,tvaraladka, o,na ie tkritilkovala da bi stvarala, a ne samo ,da razgrad,uje. Za5to sam 'se toliko zadritao na pitanju stvaraladkog odnos,a na5e Partije prema marksisrti'6koj ur-is'li? 'Prije svega zato ,Sto je to ,pretpo'stavka i lezulrtat na'Se socijali,stidrke revo'l,ucije. To je i konstanta u kontin'uitet,u ,borbe za Pantij,u, od rnjenog o,snivanja tpa,do danas, za njeno graden'je u irdej'ne-porli,tidki jedirnstvonru, dvnsto organizirantr snagu, oslo'bode,nr.r ord orporrtunizma i selkta5tva, ,dogmatiama i frrakciorna'Sltva.Ta ,b'onba za Par'tijru bila je' i ijest, bonba za rzgradw.anje sam,ostalne platforme, st,rategije i taktike u vla' stitim uvjeti'ma. 'Ova ,boriba nije bila ilagana i .pravoliinij,ska, ali zahvaljujuii njoj rrr KPJ je ras,la spoznaija 'da je jadanje Pantije mogruie 'samo na bazi veieg o,samostaljivanja u izgraclivanju vlastite polititdke linije 'revolucionarne bo,rbe. Ta se ,tendencifa np,r. posebmo izrazirl.a u ,sve ,jadem zatr,t,jevu da CK K,PJ treba da tbude u zemlji, a ne u ,inozemstvu. To je Partiji omoguiilo da pos,tane samostalna ,sna,ga jutgosrlavenslkog radnridkqg pokreta, 'da p'ravilno ocjenjruje ,stvannu sitruaci'ju u zeml,ji i da 'se ,ve:Les najr$l1i- rradrnidkirm masama i svim naprednim snagama; Odlu6ujuie u svemu tome bio je dolazak na delo KPJ dnuga Tirta -'revol'ucio,na,ra i manksista koji je teoriii i pra'ksi socijalizma i socirjalistidkog ,samourpravl'janja dao i daje nep'rocjenjiv stvaraladki ,dorprinos. Brzo se pokazalo rda s,u se 'p,revarili svi u iKo,mirntennikoji su KPJ odricali birlo tkoju rperspektivu, ili je vei 'otpisali - je'r je rta KP Jrugobila vrlo brrzo ,u s,tanju 'da 1941. godirne rpovede ,narode i ,n2,1sr{nsrs'ti slavije tr osrloibodiladki rat i ,revoliu,cij,u. Kornadno, zauzrmanje p,ravi'lne polititke KPJ o nacional'nom 'pita,nju rbi'lo je od izvanrednog znadenja za stvaranje Sirokqg ,svenarod,no,g 'fronta pod vodstvo,m KIPJ, za polkretanje orruZane bonbe rprotiv fa5istidrkog okupatora i njeno prerastanrje u soci,jalisti'dku revol'uciiju. Tako je KPJ bila predvodnitk jed.,nog od rnajorigirnalnijih otblika narodnoors,trotbodiladkog rata i socijalistidke rrevolucije u suvremerno,m svijetu.

11

KPJ je ,relativno jbrrzo nakon orruZane ifaze revol,ucije ,temelj:ito prreispi-administiatala dotada5rnji put razvirtka i ,metode iagradrnje socijaiiz'ma u ,samoruipravlijanja livno-crernitrailirstidkoj fazi i ordl,udno o,tvorrila, uvotlenjem kao drurStvenog, ,rerprodru,hcionogordnosa, novu etapu sam,orulprratrl4nog socijalizma. Po;kazalo se da je o,stvarivanje ,radnidkog i drrurs,wenorg samo,ipravljanja veorma sloZe,ni ,dugor.odan,proces, mealutim, rSKJ rje bio iposoban rda se s tim srtva,ralad,ki,sruodi i iprroinalazi rjesenja i ordgovore na otvorena pitanja, proble,m.e i proturje,dno,sti u ,razvojnr na5eg ,5qgijalistidkorg ,drurStva. Up,ravo to dirni i danas. U tko'ntirnuitet na5e revol,u,cije spada i rkorntinruitet 'borjbe za ,nezavisnost, samostalrnost, svoj,u ,revolucij,u, ,svoj ptjlt ru socijatizam. To se naro,dito odnosi rna surkob rsa staljinizrnom, dijom Zntvo.m je hio i Corpid. Danas je vei i Siroko 'u svijetl.r poznato da je ,Rezoluci;jom irnifor.rrrtbi,roa Zestorkim napai dom na KPJ i ,naS socijalistidki razvoj zaprarvo rnagovije5ten jedan [risrto,rijs,ki ne,minovan lkonfli'kt u 'rnetilunarodno'm ,radnirdkom pdkretu. To je bio prrvi otvoreni ,surkorbiizmetlu birrokratskog rkoncepta o socijatlis,tid,koj d,riavi i putovima 'razvtl:ka so,ci5'al'izmau svirjet.ru- i antirdogmatstkog prirlaza i dem,okratskog rkonce,pta socijalis,ti'drkog d,.rr,Stva. Taj koncept, naravno, nis,mo mi izmislili da 'bi,smo ,tirme ,postali lpronalazadi rnekog Inovog ,rnodela socijalizma, vei se on ,raclao 'i orblirkovao rkao rezurltat ikonkretnifrr ,r.rvjeta revolucionarne borbe ,u ,naSoj zern*lji i duibokih promijena u ,sviiietu (od,no'sno sagledavanja tih prormjerna ;i ,kretanja u svi,jetu i adekvatno,g p,os,tavljanja pre'|ma rnji,ma) Dogadaji su potvndili ,da ,dileme rprerd rkoji'ma sru se nadli jugoslaven.^skikomunirs'ti nisru ,bille neS,to rsilrutdaijno, Initi rnesto 'samo na$e. Poikazalo se da 'sru to, ,u stvari, bile di'lerme daljrnjerg razvoja socijalizma i ko'd ,u svijetu, i da 'se sa ,nji'rna s,u,sreiru i nanoge dru,ge partije i zemlje. 11! i Ali, raz-rjeSavanju tih ,dilema, ,dali smo, ,prvi i kada je to ibiio najteZe, veliki stvaraladlki rd.orprirnos. Tei:nja,ka po'lirtidkoj au,tonorm'no,sti ,revolucionarnog porkreta Jrurgosrlavije bila je tzraz ,poitrebe da se ,revolucionanna akcija ,jugorslavens,kihtkomunista i radnidkog poikreta ru ojrsl'i1i osloibodi ,svih ,pritisatka i stega ,koji su tom ,pokretu otezavali da rp,ronalazi ,najadekvatnije putove, rnetorde i s,redstva za revol'tlcio,nannru rbofbu. 'S 'd,nuige rsrtirane, na5a ,Pantija, ,kao samostalan, revoltruoionaran i stvaraladki faktor, cr:pirla je i crpi svoju snagu iz pwezanosti sa ,svojorm radnridkom klasorm i narodnim rnasama. Samo na osnovi takvih samostalnih izvora ,svoje ,snage Partija je ,mogla i ,rnoZe voditi revolucijru. Ukratko, narodnoosldbodiladka ,bo,rtbai ,socijalistidka revolru,cija, praktidlki i teoretski kornflikt KPJ ,sa ,s,taldini,s,tidkim dogmatizmom, izgradnja samo,up,raVljanja (njegovih teoretSkith rtemeltja i prakrtidnih rje,Se'nja), odig,ravanje znai.ajtne,u'troge u rrazvijanjm pdkreta nesvnstavanja i ,u oibli,kovanj,g njegovog pnaktidno,politidkog i i'dejnog koncepta, ,stavovi SKJ ,u rrnedunar ro,d'no'm ,koirnunistid,kom pokr,e'tru, itd. zna(ajan str ,dqpri'nos nase revolucije ma,r:ksirstidkoj .teorifi i pra,ksi socija'lizma kao svjets,kog procesa. S,toga ne t'rdba vide nagla5avati da ovo ,ne hi birlo rnog,uie da plerjade revotruciornarnih prega,laca ,na5e Partije ni's,u dale 'svoj neophodan doprirnos. Porku5ao sam saimo pordsjetirti na rto kakvoj rzu to revo'luciji i rrevo,lrucionarnoj bor,bi ,Partije dali doprinos Copii i drnu,gidrn:igovi, ,jer rbez toga je, iini mi se, nemoguie ,do rkraja ocijenti i ,rasvijetliti njrihov zvot i njrihovo djelo.

,12

Dr Vinko Antii SKOLOVANJE VLADIMIRA COPTCN I SUDJELOVANJE U OMLADINSKOM POKRETU
U tokru svojrih vjekova - u kojirna je birlo napretka, zastda i padowa - grad Senj je davao i sinove kojih se dje,la i danas,spo,minju. I kada je ,r.r,pnarvo ri'jred o jodn'om od t,ih sinova, rijed o 'Zi.votrui djeiu Vladimira C o p i i a* (a koja 5s rizgovara ba5 na senj,slkom tlu), tu osobitost grada pord Nehajerrn valja i spro,memr,ti.Za 'po1.vin4r te o'sobitosti valjra navesti p'otreban b,roj tih irnena. Neki ,su od tih Sen'ja,na dod,u5e "velid rne maleniho, kako je za F,ranjru Horvata KiSa i d'nuge s,tvaraoce rekao lknjiievni histonidar i lknitidar Antun Barac,L dnugi opet jate zra6e u hrvatsko,j kulttlri, a nelki imajm vidno mjesto u politidki,m i kultrurni,m'a zbivanj;irna jrugoslaven'skim' Metlu njrima je i Vladimir Copi6.

No, njernu sru p,retrhodi,li rrrnogi d,nu,gi Senjani. Tajko se u iskqpini senj' skih poslanika meilu prvima kronolo5ki javljaju Silvestar BedriCif i Grgur Senjanin. Znataja,n je, nrai'rne, njihov ud,io u radu glagoljske triskare ,u Senju potkraj XV i podetrkom XVI stoljeCa.2 Za nji'ma, u XVII i XVIII storljeiu, po opsegu i ,raznovrsnosti diela djelrujnr Pavao Ritter Vitezovil (I652-I7L3), svojevrstan lkulturni ,pregalac,s i Mateia Antun Kuhqtevii (1697-1772), pjesnik d stradalnik.a "{ popis znameni,tih S,enjana u XIX i podetkorm XX s,t. i j,e o,pserZan i razn'ovrstan. U nj spadaj,u lpro,fesor i pisac Emanuel (Manojlo, (1824-1907),0 bogotulane) Sladovi6 (1819-1957),6 profesor lrtan llauiek strovski pis'ac Cvjetko Gruber (1843-1914),? i grafi,6arr, knjiZar i nakladhlk Gavro Grilnhut (1849-1906).8 U prirod,nirn znano,stirrna ,reilaju se Narcis Damin (1845-1905), zoolo'g,eLjudettit Rossi (1850-1932), botanldar,lo i Krub,ave se lvan RaPovijesno'm znarno,Sdu noslav Babi6 (1875-1953), zoo'log11. detit (1834-1914),1' Dane Gruber (L856-1927)r3 i Viktor Riiosecchi (1879-

ska lijeva inteligencija 1918-1945", Zagreb 1970. na vi5e mjesta. Prema svemu, treba dakle pisatti Copii.

15

l94l).r4 Nije ro'tlen u senju, ali se ovdje s,kolovao i djelovao kao, profiesor te se bravio povijeSiu grada: Mite Magd.i6 ,(1847-1928), ,r.bdom iz Og,rili,na.15 Kao sveudirli'Sni profersor i geogralfislki pris,ac irs,tide se ,senj,anin Pe{ar Matkoyii (1830-1898),16 a ikao rli'ngvista Ateksander Lochmer (1852-1916).'? prurbli,cistidlki djrelujlt Vinko KriSkovil (1861-1952),tB Nikota Vtahovii (1865_1910),r, Ivan Krajai (roel. ,1877)20 vatroslav (stavko) cihtar (1s96-196g), to;l i t9_!_ryi i_knj,izevnriim rado,m.21 rzrazlto kao rknjrizev,nici ,stvaraju virgit'bevtii ,(1858-1902)," Milan Gruber (roc1. r864yzt- t zvonimir vuketii i(1g761947),24 s'e na rknjiZevno,m poljm nar,ordito isti,6u vjenceslav Novak aili itasB1?9t),:: Siluije Strahimir Kranjdevit (1365-1908),%'Mitan Ogrizovi| (j.877_ !?2s)," Juliie Rorauer (1859-1972)28 i Milutin cihtar Nehajiv (18g0-1931).,, K1o poznati:ie rprivrednike valja spormem.rtiLadisrava Krajaia (tasz-tqz{i)* i Dragutina Vlahovi1a (1890-1924).31 Politidlki jre djelovao i ostao zabil,jeden u povijesti kao osobifi pnoti'vni,k bana ,Khuena Hedervaryja ser{ra,nin Tosip Grianii (1844-r907).t' za Senj se,uvijek zanimao, a ttui"d,ito pos,l,ije o,stob,odenj'a na obnovi gr,ad,a,vuk Kraiat (u,mro 19621.s2 senju ji odnasao i U smatrao se Senjrani,nom revolucionarni b,arac Emit Cop (1894_1969).84 ,Posebno se moie_- i,zdvojirti dop,rinos senjrana ri Senjain,kri hrvatskoj k_azali5noj urmj,etnos,ti. _Vei su spormenuti Senjani pisoi ,.drarrnskih djela: v". Nwak, J. Rorauer, S. S. Kranjrdevii, M. Ogrizovil, M. C. Nehajev, te pnevo-doprinos dilac ShakeE)€area vinko Kri5kovii. Ali, ,ne moze izos,tati ni rkaSlisJu brai'e Hreljianovii, lkoji su por,ijeklom ,iz Senja, a rro,tteni su q veroni: Guido Hreljanovi1 (1860-193tu 1 lio Hretjanovii (tAO+-tgOS).3sU Senjiu sg: p?\, d'odene tri ,p,oznate glurmice: Savka Omdi,kus (1888),3?BeIa Krte2a (1896)38i Nevenka Krmpoti1-Tomaii1 (j'903).3s susjednog je J,urjeva dramIz slka 'umjetnica Nada Babi6 (1903-1951).40 !og1-dn:o, krugu znam_e_nitihSenjana pripada p,o svome politidkorn djelovarljnr vladimir copi6 (1891-1939), ru mno,go dern,u zas,eb,ni polava, ,revoluci,onar,-novinar, j,edan od rukovodilaca Kp-Jugoslavije :i spanjoisiloi brouc. No, r.rr1copLiia i u vezi s ,njegovirm skol,ovanjenn u senju tr,ebi spornenu,ti jai ,i Paula Rogiia (rod. 1892). Rodern je u iujednom iurj,evu, Cbpiiev je vr5njak, Slkoilskidrnrg-i prijatelj,,u g,irnnazijsrki,rn,danirma,u Senj,u, a i^kasnije, bio je profeso,r senj;srkegirmnazi,je i stal,no ie interes,irao ,u nupredak sonja.ri Svi rsru^ti S'enljani voljeil,i svoje ",rodi5te drago*, kako je svoj rodni grad s. rKranjdevii u pjesnai Na Neluiu. S tiim giadom vezivale su Iazv'39 -s. ih vi5e-,ili manje dvrste veze, nav,naial,i su u nj, i,l,i su dak u qjemu Zivjeli i djetrovali. Kranjrdeviri je bio po'nosan sto s,e r',odio u S,eniu. Kao rd,evetnaesto. godi5nji mladii 'u s-,vojoj rrodendansikoj destiflki Ju,rju Matij,i Sp,o,re,nr on u'prarr/okl,ikde:- oSenj ,rne_je r9dio, a tro je rdos,ta,da trrpoznate ouvstva moja..42 I u- svoj;irn rpjesimama Kranjdevii se do,tide Senja s pohvalo,m ("najljep5i j" rsv'jeta<, ,>sta,rodavni grado, o,mjrl,iroden-goidu, ,,it*" \luj "bdinske hri,di., dilke<, >>z\atnakruna svrih Hrvatau). A siusrrev5ise nr Z,adru s rmladim Vlad.irnirom Nazonom, ,dok je Kranjdevii zirvi,oru sarajevu, o,n je i tada izrazi,o ,svoju ljrubav pnema rodnorm kraiju rijediimar )rcle rnene! Moiarn i ,do dva prtu "u Eodinu amo, ,da se nadi5em tog zr,aka, da se nagledarn tog rroro i tog ,i<r.sa..., dd, baS toga kr5a! Pa i te nase bijecle. Moram u Senj .l...ng vjenc-eslav Novak je talkoctrer s poetskim zanosom pirsao o Senjru: 'Da, Senju,rno:j; s,to mi je rnajka ru:km,gu rrnile rrli svojite, Sto,rni je slatka u srou taj11a iz. koila hrvatrskih rljepota, Sto mi je orko nad naoljim,i iutil,i, to si rni ti, ,senj,u, u ilijepo,m obitavaliStu hirvatislkoga mi ro'da! ustraj, Senjru rnoj! Bit i,es- Ziv, ibit^ie5

t6

I a

I i
I

miad, bit des srretan<.aa os,i,m n'j,ih, i d,rugi su se sjecali ,SvoBa senja. Miilan Ogrizovii potv,rdi,o 1j,e'to svojirm pseudornirrnorm M.", a p6s,red,no i "Senjanin pseudonimom >U'skok Mirlovanu.45Slidno je u6irnio i Vladrirqir Copii d,av$ris,ebi ilegalno ime ,,SenjJkon, Sto odit,o govori rda je ,njegovo sjreianj,e na ,ro,dni grad bilo Zrivo i njemu drago. A vo,lio je ,da ga i po,sjeti tt<adaje to rnorgao. On j,e u s\lome Senju proveo djetinjstvo i djedadke dane, a u Zagrebu d,ane studij,a. ,A,li, o m,ladom copiiu, o senjsko,m girnnazijalou i zagrobad,ko,m stru,d'ent'u,dosad nije pos,ebno pisano. Njegov zivotopis ,podinje ,se oibridno poslrje prvog svjetskog rata. Tako je udinio Bozi,dar Mas,larid pis;r.rii svoju enciklopedij,sk,u bilje5rkru o V. C,opiinr (Enoirklopedija Jugoislavijle 2, Zagreb 1956, str. 611), Sto n'e za6uduje ako se zna da d,o tada ni,kakav veiri piirlog rrije biro roibjav,lj,eno to,me ,revol,uc.io,nar,u. rnlado,m Copiiu ,vi:Sesu nanrri,salli O nesto_kas,nije lVlatija Uradina6 i Ivan odak,a? ali i oni rrnalo, ne p,r,ikazavsi podrobnro ni senjko ni zagrebadiko razdo,blj,e Copiieva Livo,ta. Opravdano j,e, stoga, bi,l,o da se'na znansrtvenom rskup,u ,o zivotru i dje,lu colpiiia u poseib,noj termi obnadi bas ml,adi cropii. To,me je i posveieno ovo dzlaganje. ono se rdorrnaV. Co,piia (1) i Senja m vrijreml Copiiewa svo,drina prikaz no,diterljsiko,g Sko,lovanja (2), ,njegovo Srk'olovanj,e senju (3) rte su,djelovanje u omladinu skom potkretu g;mnazijalca Copiia u isto,m gradru (4) ,i za ,riii"-e stiudi;ja u Zagreb;u (5).

1. Copii u roditeljskom

d.omu

Otac Vladi,mirra C,opiia, Jovan - Jovo Corpii, p,o nanordrlorsti Sribin, ro_ dom je iz Like, iz ,okorli'ce Donjeg Lapca, iz rmjesta Smb, zaselak sruvaja. U s,enj ise dos,elirorsedamdes,etih go,diina (orko 1g75)."po zanrimanjnr b,io je kiojad. U Senju 's,e ,ozenio Marijiorm Londarii, Hrvatrioom, rodeno,m senliankomi Iz njihova braka no,dilo ,se o,s,moro djeoe, ,pet sinova - Josip, Stjepan, Duro, Milan i Vladirmir - i tri kieri - Jelka, Mi,I[<a i ,A.nika.Kako "je b,rak bio mje5ovit, p,ravors,lavca i ,kato'llkinj,e, to rse ogl,eda ri ru orno doba orbaveznrorn krstenjiu djrece - naizmjenidno s,u jedna krstena u ikatorlidiko;i, a dnuga u prravo,slavn'oj crkvi. Naj,mladi s,iin Vladirrnir, roden. g, krste"n je _g4gihgJ*l, po pravosrlannao,morbredu.a8 P'orodica Jovana copiia z,ivjela je ru senjnr slaib,o, si,romasrki, na pe,riferiji grada, p'ovqdeno, ,u ma,lqi kuiicl. Iako j,e Jovan, ,r.r Senj doSao radi zarade, nje nije ,b,ilo mn'ogo. stoga se, uz krojadki, bavio ,i sitnim oibu,iars,kim obrtom.izraduj,uii o,djeiu_ i orbuiu uglavnorm za ,s,eljake ,iz o,kolic,e sen,jra.ae j" 9.ro. i ?yog* u prravosJannoj crkvi 'u Senjm, ,kako se d,obro sjeiajm Vladimii,novi Slko,lski ,dr,u,govi Nilkola Kab,alins' i pavle Rogii.51 I sam Vladirmir potvrduje ida s.u mm djetirqjstvo i ,rnladorst pro,ili >u teskim ,uvjetirna<, da je ,pore'd ude4,j1apomagao u o'6evu zanalu, a lz ta,radio kao kamenor,ezac i u poljop,nivredi.s2 I Copriiev drug i prijatelj ia o,snovne Srkotre Vence l-ondanir6 sjeia se 'da su ,se obojica ne sarm,o igrali po vrtovirma olko kuie da sru >zajedno i5ii sa blagom na pasu, sakupljali d,r'va po Tnbiusnjaku, prod.avali porroi" ,t gr'adu i d'ono,sili vodu u ka,blirna iz Travice., te iSli loviti ribe. To,me d,o. daje: >S[oboid,nogr-,remena za nas je bilo malo jer j,e tnebalo p,o,magati roditelj,im,a, b'iila je to velika p,orod,ica (mis,ti na Copidevu, op. V. A.) koja je mno,go trebala a zarade su bile malene..s3
2 Zivot i djelo Vladim,ira Copida

17

I C'opidev prvi ,biograf, Matija Uradi,n, nav,odi da se Vladirnr,ir ,rodio vu po,rodirci",il dok je 'njegov drugi biog,raf, brojnoj i siu'omadnoj obrtnidkoj Ivan Odak, ru to,me preciznijri oslanjajnrii se i na pod,atke iz Copi6eve autob,iografije, koj'u prvi i objavljuje.ss O rmladom Cop,idu m Senjru pi5e i Mihaefi Sobolevski u rsvolme ,feljrtonu u ,rijedkorm Novom listu ,i b,ro5uri >Vl,adirnir C'o,piin.s Konaldno, si,rornar5tvo Corpiieve rporodice ,u Senju lpotvrduje i najnovije rsvljed,odanstvo, sje,ianje Pavla Rogiia, koj,i o udenriku Copiiu kaie da ukod lkuie nije irm,aoni najo,snovnije mo,gnrino'sti za Skolski 'r:ad. ... i >Sta viSe, 1ja miis'li,m da nije imao ni potrebn*i'h u,dZbenilka,'a orkakvim pomoinim s,redstvima, rlektiri i sl. 'da i ne govorim..s? U tako sino,ma5noj porrod,ici nijre ni bilo rmoguie da sva djeca, 'makar s,amo ,mutsika, pos'lije ro,srovne Skole nastave Skoloruianje. Tako je s'amo najrnrladi rs,in V,ladrirnir ,upuien u girrnnaaiju u svolme r,odnorm gradiu. braii i sestrama zrul se malo. B,rat Duro, dini Lnade, o Vladimirovoj ratu. ViSe rse, medutim, zr:la g bratu Mise, porginuo j,e u prvom svj,ot'stko,m lanu. Sudjelovao jre ,u okt'o,barskoj revo'luciji i gractrandkom ratru u Rtlsiji i vratio ,s,e u Jrugoslavijru.ssU povod'u afere D,i,amantstei,n bio je zatvoren s brato,rn Vladi'rniroim (uz dmrge: Sirnru Milj.u5a, ,Nikolu Pupavca, Nitko,lu Tooslobodio doroviia), b,io je izveden pred lsud, koji je, meilutim, ,sve ,o,ptuZene opflr,Zbe u nedostatku dokaza.se Mi'lan je ,i nadalj,e bio proganjan. Posljednji put bi,o je u Senj,u 1935. illi 1936, poslije dega je otiKao ,u Spanjo,lsku rirtamo se iboinio po{p,ut br,ata Vladimira, na stranri republi,kanske vojske pro,t,iv faSizrma. P,osrllie pov'ladenja riz Spanjol'$ke bio je u jodnom 'fr'ancusikorm logo,ru u ,kojem,u je i zavr5io svoj Zivot za v,riijerme njemadke orkm,paoije F,ra'ncuske.B0 ,Od osrnoro ,djeoe Jova,na Copi,ia jedino ,je sin Vladri,m,ir, dakrle, posl,ije ,morgao steiii gimnazijsko ob,razovanje. Iako \se gimnazija naosnrovne ,S,korl,e lazi,l,a u is,to,m gradu u lkojemu je porodica Cop:ii Zirvjetra,ni Vlad,imirr s,e ne b,i mloga'o ,lako 'Skolovati bez sti,pendij,e. O,n tsam navodi da je gi,mnazijnr p,olazi,o zato t5to je 'dobi,o stipendij,u, a 'prirnao ju je, rkako ie 'se vidjeti, u svima g,imnaziijslkirrn razredirna.

2. Senj u vrijeme Copiteva ikolovania U vrij'eme dolaska Jovana Copiia u Senj 70.ih godina XIX 'stoljeia, nastanj,enja u ,ovorm p,rimo,rskorm grad,u ,i zasnivanjra rporoidlice, grad pod Nehajem ni kao g,radSko naselje ni kao,l'urka nije viSe bi'o u ,proovatu. Svoj rp'rocvat Se,nj je doZivio ne5to r,an,ijs, u rprvoj po,lovici XIX st., kada je izgradena i tporto,m reil<onstnuirana (1833-1843) cesta zyarrtd"J,orzefi'na,te ;j'e posluZirla za d:ov'ou-d,rva u Senj kao tad:a najjadu hlku Hrvats,kog pnimorja, p,roko ikoje 'se odvijao prolrnet Zita, i,ndu,strijske i lkolonijalne norb'e.Sluiita je tad,a, pa i kasnije, i bosanskom zaletXu. Ali, toj trgovini i aktivnosti s'enjstke l,uJkezadana su dva jaka ru,darca. ,Nai,me, prijedlozi ,i plan'ovi iz prve polovine XIX st. ,da se izgradi ;Ze,lj'eznidkapruga do Senja, da se ti,rne ormogl;ii dalj,i rrazv,i'tak toga p'ri,monskog grada ,i njegove ft:lke - ,nisu prihvaieni, nisu ostvareni. ,Narsqprot torme, do5lo je ,do izgradnje Zoljeznidke rpruge Zipruge Rijeka danri Morst - Tr,st (1868) i pet go,dina ka,snije Ze,lj,ez11i6Lu Kanlorvac (1873), pa 'sru tako Senjru kao ,luci i njegwu ponaorskom prornetu zadana dva te5ka ru,d,anca, omoguien j,e rast Tnsta i 'Rijdke na Stetu ostal:ih a lu-ka Hrvatslko,g pri,morja, oso'bri'to Senj,a. Z'a njtega su te dvije prometni'ce

t8

?14,9ilu z?stoj_tl nazadak u zap,odetom ,razvitku. T,a privnedna kriza 60rih i 70-ih godi,na XIX st. zahv'aca o'vaj pri,rnorrski grad, oduzirna zarade ptrdanri 'dovodi ga ,do os,ir,ornas.enja. I lkada -stvu 3e vee ,rr travnjru 1g72. god. predloZeno ,u Senjul i,s,tiides,e njena ,urloga"i ,, io,rrr. -osniva,nje trvornice duhana ,s,ir.o,rna5ni da ie b,iti nanoid, or"Lib za Eenrsrke,koje "izvor zas,luge na na5 obigno iza svojih za zaslugom na m,oillu prutruj'uiih rnuZ,evah o,stajill ,ra,m. ni,u sv-oju.skrb i rb,nigu,a d,o6im neim,a gdje pi,iradit,i potrebite hrane, desto orskudjevaju ,i j,edva hrane-svojru djediCu...ot-Isto nalizirmo i ,r.r,molbi senjskroga grad:skog zastupstva,u kotrovozu ,iste godine na Hrrvatski sabor; nairne,"naglaSeno je ida b,i tvornica ,duhana bila ,,7s pomoii siroma5tinri u gr:adu Seillu i okorl.ici", d,a bi rbila ko'risna >za s,inomasne zitelje grada i oko,l-i,ce. i da le "grad otbrko'ljrenveo,ma sinomasnirn p,udanstvo,m.. nli, rusprlkos takvorn eko_ no,mskom stanjru ,u senj,u i okorlici, toLjrko potr,ebna tvornica d,uharna - duh1n1ra, karko je zovru - otvorena je tek fg94, d,akre 22 god,ine nako,n p,rve inioijative za nje,no o,sniivanje.62 Istina, ni r' takvoj situaoiji senj nije kil,onuo, rSrrrogdro snage je da se i dalje odnZi kao karkav-1akav lprivredii centar u lsvome uZbm lpodnudj'. I Trgwadko"dbrtrnidka.5.g*gou orsnovana Ig76 _ a koj6i je tajnirt< seb,ald oi,hJar, ortac Milutina,i .u_Senju, vatr,6,slava, od 1g7g. do svole srnrti"1907. go_ dit.r i koj,i jr1 Meorrna zas\uian za njen p46l6e nastoji .,,i'ru, nadine po, moii grad,u. Nanodito. po,rnorstki krugovi, " rposlijrg nazAoUtia jerdrenjarka i i:l_ hove izgradnje ru sen'jrskom_ brodogriaitist,u, teie d.a ssng" zaarzi svoju nr,ro,gu poimorrskog sredi5ta ru -vrijerne kada ma,tlarski ,irnperijLlisti prisvaiaiu flij'eku, grade pormorsku flo,tu, sve na Stetr.r hrvatskLopri."ror,tirt hrrka, a"senjske luke.na,nriito. Tako se sonjski_pomorsrki ,trugov,i,,'ok;plj;;;-" >Brordarskorrn rtirajiu na gnadnju ,par.obroda, poticani :ih p,retenzija ,u por.obljavanjm, poslije Sto_se iqpol:java nepreki,d,no do prvog 187 god. izgraditi,parorbr.od 2. tavi,ti redovnu pnugu rizmeclu "Hruat" i Senja ) jr€ >B,rordarsko dru,Stvo< lirkvidirano

pru,ga Senij - Rijdka ,adrilala se. Kona stko.hrvatsko rdionidars,ko parob,nodarsk nsm ,)tungano'rcnoata((20. V 1891), .fu/. Ivana Kraj,ada, Senj gubi ,svoje p,a,rol,arac za rnacioinalno-+rrivnedne intererse itoga ,i dol,azi od,mah d,o os,nruflka >Hr_ rru5.tvao, ordnosno kasnije zadruge. Kat ]e 27. srp,nja 1902. o,snovano ,rHr.vat_ oj,im paro,brodima (oHrvatslkao ri >Ante rsku pr,ugu Seqj _ Rijeka od 1g94.

god. do k,raja ,prvo,gisvjetskog rata.6a No, tr,za sve ,t,e napore i otpore tr vats,kotg pr,irnorja, ekono,rns,ka rsituacii su i pokuSaj,i triju hrvatskih tngovadlk jedke i ,senjske, ,d,a ,s,e izgr,adi ieljezni 1895. odrZan ,sastanalk komore u Senii

t9

,rij,edlke I'r.rke, ali ni u torme nije bilo lulka o,drZi i razvtje i pored e,kspanziLire u,spjeha. S'enj je, dakle, ostao ib,ezZeljeznidke pruge i njegova je l,uka,gubti,la svoje 'nekad,a5nje z,nadenj,e. God. i911. u nijerdkru lulku urplovi,lo je 16.918 bro,dova, u Orikvenricu 4.148, a ,u Senj 1.454 bro'da. To pokazuje p,otp,urur <l'omrinacijm Rijelke i nj,s,ne lrutke, a uj'ed,no potpuni nazad,ak senjske lu,ke, koju je te gordine ;r.r broljru prispje,liftr br"otdova protekla dak i Crilkrvenica, prema Senjru do 70-ih godina XIX st. sasvirm neznalna,luka.65 Zastaj u r,azvitku S'enj,a,odit'ov&orS€ri u p,adu brojra nj'egova stanovni5tva. Dok je 1869. ru Senj,u iiraio 3.231 stan'ovnilk, godine 1880. brroj se rsmanjiro na 3.039, a 1890. i na 2.785 stanovnika. No, posrlije to'ga nastaj'e mali rp'orast i 1900. Senj rma 3.177, a 1910. godine 3.293 bitelja.uu I nazadak 'lurke je odit, 'On pogotovo u padu 'nobnog prorneta krajem XIX ,s:to'ljreda. je 1891. iznosio 25.008 torna, al,i j,e od tada ru stalnom padu, p,a vec 1892. bi,ljeZi sm,an5',enje na 19.750 tona, a 1893. pada u 17.667 torna, te rs'e 1902. god. ,spu'stio dalk na ,kasnije pad pnom,eta j,e dodu5e zaustavljen, Pa 7.953 tona noibe.Dvije go,dirne 1904. rgod. rizno'si 8.774 frona, ali je to znatno n,iZe 'od ,pnometa kraje'm proSlog ,sto,ljeia.67 No, poflkrraj toga 'storljeia zapa:La se ru S'enjru 'nasto,jLanje,d,a s,e njegoive spom'eni'c,irna i turistidki vrednuju. Kao obal,e i ,more zajerdrlo s kulturnim izl'etiS,te Senj rje bio vei dobro poznat. ,Pnvi izlet za koj,i lse zna prireclen je iz ,Riljeke 16. sviibnj,a 1845, sa 80 izletnitka - za onro doibra znatan broj - i oni su billi ru grad'u Jrijepo do,dekarni i ;iz grada ispnaceni. O torne se iztretu pis,a:lo i u onda5nj,em 'r:ijiedlkom ,li,s,tu 'na talij,anrskom jezirku, u 'Ecro' 'del litorral,e ,ungaricon.68 Za Senj je ,to 'b:io iavanrrerdan d,ogadaj, kada grad joS nije irnao ,rred,ovnihp,arorbrodarskittr,veza, jer s,u parorbrrod,iAustrij,slkog Lloyda pa' ptrov,ili iz T,rsta u Dalmaciju ne dotiduii dak ni Rijerku. Tek rursposta\,rom robrodarske pnrge izmedu Rijeke i Zadra,, koj,a se zva\a >>linea laterale di Crc'aziau, Lloydovi su parrobrro,di 'od 1853. god. pr'i,stajali ri u S'enju (ors,im 'u Selcima, Jablanrsu i ,Karloibagu).6e Od ,tada su veze izmectu Rijeike i Senja ,a stalne i bro,ljre, one sm b'ile pred'uviiet za po,sjet Senjru kao izl'eti5tu ,i 'potorn za'r@zva,j tlg0rizma, ma ,i u ,najrskromnijrim pod-ecima' I j'edan od pnvih tiuristid,kih p,utopis,aca Hnvatskog primoirjra, lVli,ta Petrovii, profeso,r trdi;teljske Skole u somlbroru, putujuii 1887, u lsvom p,utopi,su >Slitke ,iz Hrvatskog pfipoglavlje ,Senj na lkamenu.. U njemu hvali senjmorjan objavlj,uje rzaseibno ske parorbno'de,narordito parobrro,d oNehajn, a Senj ubnaja ru gradov'e ko,ji su vei tad,a imali >'uretlena kr.r,patila s,a portrebnim zgradam4o, kao Sto 'sru (uz Senj) Rijelka, Su5ak, Bakarr ,i Kralj,wica.?0 Senj s'e, dakle, vei o,nda ubraj'a ru turis,t'idka tmjesta' Stoga 'deset godina kasnij:e, 1897, u Statirstitdkom godil5njaku Kraljevine Hrvatslke i Slavon'ije navodi ,se ,i Sernj, kao kqpali5no ,mjersrto,uz olstala takva ,mjes,ta u Hrvatskom primorrju, kao Sto su to 'Bakar, Kra,ljwica, C'r,itkvenica, Selce, Novri i I(ar.lobag. \Birolj po'sjetirlac,a u 'Senju te godrin'e iznosio je 118. Tako je ord 1897. ,do 1910, pr,ema is,tom godi5njalku, piozf,Tatbrqj po'sjelilaca svih s'p,oB,rojr posjetilaca u Senju jo,S nije velik, ne dakle i ,Senj,a.?l menu,tih mrje,s,la, dos,tiZe onaJ' u Bakr,u 'i Selqi,ma, a ,d'alerko zaosta3'e iza rbrod,a posjeti,laca u Novome i I(raljevici, a napose u Crikvenici. Osnormo je, medutim, to 'da ,se Senj vei kraj,em XIX st. rub'raja u krupali5no rmjesto. St'oga ,se u vo,dirdu M. rl-ondara >Izl,eti ,po Kvarneru i DarJrmaoijiuorpisuj,e 'i Senj i spomi'Art' Seta,liStu< te navorde gostito' nje ,s,e uredeno ,morsko ,kupatriSte na "lij,epo 20

nice i hoteli. U trim o,od,sjedali5t,irna", kalko irh pi,sac nas,wa, dorbiva se >dorsta dotbro jelo i rpide". Jo'S ,s,enavo,di i vaian p,ordatarkda je Senj rish,odi5te za izlete na P,litvidka jezer.a.1z No, u pogtredu upoznavanja Senj,a ud,inio je vi5e ,sam grad izdavdi podetkorm XX st. (vjerojatno 1912) ilustrjLrani turis,tidki vord,id,kolji je i tirskan u Senj,r-r.S paralelnirm telkstom na hr"vatskorrn i nje,madkorn jeziku u vordii6u j'e prikazan Senj tkao hirstorijsrki gradii s kulturrnolpovijesnim znamen,ito,stirna, a preporudujre se ,i senj,s,korkupali5te - ,doduS,e ,rnaleno, ali se od,likmje distoiom mo,rske vode( (str. 4) - te hoteli: oAdr,ija" s kavanorn, "Nehaj" s dvo'rano'm za zabavv i ,Zagrab".13 Uz takvu s[i[<u privrednog stanj,a u Se,nju u drugoj polovini XIX i podetkorm XX stoljreia, nazadovanja i zastoja u razv,itrku 'grada, dru'kdija je fiziono,rnija Senjra na prrorsvjetno-kultru,rrno,m p,olju. On irma svojrr.rvi5u gimnaziju, uz konvikt Odegoviiianu,m, u ko,joj se Skol,uju ne samo djeca ,Senja nego bliZe i d,alje oko,li'ce. Iako tkonviktorm upr:avlja sveiens,tvo ii on j'e pod njegovim jakim utj,eca'jem, 'svi daci ne pod,lijeZu torm utjecaju. Gi,mnazija dini ,od Senja u ro,nirm priJilkama jako pr'osvjetno ZarriSte,okup'ljra u rgradru znllan,broj prorsvjetnih radnika i daje s:rednj,or3korlsko obrazovanje velikorn brojru si,nol'a H,rvatslkog prim,o,rja, otolka, G'orskog rkotara i Lirke, narodito zbog ptorslojanj,a konvikta.Ta Uz to, m Senjru j,e odavno razvijen kazali5ni Zivo,t, grad irna svo,ju glazbru i ditaonicu, kojoj je jed,no vrijem,e bio p,redsj,erdnik'vsi srpormenuti Sebald Cihlarr, ,inade tajnik Komore. Tako je u Se,nj,u i u godrinarna kada Vlad,irmir Copii pohada gimnaziju. A Senj ima joi5 jedn'o svoje ohiljeZje ,u posljed,nja dva deset'ljei.a XIX i pod,elkorm XX rsto,lj,eda.Daje mu ga ,rad njlegovith ,tirsikara. Uprav,o po,slije >otmice< Rijeke i maclarskog p,rodiranjra na J&dr'an u Hrvatrslko,rn prirnorij,u pruZen je otlpor ottrdivanj,u i Starnpan,o,m ,r.ijedju. Tako sm red,om o,snovane tislkar"eu Kraljevici (1873), Serjm (1874),75 Bajkru (1877) ,i Su5ak,u (1878). Boslije nerk'orlriko godina rarda titskare Hubent,a l-urstera, m Senju su oisnovane i ,drruge,,pa je tdko tirsrkar,ska dj,e'latno's,t tok,u 40 godina (1,874-1914) vrlo u Liva i ratzndl,ika.Starnrpani su perio,dici i iezi,koslovna, knjiZevna, zna,nstivena i preverdena djerla. Do 90-ih gordina XIX st. iza5la su iz senjskitr tiskara razna tizdanja, a meclu nj,ima ri ,izvje5taji sernjisikegirnrnazije, redovno s rasp,r?Vo'm jedrnog {ptorfes,oira.?6 Izmedu 1875. i 1890. go,d. tiskarno je tridersetak vaZnih djela.?? Tisikars,ka dj,elatnorst ,nas,tavlja se ri 90-ih gro,dinai pobetkorm XX sto'lj,eia, ,daktre i 'u dorba kada je Vlad,imi,r C,o,pii u osno{/noj Skolil i u gimnaziji :i kada je na ,strudijarna v Zagnebu. U tom razdo,bljiu ti,skano j,e vi5e od tri'des,etak novih ,djela.?8 N'avoctrenje po,dataka o p,rosvj'etno-kulturnom Zivotu i irad,u iu Senju, a napose pordataJka o izdavadhoj i 'tirs,karrsko,j djerlatno,sti,?e rirrna oi6ito svojiu svrhu i kada je ,r"i,jedo Skorlovanj,u Vladirnira Copiia i s,udjetrovaLnjum omladinstkom pokretu. Senj je, nairne, znalajmo rkm,lturno sredir5te i prije ro, d'enjia V. Copiiia, ajli ,om je to ,i za v,rijeme njegova Sko'lovanja. Izdavati rdjella koj,a su p,relazila r:egionalne olkvir,e, a nelka 'su otstala tpolznata'u hrrvatskoj kutrturri uo,pie, znadl'lo jre i;mati snage, razurnij'evanja i ,s;mis,lada rs,e zadonrorlje ajktualne ,kultu,rne p,otneibe te rda lse i pisano,m rijecj,u smzbiju tudi,nsrki u,tjecaji ,u Hrvatskom pni,morjrLr. I 'upravo po svojoj dece,nij'srkoj izdavadko,j rir tiskarskoj dje;latnorsti ru dr.ugoj rp,orl,ovini xIX i pordetkom XX stoljeia - orsitrn

2l

i podetko,m XVI ,storljeia - Senj :i,ma eno ,mjiesto, a ,ono de biti joi zra,paile-

nisu bile naklonjene Senju da se izgracl,r.rjei razvija kao grad i trd"koi u.takvoj gradskoj sre'd'ini, u takvro,rn krultu,rnom i pnosvj,etnorn zari:stu, rastao jre i 'odrastao v'ladimir copii. skolorvao se, daklb, u grad,u u kojerm je tradricija prosvj€tn'oga r,ad'a i obrrazovanj,a vei b,ila duga i-jaka, u kojem se literarm:o s,trvaralo slqmnalo i prije niegova r,octrenji, ati i u nje,gbvo i tladko 'd,olba,ru.tkojol j" i kaza,l,is,ni/ivot oeito bio rpotreba grada,na. s" jEdne strrane siro,rna5tvo, lkoje je vladalo i u p,oro,dici Jovana Corpiea, u ,, i^rg, strane nastoj'anja ,i upinijranjra da ,se privredno sasvim ne p,rorpadne, a tkrll_ turno i u'takviiim negqvglj.-ni;m prilirkama Zivi i stvana, odlirk-e su razdobli'a u koj,em rm,tradiCopii iivi i Srkoluje s'e a.rgradru Senj,u. A Skolovati se ri u te5-kinn materij;alni'm porodiid,rrim pr,ilikama ru takvoj gradskoj sredini bilo je rsvaka1ko prerd,nost: orna je i ml'adorn corpiiu pruEirla dobnih primjera za odgoj, obrazovanje i djolovamje ,u omladrinskirrn redovi,rna. 3. Copiievo Skolovanje u Seniu Zavn5,iv5i osnovnu Srkolruu r.odnt Skotl,ovanjreu senjrslkoj gimnaziji. Svoj time Srto je >nr prudkoj Sko,li ddbio i Skoii bio rstrigrendiran i,li mu i,e najkon da bi mogao kao mdenik si,ronaa5nih rc s'ltrdaju, iz Copidevih.se rijedi rnaoZezakljud.iti da rnu je ,d,oznadena stip,enrdija -odalka, o,morgru,iila. d,a s9 ,r.rpiSeu prvi nazred girmnazije. prbma navod,u I. Vlad,im,ir je ,"vr:lo ,do'brno zavrr5io osnounu Sko,l,u. i >rnjegovi ,sm roditel,j,i o,drludi'l.,i d,a nastavi 5k'o,l,ovanjeo, ali tu tvndnju ne potkrefljruje nikakvirn izvro_ I'io[n, a &rhiv osnov,ne Skole u Senju ru'nisten je ia vrijem,e dnlr,gog svjetslkorg nata._odak clalj's rrtrri-@ j" copii dobivao ,siirpend/iju-,od I do lv-razreda p6 200 knu,na, ord V rdo VIII razreda po 300 k,ruira, a prema priopienj,u rpnof. Anrte Glav,idii,a na temelju glavnih imem,ika ,senj,stkegirnnaziie.rd uz-t'o,'p,nimanje stipendij,e rpotvrtluju, uz glavne irmeniike, i Starnpani girnnazijrski- iz_ -tzv. vj:Staji. P,rema ,njrim,a, Copii jre prirmao stipendijru iz d,ohodarri,tveno-globanirnslke zaklade od Skolske 1901A9A2. ,ao. l9OgllSt0. godirne.sl dopii ije iredovnq zavr5,io prva tri razneda girnnaz,ije, svaki s dobrim dorbar usrpjeh zt:rcllg nedovoline ,ocjene e taj razr,ed morrao p,onoviti Slko,lske ilee uspjehom.62 ViSe razrede girnnazije rj,en j'e u V, VI i VIII s dobrim urspj,s,

5;:#i: i"s:-ff"j"1x,J1:dH'j*

'_qylj3qje razrreda rv girnnaziju orru;rltort:lt{"ylt;*;,,*fi,ij"t?3n3,f;

1909 1'9 godi,ne.83 I I0. copiri je ,imao ,srklornosti za r;Ldenjejezika. Hrvatski jezik d,obro je u6io u svLirna .r'azr'ednrna,p:a jre m ILi vIrI u tog,a p,redrmeta dobiro ocjenu vrlo dobar, a'li je u IV d'orbio o,cjenu dovoljan. Lati,nski j,ezitk ,u6io j,e u sivim,a razredima i irnao dobar uqpjeh, orsirn nr v kada je imao ocjenm dovotian i 22

.,J

u VII 'kada je rdobi'o ocjenu vilo dobar. I njemadki jezik udio je ord I do VIII raz,reda, vedinorrn 's dobrim uspiehom, al,i m;u je ,u IV razredu, re'dorvnom i >opetovnomo, uspjeh dovolian, dok je u VI i VII dobio ocjenu urlo dobar. Iz grdikog jezilka, koji j,e n.rdiood III do VIIIJ rrazreda, im,ao jre tri pu,ta ocjenu dovo,ljan (III, IV i V razrred), tri puta ocjenu dobar (IV koji je ponav,ljao, VI i VIII razr'ed), ali je ru Vll razredu imao vrlo dobar uspjeh. Talijanski jezilk rudio je ,kao neobavezn,i predrnet tri gordine i ,u IV p,o'nov'ljenorm razred,u d,o'bio je ocj,enu odliian (izvrs,tan), a u V i VI ocjenu dobar. Udio' je takofle,r jednu godinu franquski jeaik kao ,nerotbavezan predmet (VI ,razred) i p,oistigao ocjlenu dobar. I ti,me j,e pokazao da j,e Zeliro nau:diti barem osnove stranih jezlka, St'o rsvakako tkarraikte,riizira mladog Copida. Sto rs,etide dnu5tvenih ,nauka, bolji se pokazao iu uden'ju povijesti od II do VIII r.azreda i 'u svakorm razrodu dobio je ocjenu dobar, a slabiji je bio 'r.rudeqju zemljropi5a, do,bivSi ocjenu dovolian u tni razreda (I, IrIrI i IV), a,li je dobar uspjeh lporstigao u dva razreda (II i VIII) ,i ocjenu vrlo dobar takotlerr ru dva razreda (IV u po,navljanju i VII). U p,rirodnim 'narukam,abio je najslabi'j,i, jer jre u maternat,i,ci irnao orcje,nu dovolian u Sest ,razreda (,I,I, III, IV i IV ponovlje,ni, V i VI), a ,u t,ri o,sta[a do'bjo je ocjenu dobar (I, VII i VIII). Prirord,o,pis je udi,o ulkqpno deti'ri godine i samo je u I razredju irnar, dobar uspjeh, a u ostala tri (II, V i VI) s,amo dortoljan. Fizlka se udila sanno detiri gordine, ri u niltm 'razredima (II,I, IV, IV ponovljeni) usrpjeh rrnru je dovolian, ali je u viSim ,razredima i,mao, b,orlje ,ocjene, vrlo dobar (VII) i dobar (VI]II). lP,o'navljao jre IV :rav)red zato Sto je iz kemij,e do,bio ocjenu nedovoljan,(trz,risanje), ali je u ponovljeno,m ra,zred,u (IV),i u VIrI ocijenjen s ocjeno,m dobar. I,z filozo,fije (i,li propedenrtri,ke, tkako se onda taj predrrnet zvao) 'dobio je ,u VII razredu o,cjenu vrlo dobar, a u VIII dobar. Za svoje vlad,anje u SkoLi C,opii je dobio ocjenu pohvalno,u I, II, IV, ponovljlenom ,i V razred'u, ocjenu prema propisima u III i IV, ocjenu dobro u VII i VITII, a ocjenu uzorno u VI. Svakako ,su postoj,ali nazlozi za takvu o'cjeniu u po,sljednjirm viS,im razredima. Netcrdna je, iprema 'svem;u, tvrdnja da je coipii rprrema,skolskiirn o,cjenama bio ,v,r.lo dobar udenitko i da je rkao takav ,dobivao >d,riZavnu stipendiju,n, kako 'izno,si L Odak.sa U svima raaredi,ma d6enirk Copii postigao 3e sarno dobar uspjeh (veiina ocjena dobar), a u V,II razred,u u,spjeh rnu je vrlo dobar ,(jedna o,cjena odliian, sedam ,ocjena yrlo dobar i ,detini ocjene dobar). Stipendiju j,e ,r,edovno ,dobivao i ,bez o,b,zira na m,spjelr u pojerdino,m razredru. lVledutirm, copiiev uspjeh u rudenju u Vllrazredlt port<azuje-ff3d%n m'ogao_pos,tiiri bolji uspjeh i ,u ostali'm razred,irma, ali to ripak .iz raz;nih nazl,oga nije. Nadalje, taj uspjeh u VII razredu 'r-lpuiuje ,i na to da copii kao doibar udenilk ,nije trre,b,al'o pornavlja IV razred. Pr,of. Ante Glavidii pnetpostav,lja d'a da ,uienilk Cotpii nije ,kriv Sto je ,mo,rao opetovati razred i da je do toga dovela neka zavada s p'rofesorim,a zb,og vladanja ,i nemara.ss Da nije rno,ralo doii 'do iponavfljanjra razreda, uJkazuje i dinjenica ida je mz ocj,sn11 nedovoljan iz kemije irnao takvu ,ocjenu i iz risanja, Stroopet izaziva,,snrmnjru opravdau nost porravljanja razreda. Naiime, ,risanje kao pred,met u Skoli nije ud,enici,ma nikad zad,avao toilrilko teskoia da ne bi ,rno,gli dobiti prijelaznru ,ocjenu. Nije, prema torm,e, ni u rud,enirkaCorpiia neznanj,e bi'lo ,uzr,okorm za dobiv,anje ned,ovoljne ,orcjene,nego su na to rnorali utjecati drugi raz'lo,z,i.

23

U torku Skotrovanj,a u senj,skoj girnnaziji upadrljiy6 j,e da su C,opiiu razne pre,dmete p,re'davali m,nogi profesori, njih 32.ffi Te deste p,ronnjene nastavnika nrisu ih nri rnogle zbliLiti s elaci,ma. I'sti predmet u toku Sest ili osam godi'na pr:ed.ava'la su troji,ca ili dark detvo,rica profesora. U svih tlaka to nije moralo utjecati n,a udernje, ali je na veic[nu njih mrogao nepovo,ljno djelovati, pla ii na Copiia, taj nedo'statak kontinuiteta u praienjru o,dgoja i obrazovanj,a'udenika. Metl,tttim, bez obzira na deste promjene u nastavnorm pr:oicesu, s'uhe bnojlke Skolslkih rocj€ra daj'u nam ,samo statistidki uvird ru vladanje i .ude,nje mladorga Copiria. S'reiorm, gnupa njegovih vrSnjaka, drugova iz Skole, iznijela j,e ;pnijre vi5e ,ord deset go,dina prof. A. Gtavidi,iu svaia zapaLanja ,o mladom Copt"r,t. Oni lkazuju: ,>>Vladimir nam 'se uvijek dinio rsilmpatidan svo,jom ro,tvo. ren'o,Siru,bio j,e fina pon'a5anj,a, lij,epe vanj5tine, zgo'dan i ugodan dru,g, ,sukotrega, srrerdnjegrras'ta, crnormanjast. Bio j,e tpametan i ozbi jan, uvijek se rreclu nama i'stiicao, bio j,e tkao neka glava rsvake naSe dadke akc,ijre, protesta, bio je vatneno r:aspotroZen,i a,ntiprorlitidki (!) nastrojen p,rerma biv5olj austrro'ugarskoj rnonarhij,i. Rad,o je ditao, irrnao ije uvijelk ruza ssbe rmno,go knji,ga. Osobrito su mu ,u'skoci bili dragi ,i njihova bo,flba za silo,bodru.Lijep'o je zn'ao pjevati,solo,baritorn..s? U tim zarpaLanjima ,o mrladoime Copi6u, ipo,slije vi;Se ord pedeset go,dina, i'ma svakako prostorsrdadno'sti i naklonjenostri prerna 'do,bno p'oznatom a odiavno tragi'd,no rp'reminrurlo,m drugu. No, ta zapal,anja dodaravaj,u narn uj,edno onoga ne5rkol,sllog, bhileg, rintimnijeg i 'drraZeg rnladiia. Njrih zn,atno do' punjruje i ,kazivanj'e prro,f. Pavla Rogiia, C,op,iieva Sko,lsko,g druga o,d V do VIII nazr,e,da, koje je napisano upravo 66 go,dina poslije nrjitr,ove ,mature (1910). Rogii prvo iistide da je Cropii bio ozanimljiva p'ojavan 'i o njemm pi5e: ,Sin ,njegov (odnorsi se na oca Jovana Cop,iia) Vlade, rnis,lirn ,najrnlladi, bio je darovito rdijete, u ,korjennu sru d,oSle tdo izrwLaja porzitiv,i ne 'orsorbi,ne s odeve i m,ajdine ,strane: s rodeve ,strane snatraZljiivo,st, sm,isao za ak'cij,u, rodludnost, dvrstina, dirs,ti Stokavski govo,r; sa majrdine strane duhovna pokretlj'ivo's,t, Zivotna nado,st, srnirsao za S,a,liu, dnrStvenost, lkormunikativnost i s,enj,ski ,cakavizamo. Fjzidki je rbio zdr,av, is,tioao rse u gimnastici, 'do'bar rpjevad, p5'evao je dueo ,u pravorsilavnroj crlkvi, tkojlu su ,usta5e fiazo:r'Lli, i ja sarm ga nelkoliko p.uta slru5ao tkad u c,rkvi u ,liturrgiji svojim ugo,dnim i z,vonkim glasom o,d,govara sveienilku ili pjeva ,{p,orstorl.U Sko,li je kao ttrak bio ,osrodnji, ne ,storga Sto ibi 'rnu nedostajale s,posoibnosti,nego sto,ga Sto jre bio ,sirnornaSan, {kod ,hrie Sto nije iimao ni najorsnovnijre ,m,ogurinosti za Skolrski rad i Sto rsu tada nastavnici, u velikoj ,veiini, vrSili svoj ;p,osao fiorm,alirstidrki, ne br,inuci ,se d,a izalzovlu i stvo,re kod ,utdenilkakalkav interes za nrrrerd,m,et koi;i su prerdavali. Sta viSe, ja mislirm da nije imao ni potrebnih udZbeniii<a,a o kalkvirn rpomodnim ,sredrstvima, lektiri i ,s,1. I ns rgovo,rim. Ono rnalo da Sto je duo od svoljih nastavnika i ,r.r,razgovorru s& svojim drrugovima, b,ilio rnu je dovorljno da prelazi ,iz razreda ru ,razred. Kasnije, ru vi5irn razrodlma, sve vi5e 'do,laze d,o izrataja njegove d,,lrhovne sposobnors,tiK(. A rorndao ,svoji,m bliskirn ordno,si,rnas Copiierm Rqgii nas,tavJja: ,rOn jre des,to dolazio u rnoj stan, poznravao s,e rdobno ,s nnoj,i,rn rnladim bratonn Sla,vkom, a kasnij,e i s mojim rstarrijim brato,m [<oji je

24

u Senj bio prermje5ten kao po5tanski dinovn'ik. Ja sam neko'liiko ,p,r,lta bio i ko'd njega i imao pritliku ,da vidim sinomaSki natdin Z,ivo,tanjegove po,rodi'ce. Zajedno smo nel<i put i udili, razgovarali 'o proditanim knjigama, o rlotkalnim dogatlajirna ru kojima je on bio medovno doibno info'r,miran. Rad,o ,sam s,luSao njegove ,satirre na neke tipove senjrslke koje je on duh,ovito iznosrio u originalnorm senjskom Zargonu. Odlazili smo neki put zaj,edno pje5ice u ,susj,ednoJurjevo i tru smo se zadrZavali ,Lr mojoj rod'ite,ljrsfte;ku,iiu.88 i Ovaj zapis, ,intiman, s,aLet a ,po'tprurn, cjelovit, cl,oda,ravaza;ista sirnpatidan lik mladog Copila iz nj,egovi,h girmnazijskih dana u Senjru. Rogi6 ga je pisao ,sa sroem i urno'm o prij,atelj,u ,i drugu iz Skotrskih klupa rekav5i da mu je >stalo da se o njegovoj (Cop;ifuvej; ,mlado,sti iz Stkolskih d,ana 'utvndi prava. istinau.

4. Copitevo sudjelovanie u omladinskom pokretu u Seniu U senjrskoj gimnaziji, Ikao i rLrdnugi,ma, udenici su i u Cop,ii;svr 5ko,lsko doiba Zivjeli svo,j'im izvan5rkolslkim Zirvotorrn, i po,litidkim i kultrurnim. Vei ,osrndrazred, j,e 80'ith godina XIX stoljeia, kacl'aje S.'S. Kranjdevii zatrr',r5lavao po'li,tidkim d,uhom onda5njeg prava5tva. Za svoj om,ladina bitra zahva(ena je 1883. god. zapis,ao 'ovo: oCijeli moj r:azred b,ija5e osrni razreid Kranjdwii pun nekakvih Jako,binaca, t,rebala ,im je samo rkatkva glavan.seA to porlit,idko antivladino i a'nti opredje,ljenje bilo je tr p,ravaiko'm srmislu revro,luoionar.no, a,r.rstrijrsko.I sam,a zemaljska vlada u Zagrebv u,kazala je na rpoilitidko rasp,oIoZenj,e onrd,a5nj,e senjrske gimnazij,ske o,rnrladine1pi5'uii o lorme 16. oitujlka 1883. upravi girm'nazije. U dop,is,u se, naime, tka,Zeda je >od njekoga vremena meatu ,tamo5njimi udenici viS'ih razreda zav\adao duh koji ,se ne'da nikalko u sklad'dovesti s uzLgojnom za'da(om gimnazijskog zavotda,,,te rda s,u ludenici drrzoviti, ,sk'loni dem,onstraciijaman. U nastavkru dopisa govo,ri s. oo odvrraianj'u mladeli od ,utircaja u surove b,orrbe polinidke naravi Lkoj,e su raztvonile dru5,tveni Zivot tamodnjeg gradanstva(, te o tome ,d,a,se >slu5atelji sveudili5ta koji iz Senja d,olaze, najviSe iztid,u surovim po,na$anjem u gradu, politidkimi stnastrmio.eo A ta trad,icijra politidik'o,g opnedj,e,ljrenjaudenika senjske gimnazije nije zarmnla n,i posl,ije Kranjdeviia. Njru rsl,ij,ede i novi nara5tajri. I dvad,eset godina lkasnij,e ona s,e is,poljava 'u d,emonstrac,ij,ama protriv ban'a Khuena u okviru narodnog p'okr.et,a1903. god. u Hr,vatskoj. Oolpii jre tad,a b'io jo,5 vrlo rnlad, u ,II r:azredu gimnazije, ali je bio ,svjed,ok tirh zb,ivanj'a. Nairrne, u Senju su 22. travnja 1903. za vrij'e'me prikazivanj,a "Zi'mskog sunca( Viktona Ca,ra Emina, na pniredb,i Ciriieva kazaliiSno,gcLnu5tvau svra. ti5tu >Nehajn, p,riredene rdem'on,stracije,pr,otiv Khuena i Mad,ara uz pj,eva,nje hi'mne ,tr-ijepa ,na5a domoryinao, a poto'rn su nastavljene i na senjskirn u,licam,a. PodZupan iz Gorsrpiia izvij'es,tio rje da je j'urista VJad,imir B,abii >izmSiivao, tj. vikao tkaZnjive p,o'klike<. Gospi6ki Lupan to 'dorpunj'uje time Sto navo,di te potklike (',U'dri, udri in der Stadt, rsvim ,Madarom Strik tz?.yrett<<, >>ZiwtIaHrvat,sth'a i njezina ,prava(, ,,,Kr.epao bann ,i >Krep,ali Maclari,<) i u pogled,u senjslkih ude,nilka dod,aje: oOvu dem,o'nrstracij'u pri,re'dide jrLr,riste i navod,no nekoji gimnazijalci iz sedmog i osmog razreda i ine osorb,e kao

25

trgovci, obrtniqi ,itd. Glavnim Iarmasem i koj,i je najvi'Se pogndne r'ijedi izu5divao na osotbu preuzvi5enoga 'bana biro je j,u,rista Vladi'mir Baibid, sin gradskog bahdara senjskog Matije Babiia".el I'sto tako ru velikim demonst'racijrama ru Senrju 17. wibnja 1903. po grad,sk'im ulicama, poslije jednog tkoncerta, medtr demo,nstranti'ma j,s bilo uz radni,ce tvornioe duha,na i >nekolilko svetridiliSnih slu5atelja Senjana, kojii kod kmie b,oraven.ezTada su u gradu demro,lirane ndke javne zgrade i 'stan Ladislava Krajada koji je bio promatlarski orijentiran. Btilo j,e u,hapr5eno mnogo de'rnonstranata. Kada se to zna, onrda se nameie pitanje: kakvo je bilo politidtko opredjeljenje gi'rnnaaijslke omladine u ,Senju u iprvorn desetljeiu XX st., ikada je Vladirnin C,orpii bio udenik te gimnazije? S'to ,se, inaime, zapaLa u orml,adinskom polkretu ru 'tro dob,a u gnadu Senjru? Meelu daoima ,u konviktru - prema sjeianj,u Nikole Kabalina - vei se Skorlstke 190I-1902. go,d. pokrede akcijra da ,se nablaivi i di,ta Surp,ilov Novi ldsf. Uprava konvikta, koja je bila u nujkama sveienika zab,ranjivala je taj list za 'ditanj,e udeni'cima. Medu,ti,m, claci su ruspjeli 'u svojoj ,alkcijti. O tome Kabalin kaZe: >U pogledu nabavke 'Novog lista' nije bi,lo poteSk'oia. Senjska PoSta se nalazila izmetlu ikonvilkta i girmnazije u r.ldaljenos,ti od po 20 metara. T,robalo je za vrijeme 'odrmora ,otiii na p'oStu i podiii sa rposte 'Novi restante list'. Tako su svi razredi podev5i od II razreda podizali po jedan primjerak 'Novog lista'u. ,Pre'dvodnik tih naprednih pi'tomaca bio je Anton Hikec, ro'dom Zagonace3- dodaje Kabalin - a kao Hikecove ,surni5ljenike sp'om,inje Mihovila Kombola,sa Nikolm Majnar,iia,es Ivana Sobolas i Matiju Potodnjaka.s? je - zakljuduje Kabalin - i prije izlaska 'Hrva,tskog itaka', "Tako ,ureelivao j,e Jurislav Janm5ii,s8 pokret ,napred,ne ornladine md'inio koji medu p,itormcima ,konvikta ,prve tkorake. Zato je veiina pitornaca dita'N,ovog lista' bila u naoionalnorm pogled'u zadojena namodnirn jedinlaca stvom,,a u ku'ltunnorm pogled,u antikleriikal,izmom*.ee Naprednoj grqpi o,mlad'inaca u konviktu p'rigradao je i Pavle Rogii bio ,u V raer'edu. O 'tome kaZe ovo: kada je Skolske 190611907. D.. . u lkonviiktu 'OZegoviiijantrm', u kome rsam bio pitomac do 5. $azreda, 'd'o,bivale su napredne ,ideje J,unislava Janu5iia i Milana Marjanoviia rmectu slarijim u6enicima sve vi5e pristatrica. To je bila ru prvo'rn rediu zas,lmgaudenika 6. razreda Giustijaroo iz Kraljevice, koji j'e do;bivao 'Hrv. alak' iz Zagreba,i davao ga na ditanje pojredinim udeni,cima' das,op1i5 Dabonne, to s,e nadilo potajno, jer je uprava konvikta zabrranj'ivatra sva' ku slohodnij'r.r ,ldktiru. U na5em razred'u b,iio nas j,e noko,li,ko (Parac iz iz Jrurjeva, ,Ivan Mar,ijan iz Raba i ja) koji smo Novoga, Dujmovii pr,ihvaiali tu ideologi;ju i 'frankovci'su nas nazival,i ironidkri napre,dnjaci, Masariil<ovci, Sttpilov'cin.1ol U V razredu bio je s Pavlom Rorgiiem i Vladimir C,opii, ali on nije pripadao n'jegovoj politidkoj ,grrurpi.U svoljoj autobiografiiji Copii 'i ne go' porlitidlkoj opnedij'eljeno'sti u gi,mnazij,i. O to,me ni5ta ne kazuje vori o ,srrTojoj, 26

ni nj,egov biogr'af M. Uradin. Na to je rprvi upozoriro I. Odak kazuj,afi 4a je Co'p,i'i gi,rnnazijalac p,ripadao ornladinskoj nacionalistidkoj orga"j,or5 kao nizaoiji 'Mlada Hrvatska' 'i da j,e >b,i,o nelko vnijeme predsjednrik ,mjesne organlizacije...102 sam Copii u a,utobiografiji priznaje da je pripadao 'pof kretu 'rlVllada Hrvatstka<, ali za vrijeme studija na sveudil,it5t'r.r Zagrebiu.lo3 u No, Odakov ,navod rpotvrctuje Pavle Rogii; n'aime, ,on kaie da je u Senjru postojala organizacija tkojoj, je pnipadao Vladirni,r Copii, ali da on nije bio njen pred,sjednitk, Sto nigdje m autobiografiji ni Co'pii ne spominje. Rogii, ,naim,e,pi5e: Senj,u j,e po,stojala za vrijeme Sko,lovanja od 1902-1910. ormla"U dinska prava5lka organizacija koja je priznavala ,dr,a J. Franika kao po. ,litiJdkogvocl'u ,Stranke prava. .. Omladinska organizacija u Senju ,ima,la je i svoje rprostorrije i, koliko mi je rpoZnsto, rsdovno su se sastajali. Iz na5qga razrelda u o,rganizaciji su blli Vladimir C,opii, Krsto G'rZanii, Viktorr Cvitkovii i Ante Pavelii. Trko je u toj organizacij,i bio pr,edsj,ednilk, ,nije ,mi p'oznato, ali rm,is'lim d3 Copii to nije bion.loa Co'piceva p,ripadnost senjskoj o'mladinsikoj pravaSkoj o,rganizac,iji nedvoj,bena je. U njoj ,su veiino,m brili tzv. vanjrski claci, tj. oni lkoj,i nisu ibitli pi'tornci konvikta, lkoji su bili 'rocleni u Senj,u i rstanovali kod roditelja, ili udenici iz dmrgih mjesta ikoji su stanovali privatno. .dktivno'st Corpii'eva ,se og,le'd,a i u ttoime S'to je on ,u s,vo'j,uornladinsku organizaciju htio 'uve,sti i svo,ga v'r5njaika 'P,avla Rogiia kada je ovaj ,isa$ao iz lkonvikta. Rogii je to odbio jer ,nrije bio C,opiieva ipolitiidkog mi5ljenja, ali su oni i dalje ostal'i prijatelji. O tome Rogii pi5e: rJa sa,rn u 5. razred'u iza,Sao,iz konvitkta i postao vanjs,k,i dak. Sjeiam se v'nlo do,b'ro 'da im,i j,e Vlade Cop,ii ,tada rdkao da du se ,morati upirsati iu njihovu organizaciju, a kad sam ja to odbio, odgovorio rnri je da mettru vanjrskim kolegam,a nedu imati prijatelja. ,Medutim, ,i 'pored te prijetnjre, nalS,eprrijatelj'stvo ,nije ,b,ilo prakinut,o, 514 vi:Se Postoljalo je sve pnisnije, ja sam podeo nazi'vati Vlad,u imenom Rblja, i to mu je ostalo du,go vremena. U n,aSojprepisci on se uvijek talko i potpisivao. U na5im razgovorima ,mi se nikada nis,mo dodirivali ipol,itidkih pitanja, mada smo go,tovo redovno 5eta,lin.r0s No, posto,janje i djelova,nje organizacije ,u Senju rkao organizac'ije Saveza organizacija ,stardeviiansike ,srednjo5kol'ske rrnlad,osti (SO.S.S.M.) potvrcl,ujre 'i pisanj,e Mlade llrvatske, glasila standeviians,ko'g cla5tva, prokrenutog 1908. gbdine. Tako se u dlank.u na5a konferenc'ijan - a odn'orsi "Jedna se na koniferenciju p,odetko,m 1909. godine - govori ,o radu pojedinih ormladinslkih onganizacij,a u grad,ovima Hrvatske i za Senj 'se kaZ,e ovo: ,U Senju opstoje 'dvije stard.(eviianske) o,rganizacije, vanj,ska ,i tkonvilktska. To ,su jerdne od na5ih najiboljih(.106A kad je spormenuti Savez 1909. god. dao up;ute za rad organizacij,a i potakao pribiranje sredstava, Senj je pokazao uspjeh ,i obje su organizacije pohvaljene: o,rganizacije zadivi5e svojom "Obje nas 's,avezni fio,nd' 'svoj vrsn'oi,om, rkoje ,prve pridonije5e u ob,ol. Ustrajteo.toz pak, urvid u 'stanje omladinrslkog pdkreta na girnnaziji u Potlp,r.rnij:i, Senjru svih politidkih ,struja vidi :se iz dopisa iz Senja od 29. travn:ja 1909.

27

Objav,ljen je w Mladoj Hrvatskoj ,u sv,iibnjru .iste goidine. Da se iz prve rr.lke uode prilike u S'enju i stanje o,rganizacije u kojoj je i mrladi cqpii djelovao, dlanak objavljrujemo u cijelo,sti: "Na zadnjem sastanku banovinskih organizaci,j,a razloLio sam zaSto se sta,ndev,iianciiz senjske g,imnazije u 'Mladoj Hrvatskoj'niSta ne javljaj,u. Kazaa rs,am,da je tome ,uzrok Strebers,tvo naSittr pogtarvara. No sada'sru furtimaSi pod olkriljern svemoZno'g gosp. x-a isplivali na povrSi'nu i time nam ,dali povoda, da o,dbacimo dosada5nj,u,sutnju. Kazat iu ne5to o politidkim prilikama na na5oj gimnaziji. Vei viSe ord des,et go'dina ,vlada na toj gimnaziji stardeviianstvo. Nap,rednjaka je birlo rsada vi5e, a sad marnj,e,no prevladali nijesu nikada. G;lavno njihovo gnirjezdo bilo je - biskqp,spi konvirkt, ,ko,j,ibroji i do 100 p,itomaca. Pred, 2 godine zavladalo je u konvi,ktu ,s,tardeviianstvo, koje je sada uhvatilo dubo,ko korrijenje. Za rfurtim,aSenij,e se ovdje do,sad,a niti zna,lo. 'Lud' je dorlazila lanjske god,ine -,istirna - u blizu 50 p,rirnjerarka, a ove go,dine u 26 (na,predak!), no uza sve ,to nema ona m,nogo prista5a. To ,i peide furtim,a5tke ikaponje, koji ,si ne ,mogu nastu,maditi, kalko jerdaLn Senj, ta'j 'dnugi mali Rim, moZe ,opstojati ibez njihovih pris,ta5a, rpa su zaIJo na 24. o. m. (travnja) poslal,i 2 'dlotnaagojrwca,'da v,irde Senj'. Znakovi 'D,ormago.l'ra' zapuiku razj,asnili su nam, .da je vje,ra u pogibeljri . . . ru l\[i smo bili na oprezu i odekivali poziv na konferenciju, tkoji ,naZalo,sl: nij,esmo dorbili. Zani,mljivo je kod toga, da j,e onaj gosrp. x za sve ro zn.ao, pa irm je htio i pro,storije u konviktu 'iznajrmiti. Furtima5rki irnpresario sakupio je nekoliko po izbor prista5a, te su nakorr dvednevne konferrencije ors,novali f,urtim,a5ku ornganizacijru, tkolja brolj,i 9 drlanova' i to o,d III. do VIII. razr,eda. Neki o,d ovih in'i:i,es'u sa,rni znali, ka,mo ni 'ustqpiti. Os,ta,tde ipo ,tom netko,litko su se ,upis,ali, pa sru ordluLdili Jumena senjske gimnazije, da ,bu,du 'lux rin teneb,nis'. Da j'e ta ,o,rg.(an,izac,ij,a) stvorerna pod presij,om, to - rnis,l,irm m,oraj,u gospoda od 'Domagoja' ri sami ,uvi'djetii. Pomenuta gospoda do5li ,su u Senj i zaLo,'da izm,o,le tkojii novdii za'Domagoj'. To im je doneik,le,i ,u,spjelo, jer su govo,rili, da 's,u,staideviianoi Mizerij ! Ta je o,r'ganizaciia,porludila vei j,edan veliiki ,,uspjeh. 'Naprednjraci', kojih ima ovdj,e 6n6gov,i5e od fu'rtima5a potdknuti njiltrov.om organizaoijotm, p,od.iinju ,se gitbati i stva,rajru naprednj,adku or.ganizacijrLr. Oni pak pri'majru ;r.r'svoju ornganizacijruvei treio5kolce, rznali ovi ito o 'naprednja5tvu' ili ne znali. O njima iu pisati dru,gom zgodom. I tako je ila,Stvo na ovoj gimnaziji pod,ijeljeno ,u ,tri taibo,ra. Stardevi'ians'ki je tab,or najjadi: od 60 vi5e5koilac,a40 je 6Jsti,h star:deviianaca ,i 40 pretplatniika 'Ml.(ade) Hrv.(atslke)'. Do s,ada je vladala ovdje potpuna trofiiost 'a lo zata, jer nijre birlo 'borbe. Ta 6e b,oirba raskinuti rqpske o'llove srednj,o5kolaoa, a hrvatsrkom narodru stvoir,iti pravu dnteligenciju. Poibijedit ie istina, tkoja je na s,trani distog ,stard,eviianstvao.los I prema o,vom izlaganj,u odevica, u Senju sm lpostojrale dvije glavne i jake grupe ornladinaca, ied'na naprednjadka i ,driuga, veda, stardevidanska (pravasika, ,franlkovadka). Pojavila s,e te godine i treia, klerikalna (furtimadka) ,pod iutje,cajen "Domagoja", ali slalbija od prvi,h. 28

je prisrustvo,vao Pisac dlanka p,otpisao se sa "S,lob,od,ino. On kaZe da zadnj,em 'sastanku banovinskih organizacij,a stan6eviianaca. To je, da,k,le, bio istalknnrti d,lan senj's,ke organizacije. Tko se krije iza toga pseiudonima, nije p'oznato, ali s,e moi,e zapitat,i: Nije li to rmoZda b,io sedm,o5ko,lac Vladirnir C,opii, lpogotovo ako je todan Oda,kov navod da je Copii bio i p,redsjednrik organizaoij,e? U svakom rsludajru, C,opii je bio viden dl,an senjske starteviianslke ,srednj,o5kolske organizacije, Sto lpotvrduj'e i njegovo sru,d,jelovanje u pokretu >A4,ladaH,rvatslka< za vrijeme pravnih stud,ija v Zagrebtu. 5. Studij u Zagrebu i sudielovanje u omladinskom pokretu Zavr5iv5i gimnaziju u Senj,s u lipnj,u 1910. god. i poloZiv5i i,spit z,relosti, Vladrimir Cop,ii u ;jesen napu5ta rordni grad i odl,azi u Z,agreb, gdjre se up'its'uje 'na pr:avni faku'ltet. Za mladotg Copiia bio je to ,oid,l'r,rdan ikorak u Zivot. Kao gimnazijalac imao je stipendijru, Zivio u r,oditeljsho,rn domu, a je studij prava zaLp,ordeo materijalno neo'si,gurarLza brorava,k i iivo,t u Zagrebu. Sto'ga j,e Zivio skromno.'Za svoje ,izdnZavanje zaradivao je, kako sam kai.e, r,a'de(i u rstat'istidkom biro,u ,i tko,d nekog notara.l0e Stanovao je neko vrijerne na J.osipovcu zaj,edno s Mi,lom Eudakom, tatkoder studento'm p,rava, a neku pomoi ,d,obivao je o,d Marka Mileusniia, vlasnitka irmanja B,urkovac pored Maksimira, prema kazivanjru F. Rogiia.l10 Inade sir.r,u Zagre,biu Cop,iri kao strudent prava ,i Rogii kao stu,dent slavista odrrZavali ,narodito u podetku pri'sne, y,eze<,a neko,vrijeme su se zaj,edno hr,anili u gostionici Senjanina Bronzinija u Frankopanskoj ulici (dana5nji ,kirno) uz popiust od 200/o.1rt Kao stnr:dent Copii je ,i dalje po'litidki opredijeljen pr,ipadajruii pokret'u ,Mllada Hrvatskao, katko to sam potvrduje,l1z a toga rse sjeia i Rogii.113I Odak spormi,nje da je Copii pr"ipadao to,me ,pdkretu.lla Da je Cqpii ,ordmah nalkon dolasrka u Z,agreb i upisa na pravn,i falk,ultet po,litidtki aktivan i zapaien, vidi se iz njegova su,djelo,vanja na glavnoj skupSt'i'ni Stardevideve akadern-ske rn,lado,sti 12. studeno'ga 1910, ,dakle te,k Sto se pojavio na rs,veubili5tukao s,trudent prava. On je tada izabnan za odbo,rnidkog zamjenika, dok je njqgorv vr5njak Mile Bu,dak bio j,zabrarnza ,I tajnika. Osim Copiia, za o,dborrnidkog z,amj,enika rbio j,e iza,bran i ,Senjanin Krsto GrZanriti, Copiiev drug iz gimnazije.115 I izbo,r Co,piia u rupravu Starrdevi,ianske akademske mladosti jasno govo,ri o njogovoj ,politidlkoj orpr,edijeljenosti na podetrku studija. Orstao je, dalkle, ru redovima stardevii:anaca, prava5a, l<akav je bio ,i kao gimnazijalac ru Senju. S ti,me zaipodinje i njegovo politidko 'dje;lovanje u Zagre,bu u po'kretu >Mlada H,rvatska<. Pod tim iimeno,rn djelovao je dio studentrske o,mladine koiji je bio tje5n;je p,ov,ezans prava5tvom, viSe illi manje, prerma p,rirlikama i vremen,u, na linriji po,litike Jos,irpa Franka. Po njernu j,e ta om'ladinsika grulpacija i nazvarra ,frankovadko,mn i'li >frrankovci". Ona je 1908. god. polkrenrula i s,voj das,opis Hrvatskao; rnakon pojave dasopisa napre'dnih rstudenata Ilr"Mlada vatski dak 1907. god. pod uredni5tvo,m Jtr,nislava Jranu5iia. To ,su b,ile uj'edno dv'ije ,glav,ne po,li,tidke stnuje meatu sveudili5ta,rcima: naprednjaci i prava5i ,(frankovci), a u okvinu Mladohrvatskog po,kreta porstojale su i vei spornenute o,rganrizacije stardeviiansike srednjo'Skolske ,mlados,ti. Ona je u Senjru ,dj,elovala i za vrije,me Co,piieva studiija, kao i u vrijeme doik je on b,io tr girnnazij'i. Takva je organizacija po,stojala i ,u Baknu na nautidlkoij

29

Skoli. U jedno,m dqpisu ,iz B,akna iz sijednja 1910. god. voli se da je konadno u bakarslku nautLitku prodrla stardeviianska rnisao i dodaje se: >Si'r,enje na'naprednjaci' uZasno 'mrlkirm pog,ledo,mn.r16 Iz Serga glasila gledaj,u najeEeni dopirsa se rujedno vidi da su u ibakarskoj namtici postojale dvije gmpe tlaka, naprerdnjaci, sljedbeni,ci Jan,u5iieva Hrvatskog daka, i p,rava5i (frankovci), tj. Mladohrvati, 'sljedbenici Mlade Hrvatske. Godrin'u dana 'kasn'ije taj dasopis donosi vij'est da se u nautidkoj Skoli ,u Bakru ,progone prri,sta5e oMlade Hrvatstke<, ,a pretplaiivanje ,na dasqpis smatra se >disciplinarnim prekr5aj,ernu.ll? M,ladohrvati su inade 27. i 28 ,kolovoza 1910. sdri,ali ru Zagrelbu svoj prv'i zbor. O njemiu su ,izdali i posebnu ,bro5uru pod naslorvom oPol'ititki prevrat?! ili P,rvi rnlad'ohrrvatski zbon, (Zagreb 1910). Na ,to,m ,su zbonrl sjedinjene,starrdeviianske alkadernske i srednjo5)korlske organizacije i proglarsi5e se samostalnom grupom. Na zbo'nu je podnijet i prihvaien te u bro5uri Stampan ovaj m,ladorhrvatslki'program: Politidki je 'credo' mladohrvatska pravaSki program. "I. 'Hrrvatska Hrvatirrna' radit ie m'ladoII. U ,dru,hunjggove devize rnarrdd od pogirbeljnoga politidkog i lkulhnvatstvo, da osrlobod,i hrvat'ski turnog uticaja tudinaca. III. iMladohr,vatstvo j,e kao razvijieno p'ravaStvo posve liberalna i prema ,tome skncz an,tiklenikalna struja, koja ,respdktuje svadije vjer,sko uvjerenje. IV. Mlado,hrvatstvo ie prena5ati na hrvatsko ,t'lo sve kiulturne tedevine os'ta,lih naroda, lkoje odgovaraju na5em narodnom du,hu pne,ma porstrulatuj edins,tvene hrvatstke narodne,kulture. V. Mlado,hrvatstvo, kao najizrazitiji pobornitk,radirkalne velikohrvatstke p,ropagande, koja ie obu,hvaiati sve hrvatske zerr'lje, slpomenute ru poilitidkom programu i ,k tome sve hrvatske naseolbine, s,lruZi,t de se poglavito ,usmenom agitacijorm i Starnpom, te ,osnivanjern ktr,lturnih in5titucija, ne Zacajuii se u skrajnjim sludajevima ni drugih sredstava<,118 Takav progna,m prirr,r-rkao je drio on'da5njega 'hrvatskog da5tva, akademidara i srednjo5korlaca. Njrih je bilo u gi'mnaziji u S,enju, ,bilo 'ih je u nautici u Baknu, lkalko je vei spomenuto. Nautidar Si,lvestar Londarii Fnanii posjedovao j,e 'spomenutu bro5uru, Sto znadi da j,e bil,a'd,oprla i u baka'rsku nautiku, a rs,aduvanaj,e do danas.lle Takvom polkretu pr'ipadao je i Vladimir Copid. Ne zna se da li je rnoZda on, tada svrr5eni gimnazij,ailac, pnisu,stvov,ao ,to,m zbor,u u ,ime senjske ili netko od nautidara u ,irne bakarske organizacij,e. Na rkiraj,ubro5rure (str. 15 i 16) tiSkani su b'rzojavni p,ozdravi 12 organtrzacija, ali m,etlu njim,a nerma nri senjslke ni bakarske. Ina6e, Cqpii je i kao s,tudent ,o'd,rZavaoveze rs 'rodni,m gradorn. U toku ljeta bo,ravio j,e 'u njemu, kod roditelja. To si,gurno znam,o za ljeto 1912. go'd. po j,ednom njegovu p,ismu. Qputio ga je, iz Senija 13. korlovoza 191'2. u Zagreb Izi'doru Kr5njavo,rne (to pis,nao iem,o rkasn,ije ,saopiiti). Uz to, senj'stka je organi,zacija i tada bi,la alktivna. U jednoj, sredi5njreg ordbo,raSa"Poruci veza< (tj. Saveza organizacija stardeviianske rrlladosti - S.O"S.M.) kaZe se 30

ovo: )Jednako priirni,s,mo glasove od Vinkovdana, Zernrunjana, Go,spiiana, Senjana. ..(.120To znad,i da j,e u Senjiu tbilo dadke prava5ke aktivnos,t'i. No, na to ,kakva je bila organizaoije ,u Senjru i u kakvim je prililkama radila do tkraja 1910. godine - dok je Copii jo5 bio u Senju - 'i podetlkom 1914. go,dine - nakon Sto je Copiri poieo studirati u Zagrebu - iizvj,esno svjetlo bac.a dopis iz,S,enja od 25. sijednja l9ll. U cijelosti glasi: i >Vei po d,rugi put ditamo u 'Ludi' kojekakve prirdi,ce o tim nej Go,spodirna pisca dob,ro po\znamo. Citajuii u srotnim Mladohrvatima. pirvom dopisu, kako f,urti,ma5i slave slavlj,e nad ,rur5evinama Mladohrvatstva, nas'mije5ili smo se nernoinim trzajima na5ih poStovanih kolega i njihovoj neozbiljnosti, te smo radi toga jednostavno bagatelizirali. U drugo,m broju nastavljaju - naravno u veiem stilu. Na silu hoie, da se s nama porazgovore. Pa dobro. Pisac dlanka ru 1. broju 'Ludi' s nokirm vesoljem i ushiCenjern piSe, kako je na5a kronviktorska organizacija propala. Istina, ona je pnqpala, ali ne rnoZda rad,i nesta5ice i neslorge dlanova, vei pred p,rogonorm viSih ,oblasnitka ,i pred va6om - po5tenom borbo'm. Po,znate snr tuzbe i prijave 'f,urtima$ke p,ro5le gordine. ,Oni. su nas izdali, ali su bili i sami sebe zapleli, tako da nije bilo vi5ih pokrovitelja, tko zna, kako bi pro6li, a na5u organizaciju tako 'iz rkonvikta isti'snuSe. Neka je na5a nutarnj,a organizacija propala, ali se za to vanj$ka zna,tno povedala. I ove se godirn,epoku5alo, da se i vanj,ska ,uniStri,ali vam to n,ije i neie pac, za rukom, jer s:m,omi mnogo i mno'go jadi od svake niske podvaile i nedovoljnroga donr5ivanja. Alri brudete li i dralje rovarili, vidjet ierno, ,tko ie izvuii tanji kraj. U TJurdi'b'roj 4. iza5ao je dqpiLs 'Pokretadki Credo' (o kom i na dmgom mj,estu. Op. ured.) od istog pisca. Narma se taj 'Gredo'pred,b+ cuje, a ja tvrdim, da ga je sastvio isti ovaj gospodin, koji nam ga pred;bac,uje.On ga je natrag godinu dana sa'm propwijedao, no po njegovu karallteru rmogu bez 'dvojrbe zaklj,uditi, da ie jednom, kad se doiepa slob,ode, opet svoj 'Crredo' uskrisit,i, jer okreie kabanicu kako vjetar pu5e. Pred dvije godine do5ao je taj gospodin ,u ovu gi,mnzviju i svorrn snagom nastojao, da osn'uje pokreta5ki klub. No to mu ne pode za rl.;rtkom. Kad ovako nir5ta ne polu i, a rk tome p,rezren od claka, zavude se pod furtima5,ko kri,lo. Inade rto vam je vrlo p,ristao ,dedko. 'Kavalir, pjevad, tambmra5, guslad i gombad' i kako vid,ite, zna vrlo u'ljrudno ,pisati. 'Odito ;r.riiva'u svefiru, Sto ilj'r.rdi od,sucluju. Stog lp,ri,stojni i n'o,r,mal,ni rnu ne htjedosrno ordgovoriti u ono'm tonu, u kome on kiti 'Lud'. To zato, da mu ne priuStimo ,dru5evnunaslad,u i onda radi ,ugleda na,Sega trirsta<.l2l I U d,opis,u se, ,uz ostalo, razabir,e da je izmeclu senjrskih Mladrohrvata i klerikal,nog dasopisa Lui vod,ena polemika o >vmladohrvatstvu<, da se prava5ka onganizacija u konviktu ,raspala akcijorn ,klerikalaca, ali se zato pove(ala vanj,ska, rkoj,u s,u orni takoder poku5a,li uni5tirt,i. Uopie, u dop,i,su v,rbi se o,bra6un s piscem dlanka >Po,kret,adkiCredo< u Luii (br. 4), tj. s nekrim

31

i gimnazijaloem. SadrZaj dopisa ,r.r,pudruje na zalklj'udak da jre rnladohrvatstvo u Senju lbrilo jako, a da je klerirka,lni polkret (ru-rtima5i) bio tslab. No, o aktivnosti ,senj,slke pravaSke o,rgarxizacije moZe s,e zak,ljudi,ti ri prema po,datku o sakupljanju knj;iga rza Medumurje iz vijesti koja glasi: "Prrimili s,rno o,d na5e o,rganizaaije m sernj,u 75 svezaka razliditih tr,r"vatskih i slovenski,h knjiga za Medurm,urje. Vivant s,equentesn.l22 za Navedeni dopiis o,d 25. sijednja l9ll. zantmljriv je po s,adrZajrLr ocienu aktirvno,sti ,senj6ike iplrava5ke 'organizaci,je, ali je to ,i lpo svorne auloru. On je, nairne, ,ano,niLman,no ne potp,unor, jer je po,tpisarn 's rirnicija'limai Q. :. Kako su, pak, Copiriwi vr5njaoi izjavi'li, Copi,i j,e rkao st'udent nos,i0' bradu Oni se, dakle, sjeiaju mladoga st'ui ,negdj,e je pis,ao iu nelkorm dasopis,u".123 dentis-bradorm - Sto se zaista rnote zadnLati,u,sj,eianju - ali je onda vjerojatno istinito ri njihovo sjieianje na Corpiievo ,pisanj,e ,u 6asopis,u. To svjedodansitvo ru,puiuje na to da oznalku s,pornenuttolg do'pisa deSiifriram'o krajnjim s,lovim- Co,piiieva imena i prezirnena: -o'(Vlado) -i.(Cotpii). Dopis je, dod,u5e, dati'r,an iz ,Sernja, kad je vei Copii student u Zagrebu, alli je tu dataciju rnogao 'udiniti tsam autorr, tj. Copii, pos,lije vjero'jatn'oga novogodi5njeg boravka u Senj,u, U dlantku se spiom,inju r>truZbe,i p,rijave furrtim-a5lke proile godine<, te se govori o radu pisca u Luii "natrag godinu danao, dakle jo5 iz ,raadoiblja C,opriieva Skolovanja ,r.r Senjiu, Sto ,m,oZe takode,r upuiiva'ti na to d,a je oin autor ,dopisa. Kako j'e Copii bio blizak uredniku Mlade HrBrudaku (s kojrim je,i,stanovao), a,koja je ob,javila'd'opis, to tako' v,atske [Vtririi der ,p,otiide na'rnloguinost da se u inicijralirna -o. -i. o,dgonetne ,ime 'i prezirne Vtad.b Copi6. Lllkorliko j,e lpri,h,vatlj,ivo ovako deSirfr.iranje tih dvajru slova, sjeianje Co,piievih vrSnjaka iz Senja o njegovoj s,urad,njri,u ,dasiopisu pokazala bi se todnirm. To b,i uje'dno bio dos,ad prvi ,poznati tiskani prilog V. Copiia. u Sucljelovanje v. corpiia u ja\rnom Zirvo,tru Zagr,ebu odituje ,se talkocler na po,lju umjetnosrti. Njegovi vrrsnjacri i s,usjedi navorde da je "Iijepo z\aP pjevati sortro banitonu.l2a U naverdenom Rogiievu zapisu kazano je da je bio ,dobar pjevad< i da je ,pjevao dugo u rpravosl,avnoj crlkviu ,kao dak u senju. Rogii tome ,dodaje: 'Lisinski'. je u Zagrebu p,ostao i dlan pjevadkrog dr"u5tva "Coprii To je bilo elitno pjevadko drustvo u kojemu su dlanovi na prirerdbama nastqp,ali u smoikringu.Sjecam se da mi je pni jedn'om posjetu pokaza'o Bio je na f,otografiji u 'srnokingu s rnalorn hradom, svoju ,foitorgraf,iju. do,tjeran 'i izgledao zaista otm,eno. Srmijali smo rse,jer je njegova gar'deroba ', ila sir,omaina, ri ja sam mu jedamput rrlorao po'sudlti odijrelo' Smoki,ng ru kome se fiotografiirrao bio je dakako svo,jrina d,ru5tvena i s nj,irme s-e mo,gao slurZiti j'edino na sluZbenim priredba)ma".125 Stovise, Copii ni.je samo p,jevao kao ,s,vaki pj,evad u 'spomentltorm 'druStvu, nego je pjevan,ju prosvedivao ozbirlj,nnr painju. Nia ,to qpui,uju rrijerd,i .A,ugusta Cesarca da je Copii unelkad mislio Svoj,u kanijeru na,ii na opernim daskama..126 Oni su se ,poznavali i'z stu'den,tskih dana tt Zagrebu, pa siu Cesardwe rijedi vj,erodostojrne. To je Cesarec nap,isao,tkada Se su,sreo rs Copi,iem kao ibo,rcem u Spa,njolskoj. A koiltko je Copii lbio lpredan g'lazbi, po' kazuje Ovako opisana scena: P'rem,a Cesarde,v'Llkazivanjtu, ,u hrp 'ru5evina, u lkojru ga je copii ,uveo, ))pod ne'korm Siupom, rneclu mnoStvo'm nas'laBm'og, 32

nesto bolje saduvanog pokuistva stajao je kao dudom spasen, cio cjelcati starri harnmogij,,, kojem je copii p,ri5ao pre5ao rulkom preko n;egervih "i tipakax<. I Caserec dalje dodaje: >Nekoliko tonova zaplakatro je tulno, da to tuznije nije valjda udi,nio ni Jerermi'ja nad Jeruza,lernom. Ili je bas naprotiv njihov zvulk bio vedar, radostann.l21 Scena je d,ovo,lj'no izrazita da se uodi kako je Corpridbio urnrjetLnj,dki nadaren i ;r.lmjetnorsti pri,vrZern lkada ni u onakvim lprilikama ru spanjolskoj nije mogao pro6i ,mimo harmoni,jra a da ne pr,eleti rukorn po njegovi,m tiprkama. Ali, ,1a Copideva nad,arenost - a u vezi s njegovim pisanje,m u nekorn dasopirsru,kako se sjeiaj'u vr5njaci - upuiuje ,na tro ,da s,e i d,va prrilkaza u Mladoi Hrvatskoj iz l9Il. god.. pripi5u Copriierr,uperru. U prnvorm, ip,o,dinasltrovom >MuSki zbo,roviu, atlto,r prilkaauj,e zbirku od osam ,rnuskih zboro.va skladateljia Augustina Gostindara, hvali je i preporrud,uje ona5irm ,stan6eviians,kim organizacijama, j,er ,ie ,u njoj daei liiepifr i laganih korrnpozicril'a, rkoje ie lkod r'zv,adanja rrneclu ,slu5ateljirma naici na zasluZeno odo,bravanje<. uz prikaz nema potpirsa, nego je ,oznardensamo rsa slovo,m: -o,r28 a\i ono wptu6uje ,da se ,u njem,u rotkrije posljednje s,lovo, Co, piieva rimena vla,do, a on j,e, rkako je vei redeno, bio naktronjen glazbi. Dnrgi pritkaz se odnosi na tekst >Gostovanja v zagr,ebalkom kazalirStu. _ Osjrod,ka qpereta(. N,ije po'tp,i,s,an,niti ima iJkakvu oznalku, ,atri se s orbzirorn na glazbonu priredbu rnoZe, iako s ,man:je vjerojatnoie, srnatrati Copide,vim telksttonrr.l2e Urednik tih brnoj,evaMlade Hrvatske bio je Copidev studentski pr,ijatellj Mil'e Bt.ldak, Sto talkoctrer rrnoze urpuiivati na to da je oba prilkaza napirsao Copii. U,rednik je, naime, po duZnosti rtraZio suradnju od drtrgih, pa je to rnogao i o'd rsvoga prijatelja Copiia s lkojim se rsvatkodnevnoviclao. Tada se Copii bio sas,vim srastao s rredorv,ilma JVl'ladohrvatskog pokreta. I kada i\tlladorhrvati, posrlij,e )prvog zbor,a odrZanog m Zagrebu 27. i 28, kalavoza 1910. od,rZavaju svoj dmgi zbor ,u Du,brovniku, u riste dane 1911. go. dine, pozd;ravilo ga je ,u jedno,m b,rzo;javu 14 pnipadnika >Mlade Hrv,atske., a ,medu njinna je i Copii.130 U ,to vrijeme nalazia rse, d,akle, u Zagreb,u i bi'o j'e alktivan 'ornrlad,irnac.Inade, taj su zbo'r pozdravi,ie i stardevriianske organizacije. Iz Senja rs'u upudene ,ove nijedi: >Po,bornni,kestardeviianske rnisli, s,akupliene u hrvats'koj Ateni, ordu5evljeno pozdravlja Senjsrka stardev,i6anska rnladost<.131 Meclutim, Copii je poslije godirnu i, po dana siurdija v Zagr,ebv bi,o sve jade ,qpleten u politidlka zbwanja u ikoj,ima s,udjdluje ornladina. Uopde, ,razddblje u kojem orn studira puno je krupnih politidkrih previr"anja ru cije,lo,j H,rvatslkoj,. Uois'tatrom, sva ormladina, i naiprednjadka i pravaska, aktivina se vei iu prrvorm ,dece,niju XX rstoljela, prva oilro Hrvatskog daka (od 1907), druga ,sko Mlade Hrvatske (ord 1908). A zapodeto giba'nje mettru omladinorrn traje ord 'tada neprelkid,no, dakle i 1910. i 1911. gord,ine.Razlike u politidkim i kult'urnirrn gled,anji,ma ne javljaj'u rse S?JDo rizmedu rna,prednj,adkih i prava5kih omlad,inski'h redova, nego ri ,unutar njih sarnrih. I pojava omladinskog dasqp,i;saVal u Zagrebu 1911. godine, {koj'i u,recluje Vladi,m,ir Cerina, j,edan je od dokaza raztlalenja u napredinjradkoj omladini. Ono se javtja 19L2. g<td. i u redovima prava5'ke o,mlad,ine,tkada se o,na dijreli u, tzN. milinovce (po dnu Mili Stardeviiu), koji su 'u svojoj politici napiustili izrazit'o pro'trulsrpslko stajaliS,te, ,i u tzv. frankovce (po dru Josipu Franku), rkoj,i rsu austnofili i djeJuju jo5 pod ,utj,ecajem klerikalaca, napose stu,dentskog klerikalnog d,ru53 Zivot i djelo Vladimira Copiia
JJ

tva "Dom,ag,ojr<i lista Lui.r12 Za cjeldkupnu hrvatsku omladinm narodirto je bur"na 1912. godina, jeru njroj i,zbija tladki Strajik (12. III) i dolazi do atentata. na kqmesara Cuvaja (8. VI). Kako, pak, u tim zbivarnjima surdjeluje i djeluje Vladirrnirr Copii? Nalazi ,se u Zagrebu i odevidac je tih ,dogatlaja, naime tladkog Strajka i atentata ,ra rCuvaja. Kako je sva omladina u Hrvatskoj, pa dijelorn i izvan nje, stu,pi,lau Strajk, i Copii se na5ao ,u'tim ,redovima. M. Uradin dak iznorsi ai je dopie ,oj,edan ,od inicijatora i organizatora ovog ,Strajka", ali on takv'u ul,ogu dodjeljruje Corpid,u bez ikonkretn'ih ,navoda i ci'tiranja \zvota za takwu tvrdnj,u. T,ome dodaje da CopiC >;nrrtuje po pokrajinslkim centrima i orga' 'St'o to d'ini lnizira Strajko, ali ni za to ne navodi 'ni po'datke ni izvor'e, osim za Senj. Ka,zuje da je Oopii tada b,io u Senju na te,rnelju svjedodanstva onda5njeg udenilka rsenjdke gim,nazije Dragutina $korriia.l33 Kod Uradinova navoda o ulozi V. Copiia u dadkom Straj,ku 'ostaje i rI. O'dak ne dopLlnjtrju,ii ga novim podacima. A P. Rogii ,se, zadLldo, ,ne 'sjeia aa j9 Copii >su'djelovao u organizira,nju tladlkog Straj,ka", i'ako su bili iprijatelj,i.lsa No, Copii je su' djelovao 'u Strajtku i ,uopie tr dOgactajima uperelxim pnotiv 'mada,rizacije i rnadarona, rprema 'tqme i ,protiv ko,mesara Cuvaja i daljeg p'otdinjavanja H,rvatske, 'kako to p,o,tvrduje Copiiev drug iz onih dana Augu,st Cesarec u svoj'im kazivanj,ima iz S,panj,olske. Za Copiia veli da je >potomak gl'asovi'tih gsftoka, rsa senjskih kr5a u Hrvatskoj" ,i svoj 'sus'ret s njim opisruje 'ovako: >U 'rnladosti je i on zapodeo stu'dije tprarva. No prvi svjetslki nat i revol'ucija, lkoja se ,rodila u njemu, podsjetila iga je na jedno dnugo lpravo, za koje se konadno i ion do5ao bori'ti u Spanjol,sku' - Tudemo :se! - to mu je bi'la prva rijed pri sastanku u dtaltlu ,divizije. Duiboke 'orrne odi u pone5to tek od godina izrovanorm, o'garavljeno'm rl,icu bljesnu,le su p,ri tome neikako mladenadki, garnens'ki, to'n njegova glasa bio je tatkav, kao da on niie imaQ na umu bitke na Ypanjotskim retnim polianama, nego one davne, u mladosti, na zagrebatkoj univerzi i Jetaditevu trgu protiv - madZarona". (padc:ttao V. A,').135 Cesarec se odilto sjet,io i svojih rbnrnnih da,na u Zagrebtt, kada je pisao kada je b,io j,edan ord istaknutih omladin,aca u bro5,uru nDardki pokret<<,136 zbivanjirma olko cladlkog Strajka, ali je svoji,m rijedima potvrdio s,u'djelovanje Copiievo za vrij,eme studija u bortbama ,prrotiv rrnaatarona. To ,svakako trdba prihvatitri ,opdenito, a ,nikako sam,o omedeno na tladki Strajlk. 'Ostaj'e, dak'le, da d,alja istnaZivanja pobliZe i konkretno 'osvij,etle u;logu kojru je ,irnao Ooprii u tladkom Strajku, jer dorsa'dpoznati podaci pr,evi5e su osktldni da bi se to vei sada udi,nilo. To 'tim p,rije Sto i sam Copii u svojoj autobiogrrafiji nijednom rijedju ne spominje dadlki Strajk 'n,i svoje s'udjelovanje u njemu. Sqpro,tno to'me, 'u povodir.r Jtlkiieva atenta,ta na lkomesara Ouvaja Copii o isebi veli ovo: 'U vezi s atentatom na komesara Cuvaja, kraljevskog namjes'nil<a Hrva,tslke, u 1912. god. bio sam pl,vi ,put u,hapSen,ali zbog pornanjkanja dakasa kroz nekorliko dana,sam oslobodenn.13? To C,opiiievo ,hap5enje Uradin ne ,s'pominje, Odak o n'j,e,mu govoni na ternelju arllivskog :izvora,l38 a Rogii gB rs€ ne sjeia' A policiju je mogtro 34

navesti na copiievo ha,p5en;je i ,okolnost srto se on nalazio u gos,tionici Ante Kovadi'ia u Mesnirdkoj ulici_43,upravo,prije nego sto je Juki6-pred to,rn gostionioom izvrsio atentat. U go,stionici s;r-rse hranili rnnogi studenti, pale u jednoj pnorstoriji rbio i tzv. >,lidki s,tol<. za nj,im su ru dasu atffirtata sjediii, prema navod,u Milana D'urmana, Mile Budak, rvan Enkii, Vladimii cop i i, Ante Pav'el'ii, Sime P,r5a.13s to, Copii je kasrnije ,i s,am priznaro, dva lJz mjeseca poslije izvnsenog atentata,,da se tada nasao, ,u teskorm-polozajnr. u vec s'p,oirnenutroim, nedavno otkrivenom pismu od 13. lkolro,voza \0t2, bopie nairne pi5e da se ,ru vrlo ,kritidno doba svallila na nas rbu,ra Jukiievr tata<. odirto je, 'dakle, da je bio ne samo odevidac tih zbiivanja nego i "tLrvise od rtoga, Sto je ,i ,dovelo do njegova halp5enja. u spomenutoim pismu copii opis,uje i p*ilike ru koji,ma je Zivio u _ Zagreb.u. Spominje svoje siromastvo i neus,pjrehu nastojanjru,da d6bije netko namjestenje u plemiikom konv,iktu, sto je bio moli,o, da tako izade >iz !,iiede<, ,kako sam veli. Iz pisma s,evidi d,i je prijaterjevao rs Eranorrn Galovidem, tada stud,entom f,i,lozorfiije,,isto tako pr-avasem, poznatirm lknj,lzevni5o*.t*o Copi,i iznosi u pis,miu i svoje rplanove, nairme da^,Zudi ,a ,raiko-n, da ieli rdovrsiti rp,rar/ne nau,ke, d,a tu 'discirp,l,inu >d,estito ,pror-l6i< ,i da se upo. sveti nauci<. stoga je o,bidavao, veli, raditi 16.17isalti dnevno. Na koncu s,podvoje: da je bio ,u Veneciji i da Ze}i jo5 jednorn vidjet,i ,""" .minje ip^r"krasne kul,turrne spomenirke< ,i da je htio p,utovaii u A-eri,liu, ali je ,za' bacio ,odrl,uku< na savjet I. Kr5njavoga, lkojem to ,u pismu priznaje. je dosad prvo ,poznato cropiievo pirsmo iz njegovih studentskih 1. dana. I po jeziku, stilu i sadrZaj,u predodava nam vei zretoga mladiia, a tada je imao 21 godinu i rbio je student prava zavrsene drruge godine. ondje je, stoga, prili,ka da se to pis,mo objelodani u cijelosti: Senj, 13. \<oltrovoza 1912. Presvij'etli gospo'diine! Vei sam iz ,lista prijatelja Galoviia s,arZ',?:o udes moga namjeza sternja m plemiikom konvilktu. I,skreno rroram rprii,znati, da nijesam bio ,rav'nodrusan zala, tda li iu b,i'ti n,armje5,ten,dok sam m ,torm gied,aio najbo'ljri izlaz iz rove bijede. Sad ;bo rmi i opet p,redrl,eZi ureiavjesiro'st i bo,rba, koj'a ,rne katkarda ,dovede do mormenata, kad izgub,irm vlas,t nad. ,soiborm.Znam,'da j,e to sam,o ,s,larbost, si ipark neziam pomoi,i. ali Uzrrork rtoj rsls,f6s1,i jest, 'Sto i s eventuaLnim uspjehom ovakove borbe ne b'ih poiludio sv,rhe, za ikoj,om idsm. Darkle naime Zudim za nauikom ,i dok mi je to jedina svrha, dotl,e mo,ram u borrbi za ,k,rnrho,mda zabactrn i po,misao ni tniigtr. S toga rme ta,borb,a dirni rmalodu5nim. Nikada nijesam bio tako zadovoljan,rkao lkad sam s dragirn trrrijateljem Btldakom radio za ispit uzasve, sto ,smo znal,i d,nevno ,raai,ti 16-17 sati, te Sto se u vrlo kritirdno dolba svalila na nas , ura Jtr,kiieva atentata. U ,veder pred sam ispit rimao sam odvain,osti ,da zapjevam, kao'da se ,spremamo na svardbu. No tu ,me j,e zadovoljavala svrlii rada, sada p,ak biva obratno. Preosta.l'e rni dakle, da bez kormila povjerri,m 'ladu vjet,rar. vasern savjetu,imam da zahvalirn, Srto sam zabacio,odl,uku, rda puLujem u .dmerilcu, jen premda sam uviclao, ,da tijem rputem ne bih,polu6io odreilene svrhe, ipak birh njim udario.

Presvijetli gospo,dine! Vrilo i,u se ,rado drLati rnadela, p,o koj,ern ne birh srnio podeti ono, Sto ne rni,slim dovr5iti. Moja je Z,elja ,tatkoder da rd,ovr5'im pravo ,i ,upra\/o stoga, Sto Zel,im da tu d,isciplinu destito proudim, rne iu da ,u lkakvom urerdru slluZim pqput ma5ine, jer bih tijem ,izgutbio najd,ragocjenije vrijeme, Sto bih ga posvetio nau,ci. Op,no,stite mi, presvijetli gospod,ine, 3to sam na ll5trb Va5ih vaZnijirh poslova odtllj,io ovaj I'ist. Zao bi rrni b.ilo, da ga shvatite kao ,molbu. Dok srte Vi nairrne udinili nlnogo dobra meni,'ne poznavajuii ni,ti mene niti rnoljih tp,rilirka, rnogli bi me tlahko 'snaatrati ,6ovjdkom, kojri traZi dirm ,vei'u udo,bnost. Stoga Vas mo,l,im, prewjetli goqpodine, da ,ga 'shvatite kao mojm ispovijed. Meni :bi dapade bilo vrilo Lao, da se na bilo koj,i inadin pdbrinete za r\e, gu,beii tijern d,ragocjeno vrije,rne. Zahvalnost, Sto Va'm je duguijem jest ognomna, E)a bi bilo smij,e5no i pornisliti, da bih Vam je s lpar rijedi m,ogao uzvratiti. Ne nadam se, da iu ikada irnat,i prilike da Vam se za udinjeno dobro dostojno zahrualim, no ja sam ,u svalkom sludajru spreman tu zahvalno'st zasvj,edoditi idj elo,rn. Ne rnogu a da ne spornenem jo5te t'o, da rni je u'ovim dasovirma na il.rspom'ena Veneciju najugodnija, a'6eLnj'a, 'da joS jedno'm vi'dim o,ne prel<rrasne k'r.r,Iturne spo,menike, sve veia. Srdadan pozdr,av,malom lVlladenu. S velqpo5tovarnjem VaS ,iskreni udenik VLladimir Copiinrar To je pismo ujedno dokaz da je Copii kao sttrdent bi,o ,u dobrrim odnosima s tako tada ,istalknratrim p'rava5em.firantkovcem, koj:i je jedno vrij'e'me zauztrnao ,u vladi Banovine Hrva'trSke viso'k poloZaj, pr,edstojrnika o'dj,ela za bogor5tov,lje i nastavu, a ,b,io je poznat {kao pisac, prevodrilac, otrganizato'r umjeinidko,g Livo'ta, rrnnogos,tmik p,o rad,u (historidar umje'tno,s'ti, dokto,r prava, arheorlog, poli,tirdar) i vz lo sveudil,i5ni pro'fesor, tada u 67. godini iivota. Ako je Kr5njavi dao C,opiiu i ,ne'kesavj,ete (da ne ide u drneriku, da se 'drZi nadela da ne pordinje ono S,tone misli dovn5iti), a C,opii je zahvalan Sto mu je Kr5njavi ,uidinio >mnogo 'dobir.an,re uza sve tto u pisrnu Solje usrdadan pozdr:av malom M,ladenuu 'i potpisuje S,€ikd,o ,VaS iskreni ud'eni'ko, to znati da je Copii do'ista lbio btrizak Kn5njavome i s nj,im 'u dobri,m o,dnosi,rna. Stoga je i mogao pis,ati takvo pis,mo, takova sad,rZaja i forme. Da je, pak, Copii 'u re,do'vi'ma 'studenata grrava5a bio dobro poznaft, da je po svome dj,ol,ovanju bio zapaZen, dolkazuje joS i to St'o je na skupStini Organizacije akademske rprava5ke ornladine 4. prosinca 1913. bio iuabran za p,redrsjednika odrbora. Tada je bio kandirdat prava.ra2Ta je o,mladina tri i po rnjeseca tkasnij,e, 14. oZujrfta 1914. odri'ala novu skup5,tinru i na njoj je donijet zalkllj,uldak da se ta organizaoija raspusti, a njeni dlanovi sLtupe u Kl,ub rKrurrnidid(.143 Ali, po svome djelovanj,u u ne'd,ovima oMlade Hrvatske< Copii je b,io poznat i zagrerbai,koj policiji. Prvi put je bio hapi$sn, kako j,e spome,nuto, poslije Jukiieva atenrata na Cuvaja. A kad je 1914. god. izbio prvi svjetski rat, poJicij,a vrSi p,r,emetaiinu u njegovu stanu. To dini zdto, >>iet su gledali 'politidki rsumnj'ivog elementa'., u to s,tud,entsko vrij'eme na rnene kao na je hap5enje izbjegao )>samozbog toga S'to sam kaZe sam Copii i d,odaje da 36

rlan-rp'rije p,r'emetaiine oti5ao u vojsku..144 Kao ,mobili,zirani vojnik, a poslije obutke ,u Pragu, Co,oii postaje ikadet aspirant (clak ,nar,edni'k), vraia se u je po'tom upuden na a,us,tnij,slkoiruski front. p,r:ije o'dlasrka, u liilekg' odalk'le Rijeci su ,se sas'tali Copii i Rogii, koj,i o tome saorpiava ovo: >Negdje u proljeie 1915. sastao sam se ,sa Cqpiiem ,u Riljeci, nJ mogu se 'sjetiti da li je to bi,o ugovoreni sastanak ili sl'r.rdajn,i. copii je bio kadet as'pi,rant i dekao je 'da bu'de dodijeljen Marsch-ko,mparniji i da ide na front. sjeiam se ,dobr,o nase setnje na rivi i njegova iasp6loZenja. Kad sam u5ao u paro,brod, do,bacio rni je da ie rrnile javiti iz Rusije. To je i ,udiniou.las Co,pii se, naim'e, dop,is,nicom javio iz Ta5kenta 10i23. VIII 1915. Rogi devoj sestri Marici u J,urjevo (sv. Juraj). u njoj na nj,omadko,m jezirku pirse: ,Vrlo po5trovana gosipotlice! rMoZda ve1 znate da sa,rn u ,zaroblj,el ni5tvu. zanima rne Srtaj,e s Pavom, Ivom i S,lavkom. Dva rdana prije nego 'sam o,tiSaona frontu, Pave mi je pisao 'da 1. aprila rmora nastrupiti. Nada,mo se ,da de orn opet biti otpu5ten ,iz vojske. Ja sam vei p,reko 4 rnj,eseca ovdje ,u,A'ziji. Sa zd,ravljem nije bas najbolje jerr rkrli,ma zirnene nije narodito povolj,na. Ipak se Zivi. Moli,rn, pi5;ite rni kako je lkord Vas. Do sada ni'sam nitkalkvu vii,est dobio od Slavka. Najsrdadnije pozd,rave od

V. Copiia ,dd,resa: Ratni zaroiblienitk o,fii,cir Vladimir Copii Tasc,hikent Russland III. Bateriject+c T,alrro je Vladirnir copii poslije detvorrogodisnjeg boravka u zagr,ebu, posJije b'urnih stude,nts,kih 'dana i sudj,elovanja u rpokretu >iVlrlada Hrvitska. doidekaropnvi svj,etski rat. U vojsku j,e otl5ao kao ,politirdki s,umnj,iv olernerrt<, dospio na austrijsrko-ruski f,ro'nt i poslije sarno dvije nedjelje-frontovskog ozajedno sa svoji,m vo,d,oim - lkako ,sam veli - rpao s,am u zaroiilr9'ta blj,eniSttvo<.147 Tada je imao 24 go'dine. *** U ,saZetku o,svrta na m,ladoga Co,piia od_,ro,dirteljslkog d,oma i gimnazij,ske naobrazbe iu Senj'u do studiji p-,rava u zagrebu,,uz isto'dobno surdjelovanje u o,mla'dinskom pdkretu ,n oba grada on j,e zaista ,rzasebna pojava". I,zrastao, odgojen I orb,razovan u senjskoj sred_ini, kakrva je bila u ,eko,nomskorm, politidkom i kul,tunnom pogledu k-.uj-Tl XIX_ i podetko,m XX stoljeia - i ovd,je takvom priikazana- (2-. poglavlje) - Copii se pr,ikrlanja narordnorsti svo,je majrke, koja ,na to i ,nije utjeoala, ialkro je on rpo ocu srpske narrordnorsti.Srnatra se, na,iime, H,r"vatom. To di,ni odito pod .utjeca,jem ,onovremene senjske sredi,ne, kako se i moZe zalkljudi'ti 'iz prrkaza njenih obiljeZja. To pod,rzava i copidw sikolski d,nurg i prijatelj Pavle Rog,iii kada o to,me pi5e:
5t

,Na Coprida nije utjecala ,mati, jer je ona bil'a orbi na i pripru'sta Zena, koja ;e Zivl,eta ,samo za svoj'u poro'dicu, a o Lpolitici ni'ti je sto 's'red'ina. Senj je tada znala rriti htjela znat| Na Copiia je djelovala bio p,rava$ka kq,la. Drago vlartroviri, trgovac vina na veliko, porijek'saborrloim Dalmatinac, politidki najveii autoritet u Senju, bitan za 'tada velitki ,utjecaj'. P'rije 'njega bio skog zastupnlka, imao je u senju je,Jas,tupnik J. GrLant(,-, koji je,u Senju kao starac postao,neke vrsti je ,pors,lij,ejedne sabrorske sjednice, ,kad je baLn Khueniegerrda.- On -Hidervary iitazla riz sabornice udanio nogom bana u straZnj,icu 'i na i jkao {bana i kao visolkog ar:istdknata. taj ,nadin htio ga diskvalificirati i prava far.sa sa srudenjem ,Gr1anl6u, o fl<ojoj nita ;e to duvJna afera se m svoje vrijeme ,minogo pridalo u Hnvatskoj i Ugarrskoj,. u Senju je tada i" tr]govina i Stedrionica ibi'la u ,rukama pravaSa, pa je i shvalij,ivo njihov utjecaj u porlitidkop ,pogled,u, narodiito ,kod 'siro,masnih slojevau.la8 sponr,enruti GrZaniri,ev postupak prema barnu, o lkojiem govori Rorgii, a kojri j,a ina6e ,dobro poznat u hrvatskoj povijesti, rsvakako je djelovao kao geit politidke hrahroi,ti na Seniane. 'Pravasima u Senju podirgao je ugled i

je i gi'mnazijalac.. C9rni9,--k{1.j9 fo'vei^ao 'r.rtjecaj. Pod tim utjeoajem b,io
rrEarn rr redmre rstn,rrderiiia,n,skeomJadine smatrat-Fe*trftd-tom."'Ali u5ao u redorvrerstaideviianske om,ladine i s,matrao se Hrvatom.

i-kasni,i"e,

(v.4'-3#'tie

u redov,ima iSkiljiuEivoga (ekskl'tr,zivnog) hrrvatskog nacionalizma, Sto ostaje 'ive do podetka prvog svjetstkog rata, rkada je ,prinrutlen ,da prekine 'stu,dije, u da tsrtutpti voj'sfts i poitre na austrijslko-ruski firont' lJz izvti'avanfe svojih gi'mrnazijrskih 'orbaveza i sturdija prava, Copii uspijeva da rse,kao iudionjik ornladinskog pokreta "Mlada Hnvats:ka< dovoljno isiolj,i u javnom Zivotu Senja i Zagr'eba. Bilio da s'u'djeluje u d-adkoLrn stiaji<u ili je negdje u pozadini zbivanja o,ko Jukiieva atentata na Cuvaja, -student pokizuje i dvije ,oso,bjrteteZnj,e: prvo, rfl4 se, ,imajruii Copii kao dor6ar lbar,iton, posveti karijeri opernog pjevada, i dnu,go, da se, kako je sam sttr:d,ija (prav€ porsveti radu u .nauci. U svoljim zapisao, poslije zanr'rrsetrka Copii se tlko natsao i,zmedu onoga sto je b'io, u kastudentskirm 'danirna kv,im je prililkama Zivi,o, i onoga SLtoj,e htio postati u,Zivotu (muzika, zna"Poir.rt6io nije ni j,ed'no ni, drugo, posvetio ,se trre,ieffI, rpo'litici, za kgju nost). zargrebadki,rn'darnirna 3e diielo,m Zivio i kao omladinac, i u senjskim i u svoga Slkorlwanja. No, u svojirm politirdkim naziranjima mladi Cqpii kao pnill":q- >Mlade H,rvatske< ,sazri5ena i razvii'a se pod ultjecajem krupnih po'litidkih dog+ daja. iZagrebadka policija gledala je, kako sarn veli, na nj'ega u stude,ntsko -kao 'kao su,mnjiv elem,enat., a takav je mogao biti i u"i;*-" "potitldki "a 'OrivaS iiz red,ova rstudenata prava olk'o atentatora Jukiia i 'svojih irstupa pr,otiv maetaronslke politirke u Hrvatskoj. I,ma 'li, rrnetfutiim, u polritidko,rn iazvoju sttudenta Copiea talkotler po,java koje ga iupui'r.rju na Si,ra po'li'tidlka ,gledanja od onih iz redova urM'lade Hrrvatslke<?

rf.a",bidafi

r'a5dti;'oa

k otrVllade rv*a-fs[e. dijliid H f

38

To je tord,no,ali tome su teZ,ili, na dnu,gi nadin, i 'o,mladinci naprednjaci. Metl,utim, Copii je i,stom priliko,m ,napirsaoda je pokret Hrvatsrkeo "Mlade ))obj,eft1lutton bi,o ,,u nukama 'konzenvativne austro,filske 'Hrvatske stranke prava'(.150To je, doduSe, napisao 'u Moskvi 1929. go'dine, u svojoj 38,oj, godinri, dakle kao vei i'skusan i zr,eo poli,tidar. No, lpitanje je da rli on vei ,kao srtudent nazire 'taj tkonzervatizam i austrofilstvo spomenute ,strranlke, pod di;jiim je utjecajem bio pokret tkojem je o'n pr,i,padao. I ujedno, da li je spoznao da onim putem koji je zastupala ,rMlada HrvatSkao neie i ne moZe doii do ,slo,bode 'i u;iedinjenja H,rvatao, a demu je ,prava5,ki pokret teZio. Sudedi po ipis'anj'u samroga Copiia, o'n je nazre,o ve6 o,nd,alkada je pol,icija u njemu vidjela >politidki sumnjivog elementa<. Ali, do5ao je do tog j, a kada je kao vojnirk na podetku prvog svjetslkog,rata boravio uvjeren u Pragu, gdje je, kako veli, >pro,tuaustr:ijsko raspo,lo,Zenjerbilo vnlo jalkoo. Ono je, priznaje, utjecalo na nj'ega 'da je bio "sve vri5e uvjerern da Hnvatska nema Sto odekivati ni od Aus,trije ni od nata<.151 Copiieve 'rijedi odita su Te potvnda njegova obradu'na s ndkim politidkirn pogledi,ma >Mlade Hrvatslke<, koje je i sa'm prihvaiao i isrpovije'dao i, ,pomalo, sagledavanja novog puta da se Hrvatstka os,lob,ordi, se h,rvatsike zemlje ujedine. da U tom saznijevanj'u od b,oravka u Pragu do povratka ,u Hrvatrs,kmvojnik Copii je iu uodava'njnr poli,ti'dke stvarnosti svoje domovine zakoradio joS dalje. Njegov rastarnak u Ri'jeci s Pavlom Rogidem u proljeie 1915. god. to i osvjetljava. Od'reden za austrij,sko.rulski fnont, Corpii ne imisli na rratoiva' nje, na ptlcanj,e, na odbranu Austr.o-Ugarske - u kojoj, kako je sam zapis,ao, Hrvatska nije irmala Stro odekivati. Naprutiv, u tom dasm u Rijecri orn Za rnladila dobacuje drugu i priijatelju da de mu se javiti iz - Rrus'ije. politidkri ved opre,dijeljenog i dovoljno iagradenog, tkdkav ;je Co,pi,i tada bio, to j,e znadilo vi5e od pulkog zarobljav'anj,a, to je izraz sviljesti da 's'e za A;ustro-Ugalrsfk'u trdba i neie b,oriti, da u njoj Hrvatska neie izvojevati ne slobodu i 'ujedimjenje, neg,o da treba prijeii na rusku stranu, da se tneiba naii u Rusiji. A tol '6i1;*nigi ropet slij,edi druga, 'naim'e, ,ona koju je sam iznio, da )za vrij,eme boravka na frontu niti jednoim nisam dozvolio pmcati< i da sarno ,dvije nedjelje lkasnij'e zaje,dno sa rsvoji;m vo,dorm pao sam u zaroblj eni5tvo<< .152 Copii j'e, dakle, rna krraju stu,dija i rkao vojni,k u Pragu'uoidiio svoj novi pil.rt i stakao ,novo ,uvjerernj,e. On,o dolazi do izra|ai3'na rrastanku s Rogiiem saznanja u Riieoi, ,ono se manifestrirl na frio,nt,u.Talko je put u norva,polirtirdka bio Sinoko otvoren i Copii podinje da se fornr-ira, postSpeno, u revolucionarnorg borca, a ,opet sa Zeljom 'da 'se postigne i cilj oml'adine prije prrvog svjetskog rata, tj,. ,rs,lobodu i ujedinjenje H'nvata<. Sada, meclurtirn, ii 'mnogo vi5e od 1oga, dnugim sredstvima i drugim 'putovima u uvjetima botbe za slo,bodu i uj,edinjenje ,svih jru,inirh Slavena. 'S 'torga gledi5ta - poigotovo-na izrastanje Vladim,ira Copiia-,u rirstaknutog ,revoiluoionara vei u P.rusiji poslije olktobanslke revo'lucije, zatirm u Jugolslaviji do Kongresa uiedi,nj,enja i poslije njega u re'dovi'ma SRPJ (komunista), odnosno pos'lije Vdkovarskrog kongreia KPJ, te kao borca za ,s,l,oboduSpanjolske - valjalo je razrnot'riti takotler gimnazijsko i srtudentSko razdohlj'e Cop,i6eva iivota i rada. Ono svakako d,aje elemente koji Copiria prikazuju karo borca 'za slo,bo'du domo' v,ine, ali otkr,ivaj,u ri saznijevanje 'm'ladoga C,orpidaod politidkih nazata "Mlade Hrvatske< do uvjer'enja o potrebi ru5enja Austro.Uga'r'ske. Trrr znadaj,ku Co'

39

je to pideva nazvoir- do zarobljavanja dobrg je i-potrebnlo r-se.knuti' Brio -ptlj"fiI njegov dalj-i Zivot i rad. Sve ostalo do5lo j'e porslije toga -.ratnih ". "jegu Lbivania, criljeva. zaradenih strana, al'i napose p'r9'u^t*""j"iod utjecal,sm manksistidke litera,i,ure i sudjelovanje'm u olktobarskol ::y*,1.*"tjt

BILJESKE 1 A. Barac, Velidina malenih, (o Franii Horvatu KiSu). U knjizi: Velidina malenih, Zagreb L947, 241. 2 Z. KulundZii, Glagolja5ka Stamparl Riieka. Historiosrafska i bibliografska ob iel'iak: Aktivnost glagoljske Stamparije u tcritienn ili faksimiliranih izdanja senisl(e 15-22; E. Hercigonia, Srednjovjeko-v-nakn O II Zaireb 1975. seniskoi tiskari: 222-23: Grsuiu Kraliiiu iz Si:nia-vidi: B. Fuii6, l iz Senja (14E7-1502),SZniski zbornik, YII 3 Pqpis Vitezoviievih djela i rukopi zovi6a, Zagreb 1952,7-37; Pregled lite-ratu Monoerafiiu o Vitezoviiu objavio ie Vi. t Ritter-a Viiezoviiau, Zagreb 1914.U minul< zoviiu ovi radovi: T. Matii, Vitezoviiev Le

i. mj. 389. a >ilivot i diela Matese Ant. pl. Kuhadeviia, hrvatskog pjesnika XVIII. viekao ih je i predgovor 'iapisao ondasnji senjski izasla"-su'"uS"ii,iitj?s,-ipiip.d*i"

;;ftgi"Mir;-M;diz.iii.,'8.'k1ii.r'J,

U Zil;;TaG6: S;;i;ii zb;inik, I/re65,165. biljeskamaj-eliteratura o Kuhadevicu; "Ii.'H.;isiZ:M: i.' X"ii\"iic,'pb"ii"it hrvatske' knjiZevnosti III, Zagreb 1974,324. ; Napisao je i objavio: Upg!? u Pjesmenuumjetnost, lletev 185?,1 911119:, I i Zagreb 1853. Poviesti biskupije senJSI(e modrusKeru slovnici jugoslavenskoj, krbavske,Tnst 1856. sveteanoga o U Seniu mu ie iza5laova bro5ura: Govor Sto ga je prigodom.
lddl-. prl OZegoviiu dne_.22._sieeanJa biskupu Mirku..b_ar._ odkriia s,pom'en-plod6 c.tii'i gimnazijskoj izrekao Ivan IIau5ek, -zadastni kanoiu"ieu"*r'rudu5n^icah " i vj6rouEitelj -glmnazijski. (Pretiskano iz gimna;ik";i;fi" "it""-i""jrti",-protei6r zijskog programa). U Sen-ju' Slovi H' Lustera 1881' i Kao dlan Hrvatske ditaonice na Trsatu, C. Gruber je, Prem-a.zakljudku slavne sodi5nie skup5tine te ditaonice od 23. I 1898, napisao njen historrJat, a u 5Ulavlie-n le u tniiZici >Hrvatska ditaonica na Trsatu. Spomen-spis- slavu deset' podi$nuia novoga joj ditaonidkoga domao, Su5ak 1898' ;;ai5niia;"i

(6e7-ri72). Mui"Eu-[ii""pi. kuhadevie

e Bio je profesor u Rijeci, Gospiiu i Bakru. Istakao se kao zoolog,specl]1lista u proudarianju pauka i otkrio ie nove vrste. Suraclivao je u Narodntm no40

vin_am.a, Prosvjeti,_Vijencu i izvje5tajima nautidke Skole u Bakru. tJ Radu JA (143) objavio je djelo Dalmacije, Hrvatske, Slavonije i Istre<. 10Rossi je "Pauci u suradnji s prirodnjakom prof. S. Brusinom sabirao floristidku grailu_i uel 7872.god. javlja se s naudnim radovima u dasopisima (Vijenac, Hryatski p.l.anin.ar). Stvorio je ogroman herbarij hrvatske flore.- Tiskao je: Floristidka isqlaiivanja .po jugoistodnoj Hrvatskoi (1915) i Gracla za floru jrizne Hrvatske (1924,izd. JA). Neki fosilni meku5ci i neke bilike nose njegovo ime. 11Profesor u srednjim Skol.?ma, kustos Zoolo5kog muzeja u Zagrebu i sveuiiliini profesor. osim znanstvenih radova, pisao je i popularne naudie i strudne dlanke. Bibliografiju radova vidi u Enciklopediji Tugosldvije r, zagreb 1955,407. ^ _'.' ZasluLan je profe,sor senjske .gimnazije i predavao je S. S. Kranjdeviiu. 9_qtq9iuggj9 q Slmnazijskim izvje5tajima i u zagiebadkom-Viiencu. U RAdu lA (1972)obiavio je filoloSki prilog >O dativu u sloven5tinio.U Sehiu su mu tiskana ova djela: Pregled^hrvatske tradicionalne knjiZevnosti (1879)i Pr-edavanjao knjizi staroslavenskoj (1896). _r3 SrednjoSkolski i sveudili5ni profesor, dopisni tlan JAZTJod 1900.i redovni godine. _Kao.hist_oridar vrlo p-lodan i bbjavio je viie rasprava i djela. od .19.27. Prvi.je n:aplsao>>Poviie-st Istre<_(1924).Popis njegoiih radova: Encikiopcdija Jirgoll1yije,_ 2.,_Za&reb 1958, str. 627. Vidi takoder:- B. Krmpotic, Dr D'ane'Gruder (1,856-1927 Seni ski zbo rnik, V / 197 l-197 3, 415. ), la Profesor i direktor gimnazije u senju_i javni radnik. U izvjestaju senjske gimnazije opjavio. je geografskq raspravu osenlska Dragan (Senj" 1912, l-ZS7 i hrstoriiat gimnazijg^ pric_o^qgnq 75:godiSnjice pod naslovom "Kronika senjskoga srcdnjega zavoda<(Senj 1914,3-45). S. S. Kranjdeviiu. IstraZivao je proSlost .ninom toga grada. Objavio je"djelo "To. gimnazijskom izvje5taju, zatim zasebno : A. Kuhadevica i izdao ih s predgovorom maliskog arhiva i u Narodnim novinama. r mu je prilog bunau (1719-22), II viieku". Vidi"Senjska i: V. Antii, Mladi Kraniu kn.iizi: Pisci, Rijeka, zavitaj, KnjiZevni profesor geografije u Zagrebu. Pisao histat_lstikom.Sudjelovao je pri osnutku -rad . U Radu ,lA Stampao ie >Putovania

t"tiilttluttf 3#tfrl,i.tJ"',,;"t?ii'ro-irii;;
engleskog jezika i knjiZevnosti na zagrerljena ova jezikoslovna djela: ,Gramatlka i89)., ditanka sa zbir.kom engle"Engleska

3-1975, 156. zbornik, VI / 197 Bio je sveudili5ni-profesor Sekspirolog, pisao je eseje (oAnglia docet<), i r^prcveo_mno^ga gra.m.skq djela. stampan mu ,ie prijevod oHamletan (1926).poblile: S. BatuSii, Senjani i Hrvatsko narbdno kazaliite, Senjski zbornik, 111965,213. . - ,,tt Bio je pravnik, bavio se beletristidkim radom i surattivao u llrvatskoj vili i Balkanu.pod..pseudonio.to_tr N.-.!.I. sen.ianin. Kao publicist pisao je u pravaske novine, a kasnije i u Novi lisr. Vidi: Znameniti i zasiuZni Hrviti, zagreb jszs, zlt. -. ^.'o Doktor pravnih nauka i odvietnik. Bavio se novinarstvom i politikom. u obzoru i Hrvatu objavljivao ekorromsko-financijskestudije. Za vrijeine prvog svjelskog_rata u- raspiavi-_"Gospodarsko pribliZeiije Monaihi3e i tljemittie i6 poloZaj }lrvata< brani posebni gospodarski poloZaj Hrvatske i pravo na zasebni Li posebni gospodarskfpoloZai'Hrvatske pravo"na zasebni samostalni ekonomski razvoj. Bio je predsjednik Hrvatskog planinarskog dru5tva. i razvoj..Bio ie predsiednik Hrvatskoe Dlaninarskos dru5tva God. 1925.izabran.je za narodnog posianiki i bio je ministar trsovine i industriie. izabtan.je za nar<idnogposlalika bio ie ministir'trgovinc narodnog poslanika ministar-trgovinc Industrije. njemu: lqqryeqi-ti zasluZni Flrvati, Zagreb I9i5, njemu: lqqryeqi-ti i zasluZni Flrvati, Zagreb I9i5, str. 143. i Enciklop Enciklopedija SHS, _O_ Il, Zagreb 1926,472.

.:tt:rter):u'"ojiti:-,,1*Hl,'J'fr ;;"i,-,"fl *"Ti. r. Soljan).Vidi: 7. Antic,P.ad i djela senj-

41

21Cihlar je knjiZevno i publicistidki bio aktivan vei kao omladinac do prvog svjetskog rata, a djelovao je takotler izmettu dva rata. Poslije osloboclenja Zivio je u Rijeci i razvio ,plodnru public,istidku djelatrnost. Lit. o Cihlaru: M. Vaupotic. Jedan iz legije "velidine malenihn (Kronologiia Zivota i rada Vatroslava Slavka Cihlara, RiieEka revija, I/1968, 240i B. Kritbotii, Vatroslav Cihlar (1896-1968), Senjski zbornik,V/1971-1973,403. O porodici Cihlar vidi: V. Antii, Seba\d Cihlar, Rij eika revij a 3-4/1962, 148. 22Pravnik, poznat kao odvjetnik, a pisao je i literarne dlanke. Vidi: Znameniti i zasluZni Hrvati, Zagreb 1925, 60. 23U gimnaziji u Senju drugovao je kao ttak sa S. S. Kranjdeviiem. U Zagrebu je zavr5io pravne studije i doktorirao. Bavio se novinarskim i knjiZevnim radom. Kao pravnik uredio je 1884. god. kalendar Uskok za 1885, Stampan u Senju. Za poznavanje podetaka pjesnikovania Kranjdeviia u Senju korisna su dva Gruberova priloga: uSpomen na S. S. Kranideviiao (objavljen pod pseudonimom Slavomir) u Prosvieti (23/1908,713) i S. S. "Iz djetinjstva i mladosti Kranjdeviia. O dvadesetpetoj godi5njici njegove smrti( u Obzoru (8.-14. XI 1933). Iz njih se doznaje kako je M. Gruber bio priredivad Kranjdeviieve prve zbirke ,,Bugarkinjen (Senj 1885) u izdanju tiskare Marijana Zupana, druge tiskare u Senju, uz tiskaru njegova biv5eg poslodavca Huberta Lustera. Suratlivao je u list6vima: Prosvjeta,"Savremenikl Jiltarnii list, Narodne novine. Kao pravnik" pri (Sayremenik, 5ll9ll, 324). kazao je knjigu dra Josipa Siloviia "Uvjetne osude< Kada je Gruber u Narodnim novinarna napisao detiri dlanka o dekadentstvu, na to se posebno osvrnuo A. G. Mato5 u polemidkom dlanku ,Literarni mesopust( (Dragi na5i savremenici, Djela, X, Zagreb (bez eod., 195). 2aKao novinar pisao je satiridke felitone u listovima (Hrvatsko pravo, Hrvatska, Jutarnji list) pod pseudonimom Zyr Xapula. Bavio se i knjiZevnim ladom, pi5uii osobito kozerije. Objavio je ,Trgovinu idejao (s M. Ogrizoviiem), Zagreb 1900, i uNovu trgovinu ideja", Zagreb 1903, te zbirku pripovijedaka >Knjiga bez predgovora<,Zagreb 1914.Izdavao je satiridki list Nos i knjiZevni dasopis Hrvatska smotra (1906-1910). 25O Novaku kao poznatom prozaistu postoji opseZna literatura, a djela su mu izdavana viSe puta. Od novije literature o njemu vidi: D. Rosandi1, Senj u prozi Vjenceslava Novaka, Senjski zbornik, I/1965, 173. 26Jugoslavenska akademija izdala ie Sabrana diela S. S. Kranjdevih (Zagreb 1958. i dalie) u tri 'sveska, i u njima ie navedena literatura o pjesnikrr. JoS vidi: M. Mogu|, O Kranideviievim pismima Novaku, Senjski zbornik, IIIil967-1968, 190; V. Anti6, Mladi Kranjdevii. Vidi bilj. 15. 27D. Rubin, Milan Ogrizovii. Zivot i rad, Zagreb 1938. U toj monografiji ie biblioerafiia pi5devih radova i literatura o piscu. Oerizoviiev sin Boedan. pro-je fesor, rddqn- je- l9ll, a sluZbovao je u Zagrdbu i od 1934. god. dlan KPJ li god. sekretar ie jednoga reionskog iedan od organizatora NOP-a u gradu. Od 1942. komiteta, a 1943.god. izabran je za predsjednika ilegalnog NOO-a grada Zagreba. Uhap5en'je 1944.god. i muden"od usia5a.bbie5en je-u za-grebadkof Dlbravii 28Pravnik, sveudiliSni profesor, kazali5ni kritidar u Obzoru i drarnatidar. O njemu vidi: M. Matkovii, Dramatur5ki eseii, Zagreb 1949.U odjeljku: Hrvatska drama XIX stolieia, 208-216; N. Fabrio, Deset pristu,pnih varijacija na temu: Julije Rorauer, Seniski zbornik, I/1965, 182-207; S. Batuiii, Senjani i Hrvatsko narodno kazaliste, 210-212. 2eProfesor, izdavat, listova, esejist, novinar, publicista, pripoviedad, romanopisac, dramatidar, kritidar, pisac politidkih studija. U Rijeci je 1962. sod. izaSao spomen-spisnMilutin Cihlar Nehajev" s vi5e priloga iz Rijei.ke reviie. tJ n,jemu je i gratla o M. C. Irlehajevun bd V. Zaniitovi1a. Viai takotler: "Bibliogiafska S. Batuii6, Senjani i- Hrvatsko narodno lazali5te, 214-215. edsjednik Trgovadko-obrtnidke komore u Bio ie meclu osnivadima parobrodar,skog upravitelj Jadranske plovidbe u Su5aku.

3r U Senju se istakao kao javni radnik, bio ie zastupnik i nadelnik, a nekoliko godina i predsjednik irgovadko-obrtnidlie k--omore. Jedari je od osnivada 42

fl%X: jl'lt,'Jg "",fH,'itt#'J;i l'il"fil? gradski

I{rvatskog parobrodarskog dru5tva u Senju i njegov predsjednik. Kao saborski zastupnik senjskoga kotara odrZao ie u Hrvatskom saboru 7. oZuika 1907. ,Govor .. . za 'Hrvatsko parobrodarsko d,ruZtvou Senjuk, koji je i posebno Stampan (Zagreb 1907). cijski dinovnik u Zagrebu i Senju, ali je sluZbu morao napustiti iz politidkih dinovnik Senju, ali politidkih sluZbu morao napustiti razloga kao protivnik vlade. Tada je izabran za ravnatelja >Senjske Stedioniceoi Tada je izabran za ravnatelja to ostao do smrti. Bio ie saborski zastupnik nostao poznat po tome Sto je u to ostao do smrti. Bio je saborski zastuonik i postao oo sabornici udario bana Khuena, zbog dega ie bio sualen, ali i slavlien. U Seniu sabornici udario bana je uZivao veliki ugled. Poslije oslobodenja prednjadi u radu na obnovi Senja. O tome je napisao i obiavio u ;Vijestima Dru5tva muzeisko-konzervatorskih rldnika NR "Hrvatske" (6/1956) op5iran prilog >Konzervatorska i urbanistidka problematika Senja< (143-181)i ,Senjsko Muzejsko dru5tvo" (188-191). 3aRoaten je u Simcu, ali je odrastao u Senju i smatrao se Senjaninom. Sudionik oktobarske revolucije i borbe za sovietsku vlast u Rusiji u toku graetanskograta i u izgradnji socijalizma u SSSR-u.O njemu je pisao I. Oiak, Emil Cop sudionik Oktobarske revolucije i borbe za sovjetsku vlast. Prilog za biogtatiju, Seniski zbornik, VI/1973-1975, 315. 35Studirao je pravo u Zagrebu i pre5ao u vojnu sudsku struku. God. 1912. izabran je za narodnog zastupnika grada Senja kao kandidat Hrvatsko-srpske koalicije. Upuien u kazali5ne prilike, postao ie intendant Hrvatskog narodnog kazali5ta u Zagrebu (1918-1920)i pokazao se kao dobar administrator. PobliZe: S. Batuiii, Senjani i Hrvatsko narodno kazali5te, 217; is (Ive Suiic), Kazali5r-ro pitanje iz crikvenidke perspektive (interviu), Jutarnji list, 4. VIII 1935,25. 36Operni pjevad. Pjevanje je udio kod Ivana Zajca u Zagrebu. Bio je i koncertni pjevad i nastupao je u inozemstvu. Jedno je vrijeme u Senju vodio knjiZaru i bio nakladnik, narodito r.iednika. Od 1898.do 1902.upravljao je kazali5tem u Zagrebu. NapustivSi kazali5te, vratio se u Senj i vodio knjiZaru i tiskaru. PobliZe: S. Batuiii, Senjani i Hrvatsko narodno kazali5te, 216. 3?Svr5ila je zagrebadki Glazbeni zavod i od 1909.god. dlanica je opere i drame Hrvatskog narodnog kazali5ta u Zagrebu. PobliZe: S. Batuiii, Senjani i Hrvatsko narodno kazalifte, 222. 38Djevojadko joj je ime Leposava Kangrga. Zavriila je preparandiju u Zagrebu i ,sluZbovalakratko vrijeme kao uditeliica te bila na radu u Sveudili5noj god. nastupa u kazali5tu zapodev5is ulogom barunice Charlottc t<njiZnici.Od 1929. Glembaj-Castelli u drami "Gospoda Glemba,jeviosvoga supruga Miroslava KrleZe. PobliZe: S. Batuiii, Senjani i I{rvatsko narodno kazaliite,22l. 3eSvr5ila je filozofski fakultet i muzidku akademiju u Zagrebu. Bila ie gimnazijski ,prof-esoru Senju, a posliie osloboilenja u Op-atiji. Od- 1946.god. sbIistica je Narodnog kazaliSta Zajc" u Rijeci. Nastupala je na koncertima, "Ivan a s rijedkom operom na ljetnoj pozornici u Senju. God. 1955.dobila je nagradu >Orfejo, >Trubadur< i ,Konzulu. PobliZe: "Ivan Zajc" u Rijeci za uloge u operama S. BatuSii, Senjani i Hrvatsko narodno kazali!;te, 223. a0Polazila preparandiju, ali ju je napustila (1920)i svr5ila Glumadku Skolu Skolu. Vrlo nadarena dramska umjetnica. Od 1921. god. dlanica je drame Hrvatskog narogod. dlanica radarenadramska umjetnica. Od 1921.
dnog dnoe kazali5ta u Zasrebu. Proslavila se vei prvom ulos< Zagrebu. ulogom Scampoto i nazivana je ,na5a Scampolicao. Nastupala ie i u klasidnom reDertoaru. istakla se u komediii i repertoaru, istakla se komediji crraml. brra Je rzvrstan recltator lrrrKe, napose cE drami. Bila je izvrstan recitator lirike, napose dakavskih piesama. PobliZe: S. Balakavskih pjesama. tuiiC, Senjani i Hrvatsko narodno kazali5te, 219. 33 Gimnaziju je svrSio u Senju i pravo u Zagrebu. Odludan pravaS. Finan-

ar Dajemo opseZniju biografiju Copiieva Skolskog druga i prijatelja Pavla Rogiia. Roelen je 17. I 1892.u Jurjevu. Osnovnu Skolu svrSio je u rodnom selu, klasidnu gimnaziju u Senju, a na Filozofskom fakultetu Sveudili5ta u Zagrebu studirao od 1910.do 1914.god. hrvatski ili srpski jezik kao glavnu struku i klasidnu filologiju kao sporednu. Na zavr5etku studija, u srpnju 1914.mobiliziran, vojni rok provodi u 59. pje5adijskom puku u Salzburgu. U prosincu 1914.otpu5ten iz vojske zbog bolesti, 1916.ponovo pozvan u vojsku, sluZi u rangu porudnika u odsjeku za intendanturu domobranskog OkruZnog zapovjedniStva u Zagrebu. Diplomski ispit iz glavne struke poloZio 1916,iz sporedne 1918.godine. Od 1918. clo 1921.srednjo5kolski nastavnik u Senju, od 1921.do 1924.u Sr. Karlovcima,

43

pozvan u Sibenik ZAVNOH-u i postavl.ie pedago5koj Skoli u Splitu. Kad je Zagreb prosvjete funkciju nadelnika za visoke i mieseca, kad se Prva klasidna gimnaziia ulici, postavljen za direktora, a posliie 1948. orelazi kao naudni suradnik u nor srealuie gradu za Rjcdnik hrvatskog ili Akademiiinih publikacija, postaje obratlir niku zavrSen, odlazi u penziju. Kao studentu treie i detvrte godine profesor T. Maretii, tada5nji u-rednik Rjednika JAZU, povjerava mu ispisivanje grade za Rjednik, -kao. profesor..i direktor gimnalij6 o6javio vise dlaiaka ii ob-lasti Skolske metodike i pedago_gije i Glisnitn iugoilaveiskog prof esorskog druitva i u omladinskom dasopisu Feri'recenzije jalac, vrlio za Skolske udZbenike.iz sv_o.ie__str9\e Glavni pros-vjetni 'saviet, .za kao naudni"surradnik Instituta za jezrk JAZU objavio vi5e strudnih dlanit u i, oblasti morfologiie, sintakse, semantike i onomastike u dasopisu JeZik Hrvatskog filoloskog dnisiva, kao obraelivad Riednika J$_{U-pripremio 59 obrada i iznose 1528 koje su Siampaneod'54. do 96. sveska,odnosno od toma XIII-XXIII strana Stampanog teksta. Kao predsiavnik JAZU sudjelovao u Pravopisnoj komisili u radu na izradi jezika Sto su ga izdale velikog i Skolskog Pravopisa hrvhtskosrpskog \n-j]29_vl-og Matici hrvatska iMatica-srpska, Zagreb-Novi Sad 1960. 'atskosnpskoekniiZevnos iezika MH i I\1S ik. Kad'ie p-oslijedrug6 knjige Riednika r od urednika beogradske redakciie Rijed,do zavrSe,tka VI knjige. Izrad'io ri Indeks -VI k'njige Rednika i koji ie biti posebno Sa sveudili$nim profesorom i akademikom dr. M. Hrasteo_mp^riredio trcie izdanje velike Maretiieve Gramatike hrv. ili srp. jezika, izd. MH 1963. u naudnim dasopisima i publikaciiama JAZU objavio je ove radove: Lidna -ieziku, Rad, kni. 303; Jedla isprava pisana bosandicom u i porodidna imena u Antroponimiia sievernog Velebita, .DiialektoloSki sehiu tzzo, Filotogiiai 3/19621' zbornik. 1965: Aniioponimiia srednjeg Velebita, isto; ViSe naudnih i strudnih publikacijama: Prilog toprrgrafiji Prilog toprrgrafiji pojedinim dadopisima radova objavio radova objavio je u pojedinim dasopisima i pqblikacijama: srednjovjekovnog Senji, Ziva antika, Skopie 1951; Ime kao predmet antroposrednioviekovnoe Senia, Ziva antika, Skopie 1951; Ime -kao predmet -antropo' -Pitania kniiZevnosti, nimijskih ispitivanja. nimiilki6 ispitiv-ania. Pitania kniiZevnosti-i iezika, Filozofski fakultet Saraievo, ^neobjdvljeno Vukovo pismo. i t955: .Tedno 1956;"Jedno neobiavlieno Vukovo pismo, isto: Antropon_imijska ili onoma.stidka istra/ivania t<aoriainitida grana ligvistike, Zbornik klasitne"g_imnaziie 7tE.re'ou istraZivania kao riainilada grana ligvistike, Zbornik klasitne gimnaziie u Zagre'ou 1607-1957; Senjski uskoci"prema luvremenom talijanskom Anonymu.su, (ii"Stq t607-1957; uskoci prema suvremenom taliianskom $ii"!*q reviia, 3-411962; Naseljenosi primorske velebitske padine kroz historiiu, .!ryi;!i 3-4ll%2; Naseljenost prrmorsl(e velebrtsKe padlne Kroz nlstorlJLr,r9ry1-s!<.7 z.boi'nik, Ifi965i Senj ir sredirjovjekovnim glagoliskim ispr-avryna, ist9. -!t/lOpe; nhsel'ia, Velebtt, Zagreb Porijekio Poriiekio itanovnika"velebitskih nhselia, Velbbil, Zasreb 1969; roponlml veleorla, Porijeklo stanovnika velebitskih nasella, Velbbil' Lagreo lyoyj Toponimi Velebita,
isto; Lidno ili vlastito ime u jeziku u svorne razvoinorn profilu, Zbornik posveien

44

akademiku Mihailu stevanoviiu, Beograd 1973; Rjednik hrvatskog ili srpskoe jezika_JAZU.i njegov prvi-.urednik Dr{o Danidit.-Nai ielik, 3/1975: Jurjevo fi doba Vojne krajine, Seniski zbornik VII/1977, u pripreriri. gbjav_io je Fran lle5ii u svojoj mono^..4'zIftanjdevidevu destitkq S_pg{e_ry grafiji.uJuro Matija Sporero,Rad IAZU,2t8, Zagieb 1918,220. tome:"t. *tttC, O Rotlendanska destitka mladog Kranjdeviia Jurju Matiji Sporeru, Rijeika revija', 511958, 290. a3V. Na7or, Vedernje biljeSke. Ne5to o Kranideviiu, Novosti, 10. XI 1940. aaD. Rosandfi, Senj u prozi Vjenceslava Novaka, Senjski zbornik, I/1965,173. a5D. Rubin, n. d. 5. .ou-M,-Ufg4!", ?rilog za biografijr,r -Vtidimira Cgpiia (U povodu 25-godiSnjice 'priiog je,Putovi reuotubi 6/1966, str. 174.'Isti Sta,mpin jt i- ; :]''rti,, 1939-1964.)., godinu 1265,ali ie izasao 1966.pa se il uitles'cl i iavodi y:nis!<gt!1zbo.rniku, I za (str. l5l) da je prvo objavljen u Putovima revolucije. a7I'.Oiak;..Jugoslavenski internacionalistVladimir Copii u Rusiji 1915-1918 (prilog.bio_qrafiji), seniski z.b-gyni\, v/t971-1973, 319-3s4. Ipritogi: Grada za biografiju Vladimira Copiia (333-354). aBPrema saopienju prof. Ante Glavidiia,, ko.ie je sastavljenou senju 20. vI lv6_4,_prema usmenom kazivanj-g BoZe Josipa cgpiia, neiaka vladimira cbpiia, ocl 2; rrr 1961,koje mi je prof. Glavidii dao- na kbristenje, na demu uiedn<i ,ahualJruem. # Na moju mol-bq prof. Pavlu Rogiiu od 7. IX 1976.da mi napi5e svoja sJec.anJa svoga v^rsnj_aka..gimnazijskog druga u Senju, Rogii ie ^odgovorio na. ^1 op.sirnim. p.ismom 18. IX 1976. i ovdje koristim njegovi kaziianja o bopiiu, zahvaljujuii mu se na njegovu trudu (dalie: Rogii, iriimo I). tl hg. Kabalin u pismeno_msaopienju, koje je na moju molbu napisao . potkraj ruj\a 1976,kaZe-ovo: >Ja-sarr CodiCa smatiao Hrvatom, pi -i j"'Eiio zagoletTo, da mu je otac crkveniak (zvonar) pravoslavne crkve..'(cialje: Kabatin, saoPcenJe), 5LRogii, pismo I. s'z A'utobisrgllfija Vlqdimira copiia._Naplsana je u Moskvi 24. prosinca 1929. r. 9.ujgyig.jt, j_"_ oialc u,Gratli za bibgrafiju-Vladimira copiiao kao dokument br. 26, V. bitj. 47. 53Pismeno saopienje prof. A. Glavidiia od 15. VIII 1964.prema kazivanju Copiieva vr5njaka. V. Londariia. Original u Gradskom muzeiu u Senju, snimak kod autora. (dalje: Glavitii, saopienj!). 5aM. Uradin, Prilog za biografiju Vladimira Copiia, Senjski zbornik, I/1965, 137;Putovi revoluciie, 6/1966,174. 55V. bilj. 47 i 52. 56M. Soboleuski, Vladimir Copii 1891-1939, Rijeka 1976. Posebno izdanje, -radnidkog sv. 1. Izdavad Centar za historiju pokret-a i NOR Istre, Hrvatsk'og primorja i Gorskog kotara; lsti, Vladimir Copii (Uz godi5njicu rotlenja), Novi list, 18719. iujna 1976, f'eljton u'nasiavcima. 57Rogid, pismo L 58Glaviiii, saopienje. 5eI. Ramljak, August Cesarec u uspomenama revolucionara, Putovi revolucije, 6/1966,127. 60Glaviiid, saopienje. :t M. Despot, Tvornica duhana u Sen,ju, njen postanak, razvoj i prestanak (14ry:1945). Prilog privrednoj povijesti'Hrvhtskog primorja, Se"nistci zbornik, -..qae vr/r973-1975, 409. 62Isto, str. 411. 63V. Antii, Sebald Cihlar. V. bilj. 21. unO_,Sg!juvidi: I. Karamart, Prilog za povijest Senja i Karlobaga u drugoi polo.vici XVIII stoljeia, Historiiski zbornik,- XIX-XX/i966-1967, 163; I. Je1it, Senj u razdoblju izmedu dva svj-etska rata, Senjski zbornik, I/1965: lll; V. Rogic, PoloZajSenja i gravitacija. Historijsko-geografski i suvremeni odnosi, na i. mj.-18.

45

65Zbornik Rijeka, 173. Takotler: I. leli6, Senj u razdoblju izmeetu dva svjetska rata, l3l, bil. 2. - 66 L Karaman, Prilog za povijest Sen.ia, 125. 67V. Rogi6, PoloZaj Senja i gravitaciia, 18. 88V. Antii, Pomorstvo i na5 turizam. Pomorski zbornik. Povodom 25-godi5njice dana mornarice i pomorstva Jugoslaviie 1942-1962, Zagreb 162, 992. 6eIsto, 994. 70M. Petrovii, Slike iz Hrvatskog primorja. KaZiput za putovanje u primorje zdravima i bolesnima, Novi Sad 1888.96-98. 71Statistidki godi5njak kraljevine Hrvatske i Slavonije, I, Zagreb 1913,239, II, Zagreb 1917, 235. 72M. Loniar, Izleti po Kvarneru i Dalmaciji, Rijeka 1911.O Senju na str. 89-91. ?3Vodid po Senju i okolici - Fi.ihrer durch Zenhg und Umgebung. Naklada i tisak T. Devdii i dr. u Senju, bez god; O turistidkom razvoju Senja vidi takocter: V. Anti6, Podvelebitsko turistidko podrudje, Rijeika revija, 34/1962, 133. 74Sto je znadilo biti smje5ten u konvikt za onda5nje prilike udenika, kazuje Nikola Kabalin koji je u konviktu proveo detiri godine: "Kada sam stigag u, senjski konvikt 'OZegoviiianum', moj je prvi utisak bio vi5e nego izvanredan. Prije svega ni ditanje ni pisanje zada(a nije bilo kao kod kuie. Dok sam dosada pisao zadaie na stolu za jelo, sada imam normalni pisadi stol za (etiri osobe, a 'svaki od nas ima ladicu i jedan ormarii sa strane. Kod kude je dolazio dim od vatre na otvorenom ognji5tu, a ovdje je posebna prostorija za kdhinju sa Stednjacima gdje se sprema hrana za preko 100 lica i posebna blagovaona za 100 pitomaca. Spavaonice su na spratu, a posebna prostorija gdje se peremo kraj tekuie autoru. vodeu. - Pismeno ,saopCenje ?5U pismu od 17. II 1977.prof, Vlado O5trii pi5e mi, u vezi s p{morskim -i tiskarama tipografima, i ovo: ,Npr. osnivanje Lusterove tiskare u Senju pomaknuo sam una2ad, u 1873.godinul. To znadi da je Lusterova tiskara u Senju osnovana iste godine kada i ona u Kralievici, dakle obje 1873.godine. ?8Evo naslova nekih rasprava i njihovih autora s godinom izdanja: Ivan Radetii, Nekoliko rijedi o Maruliiu i njegovoj Skoli (1877); Ernest Kante,_Hetodotov iad i Zivot (i879); Ernest Kantd, Dembstenov rad i Zivot (1ffi0); Franio Folprecht, Ne5to ob uzgoju djetce kod starih Rimljana i Grka (1881. ! $82); Ivan llau\ek, Govor Sto ga je prigodom svetdanog otkriia spomen plode biskupu M. OZegoviiu izrekao Ivan Ilau5e-k (1881); Pavlex Jemeriit, Zna(gi (sq psylglgeijskoe-eledi5ta) (1883);Vicko Zani6, O palaeografiji sredovjednoj latinskoj (1884); Pdvte-ldmerlli, Sokrl-t i njegova iitozbfiia (1SSS);Viktol' Riiosecchi, Kronika senjskoga srednjega zavoda (1914). ?7Evo autora i naslova djela, te g< novele, u prijevodu Josi,pa Valentiia, 18i 'l pjesme (dakavske), 1878t Mile Maedi6, Mateia Antun Kuhaievi6, Zivot i djela, dicionalne knjiZevnosti, 1879;Vaclav Nov 1878: Antun Ko'oaCii, Fi5kal, roman, 188 1885;Dragutin Pariii, Rjednik talijansko, Skrtac i Umi5ljeni bolesnik, u prijevoc Iskrice, zbirka crtica, 1887; Aleksander Skolu i samouke, 1889; John Locke, Ne Sirole, 1890. ?8Evo autora i naslova djela, te godine izdanja u vrijeme dok je Copii polazio osnovnu Skolu i gimnaziju u Senju: Josip DraZenovii, Crtice iz primorskoga malogradskoga Livota, 1893; Ivan -Dragutii Hirc, Yelebit, 1897; Rad.eti6,Predavanja o'knjizi staroslavenskoj; 1896; Aleksaider Lochmer, Engieska ditanka sa Zbirkom engleskih trgovadkih listova za mlade pomorce i'za Sftolu s obilnim hrvatskim turnidem, 1899;Josip Posedel, Empiridka psihologija, 1892;Bolo Babii, Pomorski rjednik ili nazivlie za brodarenje po mbru, 19i01, izd. 1902; Krsto Pavletit, Petar Svadii. Trilogija, 1903; II 46

Aleksander Lochmer, Englesko-hrvatski riednik, 1906;Stiepan Maiuranii, Hrvatske rrarodne pjesme (dakavske), III izdanje 1907; Jakov Bryce, Ameridka drLava. lJ prijevodu Davora Krmpotiia, II svezak, 1907 (I svezak djela izaSao je u Rijeci 1905);Kulturna nadela i rad napredniaka, 1910. 7sPosebno o ti,skarskoj djelatnosti vidi: V. Antii, Rad i djela senjskih tiskara XIX i XX stoljeia, Senjski zbornik, VUl973-1975, l5l. 80I. Oiak, Jugoslavenski internacionalist, 331, bilj. 6. _ :' Izvje5ie kr. realne gimnazije u Senju..., Senj 1902,str. 59, 1903,str. 5 8 , 1 9 0 4 , t r . 5 7 , 1 9 0 5 , t r . 5 9 , 1 9 0 7 ,s t r . 2 7 , 1 9 0 8 , s t r . 6 4 , 1 9 0 9 ,s t r . 7 5 . S t i p e n d i j u s s ie primao prema rjeienju financijskog ravnateljstva u Gospiiu od 8. rujna 1901, br. 17.535. Godine 1905/1906. nije primao stirpendiju jer je ponavljao IV razred, a primljen je kao >opetovni iz ovoga zavodan, pa je plaiao Skolarinr.r,prema biljeici u Glavnom imeniku IY razreda za 1905/1906. VIII razredu opet je U primao stipendiju odlukom financijskog ravnatelistva u Gospiiu od 28. I 1907. br'. 889 (Glavni imenik VIII razreda zalgOS/tgtO)." 82Glavni imenik IV razreda za 1905/1906. 83Copiiev uspjeh u gimnaziji prikazan je prema izvodu iz glavnih imenika senjske gimnazije za odnosne godine, a koji se duvaiu tr arhivu te gimnazije. Izvod je sastavio prof. A. Glavidii 15. VI 1964.i dao ga na kori5tenje. Osim toga i lidno sam pregledao neke imenike. Tako su svi podaci o Copiievu udenju i vladanju navedeni prema glavnim imenicima, a neki prema Stampanim izvjeStajima. Izvje5taje sam dobio na kori5tenje od Gradskog muzeja u Senju i knjiZnice Gimnazije oMirko Lenacn u Rijeci, na demu se zahvaljujem. 8aI. Oiak, Jugoslavenski internacionalist, 320. e5A. Glaviiii, saopdenje. 86Evo popisa profesora i predmeta koji su predavali u pojedinom razredu po goornama: Pavao Rukavina Ljubadki, prirodopis I i II, matematiku I, II i III Marko Petridevii, njemadki I, zemljqpis I, II i III, povijest II i III Ivan Sarii, latinski I, II i III, hrvatski I i II Gustav Kaltnecker, risanje I, krasnopis I Nikola Rado5evii, nauk vjere I, II, III i IV Dragimir Lenac, njemadki II Gabro Markovac, krasnopis II Milan Krasovii, fizika III, IV i VII, matematika VII Franjo Sojat, hrvatski III, njemadki III BoZo Iv5ii, grdki III, njemadki V i VI, talijanski V i VI Jakov Zupan, risanje III i IV Stjepan Horvatii, latinski IV Simun Sajnovii, grdki IV, hrvatski IV Dane Murgii, matematika IV est IV sV

lt'foi,tYt
Ivan Gregorac, hrvatski V Lazar Brkii, povijest VI, Miroslav Su5ii. laiinski VI Ivan Rajadii, nauk vjere V, VI, VII i VIII Jakov Bosnii, Iatinski VII i VIII, taliianski VIII Mihovil Kombol, njemadki VII, propedevtika VII Bogomir Filidii, zemljopis VII i VIII, povijest VIII Vjekoslav Jaku5ii, hrvatski VIII Viktor Krali, niemadki VIII Josip Baglaina, matematika VIII, fizika VIII Dr Adolf Scherzer, higijena VIII Joia Batif, gimnastika VIIL

j dr Vla4oe Drapezynski, matema \?'i \l t :il*5:?'i:$lt tikf

ut

47

s0V. Zaninovi1, Iz mladih dana S. S. Kranjdeviia, Savremenik, 5/1937, 194. er V. Bogdano?, Hrvatski narodni pokret 1903/4,Zagreb 1961, lg i 19. e2Isto, 38. e3Antun Hikec,. rodio se 1882. u Vrankovcu kod yaraLdina. Gimnaziju svrsio u Senju, sveudili5te u zagregu i Pragu. Bio srednjoskolski profesor. pisio novele. Sujadivao je kao^naprednjak u Hrvatskom daku.- osim noiela napi,saoje i roman >Tajni pohodu (Savremenik, l9l3). eaMihovil Kombol porijeklom, je iz..Bribira, a rodio se 1883.u NiSu, gclje su mu roditelji boravili na radu. Gimnaziju svrSio u Seniu, filozofski fakuitdt u Bedu. Bio profes.or u. Senju, Rijeci i zagrebu. Pisao je siuaiie i eseje. prevodio Dantea..Kao knjiZevni h^istoridar poznat po svome dji:lu hrvatske knji"Povijest 2evnosti< (Zagreb 1945,2. izd. 196l). -'g5,|-I$gla.Majnalii, rotlen jl:1885. u Ravnoj Gori. Gimnaziju svr5io u Senju, filozofski fakultet u ?agrebu i Pgir. Srednjoskblski i sveudiliSni profesor, akademik. Prevodio s grdkog jezika. Bibliografija: Enciklopedija Jugoslavije, 5, zigreb 1962.598. ffi Ivan Sobol, rodom iz Hreliina, svr5io medicinski fakultet i kao opiinski lijetlnik sluZbovao u crikvenici. Poslije talijanske okupacije ustaska vld,st ,ga otpusta iz_^sluzbe..Pomagao_ NoP. Uhapsen i osuclen,strijeljah je u crikvenici 26. prosinca 1941.sa joS petoricom rodoliuba. s?Matija Potodnjak zavrSio je filozofski fakultet i sluZbovaoje kao srednjoSkolski orofeior. aZdinu 1881,umro u Zasrebu 1908.Gim. lakultet u Zagrebu. Pisad pjesme, dlanke '.iku i Nadi. Poznat kao oreanizator ornla-

87 Glavidii, saopienje. 88 Rogi6, pismo L 8s I. Frangei, Dva nepoznata 10/1958.741.

rukopisa

Silvija S. Kranjdevi(a, Moguinosti,

ii"$iti['-?#,:XlT?",1t,3.1ff ,';?'JI",Ij:;
seKabalin, pismeno saopienje. 100 Viktor Giusti, rodom iz Cabra, odlidan dak, bio je vr5njak V. Copiia. lor Ro,gii, pismo I. Prema_po{4tkq iz centralnog partijskog arhiva Instituta marksizma-lenjinizma pri cK sPSS u Moskvi. t. otatcl Ju[oslavenski internacionalist, 331, bili. 11. 103 Isto, 353. roaRogii, pismo I. rosIsto. loBMlada Hrvatska, 8i1909,u rubrici "srednio5kolski vjesnik", 236. to?Isto, 12/1909,str. 48. ro8Isto, 8/1909, 234 i 235. 10e Oiak, Jugoslavenski internacionalist, I. 353. rL0, Rogii.,.pismo I._- Inadj, Marko Mileusnii bio je suprug Ljube Mileusnii, -I _ rotl. Folnegovii, seslre. Fran-a Folnegoviia, roclene 17. 1g55.T-3riua je bila dobrotvorka, podupirala je. svako SrySlvo uzgoj mladeZi, pa je stbga rlzumljiva i pom-o:_ pruZena V. Copiiu. O njoj vidi: "4 Znameniti i zasluZni"Hrvat"i, Zagreb"l9Z5, str. 191. 1r1RogiC, pismo L 112 Otak, Jugoslavenski internacionalist, 353. I. rL3Rogii, pismo I. tra I. Otak, Jugoslavenski internacionalist, 320. tts Mlada Hrvatska, l/l9ll, 20. Krsto GrZanii je sin Senjanina Josipa GrZaniia, vidi bilj. 32. 48

116 Mlada Hrvatska, 4-5/1910, ll0-111. r L 7I s t o , 2 / 1 9 1 1 , 5 1 . 1r8-Po_Iitidkip,revrat?! ili Prvi mladohrvatski zbor u Zagrebu,27. i 28. kolovoza 1910, Zagreb 1910, 8. l1s Bro5ura je saduvana u knjiZnici Silvestra Antiia, moga oca, i duva se u mojoj knjiZnici. 120 Mlada Hrvatska, 8/l9ll, 237. 12rIsto, 2/1911,64. 122 Isto, 8/1911,244. 123Glaviii1, saopienje. 124Isto. 125Rogi6, pismo L 126 A. .Cesarec, Spanjolski susreti. Knjiga susreta s ljudima i gradovima. Izabrana djela Augusta Cesarca. XI, Zagreb 1961,99. 127fsto. t28 Mlada Hrvatska, 3-4/1911, 104. tze Isto, 6/19ll, 190-181. 1 3 os t o , 9 / 1 9 1 1 , 2 1 6 . I r3l Is/o. r32O omladinskom pokretu uMlade Hrvatske< vidi: V. Zaninovic, Mlada N. Miliieyil, zbornik, XI-XII/1958-1959; Vladimir Cerina, Llrvatska, Historijski Rad JAZU 341, Zagreb 1965; M. Gross, Nacionalne ideje studentske omladine u Hrvatskoj uodi I svjetskog rata, Historijski Tbornik, XXI-XXII/1968-1969. '!l M, Uradin, Prilog za biografiju Vladimira Copiia 137. i l5l, bilj. 2. Dragutin Skorii je svr5io 4 razreda gimnazije u Senju, od-1908. do 1912, Sto ,-sevidi iz izv_jeStajagimnazije za te godine.-Skoriievo svjedbdanstvo o Copiievu sudjelovanju u Senju prigodom Strajka potvrdila mi je i njegova sestra Dora Skorii u pismu od -molbu. 11. IX 1976, na moju Pismo k6d autora. r3a Rogii, pismo I. 135 Cesarec, Spanjolski susreti, n. dj. 95. A. 136Broiuru je izdao pod pseudonimom Budislav Mirkovii kada je bio jo5 dak VIII razreda.137 Oiak, Jugoslavenski internacionalist, 353. I. 138 Isto, 331, bilj. 14, odnosno 9. t3e Milan Durman, Jukiiev atentat na Cuvaja. Jedna znadajna godi5njica iz povijesti hrvats,kog naroda, KnjiZevnik, 5/1937, l8l. 140Fran Galovii (1887-1914) zavr5io je gimnaziju i slavistiku i 1913. imenovan za profesora u Zagrebu. Vei kao omladinac istakao se kao knjiZevnik svojom surradniom u dasopisima. Pisao pjesme, novele, drame, knjiZevne-i kazali5ne kritike. Poznat mu je lirski ciklus Z mojih bregov. Bibliografija radova i literatura: Enciklopedija Jugoslavije, 3, Zagreb 1958, 426. . prof. Vlado O5trii s ovim popratnim Copiievog pisma iz godine 1912. Na5la I. Kr5njavoga koja se sada sretluje u

iruti - Copii je i dalje bio u prijateljskoi vezi s Kr5njavim. Postoji jo5 jedno pismo i jedna dopisnica 1z 1920. i 1921. godine". Prof. V. O5triiu i dr M. Despot zahvaljujem na dostavljenom tekstu pisma i ovim obavje5tenjima. 142 Mlada Hrvatska, l/1914, 19. tal Isto, 34/1914, 71. laa I. Odak, Jugoslavenski internacionalist, 353.
4 -

o.l1;uo"i?S,liil l,ffi dodaie: >Da ne ,'"iil S'il tt ogfi l,TT; n , JoS zaboravim s,pome-

Zivot i djelo Vladimira

Copica

49

t45Poslije prvog pisma P. Rogiia oprytio sam se ljemu i.drugim pismom dne 24. IX l9?6,-mot6if ga za dopunu obja5njenja u vezi sa Skolovaljem.. V. Coniia i sudielovanjem u omladinskom pokretu. Prot. Rogrc odgo]o49 ml Je_!l.a I]''"1976,i njegove odgovdre ovdje koristim(dalje: Rogii, pismo II). i"ipit"":ui1S. r+opop1ttti.,, je saduvao P. Rogii i dostavio mi snimak, kojega se faksimil ovdje i objavljuje. t+z1. Q[ak, Jugoslavenski internacionalist' 353. Las Rogi6, pismo II. 1oe znanstvenom Usmeno saopienje druga Begoviia_ prigodo{n -su_s-rel?__na ,skupu uZivot i djelo Vladimira-Copiiao u Senju l. i 2. X 1976' t'o I. Oiak, Jugoslhvenski internacionalist, 353. 15rIsto,
152 ISIO.

50

Dr Bogumil Hrabak JUGOSLOVENSKI REVOLUCIONAR VLADIMIR (1 u R U S T JT 9 1 6 -1 9 1 3 ) COPTC

Pitanje o u,lozi lidnosti u histoniji ,nij,e novo i nije jednostavno. u doba -veiiltrih kad ,se na povest gledal'o kao na rezultat aktirvno'sti ,ljudi, o 'r.rsl,ovima mesta i ,vrrem.enari o ude5i,u narodnih masa nij,e se porni5lja,lo, nego snr postojali sami henoji-akteri i pasivne go,mile. Hisrtorijski mater,ijalizam nikako ne udi rda je povest bezl,idan ,p,roces; on ,priznaje ,istaknu,tu lidnorsit i tr,lorguzaslnrznih pregalaca, ali on njihov,rad i drrzanje dovodi r vez.u s, delovanjem narodnih rmasa i opgtirn usrlovirna epohe, tjr. s ,osnovama koje omo" gfiuj,u ,da se realno postignu znaEajna dela. Iako polazeii od ideje t istoril ske nud,nosti, manksis,tidko shvatanje ne neg,i,ra ,utro,gulidnos,ti u pro5l,ors,ti, ier i'g odrludno rprrotiv,no fatalizmru koji ispoveda 'da dovekrom mpravlja neko providenje ili kalkva s,leipa ,nu,Znost rko,j,a,ljrudsiko rbiie rpretvara- u svoje nesvesno_i bezvoljno ,orrucle.Ako nema aps,o,lutne slobode akcije, posto:ii r.rslovna slobo,da, odr';eilena objektivno dartrim potrerb,ama, tako di sv,i, a ne ,samo historijske ,lidnosti, izgraclujru p,ovest s,ao,brazno ornotrn sto je razvojno rnoguie i nuzno. zbog toga rsu veiliki rlj,u,di samo oni kojii su ,umeli da kako treba str,vate historijske uslove ri da iftr i,zmene na ulaznLoj tiniji razvirtka, imajuri,i,ne pasivrno'izvrsnu nego stvara'ladku tllogu,,pr,etvarajudi povesnru mogu6nos't u ,stvar,nost svojom povezanor5iu s narodnom ,masom. upravo to i ,jeste razlog Sto se veliki ,ljudi u ,histroriji rnnrogo desde ,javIjaj,u -u Povgsnirm prekretnicama, u rkoji'ma je nagla5ena, prisutnost Sirrokih radnritr slojeva. Jedna od takvih najve'iifrr prekr,etnica u napredovarnj,u lj'uds,koga rroda bila je velilka dktobarska socijalistidka revoluciJ,a, koja le iiibaci'la u javnos,t- niz pre,drnjaka historijslk,og pno,cesa ru veli,kog broja naroda. Jedna sveDla figura ,takvih pregalaca bio je i sin nadih ,naroda vladimir Coprii. sazivlj'avanje ju'goslavenskog revolru,cionara vladimira cop,iia s rrus'kom 'do stvarnosdu od iabijanja rrevorlu,cij,e d,olaska u zemlju u qp5tim ,linijama je poznato. Mnogo j'e teZe ,s nj,egovim zarobljenidko-dobrovoljadkim godinaTg. DaLlje ,u,sitnj,avanje njegove Zivo,topisrne hrono,logije ne bi imalo vi6e,g sm,isla i znadenja za nauku, tirm pre Sto bi se ,d,o stvarno novih biograrfskifi podataka teslko do,lavil,o.ono Sto iz hrionike copi,ieva Livota 1918. god. rrnoze privuii naudnika-istraLivada jeste njegov izuzetuo brzo uspon kio kom,uristi'dkog rnJkovodioca u R:us,iji i s ti,rn u vezi njegovo snalaEenje izrnetlu dveju grupacija metlu jugoslovenskim internacionalistima u Moikvi. Sire znadenje, rneclutri,m, ima njegov idejni irazvitalk ,o,d nacionalnog revoluci,o-

51

nara, zaoikiup,ljenog h,rvatsikim i j,ugostrovenskim pitanjem, do po'tpunqg' dakle i socij,alnog borca za izmenu stvarnosti, naoruZanog udenjem rnar,ksizma:lenjinizma. Nas mora zani,mati ikakav je obrt iu p,ojrmovima izazvao j,edan znadajni svetski pro,ces kakav je bila oktobarska proleterska revo" l,ucija u shvatanjirma rnladog 'intelektuahca iz Hrvatske, koji u ratni vrtlorg nije u5ao kao neispisana vo5tana pl.oda, nego je bio zagrejani p,rirs,tal,ica odreclenih nacionalno-4rolitidkih rkoncqpcija, 5to je i razumljivo kad se IPo' znaju rrrrslo'vijednog anahrronidrlo,g carstva 'u srcu Evrope. U'pravo tayy1 razvoj,nom 'lrLiku i Copiierv,im shvatanjiima o pojed,inim pitanjima, a ne tollilko sitnoj faktograrfiji i hro,nolo5lki'm isprav,cima, posveiena je pai'nja u ovom pr,ilogu. Sa svoje rstr:ane, ti rsritnripo,daoi, cnpljeni iz razl,iditrih, pa i nredo'volj'no pouzdarn,ih frristor,ilskih vrerla (sovjetska arhivska 'gracla i memoarski zapisi, izjave na sudskim ,rasprravama l92L-1925, i s,l.) mogu u ,istraZivada.izazvati dilenne i rlputiti ga na kontroverze. Sami po s'ebi, ti lazlilditi podaci samo bi uk'azivali na ,to da ,se rano oiko VrLadi,minaCop,i'ia podela ispredati legend,a i da je bio lidnost za pridu 'i rpesmu stvorena. 1. Zaroblieni|tvo i nekoliko nedelia pod kralievskom Saikaionz Vladrirniir C,opii postao j,e rus,ki )voenoplenij< koncem z'i'me 1915. godine, u vreme kad je ulo,p'Stemnogo Jugosl'ovena ,iz austno'ugarske vojsike zaro,blj,eno i,li se predalo cars,kim riuskirn de,tama. U sv9i9! ar,rrtobiograf,iji -o (iz lgig) copii je to*" napisao: >Kada sam ,podetkom 1915. g. bio poslan frrontr.r (iustro-r,uskm), osjetio sam odvratnost pre'ma kla,nj,u i voj,niioiima 1a svojega v,od.a; za vrijeme borravka na rf,rontu ni,ti jedno,m nirsam dozvolio pucati. Dvije nedelje kasnrije zaj,edno sa svoj,im vodom pao sam u zaro' 6ljeni5tvon.- Pro,tivratno raspolodenje u Copiia nastalo je 1po svoij prrili'ci za 'tome je 'on sam vr;,rne njegova boravka u Ceskoj 1914-1915' godine' O pruZio nagoveStaj: podetkiu svjetskog rata b,io sam pnis,ta5a r'alta,smatrajuii da ie "U se kao rezrultat rata po'lozaj Hrrvata poboljr5all ' ' ' Boravak u Pragu, g'dj'e sam podeo sluZiti podeflko,m rata vo,jSku, a tamo je protivaustlijslko raspoloZenje birl,o vrlo jako, utjecao je na mene tako da 'sam bio sve ni vi5e uvjeren da H,rvatska nema Sto'ordekrivat'i od Austrij'e n,i o,d rata(.r Kasnije, na ,procesu povod,o,m vidovdans,ko'g atentaLa, Copii je izj'avio da se d,obio,voljno predao Rru,sima.2Biie najtadn,ije da je svojom voljorm dozvorlio da bude zaro'blj,en. Sigurni arhivski podaci govore da se hasniie nalazio u taboru koji se nalazio na stanici Smitovskaja (u Bahmutskorn rejonu Jekaterinoslavske gubernije). Prema drugim vestima, Copii je najpre bio u velikom zarobljeni<)kom logoru u Ta5kentu.g Sudeii po dopisnici koju je uputio svom drugu iz gimnazije Rogiiu (javljajuii mu se pre zarobljavanja iz Lavova), kao zarobljenik bio je otpravljen u Ta5kent, ili tadnije u Troicki logor (25 km od TaSkenta). Op5ti ruslovi Zivota u po,rnenutonn borav,i'Stu ovoonopleni,h( moigu s'e sagledati na osnovu uspornena Slovenca Edvarda Prindida, takode kasnije sr,pskog drobr"ovo'ljca, rkoj,i je u tabor do5a,o samo kojn nedeljru pre Copiia. Posle lputovanja o,d tadno mesec dana, Prindid je u logonu, krajem apri'la 52

--_--

lo-15*zetekao pko Op5te .1I.000 zanobljenih austro-ugans,krih voljrnika i o'f,icirrra. -olko prilike u lggoilu bile sru lro1o 1e!,e, talko. da jp u njornu ostavi,lo krosrti 7.000 vojrnika. OfiCiii s'ii lse bolje odrZali, zahvaljuj,uii oii,ci,iskoj inefi-aEi i neito boljem rr-igijenskorn reZi'mu. Prvi snpskri d-o,brovo,lj,oi iz ri,dova zarobljenirka podel,i su se rkupiti oktobra 1915. godine. Komandant tabora, g€rmanofil, pu5tao j'e 'samo Srbe, ne i Slovence i druge J'utgoslovene.prvi dodir s odeso,m zarohljenici s,u ostvarili tek u pr'oleie 1916. godine, prelko lista Slortenski Jug. Prrvi agitato,r za strupanje u o,desku srpslkru vojsku itigao je u Troidki rlogor tdk 21. jrur,la 1916.aIz ovoga Sto je redeno laiko je zarklju-napus,fiti diti: a) 'da se Copii izjasnio kao Srrbin, jer inade ne bi rrnogao zanoib'ljenidlki logor; ,b) da se javio u dobrovolj,ce pre 'dolaska agi,tartora, pa i pre priimanja ordesikoglista. Kad je od kraja 1915. god. nastala i zvanirdinavr,bovka u srrpski dobrovoljadki odre,d u odesi, podetko,m 1916. god. javio se u ilegiju i vladimi,r Copid. Mada je 'carska vla'da pravila izuzetke ne samo 'sa Srbirna nego i s nerkirm Ces,ima, tdk j'ula 1916. gord. car 'se saglasio s puS,tanjem na sl,ob'odu slovenskih zanorblj'enika.5 Copii nije o,tirSao u O'des,u da bri 'doprineo re5avanj,u jm,goslovenslkogpitanja, koj,e se u to doba jos nije pos,tavljalo ,mettu lj,udima iz raznih sloj'eva, pa ni rneelu intelektualcima ii redova z-arob,ljenih J'ugo,slovena. M,ladi s,u se javljarli u dobrovoljce ,da pormognu srbiji, pri vremeno u,niStenoj kao drZav'i.teritoniji. U copiia se j,avio ,i h,uma,ni poriv: 'u o'dred zbog otkupacije Srbije i zvje,rstva rkoja "Odludio sarn se da stupim su tam,o 'radile aust,rijsike i nemadke vlas,ti".€ U snpskim dobrovoljadkim jedinicama u Uknaj,ini, na Zalosrt,vladaro je izrazttto ve,Iikosnpski duh, i to na o,snovu 'dinektive ,Pa5i6eve vtlade. Trebalo je >>da se o,d raznih jr.r,goslovens,kih elermenata biv5ih austrijskih voj,nirka dobiju dvr"s,te, sol,idne, disciplirnovane i srp:skim idejama zapojene i oduSevljene jerd,iinioe,lko;je ie predvoelene nasim odabranim oficirima i pod naS,im 'slavorm o,vendani,m zastavama hteti ginuti za os.lobotlenje srpskog ognjiSta ,i 'uj,edi'njenje srpstva i jugoslove,nstva, bilo da se p,ovedruprotiv Buga,ra b'ilo protiv ,{rustro-Nemaca ili r,urakan.? Kako se oiijentacija pornsnute dinel<trive i svalkodnevna rpraksa u odeskoj, d.obrovoljadkoj vojsci nisu slagale sa rshvatanjirna nekoliko ,stortina mlaclih intelsi{tualaca, pre svega Hrvata, odmah se osetila ip,o'trelba da ndki ,hrvatslki po,litidki prvak dode u odesru. srpski poslanik u r,usko,j m.etropoli, Mirosrav spalajkovii, tnaZiro je to od Niko'Ie PaSii"a telegnamo,m vec 13126.febnuara 1916. godrine.s Docnije, koncem 1916, Jugoslo,venslki odborr uputio je p,re,dstavku o ,stanj,u u I do,bnovoljadkoj divizij,i, ,u kojoj je, izmedu ,ostalog, rus,tvrd.io: oKad se tij,elkom febnuara iOtO. sa't<upilo u bciesi 8.000 ju,goslavinskih dobrrovoljaca, nije tb,ilo nirkakve organizacije ni tkomande. Uslijed tqga nastado5e kivge, t,ko 6e potpirs,ivatri d,nevne narerdbe, tko zapovij'edati Odr,edorm; p,orodirse ie svacle o Srip'stvu i Hrvatstv,u...<.e U nacrionalnolp,olitid'kom pclgledu Copi,i je ikao student u Zagrebru pr.ipadlo p,ravasima, tj. hrvatsrkom po,litidkom pravcu ,kojri je ,pred voliki rat zami5tljao ,re5enje hrvatskog pitanja udn-rZiva'njem Hrvatske, Dalmacije, Istre ,i ,Bosne 'sa Heroegovino'm ,u jednu drrZavno-p,ravnnr celinu u Isklop'r.r Habs,bur5lke Monarhije. Boravak u vojnoli Skoli u Pragu L9I4-L9I5. bio-je zna(ajan za Coptda, jer se u de5koj srediini s'r.lsreo s jakim antiaustrijskirn nacional'nim pdkretom. JoiS u Pragu Copii je rmorao pomi,Sljati na re5enje hrvatskog pirtanja izvan okvira Dvoj'ne Monarh,ije, jer nije bi,lo te5ko ruvi-

53

deti da se drZava Habsbiurga nede moii od,rZati posle ,rata. Med,utim, up,ravo s tih posrtu'lata Copi,i j,e rnorao doii i na jugoslovenslko ,pitanje, jer je vei toko,m prole6a 1915. god. postalo jasno da nitko (dalk ni dinastij,a u Bedm) ne deli lpancijalno rd5ava'nje hrvatskoga naoionatrnog ;pitanja, i da velike s,irle ,{ntante rnis,Ie rda sud,binu a{rstro*ugarskih J'r.l1ZnihSlovena {re5e uporedo s budrucno5i,u Sr{bije i Cr,ne Gore. To s,e u orpozicionim kmrgo,vrima ru Pragu tada ve| moglo rwzab,rati. Zbog taga, za ,razllku od neki,h njegovih hrrvatskih drugovarmettu,dobrovciljoima, dopi,i u Odesi 1916.god. tr Dobrovoljadko,m odred,u ne reaguje kao Hrvatrprava5, nego kao progres,ivan j'r.rgos,lovensfki intelektualac pr.otiv verlikosnpske sorldateSke (ko:ja je zapravo naudila j,ugosl,ovensllloj idejri, 'dok je ekrstremno hrvatSko ,raspoloZenje ,mogla samo da ohrabri i ojada). U raspre u'Odredu Copii je, po svemu s,udeii, ru5ao vei po,detkom meseca marta. Kasnije (1929) srnartrao je podetak tiih 'diskusija kao stvarno kidanje ts lkornandorm Odreda. On je, naime, u svojoj Autobiografiii zapisao ovo: >Ali uskorro sam se uvjerio fla ;srpski ,militaristi nisu bo,lji od austrijskih. Zbog odbijanja prisege srpskom kralju Petr'u (tada sam predlagao 'jugoslavensk'o,m'), rrrene su proglasrili nepoZeljnim. Dva mjesreca kasnijie bi,o sam ,iabaden riz odred,a d m sviibnju 1916.,9. vra6en sarn u zaroibtlj,eni5tvs lirtordetlka su mi govor,ili da ie m,e streljati, misleii 'da ie time slormiti moj oqpor)u.lo Pis,meno podno5enje ,zalkletve, kalko su to bili ,druZni 'da rudine oficiri, zalra/;eno je tek meseca maja. Zakletvu na verno,st kralju Srbije vojnici I ii IrI pu,ka poloEi,li s,u 15/28. maja, IIII puka 16129. maja, a detvntog 31. V/13. juna.ll Nekol,itko vojniika i ,dva oficira koji ,nisu hteli da poloLe zalklewu vra6eni su ,u ,rusko ,ropstvo.l2 U IV puku takvi,h je bilo sedam.l3 Zanimljiv je sl,udaj nastao kada d,va narednitka IrI puka, inade ordru5,evljeni dobrcvoljci koji rs,u se neposrredno s ,fronta javili u rd.olbrovo'ljce, kao antiklerilkatrci i iz ,higijenskih raztroga nisu hteli 'celivati rkrst prilikom porlaganja prisege, S,to je katolidki sve5tenik ocenio ,kao ,da zakletva nije ni poloZe,na.la Te5lkoie s nacionalno.politidkorrn oficira H,rvata orijentacijom zapravo su 'samo ponovo iskrsle s p,olaganjem zakletve. Oficiri Hirvati bili su nezadovoljni ,formom sveda,ne obaveze, jer su srnatrali da bi ona t'rebalo ,da odgovara ,oiljevima njihove borbe, tj. ujedinjenjiu J,ugoslwena, a ne 'd,a se pri'meni tek'st zakletve p'redvitle e za snpslku rvojsku. O torne se ndkoliko 'dana raspravljalo. Posle zalaganjra dlana ,trondonskog Jugoslovens,kog odibora (trpravo tada, l. maja 1915. nastalog) Franka Potodnj,alka, zakletrm srr.r polpisali svi, pa i naj,nepomirljiviji na pri,mer, trapetan Villko Marion, o'sirn trojice: po,rudnika Matije Paviia, te potporudnika Vladimira Copiia i tlvana Brtki6a. Zadnja trojica istkljudena ,su iz jedinice u rekoldnom ,roku: Cop,ic (iz IY ptrtka) i Brrkii 10123. maja, dva 'dana nakon ,obnarrordovanja zapovestri kormande,, a Pavii 13126. maja. Forrnalno su udarljeni iz I 'dorbr:ovolj,adlkedivizije, ru meduvremenu obrazovane, zbog zakletve, a prema nadel'niku Staba d,iviaije, Vojinu lVlaksi,moviiu, op5te "zbog nepouzdanosti<.ts Copiieva nepouzdanost sastojala se u tome Sto je oficirima Hrvatima preneo da su im se kopge -Qrbi p*rplili da-ie_- ih -foklg-ti i bombar4a razneti. On je o lo5em stanjii hedu ofiCiiima govorio i kolnandantu divizije pukovnik'r.r HadZiiu.tsu Kasnije su iskljudenje V. Copiia dovo54

dili u vezu s kaZnjavanjem V. Mariona, 6ije je pismo Stjepanu Batonu (od 10/23. maja) uzapieno tek 18/31. maja a koji je, posle odleZanag zatvora, oteran iz divizije tek 27. VI/10. jula.te Prema pisanjru Franka Potodnjaka, afera sa zakletvom nastala je posle sludaja sa Stj,epanom Batonom i Pi5kulitem (24. aprila 1916). Pornenuti dlan Jugoslovenskog odbo,ra beleZi da sru zalkletvu rpotpisali sv'i o'ficiri orizuzev ono par ,frankovaca, ,koj,i su traiili neke posebne ,i pismene upute kojih im se, dakako nije dalo, a time ni moguinost ni prilike da uz,mognu natrag, pa da ostanu ii nadalj,e u Odredu lkao kvasac nemirao. Potordnjak tvrdi da rs,u se Brk'ii i Pavii dopisiv.ali ,s protivj,ugoslovens,ki ,r:astnojenim Hrvatorm 'r.r Moskvi Krunoslavom Henucom, lkoji je o stanjiu u odeslkoj dobrwolj,adkoj vojsci bio u pojedinosti,ma oba'veiten i ,koji je Potodnjaku prognozirao slkori 'raspad dorbrovo'ljadkih jedinica.l? Na osnovu tih navoda, kao da rse ,rnoZda tkolebao ,r.r pogledu prihvatanj,a zakletve i sam Copiri, koji rse n,ije nalazio na vezi s HerLloo,m. Treba z4paziti da se Cqpii u 'Srpsko,m dobrovoljadkom ord,red,upojar ljuj,e s dinom potponr,dnika, iako ga joS nije irmao ,u austr"o-ugarskoj voj,sci. Cini se da je COprii ,taj din do,bi,o ordrmartr nakon dolaska u odred i da, verovatno lkao jo5 sveZi tkadet-aspirrant, nije pro,Sao kroz lkuns ofioirs;ke Skole, jer ga na spisku polazni,ka te 6kole nema. Nakon islktjudenja rz 'divizije, Copii i dr,ugovi predati sru odeskom rej,onslko,rn vojnom nadelni'ku da tbi brili prebadeni 'u rlogor ratn'ih zanobljenika, a V. Marion, ,kao teZi preshr,pnik (jer je omalovaZio zakletvu i bio nei,skren), rprelbadenje za kaznu dak u istodni Sirbir.l8 To 'dnugo zatodeni5,tvo ir-rzarobljenidkom logortr birlo je ryeorna znadajno za Copioevo ne5to kasnije usvajanje revo'lucio'narnih bolj5evidkih udenja. Boravaik ,u austro.ugarskoj i srpsko.ruslkoj dotbrovoljadkoj vojsci bitno je uticaio n'a razb,ijanj'e irluzirjra o nacionalnoj po,Iit,idJroli, brorrbi lkaro,Osnovi za sticanj'e i lildne slobode. O tome je o,n pisao (1929): ,Zahvalj'ujnrii svemu tome Sto sam preiivio u dva imperri:jalistidka logora (Aust,rije i Rusije), nije imi ,bilo te5iko da se oslobodirn ilruzija o osloibodenju i ujedinje,nj'u Hrvata pomodu bil,o koje imperrijalistidtke s,ile. Kada sam u zarobljenir5tvu saznao za talkvu ocjenu rata i parole Ruske rsooijaldemokratsrke radnidke stranke ('bolj5evika), oni su odmah za rnene postali ,razumljivi jer sam njihov,u ispravnos,t mo,gao provj,eriti na vlastiiom iskustvu..le Ipak, to nazodarenj,e ,u nacionalno-.po'litidke ideale ft4s, 'da nije odmah nastupilo. Narodit'u paZnj'u, nai,me, tzazwa okolnost da se 1917. go'd. Copid nalazio ru povla5ienom logoru Bob,rovu, gde snr ,se inade nalazili oni zarob,ljenici ikoji s,u se javili u ieSku do,brovoljadku legiju. Tu je birlo i nokih Hwata za koje se sasvim poruzdano zna da su se javili u de5ku doibrovoljadjkru vojslku, Sto nije bila nimalo izuzetna pojava, nego je dosta Jugoslovena bilo mectru deSkim dobrovoljcima. Zbog toga se, nadelno, rrraLe izreci pretpostavka (inade nidim nedokumentovana) da se u proleie 1917, kada se de5ka legija, s feibruarskom revolucijom, znatno ojalala, i Cqpii, znajuci ie5ki i Ziveii vi5e mjeseci u Pragu, jaio za tu legiju. Ipak, o,stao*Je do oktobra 1917.u logoru Kerensk, gde su ga otpravili i2-Odese.tnu

55

dili u vezu s kaZnjavanjem V. Mariona, dije je pismo Stjepanu Batonu (od 10/23. maja) uzapieno tek 18/31. maja a koji je, posle odleZartag zatvora, oteran iz divizije tek 27. VI/rc. jula.te Prema pisanjru Franka Potodnjaka, afera sa zakletvom nastala je posle sludaja sa Stj,epanom Batonom i Pi5kuliiem (24. aprila 1916). Pomenuti dlan Jugos,lovenskog odbora beleZi 'da su zakletvu rpotpisali svi oficir,i ,izuzev ono par ,franikovaca, koj,i su traZili neke posebne ,i pisrnene upute kojih im se, dakako nije dalo, a time ni moguinost ni prilike da uzirnognu natrag, pa da ostanu ri nadalje u Odredu lkao kvasac nemirau. Potodnjrak tvrdri da rsu se B,rk,i'i i Pavii dopisivalri ,s protivj,ugqslovens,ki ,nastnojenim Hrvatorm 'r.r Moskvi Krunoslavom Henucom, rhoji j,e o stanjiu u odeslkoj dobrcrvolj,adkoj vojs,ci bio u pojedinosti,ma obarve5ten i koji je Potodnjaku prognozirao slkori ,raspad do,b,rovorljadkrih jedinica.l? Na osnovu tih navoda, kao da rse ,moZda tkolebao u pogledu prihvatanj,a zakletve i sam CopirJ, koji ,se n,ije nalazio na vezi s Henuoom. Treba zapaziti da se Cqpii u ,Snpskom dobrovoljadkom ord,red,upo,javljtrje s dinom potpornrdnika, iako ga jo5 nije irmao ,u austr.o.ugarskoj voj'sci. Cini se da je Coprii taj in dobio ordrmahnakon dolaska u odred i da, verovatno lkao jo5 sveZi tkadet-aspira,nt, n,ije proSao kroz lkuns ofioirske Skole, jer ga na spisku ipolazni,ka te 6kole nema. Nakon islkljudenja iz d,ivizije, Copii i drnrgovi predati sru odeskom rejonslko,rn vojnom nadelni'ku da tbi bril,i prdbadeni u rlogor ratn'ih zanobljenika, a V. Ma,rion, ,kao teZi prestrupni,k (j,or j'e omalovaZio zatklertvu i bio nei,skren), tp,robaden je za kaznu dak u istodni Sirbir.l8 To drrugo zatodeni5'tvo u zarobljenidkom logoru birlo je ryeoma znatajno za Copioevo ne5to kasnije usvajanje revoiltlcio'narnih bolj5evidkih udenja. B,oravalk ,u austro.ugarskoj i srpstko.ruslkoj dotbrovoljadkoj vojsci bitno je uticaio nra razb,ijanje irluzirja o naoionalnoj po,lritidkoj borrbi lkaro Osnrorvi za sticanj'e i lildne slobode. O tome je on pisao (1929): ,Zahvalj'ujiuii svemu tome Sto sam preZivio u dva impenijali5tirdka logora (Austrije i Rusije), nije imi ,bilo te5lko da se oslobodirn ,iluzija o 'o,slobodenju i ujedinjenj,u Hrvata po,rrroi'u bilo koje i'mperrijalistidrke s,irle.Kada sam u zarob,ljenir5tv,u saznao za ,takvu ocjenu rata i parole Ruske rsooijaldemokratske radni6ke stranke (bolj5evika), oni su odmah za rnene postali ,razum.ljivi jer sam njihovu isp'ravnos,t mogao provjeriti na vlastitom iskustvuo.le Ipak, to nazodarenj,e 'u nacionalno.politidke ideale kao da ni1j,e odmah nastupilo. Naroditu paZnjru, ,naime, izazwa okol,norst da se 1917. go'd. Copid nalazio ru povlar5ienom logoru Bob,rovu, gde ,sruise inade nalazili oni zarobijenici lkoji s,u se javili u ie5lku do,brovoljadku legiju. Tu je bitlo i nekih Hwata za koje se sasvim poruzdano zna dasll 'se javili u de5ku dobrovoljadlkru vojslku, Sto nije bila nimalo izuzetna pojava, nego j:e dosta Jugoslovena bilo medu de5kim dobrovoljcima. Zbog toga se, nadelno, rnoLe izreci pretpostavka (inade nidim nedokumentovana) da se u proleie 1917, kada se de5ka legija, s feibruarskom revolucijom, znatno ojadala, i Cqpii, znajuci de5ki i Ziveii vi5e mjeseci u Pragu, javio za tu legiju. Ipak, ostao-Je do oktobra 1917.u logoru Kerensk, gde su ga otpravili iz Odese.rsu
JJ

I,zlasko,m iz dobrovo,ljadke diviizije, a oso,bito posle izbijanja 'feb'riuarske revolucije Copii nije odrZavao veze s HeLlcom ,g Moskvi. U p'rot'ivnom, ovaj bi ga svakako aktivirao kad je nastao tzv. disidentSki polkret 9 D9b,rovoti:4Ot<orn korpusu iu 'Odesi, lkao neposredni odraz feb'ruarslke revolucije na prliike ,u Konpusu. Inade, komandant K'orpu,sa, general Miihajlo Zivkovig, do,vodio je u vezu rpojavu dis,identSkog ,pokreta rs rasprama 'u dob'rovoljadkim jedrinicama maja-j'una 1916, tvndeii da se 'marta'aprila 1917' god' samo -broj ofici,ra ft'rvita i Slovenaca poveo za irdejama separatistidtke struje mali frankovala. Uos'talom, iako su Copii i istklj,urdeni d,nr.lgovi u 'izvesno,m srnislu bili p,rotodisidenti, na n;jih 5s ,poibunjenici< ,mar,ta-maja 1917. god. ni_na koji'nadin nisu pozivali, n,iti su nastoja'li da s nji,ma ruspostave veze. Pod uticajem federalistiidkih ideja u Ulkrajini, drisirdenti su . dosta jasno ispove,daii i,dejm federativne Jugosdavije, prevladavSi s;tara pitanja o zakletvi i osn:ovnim snpsko-hrvatskim sporovima.20 2. Od oktobarskih dana 1917. do moskovskog Ieta 1918.godine rDok je 'febnuarska nwoluoija, sa svoj,im mitinzi'rna od jutra {o TI?k3 i sa svojim pravim takmidenji,ma rrezolucijd o nadel,iima dovedno's,ti, o'dSkrinnrla vrata sldb'ode, tek je orktob,arska revol'r.rcija trzazvaLakorenitu prnom'gnu i u statrusu ratnilr zaro6ljenitka. Ukinut je dotada5n;ii poloZaj ratnirh zaro blj,enika, tako da su oni postatri gratlani prve socijal'istitdlke republike, do' UivSi tienu sflolbod,u, pravo lkretanja, moguinost zaposlenja po slo'bodno'rn dogovoru, sllotbodan pristup u Crvenru gardu, odn6sno C_rvenu armijru pa i da se vrate u diZavu diji su podanici do ,rata bilj. Posle to,ga po"u[Iumort de5 3e masovni politidki ,rad medu bivsi,m uvoenoplenimu'zr Vtadi,mir copid doZiveo je naj,veie pro,mene prelomne 1917. god. u Bobrovu (Voronje5ki gubernija), gde se nalazio od jeseni 1917. do kraja_marta 1918. godine. U tom tabonu prihvatio je revol'ucionarne ideje velihe 9"dtTnaes,tel U svojo,i vi5e ,p,ut navedenoj Autobiografiji on je o to'me kasnijc sam pisao: poslije oktoibarske revolucije podeo sam is'tLrpati medu rat"O,d,mah nim zarobljenicima za podrSkru rsovjetsko,j vlasti i voditi borbu protiv dohoslovatitliL-5o-y-inista s obzi,rom da s'u u lo'gom, u rkojem sam bio U : tiv sqvjetske vlasti-a za stutpanje u rlegijen.22 zatobljenidko'm. logoru, kao i- drugi ,rnladi intelekt'ualbi, Copii je ,tnnogo ditao, nano,dito dela nr,skirh a,uiora lkoji sm bili vesnioi revolu,cionarne bure i 'koja su u llllskom d,ru5tvu imala odlidnru protlu. Ta ispolitizirana lknjiZevnors'tuticala je na nj,egovu ideolo,Sk;u p,reo'ri" orvako gorvorio: >Ja sam ranije tglstojevslkog tiPa. Kasnij'e, na ja sam shvatio d,ubimr dru5tve tg€a sam se orrijentisao__nrastra Zarolbljenici o,ficiri koji su u carsk,im vojni:m logori,ma bili privileg,isani, jer iu, pored d.obrog smestaja i hrane, prirnali plate lkao da s'u u vojnoij sluZbi, ukidanjem zarobljenidkog statusa austrougarskoj ittin"oj 56

naSli su se tako,rei.i na uli,ci. Zbog toga Sto je bilo malo stanova za ta.ko velilki broj inokosnih rnu3karaca, u prvo vreme stanovali su u svoji,m dotadadnjim taborima, ali se za njihovu ishranu i udobnost vi5e niko nije brinuo. Ostav5i bez prinadleZno'sti, prema jednom izve5tajru jugoslovens{ke policije 1919. godine, Copii je 's neko,liko eeha i ,Poljaka osno,\1aopevadlku dnuZinu s kojom je davao ,konderte' ,i tako se donekle lzdrlavao. Prerna jodnoj d,r'ugoj policijSkoj db'sthvi, poddflkbm 1918. go-d. izdriaiao ga je Guitav Baraba5, njegov nokada5nji ,drug iz s,npske dobr,ovoljadke divizije, koji je tada vei zauzimao ,poloZaj nadelnika ,Staba jedne boljlSevid,ke armije. Kad se, podetkorm ap,ri,la 1918, na5ao u MoSkvi, Ziveo je najpre od literarnog nada, prevodeii bnoiure s ruskog jezilka.2a Sam Copi,i je o tom period,u svog boravka u revolucionarnoj Rusiji izjavio (na sud,u 1921. godine): "U ruslkoj revoluciji uzeo sarn aiktivnog ude5ia. Posle Brest-il-itovskog rnira kada se postavilo pitanje povratka zarobljenika u dustrij,u, agitovao sam na zbo,rovima da ,se zar.orbljenici ne vraiaj,u ved d4 ss b'or,imo sa proleteirskom Rusijom protiv Austrije, a oni,ma koji Zele da odu savetovao sa,m da idu u zeleni kadar i ,da dezorrganizuju austrij,stkru vojslku. U Moskvi ,sam rradio, prevodio komu,nistidtku diteraturu ,i borio se 'protiv onih lkoji su se bogatili na radun srps,kih izbegliica, dotk su se te izbeglice vl.lkle gladne po celoj R'us,ijio.z5 U svoji,m seianjirma o Rusiji u do,ba revolu,cije Josip Pavi5ii Vjerin saduvao j,e Ziive mtiske i o bo,raVku Copiia u Bobrov,u. Copii je tada Ziveo u jedno,m clo,ma6instvu sa svojim ,prognanim d,rugovima iz dobrovoljadke divizije Ivanom Brki6e,m (lidkim prava5em) i S,lavonce,m Matijom Pavi'iem. Pavii je vodio domazluk, a Brkii i Copii bili su zaposleni u gradskom sovjetu. Njihovoj momadkoj porodici priklj'udio se podetkom 1918. god. i sam PaviSii, koji se u B,obrovu na5ao rkao b,ivSi dobrovo,ljac de5ke legije. Copii, koji je bio zapalen pevad (bariton) i vrlo privladan i duhovit konfe,ransje, unosi,o je ,u zajednidku kas.u i honorare sa svojih priredaba, tako da je taj >artelj<<doibro i u,godno Ziveo, nabavl'jajrufi n,amirnice sa se,la i odlazeii u posetu selj,acima.,Vrlo zanimljiv i pevad, Copii je imao ri Zenskih poznanstava. S Liidaninom Brlkiiem, rkoji je 'bio ciniik i koj,i je naginj'ao ruski,m narrordnj,aoi,m,a, Cop'ii se, rft46 mar,ksista i Sernj,an,iin,ponekad spor,io. Ipalk je to ,sve bilo u granicama ,d,nugarstvai pristojnosti. Copii je, pored svega toga, nalazio vremena i za studiranje revolu,cionarne ,literature. Tolko,m marta 1918. god. on je bio u bobrovsko,m za,rorbljeni,6ko,m logorm izabran za delegata za kongres ratnih za,ro,bljenika koji je trebalo da se odrZi ap,rila meseca u Mo'skvi.s Kotarski nevol'u,cionarni 'komitet u Bobrovu ornogu,iio je svojom od,l,ukom od 20. mar,ta 1918. zarobiljeni,cima pravo na boravak i slobodno kretanje tr Ruskoj Sovjetskoj Republici. O tome je i Copii dobio uverenje 29. marta. eetiri 'dana do'onijs, 2. ap'ntrla, izdana m,u je dozvola od s,trane Revohrcionarnog vojnog komiteta da rbesrplatnornoze otpu,tovati u Moskvu, zibog ude5ia u radu Revolucionarnog lkomiteta ,ratnih zaro;bljenitka Moskovskorg vojnog okruga. Is,toga dana, 2. aprila, Copii je doputovao u nu,sku metropolu, ali 'se nije prijavio Revo'lucionarnom komitetl.r, koje,m je na rad qpuden, nego (svorm tprijatelj,u G. Baraba5'u, tada nadelnirku Staba IV ar,mije. Stab rnu je odmah izdao potvl'd'r,r da se ,nalazi na delartnorsti u Stabu IV armije sovjetske vojske JuZnih ruskih republika kao agitator.. Ta duznost

)/

jtrna tekuie rnu je obezbedi,la platu od 550 ru;balja rneseano i hranu do 23. je kao podetalk njegova rada u Stab'r.r'pomeg"aiir".rt Deseti apri,l oznaden nute arm,ije.28 Jozgro IV rboljSevidke armije rdinila Nikole Gnu,loviia, sastavljena o'd Jrugo's Sremcem iz biv5eg 'sovjetskog internr

noileia 1917' god' nalazio 'u Kijevu' Posle tinice IV armi;e izvudene s'u s bojri5ta i je u up,uiene u Ta,mbov, na preformiranje. Anmijski Stab .pre5ao -Moskvu. Baraba8 j" *tp"o 'da oko rsebe orkupi napredne o'ficire diU meduvremenu Flranirloviia, Filipa Kumbatoviia, Pa' Kruno'slava Zanka, Ga5para Peklea) re. S Baraba5em na vezi nalazio se i zastupnik ljubusko,g llcotara u Bosanskom sabo'ru i bivsi zabivsi narodni P-etrovii, robljenirk ,i nacionaini radnik u flusiji za vreme rata dr An'drija Crvene g?r_d_e'_Petrovii i to kao komesar za obrazovanje in'teinasional,istidke "u rkojem su se nalazili di'sidenti M. Ratkovii svoj stab u Tamborru, l" il; 'disidenata oficira nalazilo i UiuSi aktivni kapetan R. Simmnii. Srrediste tzv. 'u Mioskvi' T'u je -u jednom vagonu (s i" ,-,u kurskoj Zeleznidkoj stanici nove tablicom ,srpika vojna misijan) stanovao Krunos'lav Zantko i susretao u Moskvu. kao delegat neke Zinko je'ne5to ranije bio upuien Ji.id"nt". je Zeleo da se p,rirklju'diIV (ukrajinskoj) lrupe disidenata iL Harlkova, a,ti6no ia Baraba5eva 'skqpina i,maie odludujurie znadenje ikao masovna irriji. (b) koja je stvarno potisnula osnovi,ca za rstvaranj,ej'ugo's'lovenskegrupe RKP u JVloskvi ttu d"l" sa drom Vurkasinom Marholugos'loveia ffiil !r"pr viie;, it ojl j" iastupao ontodoksni internaciionalistidki pravac.2e Bfozobzlranasvojeideolor5kopri.bliZavanjebolj5evicimajoSy^-B^oblo; l.r Moskvi, u CbPiia, aP'rila 1918, joS jugoslovensko'g rpitanja' Iako je. bio 'komitetu tatnit zaroblj'eniika, on se u j,e rudestvovao birlo na kojoj kon I:renI niko od tzv. 'disi'denata - ni orficira medu zarobljenika i njihovih sustupiliunacionalnevojneformacijeuito.ie.kasnijeitrvenja.Biv.Si ,pruui. zaroiblj,enici prisli s.u internacironalistidkoj skupini V. Markovica, dok sr.r se ibiv5i ,tzv' disidenti d,rZali svoga tknuga' JuUpravo ,marta-apr,ila 1918. god. vodila se borba oko tzv. disidenata. politid,kog-pravca, koje- je rPa5iiev pouzdanik dr Ragosloveni gradansikoi revol'ucionarru.r fe'deracijuo ,i dosrlav Jovanovii oiluiiuo*ro "Jugoslovensku iditid"ttata utide na zarobljene Jugoslo' radili su na tome a? r" iproko tru. .t, do*ouinu. U rMoskvi 'su koncem 'marta 1918. god' vene da ," ,r" uruiui,r, b;i,l,i srpski vojni izaslanik pukovnik B,ranislav na ,to,rn planu S druge "uirriiiu"iii iont'f<iievie i desni socijildemdkrata iz iagreba Mijo Radosevii' 5E

?l'r"ul'T*5T1 il:';"#:'ffJi?'' ",i'#

'3!:,13:1"#1l'*.l";'fi .'lHlil,?lll""lJ 'drugova koji

strane, internacional,ist ,dr VukaSin Markovii, stvarni mandator CIK RKP (b) za istvaranje Jrugoslovenskelkom'unistidke grupe, podeo je oko sebe skmpljaii disidente jasnije sklone boljSevidkim idejama. Na sednicama u Moskvi marta 1918. god. lkao takav prvi se javio Nitko,la Kovadevii, predstarmik Jugoslovenskog revolucionarnog saveza, koji je u Moskvu stigao kao dlan Staba IV armij,e. 'Intenzivne kontakte s V. Marlkoviiem ,uspostavio je i Slovenac Stanko L4pajne, koji je neko vreme bio sekreta,r Jugoslovenske komunistidke grqpe, radeii u irsto vreme i kao slu,Zben,ikNarodnog kornesarijata inostranih ddla. Da ,bi rse lalk5e priSl,o znadajno,j grupi politi6ki aktivnih d,isridenata, izrnenjena je i redakcija lista Revolucija, te je umesto Ivana Ferendalka ,(takocler bivS;i oficir odesko,g Do,brovoljadkorg korpusa, ali ne i tzv. dis,i'dent,jer je islkljuden iz j,edinice jo5 orktobra 1916. zbog onereda i buntan) doveden Zvoni,mir Svrljruga, jedan od naj,poznatijih disidenata, znatno, j'adi intelektr.ralno od Ferendatka, ali nepcrpularan ru ljudi tkoji su davali ,kurs naciional,nirn komunirstidki,m gr,upama. Lis,t Revoluciia deSie pod,inje pisati o jugos'lovensrkom ,pitanju, dob,rovorljadkom po,kretu i tzv. dirsidentima. Komunirstidki ,orijen'tisani Jugosloveni u Mostkvi klonili su se taktiike pogre5'ke da tzv. ,disidente u Moskvi smatraju isklj'udivim glasnogovornicima svih disidenata, pa su se trruditri da ustanove dodir i rs 'oni,rn dirsidentima koji sru os:tali u Tambovu, odnosno onirma koji ,s,use rprebacil,i u PovoloZje.3o Posle imenovanja za agitatora (2. aprila), Copi6 je lkvali,fikovan kao dlan Stalba IV armije za otbavljanj,e specijalnih zadataka. Dva dana nakon toga Copi,i je tb,io tpo,slan,u NiZnji Novgo,rod da ratne zarobljenitke i Ruse pnikuplja kao dobrovorljce za IV armiju. Na istom pos,lu nalazio se i disident Ilija Hranil'ovii. Oni 'su po,tom (25. aprila) bili upuieni u Rjazanj, gde su uspeli ,da podvedu pod oruZj,e 500 Jugoslovena, ,koji su ,s,ep,rijavdli kao borci ,revolucije. Copii nije tbio zadovoljan nadinom na koji su vrbovanri s,tranci, biv5i zarobljenici. Irpak, ostao je 'u Stabm sve do ,nj'egovog rasforrniranja (;i,[i tadnije, ulkidanja), 12. 'maja. Kad je napu,stiro Stab ri kad je i ostao bez d,uLZnosti zaposlenja, dobio je preipor'utku 'svojih biv5ih pretpo. stavljenih 'da bu,de primljen na besplatnu obulku na kursu za Sofere. U toj p'reponuci je stajalo da je ou sastav,u jedinica Crvene armije udestvovao u borbi za Grebenski, iza Romadane, Poltavun.3l Ti navodi na sreiu ,se nigde drugde i svakako ne o'd,govaraj,ustvarno,m stanj,u. U ovo doba i,zvesnog Copi,iwa nezadovolj,stva sti,lom rada na privladenj,u lj,udi u Crvenu armij,u, porstoji o njemu jedna karakteristlidna vest iz drugog, burZoaskog tabora. Prema svedodenju jednoga burZoas,kog intelelktualca, V. Copii je po'deflkom maja 1918. god. dolazio ,u Srp-$ki lkonzulat u Moskvi i traZio pas'oS za Sjedinjene Ameridke DrLave, ,da nastavi sturd,ije. Kad5 je, rmedutim, nekoliko dana ,kasnije u Moskvi osnovana jurinoslovenska kom'unistlidlka o'rganizacija, ,u nju su pored V. Markovi,ia stupili i disidenti Z. Svrlj,uga, K. Zanlko, Stjepan Landiku5ii pa i V. Copi,i.32 Bila je to ,J,ugoslovens'kakomm,n'istidkaemigrantska partij,ao, tkoja ;je u !o doba ohuhvatila samo Moskovljr4ng, a 'koj,a je sebe smatrala sdkcijo,m RKP(b) i traLila da joj se o,bezbedi pozicija p,ri Narodnom lkomesarijalu za naoionalna pitanja i da bude smatrana centralnom organizaoijom Jrugoslovena u Sovje,tstkoj Rusiji. Na derlu te organizacije nalazila su se dvojica disidenata - Niko'la Kovadwii kao ,predsetnik i Miroslav ,{. Ratk'ovii (odnosno u 'prvo,m rnomentu Stjepan Markovii) kao 'sekretar. Nova organizaoija nije bila nova sarlo po imenu (zamenj,ujuiii ranijiu radnidko-seljadkru rstnan-

59

k'u Hrvata, Srba i Slovenaca), nego nova i po svom sastavu, je'r su t6t. disidenti zamenili tjude iz kr,uga V. Mafkoviia i ,omeli ih da form,iraju Jugoslovensrku koim,unistidku grupu, upravo maja 1918. godine.33 Karakteristidan je i sam naziv organrzacije - partija (dakle po,tpuno rsamostalna organizacija lko'munista), a ne grurpa (j,ugoslovenstka)u orkviru RKP(b). Vojna ,snaga nove organizacije bila je IV armija, dijem je nadelniku Staba, G. Baraiba5m, 23. maja CIrK emignantsike rpartije izdao uverenje da je dlan CIK te partije.3a U novoj jugorsl'ovens'koj partijskoj organizaciji, s,red,inom 'maja 1918. godine poloi.aj Vladi,mira Corpiia bio je najpre skroman. On je, ,uz detvor'icu dr,ugih, bio sam.o dlan Revizione komisije. Neki znadaj,nijri disidenti, kao Z. Svr,ljruga i M. Ratkovii (pa i Stjepan Markovii 'koji nije poznat kao disident), imali su po tri frunkcij,e. Karakteristidno je da Copii nije sedeo u Redakcionoj komisiji iako je bio podobnij\ za taj porsao od vedine izabranih.35 Srledeie 'detiri sedmice rbiie odludne za njegovu tkarijenu u jugoslovenskoj organrizaciji. S novim 'rurkovodstvom, njegova ,ie se pozicija naglo poboljSati. Upravo za stvaranje emigrantske parrtije Copii vezuje svoj ulazak u RKP(rb). U nerkim driugim ,dokumentima, kao u r.anij,e ,citiranoj Autobiografiii (1929), on je to pitanje, dini se, namerno zamaglto, pomenuv5ri april-rnaj. Za pri;j'em u Partiju preporuke su mu napisala dvojica nedisidenata (Franjo Drdbni, Drago Godina). Njegova rpartijiska knjiZica pokazuje u,platu partijske dlana'rine tek sa mesecom julo,m 1918. god,ine, kad je verovatno njegov rizbo,rbio potvrden.36 Funkcioneri internaci'onalistidkih organi,zacija, na primer Bela Kun, kao i neki ,rrulkovodioci RKP(b), nisu imaLi poverenja ,u ,nxkovod,stvo i sastav jugoslovenske partije. Na plenarnom zase'danj,u J'ugoslovenslke partije 3. juna 1918. rsrtaniinternacionalist V. Marikovii jasno je ,rekao da partija s p,osto;je6orm r'r..lkovodeiom garnitu,rom neie ibiti potv'rclena kao sekoilja RKP(,b). Zbo,g toga Sto su ,se Ferendak i ,Ratko'vii slagal,i s primedbarna Bele Kuna, biv5i disident-oficir Rudolf Simunii i jo5 neki traLili su njrihovo kaZnjavanje ,i kolektivnu ostavku rulkovodstva iz redova di,sidenata. Na osnovnom pitanju - da li sam'ostalna partija ili sekcija druge (ko'nkretno RKP (b) parrtije, V'uka5ri,n Markovii se zaloZio zra ,ce,ntralrist,i6'konadelo onganizacionog itlstol's'tva, tj. za rsekcij,u, a ne za rsa,mostalnu partijru. U novo,rukovordst'vo gru,pe .u5li su: V. Martkovii (kao rpredrsednik),'Drago God,ina (kao potpned,sednik), Josip Sorii (sekretar), 'Franj,o Drobnri (blagajnik) i Srirnunii (dru,gi ,sekretar). Izmenjena je i redatkcija, pa dak i naslov ,lista. Za novog urednika glasila Vsemirnaja ret,oljuciia izabran je takoele V. Markovii.sT To zase'danje znadi,lo je svrgavanje grupe biv5ih d,isidenata (dakle naciona,lnrih revol,u,cionara), tfts;i su dobili samo jedno, poslednje mesto u komitetu, i to u licu doveka koji je kritikovao d'isidentsko ru,kovodrstvo. Grupa s novorn platfonmom i novim r'utkovodeii'm tirm,om bila je ,p,riznata. Kurs tzv. disidenata, meclutim, n,ije ni iposle toga ibio ,sasvim prevladan. On de se u drnugom vi'du pojaviti oiktorbra 1918. god. kada 6e biti o'boren V. Markovii. Uo,stalom, i smenjeni u,rednik Z. Svrljuga nastaviio je da objavljuje dlanke pitanju i disidentima. Karakterirstidan je bio narpad V. o j'r-rgosrlovens,kom Martkoviia u listu na ,hnvats,ku inteligenrciju, koja ,u s,ocijalistidkoj revo,lucij,i neie da staje uz jugoslovenske ,radnike i se'ljake, nego se goni za masn'im platama, lkonktr'riS,uii socrijal--rpatriotiMiji Rado5eviiu.38 60

Upravo u tim nedeljama po'tiskivanja tzv. disidenata dalazi i do rasformiranja Staba IV armije, kao voj,no'g oslonca emigrantske partije. Uordi samog zasedanj,a od 3. juna Qperativno odeljenje Naro'dnog ko,mesar,ijata za voj,ne poslove i:malo je najbolje mi'Sljenje o j,edinicama IV armrije. Kada je polozaj rsovjetske vlasti u Arhangel,sku i na Murmanu bi'o ugrozen o,d strane intervencije, odmah je j,avljeno da je naj,celi,shodni;jeupotreb,iti IV armij,u, a narodito elitni Rusko-s,rpski pu,k koji se nalazio u Mo'skvi.BeU toku sledeie dve sedmice, ,meelutim, Barau-aS se pred Trockim morao obavezali da neie preuaimati nikakva rukovodeda .mosta. Sabrav5i oko seibe svoje 'd'rugove desi'dente, na koje je pala ,senka sumnje, on j,e rsredino,rn j,r.rna o,ti5ao ,u Tamb,ov, gde se nalazlla "srprs,ka komunao. Tu se prilkljudrio sa svojim ranijim sa,borcima )s'tepskorn odredu" A. Dtangildina, da se ,bori u T,ijgajskoj oblasti.4o CIK RKP(b) p,riznao je sredinom j,una 1918. god. j,ugoslovenstku lko'munisti'dlku skupinu za rsekciju RKP(b), ali i dalje nrije bio zadov,oljan ni onim rukovodstvom od 3. juna. U novom rukovodstvu srd p€t dlanova dva mesta. p,ripala su dvojic,i ,Bugara (ikojih je u grupi inace bilo veoma malo), a od/ ranijih funkcionera J,ugoslovena ruS,lisu V. Markovii, F. Drotbni (poreklo,m Ceh) i Tr5ianrin Godina. Biv5im tzv. disidenti,ma nije b'ilo mesta n4 qrdgovorni'm pol,oZajima. Uz to se rLlkovodstvo ponekad javlja i Ivan Fere'rr-dak, koji je, dini ,se, zajedno s N. Kovadevi,ierm bio kandidat, ali je otpao, jer je bio disident.al Zanimljivo je videti kalko se Copii po,stavio u doba sede diig[dqlltrsrlsh.. kqgzovg, tim pre Sto on (kao i Ferendak), iajko bivsT"itoboovoliad i otili., nije ,formalno pripadao Skup;ini diLsidenata. Cqpii je, dini ,se, shvatio da u bo,rbi izmedu dva po,dgru,pe ne treba 'suvi5e da ,se ekqponira. rSvakalko nije sludajno da se obratio dvojici r>mankoviievaca( (aii ne i samom Markovidu!) za preporuku za ulazak u partij,u. Nj,egova ,nacionalna( nota (ru demu su drisi,denti bitri karakteristidni) izbijala je u partij'skom radu. Zna se, na primer, da je Copii, inade pravnik, bio jedan od ,sastavljada Statuta JuLnosloven,slkekom,unistidke gnlpe.n2 Izmedu 25 potpisni,ka toga o,snivadlkogakta Grqpe (mettru lkojima se nalazi i dr Jovanovii, verovatno dr Radoslav Jovanovii, Pa5iiev po'uzda'nik) Copii je ,polpisan treii po red,u, odmah iza Nlarkoviia i Godinej3 Nije to bio samo njegov tri,j,um,f, 16. juna, nego, je zavidno ,mesto d,o,bio i njegov d,rug iz dobrovorljadke divizij,e i Boibrova Ivan B'flki6, tkoji je bio pe,ti potpisnik. Glavno je bilo ne b,iti trzv. disident. P,omenuti statut ipak nije bio i,dentidan sa statutom RKP(b). Zbog toga su, septernbra 1918, kad se novo rutkovo'dstvo ojadalo, V. Markovii, Ferendak i Bugarin Sm'ilev traLili da se po,stoj,eii statLrt zameni statutom RKP(b).44 Vladimir Corpii je u vreme kad su otpadanjem tzv. disidenata bili potrebni intelerktualci iz redova J'ugoslovena (narordito ia Hrvatske) stekao ,da se plasira, i on je tu priliku ,umeo lepo. prornu,iurno i_ye5to veliku r5ans'u cla iskorri'stri Zbo'g toga, pre svegi zbog borbe i-/,iiiijdu' tzv. d,isidenata i ,"ru". kovi6EVa-Ca", treba raz:r-rmeti izuze'tno brzu karijeru rkoju je Copii postigao u JruZnoslovenskoj komunistidkoj grupi, mada je jo5 sredinom maja 1918. god. bio politidki nezadovoljan, pa je b,io spreman da se pasirv.izira (Soferskri kurrs!) ili dalk da napusti Sovjetsku Rusiju, popri5te revolucije. On je, u svakom srludaj,u,dak i u odnosu na mnogo partijski jade neke tzv. disidente bio >,horno novrus( u redovima jugoslovenskih komunista u Moskv;i. Biie da se u Grupi najvi5e u prvo vre,me d,nZao potpisni,ka svojih prepo6L

'i ruinia za Part,ijru, naro,dito radniika Drobnog (s kojrim je najtrze saraixitvao jer je.Godina, nadimen i birokranarkon ,povrati<a' u zem,ljru, 1919. godine), 'disidentima nego i u predstaviirouun) ,bio nepop[rlaran ne samo ,medu tzv. kunsa medu j,ugoslovenskirn komunisti'ma i van redova nika nacionalnbg^ dri,sidenata.as eetrnaestog juna copii je bio ukljuden u a,parat sdkretarijata Jugos'lo' jre kooptigan verrske grqpe nicptUl, dan kasnije, na sednri,ci OK Grupe bilo 'literatrure' Cr c?rrie. U Grwi je bio zadu1en za prevotlenje ibo,lj5evidke " porsto je ri rsam po"'u6o nekol,iko ,radova V. I. Lenj,inr,a i drugirh mrkolvordi'l'aca r"ui"1s"k" dr,Zave, data mu je mogudnost da se potpunije. upozna ! qd.ejr,la' bio njeili fenlin'izma i praks'o'm bot3sevi6ke partije. Odmah. T.t'y, 20' ,sekreiara CK Grupe.s Mora da su s njim"bili 'izrnetno zadovojd irrU.u" za ii.ri tua su mu oimog,u,iili tdkai izuzetan avarr-zman, i to ru Partiji. je.s Trih dana u Moskvi je doslo do kontrarevolucionarnog rudara' copii 'se istalkao.aT je bio To grupom Jugosilovena udeitvovao nr odbrani poste i tu je dol'io da5ui njelgove slhve. !o"tt t"ii Tiirne je bila zavrsena faza njegova vzdizanja,lkao tkomunistidkog alkti jedno,g od najuticajnijirh viste, a po|* 5e peiioa njegova dilovanj,a kao jugo'slbvenskih,komunista u Moskvi' r,ukovodilaca 3. Vtadimir Copi6 u prvim redovima iugoslovenskih komunista u Rusiii ftsfteyodstvo Grrupe jula 1918. god. imalo je pred sobom nekoliko osnote je vnih zadataka. Mase zaro"utienita i ,dalje su se vraiale_ u do'rnovinu, U,nedeljama na pozUog toga velilko znadenje siekla politi'dka propaganda' je.'likvidirati f"tti,, 3iut" uo3t" itrt-*encij,e protiv sovjetske v-lasti trebalo,Jugdslovenske revblubionarne rfederacije", koja se borila s platdelatnost tt-pt5: for"mom ,sila Antante ,i nastojala ,da 5to vi5e zarorbljenirka zavrbuje za su takode_ postale^ potencijalno opasne za bo'ljjedinice n1 n"siji, koie" ;"f; je ka'o sekretar Giupe od,govorio na taj nadin Sevike. prvom zaaatli'C"pie "p,ublicis'ta. Pnotiv Federacije, pak, delovao je Sto je nastavio rs radom itao i kao novinar' i kao partijslai funkcioner Na3pre je 50 o,ficira ,i njiihovlh rmlatlih, kroj,i sru se ralazili u Anhangelp.# orpasnosiu od strane inte,rvencije, straZarno dovedeno ,u MoSkvu ,t rr, ti ofioiri su i tu zatvoreno. Na intervenoiju predstavnika srpske drLave ,Odmah zatim, u vre,me nlstupanja betordeha i atentata na nemadprJterri. Mirbana, 18. avg;usta uhap5eni su ne :s]m-o ti oficirni nego log ;;'b"*dora i svi m Moskvi zateden'i dlai s"rp,sti vojni ata5e purkovnlk Bl Lontkij&ii je snprski odrsd biv5eg 'rcrnorukca' Matije Bla,r.,roi'Federacije. Tih bana sogotiia asistirao bonb'i belodeha u Kazanjg, l" .je.pobig ilanove mesnog su s'mrt. Oni 7ri.iu. zutuorenici ,t 'e"tiii srrrti< u. Butirskoj- tjurmi.dekali su i bili osudeni ttu pog,out;enje, ali je na intervenciju sekretara snpskolg koj,i je dobro stajao kod sovjetrskih konzulata u Moskvi mlt"" U-itiiieviea, ,s tim da potpisu apel _svoj'i,mzemljacima liderra, Lenjin po,milovao osuclene, je Lontkijevi<j du ."'neu,tralno drLe u unutra5njim borbama u Rusiji. K1d potpirto taj apel, svoje potpirse su stavili i mladi ofi'ciri'48 'Pos,tojalo je mis,ljenje da su 47 dlanova srpSke moskovske ko'lonije uhapseni tS. u"gurA ia Lahtev V. Copiia. Kad s'r.r oni iz zatvora urputiti 62

iznutlen;u rezolucij,u (objavljenu u lzvestiiamal, ,u kojoj su naveli da 'srnatraj'u >nekorisni'm i iak Stetnim za stvar svets{ke revolucije dalje rude5ie Snba i H,rvata u rdehdslovadkoj po,buni na njihovoj rstrani, a takoder na strani drugih pro'tivnika sovjetrske vlasti*, Copii je 22. avgusta u isto,m listu objavio popratni dlanak. utvrtlujuii vezu dlanova Federacije s anglof'narncuskom avanturom na Murmarrru ri ,s njjlaovi,m movoem, Copii le ir,oniiao njihovu rezolucij,u rupuienu Jugosloveniima: oni nisu 'dokali nj,itrovu poruku iz zatvora, nego s'u vei odavno odludili da se bore za sovjetsku vlast, i na deskorn i na dnrgim frontovima. Lelecj da ,se izbave iz ,tamnice, dtranovi Feder:acije nisu trebali da samo pozovu JuZne Slovene da ne udestvujiu u interverciji, nego je trebalo da ih pod'staknu na b,orb'u >protiv engleski,h, francusikih, namadkih, deskih i drugih razbojnirkan. copiievo pisanje o jiugoslwenskoj' bwnloaziji najvi5e podseia na ostroumne redove izasle iz pera Z. Svrlj,uge, ali u Copiia se oseia i pralktidna nota ,trenutne kampa,nje.ae U pomenuto;j afkciji Copii je porkazao preteranu irevnost, jer je apel ,odStampan Lenjinovom dozvolo,m, a tekrst je Mita Dimitrijevii redigovao zajedno s funkcionerima nadlerZn,ih vlasti. Ipatk, zbog toga nij,e i.mao posledica, jer, najzad, ako mu je dlanak publikovan u glavnom organu, za to objavljivanj'e tbila je ,odgovorna i ,kolegija ,urednika. Sasvim je jasno da je Copii ,i tada ii ranijre ,isttrpao prctiv zagrebadkog socijalpatriote Mije Rado5eviia, kojLi je rpostao glasnogovornik ,srpske i hrvatslke ,burZoazije, a ikojeg jre Copii venovatno ri ranije ,lird.n'o proznavao.so Masom biv5ih zarobljenika i njihovim povratkom u d,qmovinu ,rnoirala se pozabaviti i sovjetska vlast. zbog toga su pri Narodnom korne,sarijatru za nacionalna pitanja osnovani nacionalni odseci. u rukovodstvo Jugoslovenslkog odseka, 25. j,ula, na predlog Grupe, uSao je i Copii; on je trebalo da predstavlja Hrvate, ,Maikovii Bu,gare, Drobni Snbe, a Godina Slovence. Kako je Sef odrseka v. Markovii najveii deo vremena iprovodio na frorn,tu protiv ,belordeha, najveii deo tereta u radu Odseka pao j,e na pomo,inika Sefa Odseka Copiia. Predlog da ,u odsustvu Mankoviia samostalno rukovodi Odsskom, kao pomoinik, upuien je 15. avgusta. Zajodno s Godinom, Copii je 26. avgasta Narodnom komesarijatu za naoionalna pitanja upiutio predlog o organizaciji posla Odseka ,kroz detiri sekcije (vo;jna, sekcija rada, kulturnGipros\/etna, p,olitidko-agitaciona). Kao zadalak vojne ,sekcije oznadeno je obrazovanje nacio,nalnih ,deta (ne i veiih formacija! ) za odbranu sovjetrslke vlasti, pni demu bi rse upotrebili postojeii odredi Jugoslovena internacionalista,u Povo'lZju.s1 Zajedno's Godinom Copii je zatraLio da se svi poslovi lkoji ,se tidu gradana Kralj'evine Snbije takode predaju Odseku, s obzirom na to da Srpska vojna misija ima veze s kontrarevolucijom, a dlanovi Srpskog po,slanstva ne izraLavaju,mi5ljenje isrpskih radni'ka i rseljaka; predloZili su i hapSenje dlanova Vojrne mi'sije, od,nosno izgon 'iz Sovjetske Rus'ijre ostali,h zvarrridnih predstavnika monarhistidke Srbije. Poslovi snpskog idiplomatskog predsrtavniStva, zatsta su, ali kasnije, predani u nadleZnost Jugoslovenskog isovjeta radn,idtkih i seljadkih deputata.s2 Po5to rsu po,Slov,i,u Odseku zahtevali sve r:aspoloZivo vnerne ,i snage njregova stvarnog rutkovodioca, na sedn,ici ,CK J,urZnoslovenskelkomunirstidike grupe 24. av,gtrsta pred',loZeno j,e da se V. C,opiri oslobodi robaveze ,sdkretara Grupe.53 Zanimljivo je da je sam Copid pretpostavio rad ,u administracij,i

63

radu. Copii je, rneduti'm, Svega nekoliko dana bio o.dsoka disto par.t.ij,sko,m ,samo u Odseku. Nje-gotva nova sluiba ti:cala 'se lprefornriranja na duZnosti je i 'trreba'lo ,da bude zanacionalnih je,dinica u stklop,u Civlne armije, sto. ,naaionaln'ih 6eta, alli ne na o,br,azovanj,u ma,ltifrr t":,"e sekoije Odseka" irirf tconceptu, nego u politidkom diSienju i obrazovanj'u krupnijih po C,opiievu u Armije. ipri., o"tr ;e i aat3e s,matran dlano'm kolegija Odsoka, ioo-"itju :p.rea niegi, 1'8. ,septemUra 'spadali j95 Mar\ovii' lkao stare5ina' 'f."ll r", .i peiar dmitov, Ivin Matuzovii i Ivan Ferendak (kao 'sekretar).54 je dosta nac,ionalnih U to vrerme, naime, ,u Sastavu Crvene armije bilo vojnihformacija,ltolesubilepodjakimuticajemkontrarevolucio,narno agitatori o'nena"s,trojenih stranaca, te je bilo potreb.no da se ti tudinski ojardajiu i .au.:" .razvije masovni pom"rruie'jedinice'partijski mogu,ie, au ," ;front, na koje'rn iua * nji,ma. Narordito 3e uio osetljiv carici'nstki ;;litidil redova desnih esera. Zbo'g toga je Federacija iu aebvati rrrrnogi eiement'l iz g""pu pri RKP(b) formirala _posebnu komisiju inostranitr t orru""isiiftih odrredima t":r i" d,o,bila ,aa^ii1 da iodrobnije. izvidi stanje u naciona'lnim inere. to-..je Uio tazlog -Sto j9 28' avgusta dlanoi da predurtt" t"ofil*dne ngp""r1 Mihail,u Guju i Jugoslovonirma V. Copii'' ito*lsii", ui*u po*"nute Mijatovu d,a-ta. pruno,mori da sluzbeno ,rr^g,rie"j,e,, i Milivoju iil;dr-t " Astrahanj, da utvrde gde ima pormenutih jedinica oh., ., Saratov, tir,icin i tt;ihouo rasfonmiranje<, prebacujudi ifrt iz i ,da rpoduzmu pot;;brr" *"r" "u j"e pri tome imao obavezu da organizuje i"ovoloZja na sigurna mesta. Copii iel'ije. Sredinom sep*ttirrg"" i predivanja, t9 Oa. oiUrazuie ko,munisti6ke je Grupl rpomu'nista ts6anaca ovlaCoprc ;e bi6-,u Caricinu, gde ga ;;;d; rbiv5i'm ratnim zaroblje' stila da ode u ,Cornij Jar i da tamo igiiui" T9.d" kasnije njemu 1 M. tvti;atovu data^ je propusnica, nioima. Sed,rnicu Oana llazak u Astrahanj'ut Sa svoje s'trane' : poiedinim internacionalistirrna da u zaiiiu meau JuZnim Slovenima"' Copii CK GruPe. U As'trahanju su CotPii i tl ganizaciji JuZnih Slovern'a u rrn'ersit'u ideja, oko vrbovanj'a Jugos'lovena- u oko lgoilovensko'm kontrarevoluaijom' r te u vezi s organizovanjerm JuZn'ih armii'e.s

reni udestvovale rsu u gu5enj'u usta'nka

nog naroda. copiiu je narodito smetz 'se miiali borce, p,ridajuii im (sl'uZeii drugo od borac,a i ne traZi nego da budu neutralni. 64

copii

j,e, rnedutim,

poznavao psihologiju i mentalitet srpskih oficira, ,uveren da prema njima tj. da p-otreba postr.lpati primenjujuii udenj'e o diktaturi proletarijata, litildrki ak+ivqq.--p,urioaziju treba_ onemog'r.rriiti. StraZanska 6eta Jugorslovena u dstrahanjrLr, po,d 'ut'icajem ljudi Federacije, neprijate'ljski je dodekala Copiia i rdrrugove.U Caricinu, gde su u Srpsko.sovjetskom bata'ljonu preovladavali tzv. disidenti, sit,uacij,a je bila tkomptri,kovana i time Sto ,se Stab i partijska organizacija nisu rslagali s rnesnorn Fede,racij,om ,inostranih komunistid'kih grupa. Pred'sednitk te federacije (Nem.ac JVlelher) Zal'i'o se na Gruloviia i Gnbanova da, navodno, nisu uspeli da srede prilike u jedinici, te je Copidu poslao Bu'garina DZo,rova da ga obavesti o rstanju rmetlu caricins,kim komunis,tima-stranci,ma. Copii je i5ao za trm 'da osnuje lokalnru Kom,r.rnistidrku grupu Judnih Slovena, u rdije su rukovodstvo bili izabrani Vojvodani Grurlovii, Grbanov, Manojloviri, Sipo5 i Slovenac Korro5ec, dakle ogrromna veiina (80%) tzv. disidenata u ruikovodJstvu. On je ,i samu Federaciju preu,redio po ,uzoru na mos,kovsku, po nade,l,uda ,svaka nacionalna grupa daje po j,ednog predstavnitka u komitet Federacije. Tako su, uklanjanjem svake nnoguie suprematije pojedinirtr nacionalnosti, i kadrovslke prilike dovedene ,u red. Na mitingu u Caricinu govorili su sa(no delegati iz Moskve (Cop'ii, Guju,,Mij,atov).57 Sreclivanje odnosa medu ,partijcima s'trancima u 'Caricinu jedno, je od najboljih svedodanstava o Copiievoj veStini i snalaZljivosti. U pomenutom izve5taju Copii se vratio na svoje staro pitanje iz meseca maja 1918. god. o stilu agitacije koji su negovali narodito inostrani komunisti. S obzirom na to da su komunisti Jugorsloveni bili slabi govo,rnici, Copii je predlagao da 'se primenj,uje rnetod neposrednog razgovora s pojedincima ili manjirn grupa'ma o svim aktualnim ili bitnim pitanjima.5s Na sedn'ici Ko'mite,ta Juinosrlovenske gr,upe RKP(ib) 21. oktobra, na kojoj je ,podneo ,izve6taj o svo,m radu, Copii j,e nastupio lkao upravo izabrani pred,sednik Jrugoslovenrskekormunistidke gr,utpe.,On, '4s11,1", nije bio u [VIoskvi u dane kad je ,oboreno Markovirievo rukovodstvo, u tkojem je on u PovoloZju slovio kao sekretar. Novo rukovodstvo nije striktnije pripadalo podgrupi tzv. disidenata, jer se na delu partij,aca stvarno nalazio Markoviiev rival Lazar Vu,kiievii, koji nije bio ni dobrovolj,ac ni ,disident, ali je opSti kurs realno zna6io nastavak politike ,biv5ih ,disidenata iz maja L918. godine. Nije bilo sludajno Sto je odmah zatim osnovana nova emigrantska p a r,t i j a (Komunistidka partija bolj5eviika ,Srrba, Hrvata i Slovenaca), koj'u je CIK RKP(;b) rstvarno ignorisao, ,s,rnatraj'u,ii da i dalje 1ma pos,la sa,m,o sa ,svojom ,sekcrijo,m.5e zasedanju 21. olktobna 6qpir6 i njegOv zartT,eNa nik Zanko T,abakovii bili su ovla56eni d,a i'zabernl agi,tatone za neka upraZn"jrsna mesta (Smo'lensk, OrSa itd.). O tom rasporedu ,raspravljalo se na sastanku CK Gnu,pe vei dva dana kasnije. Ko'liko je Copi,i pridavao vaZnost skupini Caricinu, najtbolje se vidi po ;tormeSto je kao agitatora ,u to mesto odredio svoga zamenika, koji prema Federaciji ino,stranih komunist,idkih grupa (26. oktobra) nije vi5e vaZi,o kao po,tpredsednik Grqpe. Copii je, 29. istog rnesec?, ord sLtraneGrupe delegiran u komisij,u za priprernu lkonferencije austrougarslkih komunista.60 Kao Sto se vidi, Copii je .u to vreme pokazivao veliku agilnost, Takvom Copiiu nije ,bio nalitk ,onaj iz 30-irh godina, dosta komotan, koj,i je rado mladirna ostavljao da o,bavljaju duZnosti, narodito adrni5 Zivot i djelo Vladimira Copi6a

o5

komun'i'stidkih gm,pa. (Bela Kun) priFederacij,a inostranitt nistrativne. JurZnoslovenrske gr'u'pe iiata ie Co'piia za predsednika Centralnog tkomiteta RKP(,b) 4. novembrail 1918. god. Copii U totku dr,r'rgepo,lovine oktobra i prve polovine no,r/efixbra ,u resavanju tOkuiih organije razv,io veliku aktivnost i p'okazao-umesnost rdobro obave5ten 'dokumenat zaoionih i drugih iadataka.^ Jedan relativno je kao utemeljl;telje kursa u>crvenih konnandiKr.'aljevi",neSHS oznadi,o il;;ij; grllpe, poia" lugostotena,u Moskvi rurkovod,ioce Jugoslorvens,k'e.komuniisti'dk'e uditelja S'tjep-ana i rnence V. Marrkoviia, V. Cqpiia, D' Godinu, Z' Svrlj'ugu nalazio u MoNavod treua uto,tlt<o ispraviti Sto se copi'i nij'e Marrkoviia. jugoslovenrski agitatorslki tedai'az skvi rkad je, 25. septernbra, pordeo frvi 'Lr Mo,skvu tek 10. 'oktob,ra, nije poS ob,zirom na tto .da se Copii vratio znalo da li je Copi6 delio misljenje I istomi5ljenicima 4. oktobra oglasio za ne izabrane ko,mis'ije, i koji je, s'uprol 3' o'ktobra, kornunista-internacionalista ne trreba ,da odmah krenu u dorrnovin

lazio V' Copii' rNovo rukov'odstvo krar 'protiv slanja lpartijski organizovanih desolidarisao s takvim uti Mut*ovii ,overnbra) da od'matr rb'u'de porslan - u

'rodito iz Povolofia, gde su se nalazile glavne jedinice J,ugoslovena, i to iz redova tzv' disi'denata'63 Koncem oktobra na Predavanjir

t'tri:'5"1"fi ;:?x'';'i:fl: ;:)x""'1"

Hrvata' nego Ua ne odvajaju Srbi od 'sl')'65 t<"ila reaatiije glasila' partija i

66

Iako j,e krajem dktobra pripremana konf,erencija ,ar.rstro'ugansrkih kr rnunista, 4. novem,bra 1918. u sedi5tu Federacije ,inostranih kornu.nistidkih gnqpa ,u Moskvi o'driana je samo konferencija komunirsta s teritorije biv5e Ugarske; na njoj je od,ludeno ,da se ko,munirsti s ter:itorri,jretrgarslke (polovirne biv5e Habsb,ur5ke Monarhij,e sjedine i organizujru, stavljajuii se ,u sluZ,bu svetstkoj revorluciji; ,u rukovods,tvo nove grupacij,e tzabrani ,su ,ord Jugoslovena Ivan Matuzoviri (tkao vojni referent) i Franjo Drobni (kao odgovoran za od,fravanje veze ,izmedu sediSta rurkovodstva u Maclanskoj i J,ugoslovena); u zagranidnu kancelarijnr tog komiteta, rkoja je trebalo da bude u Moskvi, u5ao je i Lazar Vukiievii.sd 'Samo dan ikasnije J,ugosloveni rkomunisti su ;faktidrki odbili da revolucionarno deluj'u pod finmo,m ugarskih ko,m,unista, ,te su, bez ikalkvih te5koi.a i personalnih trzavica (iako ih je stalno bilo od pro'leia 1918. godine) brzo osnovali potpuno samo,stalnu pantij,u - Komunistidku partiju (ibotj5evika) Srba, Hnvata i slovenaca. ,Prva je odlu,ka bila da se rpri,hvata protoliol konferencije od 20. oktoibra, tj. tada je bez te5rko'ia iusvoj,ena linija da se komunirsti Jugosiloveni ,Salju na revolucionarni rad u svojru zem,lj.u i pod svojim partijrslki,m znamenj,em, a ne ,da se preko kornuni,sta oZivljava vel,ika Ugarska. Zanirnljivo je ,da je umesto dotadasnjeg ,uo'bidajenog,imena juznorslovenskog ili jugoslovensftrog naclena formutla SrbiHrvati-Slovonci, koju jo5 ni burLoazija u j,ugoslavenskirm zemlj,ama nije 'r.lpotrebilla za novu drZavnu tvorevinu. Bilo je to shvatanje strogo nacionalno qpredelj'enih lj,udi, a ne Copiia s J'ugoslavijom i Snbo-Hrvati'ma. U Centralni izvn5ni ikomitet nove partije izalbrani su Ivan Maturzovi6, F,ranjo Drdbni, Lazar Vukiievii, Ni kola Kovadevii, Vladi'mir Copii, Ljubomir Mojin i D,ragutin Godina, dakle tzv. 'disidenti (njih dvojica), Co,pii i V,urkiievii kao njima najbliZi, dvojica pravih zaro,bljenika i >mankoviievac< internacionalirsta Godina, koj,i je bio jedini slo,venac u rulkovod'stvu. Dva ,dana kasnije za predsednika kornite,ta izdbran je 'L. Vukiievif, za rpotprreilsednika V. Copii, za sekretara N. Kovadevii i za blagajniika F. Dr'obni. o,sim Drorbnog, celo uZe rurkovo,dstvo komiteta zast'upalo je >nacionalnun liniju, ali rukovodstvo nije bito izrazito disident'sko. To je bila ona sredina koja se historijsiki pokazala kao najprihvatljivija. Da bi se dobi,la potrebna podr5ka najvi5ih sovjetskih organa, \zabrana je ,delegacija (Vukiievii, Cqpii, Kovadevii), ,koj,a je trebalo da pode Kar,l,r-rRadoku, odgovornom sovj,etskom funkcioneru za pitanj,a Srednje Evrope. Glavna kodni,ca, Bela Kun iz Federacije inostranirh kornunistidkih grupa, nije vi5e mogla delovati, jer ,su se Matl,ari revnosno, spremali ,u otad,Zbinu. Copii je (uz Kovadevi,ia i Drobnog) 'izabran ,i u drug,u kormisiju koja je dobila zadatak da u tehnidkom pogledu utvrdi gde postoje mogu6nosti za prelazak sovjetske grani,ceJ? Copii je a.r5aou ,obe lkomisije zbog kontakata s,a sovj,etsrkirm vlLastima, kod kd,ih je tada ,b,io dob,rro zap;is,an, jer ga je joS 4. novembra Bela Kun potvrdio. Time je bio zakljurdon i period kada se Copii nalazio na del,u CK Gr,upe. To r,u,kovodstvo je odigledno bilo prerlaznog tkaraktera, jer je copii ipak bio 'mnogo ,manja par,tijska rnarka od njih ,mnogih. Glavni promotor rpromena bio je V,urkidevii, rkoji nije bio jugoslovenski nego srplsrki nastrojen. Zbog toga one pomenute p,ro,mene i u ,nazivima. Copii jre i,nade jorS od vremena pru5ta,nja uhalp5enrih dlanova Fed,eraoije i Vojne rnlis,i.je, ,avgrusta 1918, stalno pned CIK RKP(b) zastupao tezu d,a sovjetske vlas,ti ne treba da odobravaju odlaaak u ,domovinu elementima koji

67

da-3e ti re#cioiiffii eleinbnti biti crpiZ :", ;ffiiiffiGit---"-a":Eijt. tea raspoloZenj \ iivi svedoci'rkomunis'ti6kog protagonxsriiantiiloliSevidrkog
iotu.nako,n Povratka u zemljru' dlanj9 U povodu godi5njice oktobarske revolucije Cgpire "upo1,o^:"?9ne i Komuna. Prvi dlanat posve6en je. napadu i"voluciia ke za listov!-sriiltti tdkovina..Kao na neprijatJje So"jetske Rusiie, a d,r,ugi velidanju.sovjetskih imperijali,zam, od ,ko'j,egse pla5io je na ni5an ,r"-rEki prvi neprijall,i: 'rtevo,luciiie,,, pi"r.f ceo rsver. ,rpro5la su vrem€na Bo"rtrkag miri I odst'penja tipa -Masarika i sao je Jugosloven Copii. Ni nade burZiaskih nacionalista -*-.Lih n,rinira k,oii rqrrnastuoali kao saveznici nisu se opravdale u Rusiji. : da su bili isaveznici ruskog catizma i da t, Za des,a,nt s'irla Antante na Mufrnan'u zalolj,e. Osudeni su i ',pnij'at'eljri rqs'korg na, s-prem'ni d'a 'udare u pozadinu revolucrio,iotuttt" ruske b,urZoaziie. Rusko'rn prolenarod Centralne Evrotpe. Naro'di Austrota da idu dalje nego njihova burloaziia' proletarijat tih '. drLave ne zidovofavaju

su oznadeni kao kontrarevolucionar 'mnogobrojrh'ih intervedcija Mite D hana, Voznesenskog, Radeka i Ral n j e u i no strranstv o't ek @

" g-le'" Kgg'ff .-u oT'rJiJ"e-11* le"'.r {r-4 "

listima i sa zastavama svoga "fat

jenu ,PuSku 'treba uPotrebiti Prol CoPii je bio medu Prvim : Mos,kvi koii su otputovali u zem 10. novembra, odludeno je'da ve'i s,ajos jednim, a 12' 'noveimbra C'o' su,- jo$ mnogo ranije, Jugoslover talkvom raspoloZenj'u izvestio je kola 'Grulovii, koji je doSao iz I denje organizacij'oim jugo'slovens to'vao 12. novefilbra, nego u gnuF

Preko Federacije nisu dozvoljavi

68

na zvanidnim dokumentima, nego ,su je tretirali i dalje tkao grupu svoje partije (i,stina kao Jugoslovensku, a ne vi5e Ikao JuZnoslovensku). I,s,to, tako,, i rukovoclstvo od 5. i 7. novemb,ra zamenjeno je preu,zimanjem no,vog doveka s Volge, dakle s rati5ta, kao predsednika. Na putovanj,u, Copii se iu Smolenskiu nalazio 22. movembra. Tu je od komandanta jednog sovjetskog puika rrafr)o da mu pom'ogne da precle graniou.Tl U Jugo,slaviju je doiao nivodno jo5 koncem novembra,Tz ali je ,u Zagreb stvarno prispeo tek .u prvoj polovini decemtbra. Putovao je s Nikolo'rn Kovadeviiem i sa jo,S jednim o,rganizovanim povratnikom, i to preko Poljrske, Berlrina, Lajpciga i Au,strije.?3 U drugoj, po'lovini oktobra irli podetko,m novembra 1918, dak,le upravo u vreme kad se V. copii nalazio na delu CK J,ugo,slovenslke ko,munistidke BrePe u Moskvi, nadinjen je znatajan plan za formiranje ilegalne mreZe Kornunistid.ke partije boljsevika SHS na Balkanu, jer se drLalo da se revolucio'narna delatnos't neie modi legalno provoditi ,u uslovima oku,pacije balkanskih zemalja o,d strane trqpa sila Antante, oZivljavanja dovinizma u obrlas'tima bivse Austro-Ugar"ske i izdaje so,cijal.demokrata. Ta ilegalna organizacija sastojdla se od 40 rej'ona sa sedi5tima u gradovima kasnije KraljeVine SHS, ali ri ,u Trstu, Rijeoi, Zadnu, O,r5avi (rumu,nrski Banat), oib'uhvatajuii i severnu Albaniju (centri ,u Skadru i Dradu). Ona je trebalo da raspolaZe sa ,deset radio-stanica, sa dve Stamparije i sa dva r.ukovodeia ,s'redi5ta (u sl,udaj,u provale). Ilegalnom organizacijo- de ,prve lko,nrferencije r,ukovodila bi porsebno op,unomo,iena trojrka, sastavljena od F. Drobnog, N. Kovadeviia i Lj. Mojina.?a Kao S,to se vidi, tu je izostavljen Copii. Frema nadinjeno,m rasporedu, Co,pii je bio odreclen ,za revolucionarni rad u Dalmaciji (tadnije, u Hrvatskorm primorju), N. Kovadevi,i u Zagrebu, a izmeil,u ova dva ,rej,ona nalazio bi ,se Copiisy ,prijatelj Z. Svrljuga (u Karlovou)Js Te5ko je sa,svim sigurno oznaditi rkoje su rbirle Co,piieve organizaciono-nevolucionarne ri 'naciornalno-poli,tid,ke 'ko,ncepcije pr,i rodlasku 'u diornovinir-r. BoljSevici i Federacija inostranih komunis,ta nastojali su ,da se revolucionri5u mase porraZerne Arustno-Ugarske i Nemadike, radunajuii jo5 uvek s pneLivelim dtrZavnim organizmom u P,odunavlju. To je bila zvani,dna platforma i za Copi(a. Uo,stailom, u dlank,u koji ,mu je objavljen 6. novembra 1918. on i sam govori o predstojeioij borbi protiv orkupatora si,la Antante prorletarijata cele .Aurstro-Uganske.S povezano5iu nevolu,cionarnih snaga na podtudju sa slidnim usrlovima on je, prirodno, morao radunati. sto se tide ostalih j,ugos'lovens,kih zemalja, nekada5nj,a ideja,bahkanske,socij,alistidke federacije o,b'trthvatalaje lVlakerdoniju, Snbiju i crnu Goru. Verovatno je na toj liniji bilo dodeljivanje dvaju revoluci,onarnih rrejona severne Albanije ko'munistima Jurgo'slovenima. Moze biti da su se copii i njegovi dmrgovi svesno borili pnotiv ,razdvajanja ballrkanskih i biv5ih ,a,u,stro-uganslkih zernalja, ieileci da se ostvare ,stare teZnje naroda da se svi J,ugoslove,nri natlu 'u jednoj 'drlavi. Zbag toga su radije i5li na balkansko.podunavslku federacij'u, dko je trdbalo Sirre zahvatati teritorije. Kao pripadnik nepriznate Kom,unis,tidke partije bo'lj,Sevika SHS, ibiie da ni Corpii intimno nij,e nadunao s historijski prevazittrenom Austro-Ugarskom (makar i u vid,u isovjetske repu,blike) pa ni sa Ugarskom (makar i proletersk,o,rn), nego je vi5e Ze,leoda revolucionarno radi u jerd'n'oj J,ugoslaviji. Cak bi se m,oglo zakljuditi da je upravo Copii prvi saznao da ,komun'isti Maclari idu na odvojenu ikonferenciju lkomunista ugarske polov'ine ranije dnlave, te je na iv,reimeupozorio i priprremio duhove za konferencij,u 5. novernbra. U svajkom sl,udaju, Copii i

69

KovaEevii narednih s,u se meseci drZali plana o Sireniu ilegalne ry.rg9.sa +O relo,na, koja je ,prodstavljala rad ru ju,goslovenskim_'dru5tveno'porlitirdki'm' il,i nekim balkanskirm usl,,ovima. U tome se i sastojao u o""u,nriro,*gursti* *foovodstava jugoslcrvenskih komunista u Moskvi >naoionalni< krurs je, ".f.itt tOtS. goJine. U interno jugd,slovenskim ,relac,ijarna, Copii o6 firol"eu gova vi5e ,>nacionalnih" verovao da za raz\tku oJ nekih svojih dn tioi'r", srpSkotrrrvatski i slovenadki' ,rr"ao i,..'g,oslovenima postoje dva naroda "medut'im, uvek je s'matrao Hrvatsku' llfuom domovinom, Suoj"Saduvana je i CoPiieva Pismen laska u otadZbinu. Njom je CqPii k grr.rpe 'RKP(b) obedavao da ie o'stvari ,u UbrrUi ,protiv svetske kontrarevoluci nala s ro,d'bfanorn prve sovjetske rretr zadatak svakog kormuniste i pravo'g r nalistidka solidarnos't ipaik se nalazila na prvorm {nestu'

BELESKE I I. Odak, Jugoslavenski internaci,on Seniski zbornik, v7l97r-1973, 353 (u d1l sledbenik usta5a Mile Budak seiao se l9l

tdin, n' d' 138.Godine 1921'optuZnica.-le zarobljeni3tva postavljen za. zapov€ctnrKa rstanovlieni manioi u magaclnlma (vroov1,,Llz, 243). Vidi nap. 19a' ,' 1914-1918, Ljubljana 1936, 559-61' ja, Beograd 1935, 169' rata stirdevicanci napu5taju ekskluzivno anaca (A' Mandi6' Fragmenti za hlstoruu JNA (u daliem tekstu: AVII), fond {' lantu Srpske- Dobrovoljatke Divizlie P-tl4' .nistarstria vojnog od 20' IIl8' - III . 1916; adka diviziia, Spomenica srpsl(e. cloor.o26, t3 i 12 (u Maksimoviia ima izvesmh inostranih poslova, Jugoslovenski odsek' fovanoviia, grupa Prepiska Jugoslavenskog nikom Aleksandrom, predstavl(a H' tllnjeuieJi B. Vo5njaka sipskoj vladi krajem 1916. to Oiak, V. Copii, 353. -iie""lovenski u Spomenic",^ii dobrovoljadki korpus u Rusiji 1914-1918, 1954,24. Beograd - - ' rz AVII; X_11 , br. 4,list 10'-11 i 1g-lg' (izvjestaj o radu u Rusiji).

70

13U tom puku to se pitanje pojavilo i kod vojnika Srba, i to ne zbog jugoslovenskog pitanja, i znatno kasnije, tako da su 26 vojnika duZe vremena sluZili u puku nezakleti, te su poloZili zakletvu tek 26. IIl11. III 1917 (Arhiv SANU' inv. br. 10074/I,Operacijski delovodni protokol IV puka od 25. VIl5. VII 1916 i 1{ AVII, X-53-II, br. l9/I, komandant II puka (red je o Jerku Volaricu i Franji Po5iiiu). 15AVII, X-48-I, br. 1, Iist 6, naredba br. 5 i 7; Spomenica, 19; Korpus, 24. - Odak navodi akt komandanta I srpske dobrovoljadke divizije nadelniku Odeskog vojnog okruga u kojem se pominje naredba od 1U24. maja, kojom su iz divizije bili iskljudeni Ivan Brkii, V. Copii i Slavko Hlavati (ne Pavii) (Otak, V. Copii, 322 i 331). - Juna 1919,kad se Copii nalazio u zagrebadkom zatvoru, nekada5nji predsednik Jugoslovenske revolucionarne federacije Gojko Stojanovii dao je izjavu pokrajinskoj hrvatskoj vladi o drZanju Copica u Rusiji; Stojanovii je rekao da je copii metlu prvima napustio redove dobrovoljaca, kad je u njihovoj sredini, u jesen 1916, nastala kriza (Udastie jugoslavskih trudjaScihsja v Oktjabreskoj revoljucii i graZdanskoj vojne v SSSR, sbornik dokumentov i materialov, Moskva 1976,519).- Zanimljivo je Sto je nekada5nja hrvatska perjanica u I diviziji i prvak metlu tzv. disidentima, a pred II svjetski rat poznati profa5istidki publicista i okupacijski kolaborant pisao 1941.godine o Copiievu radu u I diviziji: >poziva me k sebi Sef zagrebadke policije (inade moj dobrovoljadki drug, koji je kao mason, kasnije uiinio briljantnu karijenu bana i rninistra) te mi saop5ti da m'i ministar pnosvete (pok. Sv. P,ri,biievii) naretluje da posvedodim da je biv5i komunistidki narodni poslanik Vladimir Copii u Rusiji radio na ru5enju dobrovoljadkog korpusa, a docnije i o glavi pretstavnicima zvanidne Srbije (tralio je, naime, taj iskaz od mene, u vezi s procesom protiv komunista, zbog pokuianog atentata na Kralja Aleksandra). Nisam mogao ogre5iti duSu, te iskazah da je Copii radio upravo protivno od onoga Sto su mu imputirali. Kad tamo, moj iskaz je pred sudom osvanuo u falsifikovanom za 180 gradi izmjenjenom vidulo (M. Bani6, Agonija Jugoslavije. Dani sloma, Beograd 1941,10-11). ts. DASIP JO - I, kopija refenata Pi5ku,liia, S. Batona i D. Gnujiia Jug.oslovenskom odbonu od 2. IX 1916; Jadranski instit{.lt JAZU u Zagrebu, Spisi De Giullia, M. br. 18; Vidovdanski atentat n. d.,24344. 16AVII, X-11-I, br. 4, Izvje5taj o radu u Rusiji; Konpus, 24. - Jedan od kasnijih disidenata u svojim uspomenama iz 1966.god. zapisao je da je degradir*nje ;Copiia i V. Maribna izvr5eno u menaZi (IV pukai istogi dana, Sto:lne odgovara istini (Arhiv CKSKJ IACKSKJI, Memoarska gracla [MG], Seianja udesnika oktobarske revolucije [SUOR], br. 358, Ante lveia). - M. Uradin je i drZanje V. Copiia u dobrovoljadkoj diviziji prikazao prema izvjeitaju s vidovdanskog procesa u radnidkoj Stampi, u kojoj su navedeni neki dopunski podaci koji s Copiiem nemaju veze (M. Uradin, n. n., 138). t7 F. Potoinjak, Iz emigracije, lY, Zagreb 1926, ll8. - O Ivanu Brkiiu, prava5u iz Like, oiniku i flegmatiku vidi: ACKSKJ, MG, SUOR, 814, Paviiii, str. 86. tB Oiak, V. Copii, 331; I. Oiak, Jaskanac Vilko Marion - komandant crvenoarmejske divizije, Kai, 7/1975,57. le Oiak, V. Copii, 353-54. leaInstitut za historiju rad,nidkogpokreta Snbije, redarstveni zapismik sastavljen u Zagrebu 29. VIII 1919. 20B. Hrabak, Pojava izv. disidentskog pokreta meclu Jugoslavenimau Rusiji godine,Zbornik Historijskog instituta Slavonije XllI/1976,55,57,61 i 63,77. 1917. -XX ____'.: B. Hrabak, Nastanak i obrazovanje JuZnoslovenskekomurxistidke grupe RKP (b) u proleie 1918.godine, Istoriia teka, zbornik radova, IXll968,-7. 22Na sudu 1925.V. cqpii je, na primer, naveo dva momenta zbog kojih je napu.s]iodobrovoljadk_udiviziju: postupak prema vojnicima, zakletva srpsk6m kralju (D. Markovii - Lj. Ristovii, n. d., I, 329\. 1.,r, 330. rriju radnidkog pokreta i KPJ 1919.god. r, Beograd 1922,224; Vidi i dlanak >Protina (3. II 1919,str. 4); B. Hrabak, Na-

26. rr/rr. rrr l917).

7l

% A CK SKJ, MG, SUOR, br. 814,losip Pavi|ii V jerin, st. 7G-90- - Pa,vi5ii i Pavii su ne5to kasnije preSli u IV armiju (Isto, str. 91). n Oiak, V. Copii, 333-35; Udastie 1929) Capi6 je pogreSno naveo da je u M V. Copii, 354) - Uradin (n. d., 138) pogr udestvbvao,februara 1918,na I kongresr izabran za tlana Jugoslovenske zarobljen je u tom svojstvu bio urednik nedeljnog. irigaie najave-,te su to obidne ali u nauci neuobidajene proizvoljnosti. 28Udastie, 108. 2sB. Hrabak. Nastanak, 3940. - U Tambovu su neki Jugosloveni stupili u diviziju Kikvidze'(N. Pupavac, Osnovni ljudski problemi. Zapisi i autobiografija, Zagreb 1968,216). 30B. Hrabak, Nastanak, 4042. - O V. Markoviiu vidi pobliZe: D. Vuj-oviA,. Udeiie dr Vuka$ina Markoviia u oktobarskoi revoluciii i nieni odjeci u Crnoj Gori, Prilozi za istoriju sociializma, Yll968, 489-514; N. Popovit, Iskljud-enj-e dr Vukasina Markoviia iz Jugoslovenske grupe RKP (b), Istoriiski glasnik, 3, 4/t970. 347-354. ' sr Otak, Y. Copi{ 323 i 337-8; Udastie, 205. - Hranilovii je u leto 1918. pre5ao >beliman. 32J. Vidmar, h. d., 188, 136; B. Hrabak, Nastanak, 46. - Pavi5ii Vjerin nam rpsku Vojnu misiju. copii niie verovao ,dbama Brestlitovskog mira, iztu(iti za' Austriii. Zato se ustezao da se susretne r Oopiiem bilo natezania, ali rsu lmu na rtlen6m Sapdaninu. U tim danima dilema . Kunu i od niega dobio potvrdu ,svojih prisilno izrudiv-ati (Pavi|ic, str. 62-94). il Udastie. 115. 35Isto, 112. 3EOtak, V. Copii, 323, 338,354. 31B. Hrabak, Nastanak, 49-50. 38fsto. 5l-53. 3eUdastie,116 (1. juna 1918). a0P. Daiii, Mem6ari Filipa Kumbatoviia, Prilozi za istoriju s-ocijali-zma, V/1968,587 i 58i. - O tome dletaliniie i na osnovu drugih izvoia: I. Otak, A. Takenov, Internaoional,nyj, otrjad, Alma-Ata 1974. ar B. Hrabak, Nastanak, 54-55. az Oiak, V. Copii, 323. as Udestie, 127-9. aaB. Hrabak, Nasanak, 55. a5O sukobu L. Vukiieviia i D. Godine vidi: Zbornik Matice srpske za dru' Stvene nauke XXII, Novi Sad 1959. a6Oiak, V. Copii, 323, 358-40; Udastie, l4l; B. Hrabak' Bgf-tij*q- otganizaciia i forumi komuirista Jugoslovena u Sovjetskoj Republici 1918-1921. go_dine, -Svoju brzu karij.eru u JugoJigoslovemski istorijski das6pis, l-411967, tl. slovenskoj grupi Copii je u svojoj Autobiograliii kratko sumirao redima: nUskoro poslije siuFanja u- grupu iza'6r-an sam ia sekretara a zatTm za predsednirka grupen. (Oiak, V. Copii,'354). a7M. [Jradin, n. 0., 138 (na osnovu iz.iave F. Drobnog; prema Uradinu, ta borba trebalo je da bude u aprilu 1918).

as Oiak, Copi(., 324-5, 349-51; B. Hrabak, Pr-opaganda pu-tem .Stampe fqgoslovena kohunista u sovjetskoj republici 1918-1921. godine,.Istori.iski zaptst, 4ltgOl,679. - U svom posiednje"m rbdu Ivan Odak je pgnovio svoju ocenu o -uhap$enih dlanova Federacije, s obzirom na to da je i Copiii:lr-r pisanju protiv 72

Ka >r_brru, -a.zSprqyo je bio runKcloner za vrbovan je novih idobrovolj aca, harodito tlyr1,!o.,Je oro funkcioner vrbov_an.ie dobrovoljaca, narodito l-1 --:r."]_ri,,". rz lz redova bivSih disidenata, vr5eii pli tome i obaveXtaine r brvslh vrseii uri obavestajne poslove. iL. Vukiievii, poslove. (L. vukiievii, Moje us tvroJe uspomene iz _Oktobarske revoluc iz Oktobarske revoluci,je, Zbornik za" dru5tvene nauke Matic6 s-rpsKlr,xxII, grpskg, XXII, Novi Sad 1959,136). Na n 1959,.139). njega. se.odnosi \asnija izjava Copi(eva da kasnija izjava Copi(eva je,u Rusiji gonio i laZne za5titnike srps[e-sirotinje, toji i su iu iiibti".i" tu sirotinju tii#r""ti eksploati sali.

Lenjin.prihvatio-Tfutralistidko drZalje _srpskihoficira. On je zabeleZio: >U cielini takva je ocjena. bila- ispravna, ali u konkr-etnom trenutku, a" narodito u i" pioglaso_m, ona nije odgovarala stvarnosti, narodito ne u ocieni kontrarevolucioirar"eJi (1.. nog karakte.ra.JRF".^ Onak, _U_,bo1l2! ideie Oktobra, Zagreb 1976,2g). za 50Vidi: Novi Svijet,28. VIII 1920,str.'4. il.Udastie,^l44, 160, 168-9; B. Hrabak, Komunistidka partija (boljSevika) Srba, Hrvata i Slovenaca. 8. Oiak, Y.. Copii, 326.- O radu pomenutog sovjeta vidi: B. Hrabak, Jtsofoiovi-iirotuiiiil{:5n961, ;f9v9nsj<isovjeti u.Rusiji i.Ukryjini l9t9-1921, god"ine, v goda, Voprosy istoiii, 6/19b6._ H3,ok:,Jugoslaveskie.soveti Rossii v l9l8-l9tl udmah su matrice iz-S-tampariie Federaci.ie i lista Slobode prenesene d tiskaru 'propagandi, ---' Jugosl_gvenske grupe RKP (b) (8. Hrabak, T\D: 53Oiak, V. Copii, 326. 5aUdastie. 169.55Oiak, V. Copii, 32:6-27 i 340-44. 56Udastie, 176,178-9. 57Isto, 199.-201 Otak, V. Copi{ 327-28; N. popovic(, Jusoslovenska -n"ri.ii tralna komunistidkai>rganizacija Rusiii <igl-d-lgzui'iitTrlri;E-$i";ii;;r;ii;- cen_ komunisticka organizaciia u ngn-192l\.-Prilozi. ,i istnrii,t sneiin-copiievih"zadataka " tizm.aY/1968,258. - Jedan od Copiievih zadataka i povoroiirl n-i., i" ar narle kood PovoloZiu bio ie da'nade koda'natte munistu Slovenca koii bi moeao da radi na izdavani_ubro-Suia (8. Hrabak, propa. ogao niu bro-Su-ra Hrabak, Propaganda, 690). Copii si: u Caricin susreo s pukovn 690)..Cop-i.c se Cari-cinu sqsreo ^iz ricinu. pukovnikom Mladenom Lukiieviiem, Fu+.da, koji se preosravlJao l(ao staratelj. izbjeglica iz istodne Srbii sio i" se^povladiie kao- starateli izbieglica^iz isto istodne sruiSe foJr^.qe.predstavljao kao staratelj izbieelica

58o tome vidi: oiak,.rl bor-bi, 91. - Svakako nekom srudainom omaskom . u jednom dokumentu koji- je.odak doneo u svojoj arii:ejitio] iuirci dokumenata pogresno stoji-d; je copiiu objava-ia"p"to,,iaitie L iemlju izdata-,ia 9 .copicu rujna< umesto >18stud-enog"-(OdaE, Coirii, 347).' V. 5sB. Hrabak, Nastanak 51. 60Udastie, 202-5. 61Isto, 207.

' 'o":I11'#n3, "I+/i r1lol i';,:?jl"' #H"l? *"' (bol.i_5ev_ikq)
4/1965, 22.'bel.'55. 67udastie, -21'6;.-oiak,v.^copii, 329; B. Hrabak, Komunistidka partija (boljievika), Oiak (U borbi, sli fi""!'i?t.{.au stvorena nova oartiia. drieii se ti:-1--6tii'<u'o+t, ire smafra da i" stvorena oi?rfiX:'l'3#':t ), t?;_t 33) 'ouu ie nego aa je samtir-"":"".'i"k;;;;;r;;"ft."6i;i' da samo izmenjeno.rgkovodstvo; (1.-Oiak, #:t;;n: g*$i:lf RIp.(b),l:q9_gl je iamg izmenjeno'i"rio""aii""I'..'ot;i,"' v. c;;;; V. Copii, Fl:tt:r,1_*lr.(b), L novembra f*$i:11^RIP,1b],ndeo rzv) prse- da Je t. novembra organizovana komisija za slanie komunista Jueoslo'zv) prse da Je org-anizovana {gttrjrijg za-slanje komunista Jugoslovena u domovinu za istoriiu maclarskos radnidkoe po$rg.!.a, Pritoziza istoriju. soc.ilatiTmai rtrfiio,-4zi-r1:'tii." 2;E;;ii,'53"ifijiriitti partiia Jueostavije radnidka (k6mrinisia)'itri i.rt"i#"i;;"1;, l;i6ri"iriri'*A"";;t, 65 Udastie, 203,207. 'u V,.K.ovaiev, Neka I Srba, Hrvata i Slovenaca, ' 13-15; B' Ilrabak, Dolazak, 245-47' izdanja istorijske gracle

zamenici Ivan Matuzovii i F. Drobni. Udastie, 320. prema jednom svedo, __-:'AH, ?RZV, 6-141175/3757.16601-02/1919; canstvu, na.-copiiev .va\teu detaljno je pretresen "srpski esalono,d kom i. .,aiizlo puKovnrk Lontlkuevie i mnogi dlanovi Jugoslovenskerevolucionarne federacije na putu za zemiLju(Saviievii, n.-a., l3g).
t5

i da,s.u.u_tu*ko.mipiju

usli N. i(ovadevic i copie, oa"ot""-

[io

6sDobrovoljci kladivarji, 459. 70Svietska-revolucija,-6.XI l9l8; Komuna,7. XI 1918; Udastie, 21f11 i 214-5. 7r Otak, V. Copii, 34749; N. Grulovi1, J'ugos-!.oye4i .ratu i oktobarskoj u revoluciji, Beograd iS1Z, ZSZ (navodi odlazak celog CK Grupe). - O datumu p9Iaska vidi: Oiak, U borbi, 107.

7aB. Hrabak, Komunistidka parti.ia (bolj5evika), 15-16. - O datumu dokumenta: Oiak, lJ borbi, 103; N. Popottit, Komunistidka partija (bolj5evika) Srba, Hrvata i Slovenaca,Istoriiski glasnik, l--2/1970,240. 75B. Hrabak, Dolazak, 250; Udastie, 228. 76Otak, V. Copii, 330.

74

Dr Nikola Popovii VLADIMIR COPIC U OKTOBARSKO.TR.EVOLUCIJI
O ude5iu stranaca u oktobarskoj revoluciji i gradanskom ratu u SSSR 11917-1921) postoji obirnna naudna literatura i publicistika. Njihova produkcija i dalje tede. Uzroci tome su, pored naudnog i politidkog interesovanja i interesa, u zanimljivosti ove istorijske pojave, a i u vrlo dobro saduvanim izvorrima rkoji om'oguiavaju relativno lak 'studli1j po;j,edinog pitanja i,li etape iinternasionaltirstidog s'u,delovanj'a ,u ,svetskoistorijrskom doga<laju lkakav je roktoba,rska revolucija. Slabosti ove literature su, pre svega, metodolo3ke prirode: ona jo5 nije razjasnila pojam ud e 5 (a. Da li pod u 6e 5ie m treba razumevati samo ude5ie u oruZanim borbama (na strani crvenih) za uspostavljanje i udvr5ienje sovjetske vlasti? Kompleksno saznanje o ude5iu stranaca u revoluciji verovatno pretpostavlja i sazna-nje o njihovom pomaganju kontrarevolucije, kao i o veorna jakim neutralistidkim raspoloZenjima. Pisac ovih redova jo5 oktobra 1967. godind izneo je svoje shvatanje pojma ude5ia u oktobarskoj revoluciji i gradanskom ratu u SSSR. Po na5em mi5ljenju pod tim treba shvatiti svaki rad stranaca koristan za sovjetsku vlast, a to znadi rad u sovjetskoj privredi, te u drZavnom i partijskom aparatu. U ,ovoim 'svetlu valja prosutlivati i o ude5iu svalkog poj,edinca, ako j,e to iz bril,o,krog,razloga potrebnor Naslov i predrnet na5eg saopr5tenja na pnvi pogled rmogu rizgl,edati p,retenciozni. Jer, pisati o ude5cu jednog doveka u epohalnom dogadaju kakav je ruska proleterska revolucija, upuiuje na pretpostavku da se radi ili o izuzet= n<rj istorijskoj lidnosti ili lidnosti diji je doprinos revoluciji osobito znatajan. Vladimir copii je lidnost znalajna, pre svega, za jugoslovenski radnidki pokret, a njegovo udeiie u oktobarskoj revoluciji ne izdvaja se od pojedinadnog doprinosa ogromne plejade revolucionara bilo kog nacionalnog porekla. Medutim, smisao rna5egsaop5tsnj,a jeste u teZnji da ustarnovim,opolitirdk'o sazrevanje i preobraLaj Copiia, tj. njegovo prihvatanje komunistidke ideologije kojoj ie ostati veran do kraja Livota, a to see upravo kod njega desilo u oktobarskoj revoluciji i pod njenim uticajem. O copiievom Zivotu i radu u Rusiji 1,916-1918. neke tadne i dosta netadnih dinj,enica saopStili su M. Ur,adin2 ,i L Odak.s Sla'bost nj,ihovih radova je u nedovoljnom i nekritickom proudavanju istorijskih izvora. Ovo se pre svega odnosi na Odakov dlanak u kome ima i tendencioznosti a usled toga, razume se, i krivih zakljudaka. Takva nas situacija obavezuje da, po prirodi naudnog rada, uodene pogre5ke ispravimo, Sto moZe na5em saopStenju da dd polemidki
IJ

ton, iako nam to nije cilj. Mnogo nam je vaZnije da Sto objektivnije ocenimo istorijske dogaclaje u kojima je Copic udestvovao, ier 6e se pored ostalog i na taj nadin videti njegov stvarni lik.

-o-

Do rata 1914.godine copii je kao srednjo5kolac (Senj) i student (Zagteb) bio pnpadnik naprednog omladinskog pokreta.c Po sopstvenoj oceni pripadao je pokretu olVllada Hrvatska< diji je cilj bio oslobodenje i ujedinjenje Hrvata, a objektivno taj pokret bio je orutle u rukama austrofilske hrvatske stranke prava.s Mobilizacija u austrougarsku vojsku, boravak u Pragu, rat sa svim naspoloZenje. K'ao i svojdrm zverstvirna, pojadali su C'opri'devoantriraustr,ijrsrlco mnogi drugi JuZni Sloveni i on je lako pao u rusko zarobljeni5tvo. Pro5av5i l<roz zarobljenidke logole, prijavio se i stgpio u srpski dobr:ovolj-adki odred, .Iormilan krajem 1915,u Odesi od JuZnih Slaveua ratnih zarobljenika, koji su 'izrazili Zelju da se bore plotiv Austro-Ugarske za osloboclenje svoga naroda. dop,ii s6fr--kaLe da je sffiio u dobnovoljce?bog okupaci,jq Srbije i zverstava -augtrjjske i nemadke vlasti. kola su tamo dinile Copi6em zbilo u I srpskoj dobrovoljadkoj diviziii (u meduOno Sto se s vremenru for.rnirranoj) govor,i rd,asu se kod njega desil,e izvesne porlitidtke promene. Ako je u dobrovoljce dosao sa oslobodiladkim teZnjama, onda se njegov politidki cilj pro5irio: ne samo oslobodenje i ujedinjenje Hrvata, vei ujedinjenje JuZnih Slovena. On se nije saglasio sa Stabom I srpske dobrovoljadke divizije (dinili su ga srbijanski oficiri s Krfa) da od dobrovoljaca treba stvoriti srbijansku vojsku. On nije pristao da podnese zakletvu srpskom kralju, nego je predlagao da se zakletva poloZi ujugoslovenskom< kralju Petru. Zato ga ie sa dva druga-istomiSljenika Stab divizije vratio u zarobljeni5tvo.o Odak veli da su >zb,og rervoluaironarn'ih previnanja i od,bijanja zakletve kralju Fetnu I biill-t Dobrovoljadke divizije iskljudeni 11. svibuja 1917.Vladimir Copii i Vilko Marion.z A odmah zatirn zakljuduje da je Copic shvatio 'da mu je bolje biti u logoru nego u toj divizijin.e Ovakav zakljudak nipodo5tava Copiieve politidke rTavaneradi ktojih jre i u,daljen iz divrizije i sve svod,i rna pruku ug'odnrost - gde ie biti bolje. S druge strane, Odak je u protivurednosti sam sa sobom, jer veli da .je zbog revolucionarnih previranja itd. Copii iskljuden, a dalje sve svodi na to kao da je Copic birao gde mu je bolje. O drugoj fazi Copiievog prebivanja u zarobljeni5tvu malo je poznato. zna se da je bio u gradu Bobnovu u vo,ronjeSkoj gu,berniji. Po usporne'narna Josipa PaviSiia,e lkojri je 'b,io zajed'no s dop'iiem, nloze se zalkljudit'i 'da 'siu za uslove zarobljeni5tva vodili prilidno ugodan Zivot. I Brkii i Copii radili su u Gradskom sovjetu. Copii je zaradivao i kao pevad i voditelj na hulturno' -umetnidkim priredbama.to U ovom periodu copii je ditao revolucionarnu literaturu, upuiivao se u unutraSnje politidke prilike Rusije i ta nova saznanja misaono primenjivao za razre{enj! Zivotnog pitanja svoga naroda. Tada su ga napustile iluzije da se oslobodenje Hrvata moZe izvesti uz pomoi bilo koje imperijalistidke sile. Sama ,o,oena nata ka'o imperijalist,irdkog, i parorle RSDRP(b) pirotiv r'ata, a za mir bez aneksija i kontribucija, ra5irili su Copiieve vidike. Tako je postepeno nestajao Copii - nacionalni revolucionar a radao se Copii - socijalni revo" lucionar. Posle oktobarskog prevrata, Copii se prikljudio boljSevicima i kao "vjeSt govornik i okretan agitator, Sirio bolj5evidke ideje mectu zarobljenim pripad' 76

nicima austro-ugarske vojsken.tl Po redirra samog Copiia odmah posle okto. barske revolucije istupio je rneclu ratnim zar:obljenicima u korisi sovjetske vlasti i vodio borbu protiv dehoslovadkih Sovinista, koji su u to vr.eme u Bo. brovu agitovali protiv sovjetske vlasti i za stupanje u dehoslovadki korpus.rz Tada je copii i dobio uverenje od sovjeta vojnidkih, radnidkih i seljidtftr cleputata Bobrova da se moze slobodno kretati po Ruskoj sovjetskoj Republi ci,ts u ,. aprila 1918. godine taj isti Sovjet poslao ga je u Moskvu oz-boguspo. stavljanja kontakta sa Revolucionarnim komitetom ratnih zaroblienika IVIoskovskog vojnog okruga.<rr U Bobrovu, u Gradskom sovjetu, copii nije dugo ostao. po jednom po. '.rzdanomizvoru od 10. aprila 1918.godine bio je u sluzbi staba 4. armije JuZ. nih rsovjetskiLh repn-rblilka.ls Nardelni,k Staba ove armije b,io je Hrvat Gus,tav Barabas koji je okupio nekoliko stotina Jugosloveua. po jednom dokumentu izgleda da je copii u sastavu 4. armije udestvovao u borbama protiv nemadkih okupatora u Ukrajini i Grebenki, kod Romodana i kod poltve.ro Inade, copii se i dalje bavio agitaciono-propagandnin radom, te ga je lz. aprila 1918. gocline Barabas uputio u Niznji Novgorod s ciljem da prikuplja dobrovoljce Ru19, u i_ratne zarobljenike, za 4. armiju.t; Verovatno ne pr.e 24. aprila 1918. go, cline dopiia, zajedno s Ilijom Hraniloviiem, uputio stab 4. armije u Rjazan cla odatle sprovede u hloskvu 500 srba koji su izrazili Zelju da stupe u naveclenu armiju.le odak ovaj dokumenat interpretira tako sto veli da iu copii i Hranilovii obili posiani u Rjazanj gdje su uspjeli mobilizirati 500 Jugoslovena, koji su se prijavili kao dobrovoljci.<te ovakvo tumadenje dokumenta je netadno i nelogidno. copiiu i Hraniloviiu pripisuje se u delo ono sto oni nisu tri'adili. Naime, oni su bili poslani da sprovedu 500 Srba, a nisu >mobilizirali 500 Jugoslovena.( S druge strane, kakvi su to dobrovoljci koji se mobilizira ju? Pojam mobilizacije i dobrovoljnosti se iskljuduju. Kvalitetna razlika izmeclu ta dva pojma je jasna. Copiiev rad u 4. armiji Odak iz neobjaSnjivih razloga precenjuje kad kaLe da se bavio ,specijalnim zadacima<<;20 iz dokumenata se lepo viai dale a radio u agitaciono-propagandnom odseku, tj. kao agitator. Najzad, kada je red o copiievom radu u 4. arrniji valja naglasiti da je u njcnorn sastavu bio samo ol<o rnesec dana. Jer, posto je doslo do reorganizacije staba 4. armije, copii je 12. maja 1918.godine u Moskvi osloboden duZnosti.zr u ovo vreme u Moskvi ,se nalazi,la izvesna gnqpa Jugoslovena. cinri se on] uisu imali jasno izgraden politidki stav. posle potpisivanja mira u !a Brest-Litovsku 3. marta 1918.godine izmeclu Sovjetske nuJije i Centialnih sila, medu Jugoslovenima su podeli da kruZe glasovi kako ie sovjetska vlada, shodno odredbama mira, izruditi Austro-ugarskoj i Nemadkoj njene drZavljane, ratne zarobljenike, u Rusiji. Da bi se izbegla ova zla sudbina, opet je govoreno da je najbolje iskoristiti susretljivost srpske vojne misije u Mostvil od nje clobiti dokumenat o pripadnosti, odnosno drZavljanstvu, Kraljevini srbiji,-te ih kao takve niko neie dirati. Po seianju J. pavidica, copii i on zajednb su clobili uverenje da su drZavljani Srbije, i to copii da je rodom iz sapca.zz po jednom dlugom izvoru, copii je tada od srpskog konzulata u Moskvi Lralio pasos da bi oti5ao u Ameriku da nastavi studije.zs ovi podaci upuiuju da se copii maja 1918. godine, izgleda, dvoumio kuda da usmeri svoj Zivot, a to je, I9_rovatno, i posledica nedovoljno dvrste politidke opredeljenosti. Stjepan Lindikusii, pravnik, jedan od starijih i uticajnijih Jugoslovena u Moslivi, savelovao je da se ne trali drZavljanstvo Srbije, jer u tom sludaju sovjetska vlast

77

mole da ih preda srpskoj Vojnoj misiji a ova ie ih mobilisati i uputiti na front. Tada je istupio copii rekav5i da Rusi nikoga nece izruditi ni Austriji ni Srbiji, i da oni sami moraju da izvedu stvar na distac. Zato je Copii s jednim drugom bio kod Bele Kuna, razjasnio mu problem, a ovaj je posle savetovanja na merodavnom mestu saop5tio da sovjetska vlada nikoga neie izruditi ni z.adrLavati: ko Zeli moZe ostati do kraja rata u Sovjetskoj Rusiji, a rnoLe i primiti sovjetsko drZavljanstvo. >Duhovi se smiri5e. Pode5e se kovati novi planovi kako i Sta da se preduzme, da se djelotvorno ukljudimo u novi, revolucionarni Zivot velike ruske drZave" - pi5e pavi5ii, i to dovodi u vezu s osnivadkim sastankom Jugoslovenske komunistidke grupe odrZanim 16. maja 1918. gocline. Ukoliko su pouzdana Pavi5iieva secanja, dalo bi se zakljuditi da je Copii sa svojim rezonovanjem i istupanjem doprineo da se jasnije opredeli polilidki stav grupe Jugoslovena u Moskvi. Ovi su na tzv. prvom plenarnom sastanku, 16. maja 1918. godine, osnovali Jugoslovensku komunisti6ku emi. grantsku partiju. U rezoluciji je redeno da se partija rukovodi principima marksistidkog naudnog socijalizma i III internacionalom, a takode i iskustvom revolucije i taktikom Sveruske komunistidke partije. Kao cilj je postavljeno cla se organizuju svi Jugosloveni koji su na platforrni komunistidkog programa i za5tite sovjetske vlasti. Dalje je navedeno da se Jugoslovenska komunistidka emigrantska partija smatra sekcijom Sveruske komunistidke partije, te se s te strane moli i priznanje. Na kraju su molili da se obrazuje Jugoslovensko odeljenje (odsek) pri Narodnom komesarijatu za nacionalna pitanja (po dehoslovadkom obrascu).za Kakav je stvarni Copiiev doprinos u nastanku iznetih programskih stavova, nije nam poznato. Takoile ne znamo dime se Copi6 bavio clo 16. juna 1918. godine.zr Tog dana donet je statut Jugoslovenske grupe RKP(b). U prvom paragrafu naveden je Centralni komitet, koji je i priznat od slrane CKRKP(b), a u sedmom paragrafu se veli da grupa teoretski i praktidki stoji na platformi RKP(b) i poddinjava se njenoj disciplini kao i re5enjima Federacije inostranih grupa. Medu potpisnicima statuta nalazi se i Copii.ze Nema izvora koji bi pokazali udeo Copiia u nastanku ovog statuta. Njih nema ni Odak, ali i pored toga kaZe: >Vladimir Copii bio je jedan od osnivada toga statuta i jedan od njegovih potpisnika. On je u to vrijeme bio na radu u mkovodstvu Jugoslovenske komunistidke grupe. Kako se vidi iz zapisnika sjednice CK Komunistidke grupe od 15. srpnja, on je bio kooptiran u CK grupe(.27 Odak nema dokaza da je Copii sastavljad statuta u bilo kom vidn. Drugo, nije ta6no d,a je Copii >iu to vrijeme (tj. u vreme ,nastanka stattrta p,ri1m. pisca) bio na radu u rukovodstvu Jugoslovenske komunistidke grupen. Od kada je Copii u rukovodstvu Jugoslovenske grupe - to Odak i sam navodi od 15. srpnja, pa je neshvatljivo kako ovoj dinjenici daje retroaktivnu moi. Oko jedan mesec (od 15. juna do 15. jula) Odak jednostavno zanemaruje, a upravo u toku tog meseca vidi se Copiievo ,napredovanjeu u Jugoslovenskoj grupi. Osmog jula 1918.godine Jugoslovenska grupa dala je Copiiu dokumenat pomoiu koga je mogao da se slobodno kreie po Ruskoj Federativnoj Sovjetskoj Republici,ze a 14. jula dobio je potvrdu da je u sluZbi sekretarijata Jugoslovenske grupe RKP(b;.ru Na sastanku komiteta Grupe, 15. jula, kooptiran je u komitet i zadulen za prevoclenje bro5ura s ruskog jezika,zoa pet dana kasni7E

je iza,bnan j,e za sekretara Gnupe.tt Tog 20. jttla, konaitet G'rupe ,re5io je da ponovo moli da se obrazuje Jugoslovensko odeljenje pri Narodnom komesari. jafit za nacionalna pitanja, a 25. jula Grupa je pismeno molila Narodni komesarijat (potpisali V. Markovii i V. copii) da se osnuje pomenuto odeljenje i navela da ie Bugare predstavljati V. Markovii, Srbe - F. Drobni, Hrvate V. Copii i Slovence - D. Godina.s2 U planu Jugoslovenske grupe bilo je da ie odeljenjem rukovoditi V. Markovic a kada je on oti5ao u Kazan, Grupa je 15. avgusta molila Narodni komesarijat za nacionalna pitanja da Markoviiev pomoiuik bude Copii, da se snabde potrebnim punomoijima i da organizuje odeljenje.ss Dvadeset5estog avgusta 1918. godine Jugoslovenska grupa je poslala plau rada (potpisali predsednik Godina i sekretar Copii) Narodnom komesarijatu,sa ali to jo5 ne znali da je Jugoslovensko odeljenje pri ovom komesarijatu stvarno podelo da radi. Medutim, za Olaka ou kolovozu 1918. u sastavu Narodnog komesarijata za nacionalna pitanja Jugoslavenska grupa RKP(b) organizirala je Jugoslavenski odjelu.gr Dalje kaZe da je u rukovodstvo tog odjela u5ao i Copii, a zatin: uCopii je bio odmah postavljen na spomenutu cluZnost.Uskoro je svojim radom postao du5a toga odjela<.40 I u ova dva citata iz Odakovog dlanka ima nekoliko ueistina. Prvo, Jugoslovensko odeljenje (odsek ili odjel) pri Narodnom komesarijatu za nacionalna pitanja nije organizovarlo, a ni podelo sa radom u >kolovozu 1918." U izveStaju V. Markoviia od 7, oktobra 1918.godine upuienom Narodnom komesarijatu za nacionalna pitanja piSe da je odjel podeo rad od septembra.s? Drugi dokaz je rel samog Copiia na vanrednoj konferenciji Jugoslovenske grupe odrZanoj 20. oktobra 1918. godine. Na dnevnom redu kao tadka 4 stoji: 'Izve5taj o radu JuZnoslovenskog komesarijata za nacionalna dela.< Copii, koji je predsedavao konferenciji, rekao je da se o komesarijatu ne moZe ni govoriti, jer nije ni bio organizovan. A kada je Markovid trebalo da podnese izveStaj o s\/om radu u komesarijatu on je govorio )samo o sebi, potrebi da se grupa razdvoji i o drugim nevaZnim stvarima koje se ne tidu tadke 4 dnevnog reda(.ss Dakle, sam Copii osporava i postojanje Jugoslovenskog odeljenja pri Narodnom komesarijatu za nacionalna pitanja, a Odak proizvoljno zakljuduje da je taj isti Copii bio >du5a toga odjela<. Pod pretpostavkom da je pomenuto Jugoslovensko odeljenje i bilo organizovano u drugoj polovini avgusta ili u septembru 1918. godine valja se zapitati da li je Copii, objektivno, i mogao da radi u njemu. Jer, na sastanku komiteta Jugoslovenske grupe odrZanom 26. avgusta 1918. godine zakljudeno je da se uputi na agitaciju u Saratov, Caricin i Astrahan.ss Dva dana kasnije dobio je mandat (zajedno sa Rumunom Gujuon, Ljubomirom Kragujeviiem i Mihajlom Mijatovim) od Federacije inostranih grupa,ao a zatim je zaista i klenuo na put. U Moskvu se vratio 10. oktobra,rt 16. istog meseca podneo je Iiederaciji izve5taj o svorn agitacionom radu u pomenutim gradovima, 20. oktobra na vanrednoj konferenciji Jugoslovenske grupe osporava postojanje a i rad Jugoslovenskog odeljenja. U vremenu od 20. oktobra do 5. novembra Copii radi kao predsednik Jugoslovenske grupe RKP(b), udestvuje u organizovanju Komunistidke partije (bolj5evika), Srba, Hrvata i Slovenaca i sredinom novembra 1918. godine polazi na put za otadlbinu. Dakle, Copii praktidno nije imao vremena ni da radi u Jugoslovenskom odeljenju pri Narodnom komesarijatu za nacionalna pitanja i da je bilo organizovano u drugoj polovini avgusta 1918.godine i to ni pre odlaska u PovolZje, a ni posle povratka iz PovolZia.

79

U promenutom rmandatu (rb,r. 46 od 28. av'gusta) Federac'ije ino,stranifr grupa izdatom Copi6u obrazlate se da se na teritoriji Ruske Socijalistidke Federativne Sovjetske Republike nalaze nacionalne vojne jedinice koje sebe nazivaju nacionalnim ili se prikrivaju pod raznim revolucionarnim imenima, a ,koj,e su rizdale riev,oluciju, pne5le na stranu rreprtijateilja ,ili mu pomagale. Z,ato je Federacija zakljudila da se ove jedinice rasformiraju, a pouzdani ljudi da se svrstaju u druge internacionalne odrede.Taj zadatak poveren je copiiu, Gujuu, Kragujeviiu i Mijatovu. Obi5av5i Saratov, Caricin i Astrahan i pomenute jedinice, napisali su izve5tai'rz koji ne samo da je dobar kao istorijski izvor, nego otkriva i Copi ieva izvesna partijsko-politidka shvatanja. Tako, na primer, veli da se u Saratovskom internacionalnom puku nalaze dve srpske dete u kojima pored dobrih revolucionara i svesuih boraca za sovjetsku vlast ima i elemenata koji su nesvesni i nrepo,uzdani. Uzr,ok tome on vid,i u odsu,stvu svalke kornunistidke pnopaganrde, a ri ,u uticajru a,genata srp,ske vqj,ne rnisije ti J'u,goslavenske revol'ucionarne fied,erac,ije, koj,i s,r.r pnopagirali nqutralnost i n'e me5anje u rus'kre rstvani. Cetvrtog septembra Copii je odrZao 2. srpskoj deti predavanje o tekuioj politidkoj situaciji a sutradan isto predavanje 1. srpskoj deti. Kada je Copii r-r duhu dobijenog mandata predloZio predsedniku saratovskog gubernijskog izvr5nog komiteta reformiranje ove dve dete, ovaj nije pristao navodeii njihove zasluge u borbi protiv kontrarevolucionarnih istupa nemadkih kolonista u saratovskoj guberniji. Na kraju su se sloZili da je potrebno odstraniti lica koja bi rn:ogla ,spredavati rkomunistidku propagand,u ,i u detama onganizova i komunistidke ielije koje ie biti povezane s Federacijom inostranih grupa u Saratovu. Propagandni rad Copiia i njegovih drugova u Saratovu nije se samo ogranidio na dve srpske dete. U zarobljenidkom logoru delili su novine i broSure i organizovali mitinge. Tako je 7. septembra Copii odtLao predavanje o r,at ,i zadaai pro,letariij,atarr, a 9. septem'bra predavanje: temi: "Irmperijralistidl<ri ,'Sta je sovjetska vlast i kako se ona izgratluje<. Ovaj copiiev izve5taj interpretira i Odak u svom citiranom dlanku, ali nam nije jasno za5to falsifikuje delove izve$taja kada pi5e da je u Saratovu b,io >stacio,niran speoij,alni Iter,nacironalni pu'k u rkojem,u je brila i JuZnrqs,lovenska detau.nt Red je o Internacionalnom puku u Saratovu u kome su bile clve srpske dete, 1. i 2, o kojirna Copii jasno pi5e u pomenutom izve5taju, a koji smo napred i parafrazirali. Drugo, Internacionalni puk u Saratovu ni po demu nije bio >specijalni<. U Caricinu Copii je zatekao osobenu politidku situaciju meclu Jugoslovenima. Srpsko-sovjetski bataljon koji je ranije bio u Caricinu u to vreme nalazio se u Cjornom Jaru. Bataljonski predstavnici u Federaciji inostranih grupa Caricina Zalili su se Copiiu da im Federacija nije omoguiila agitaciono; -organizacioni rad. Zato je Copii predloLio, na merodavnom mestu, da se Fecleracija reorganizuje na principu pariteta, tj. da bude oformljena kao moskovska Federacija inostranih grupa. Da bi podstakao partijski rad medu Jugoslovenim,a, Copii j,e 'dao mandata{ N. Gr,ulov,iiu, J. SipoSu, F. Koro5ecu, L. Manojloviriu, L, Rajkoviiu i N. Grbanovu kojri,m ih je opurno'modio da oforme ko'm,uinis,tidke organizacije u Caricin'u i o,korl,irni.U rnandatu je jasno napisano ,da ovi drugovi sadinjavajru oCaninsrki kornitet komunisti'dke grupe 80

JuZnih Strovenan, da dejstv,uj,u s,aglasno ,instrukoiil'anaa CK grupe JruZnih Slovena, RKP(b) u Morskvri, a ,u pr.urom 'dordilnr s Federracijo'm iinostra,nitr grupa Car,icri'nai Canicins,kiim komitetom RKp(,b). U Astrahanu copii je posetio Srpsku strazarsku detu. politidko stanje u deti bilo je vrlo lose; neki vojnici su se vrlo neprijateljski odnosili prema kornurnistiEkoj agiltaciji. Ip,ak, 25. sqpternbra 1918. copii i Mijatov s,u ,la6lin1li spisak zadataka komunisti6ke organizacije JuZnih Slovena u Astrahanu.ar Kao i c-aricinsku organizaciju i ovu su vezali za cK Jugoslovenske grupe RKp(b) u Moskvi. povolZju bio je uspesan, ali se ni_ Rezultat opisanog copiievog rada u kako ne moZe reii da je izvr5io zadatak<<, kako veli Odak.re "potpuno Vrativsi se iz PovolZja u Moskvu, copii je nastavio svoj rad u Jugoslovenskoj grupi RKP(b). U to vreme (oktobar 1918.) Grupa je 6ita u izvesnoj krizi koju je prouzrokovalo ponasanje v. Markoviia. on ;e svi.m dlanovimi Grupe ospora\rao privrZenost komunizmu, RKP(b), nazivao ih menjsevicima, ar sebe isticao kao najboljeg i najistaknutijeg revolucionara. Govorio .je da su irrlu Trocld i Sverd,Iov povenili rda rukovod,i rernolucijrom ,oelog sveta i da mu je Trocki rekao da jedino on moZe biti predsednik Grupe. U takvoj atmosfie-riina vam,rednoj, ',kronferenciji Gr,upe 20. ro,ktobra 1918. Copii je iaabran za njihovog predsednika.rz Copiiev rad u svojstvu predsednika Grupe bio je u duhu op5teg raspolozenja dlanstva. To potvrduje razvoj dogaclaja o kojima ie dalje uiti reei. Da bi d-9bili Sto jasniju predstavu o copiievoj delatnosti u Jugoslovenskoj grupi RKP(b) potrebno je ocrtati istorijsko mesto i zna(aj ove organizacije. Jugoslovenska grupa RKP(b) bila je politidka organizacija Jugoslovena (Juznih slovena), bivsih ratnih zarobljenika u sovjetskoj Rusiji, kojisu prisli oktobarskoj socijalistidkoj revoluciji i prihvatili program RKp(b).-uzrol nastanka Grupe bio je teznja da se na organizovan nadin ponogne prva socijalistidka revolucija, prva socijalistidka driava (vlast), azitim dl taj celokupin rad posluZi kao Skola za revoluciju u svojoj otadZbini. IVIoZese postaviti pitanje da li je Jugoslovenska grupa imala odlike saTostg$g partije? Odgovor j,e rnregativan, jer je ona, rprvo, rb,illa,orga,nizacrioni cleo RKP(b) (to i ime govori) i drugo, njen program je bio program RKp(b). celokupna delatnost Jugoslovenske grupe ulta je usmererla- u korist dnevne politike RKP(b): agitacija i propaganda komunistidkih ideia i oruZana borba za osnivanje i udvrsienje sovjetske vlasti. Jugoslovenska giupa je jugoslovenpo.tome Sto su je sadinjavali Jugosloveli, a ne Sto je imala jugbsl,ovensku lfu climenziju u svom progralnu, ,osim Sto je u opstem smislu "skolovala* borce z,a_revoluciju u svojoj domovini. Njen cilj se uglavnom iscrpljivao u pomoii I{KP(b) na terenu sovietske Rusije. Sve to ne umanjuje istorijski znadai Jugoslovenske grupe, koja je u istoriji bila prva skupina nasih ludi koji iu u krilu jedne komunistiike partije imali svoju organiiaciju. onog momenta kada su ti isti ljudi odludili da njihov jedini neposredni program i cilj bude socijalistidka revolucija u otadzbini, oni su i pristupili o_rganizaciji nove politidke organizacije sa svim odlikama samostalne partije. Njen nastanak pospesen je okondanjem prvog svetskog rata, stanjem raanidkog pokreta u dornovini i idejom o svetskoj revoluciji2 Komunisti sa teritorije Austro-Ugarske odrZali su 4. novembra dine ru Moslkvi konferenciju n,a rkoj,oj jre p,sxs4 ostal,ih predstarvnika 6 hivot,i djelo Vladimira Copiia

8l

jre venske gr,upe udestvo,vao i Copi,i. Na rkornrfene,ncriijri dorneta rezorlucija o orrganizovanju Komunistidke partije Madarske i odluka da se svi madarski komunisti iz Sovjetske Rusije vrate u Maclarsku i tamo rade na podizanju revolucije. Odmah sutradan, 5. novembra, odrlana je vanredna konferencija Jugo' slovenske grupe RKP(b) na kojoj je doneta sledeia rezolucija: a) da je veiina socijaldemokratskih i nekih drugih partija u naSim krajevima u momentu nastanka svetske revolucije izdala proletarijat, b) da su socijaldemokratske partije u na5im krajevima odstupile od klasne politike i pre5le na stranu nacironallne ibronbe,zato zalklj,tldujrerno: a) osnovati komunLis'tiirdkupantiS'm (bolj5evika) Srba, Hrvata i Slovenaca, kao jedinstvenu, istinsku, neustra5ivu radnicu za oslobodenje proletarijata, b) partija se osniva na programu i statutu RKP(b) a dulna je u svojoj borbi rukovoditi se njima, v) organizacija partije: organizuje se CIK od 7 dlanova, koji su duZni na sledeioj prvoj konferenciji podneti izveStaj o svojoj delatnosti".48 U CIK jednoglasnom odlukom (20 glasova) bio je izabran i Copii. Uzrok osnivanja KP(b) SRS, na osnov,u rezolucije, bio je taj Sto je nedostajala partija proletarijata u na5im krajevima (socijaldemokrate su ga izdal,e) u 'rrxomentu svetske 'revolucije. Dnugirn redima, KP(b) SHS irnarla jte pre' tenziju da postane proleterska partija u na5im krajevima jer druge, usled izdaje socij,aldernokrata, nije bilo. KP(b) SHS ver<rvatno nrije ,stigla da sadini program 'i rstatnrt, ali to ne zta€.i da,narn injena osnovna p,rograrnska nad,ela nisu poznata. Po rezoluciji, Partija zasniva osvoju delatnost na programu i statutu RKP(b), tj. to prihvata kao model. Jer, odita je, da tako kaZemo, jugoslovenska komponenta programa. Partija se osnivala rad,i oslobocl'enja jttgoslovenskog proletarijata. To se jasno vidi i iz pisma dlanovima u Samari od 12. novembra 1918.u kome se kaZe: oNaSa grupa, zajednidki sa ostalim drugovima internacionalistima, re5ila je mobilisati sve partijske agitatore i organizatore na zagranidnu par' tijnu radnju, zajedno s tim Moskovska konferencija grupe [5. XI] re5ila je ,organizovati Kornun. partijm rnrana5oj teritor:ijri ii izabralla je glavni odbor (CK) koji ie u celosti da se otpravi na tu stranu i praktidki zapo' deti oruZanu revoluciju [ ... 1".nt Shodno ovim stavovima i zakljudcima odlazili su jugoslovenski komu' nisti od polovine novembra 1918. do februara 1919. u grupama iz Sovjetske Rusije u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Prema jednom izvoru, do 20' clecembra 1918. u domovinu je oti5lo 114 dlanova.aoPolovinom novembra 1918. i Vladimir Copii krenuo je u otadZbinu. Za razliku od veiine dlanova KP(b) SHS, on je i5ao s dvrstim ubeilenjem da radi onako kako su se i dogovorili. Ono Sto je Copi6 stvarno radio 1919. u Jugoslaviji najbolji je dokaz redenog. lzizloLenog vidimo da je Copii bio u uajuZem krugu ljudi koji su organizovali KP(b) SHS. Koliko je to znadajan podatak za njegovu biografiju moguino je shvatiti samo ako se zna istorijski znalaj ove Partije. Po naSem mi5ljenju, KP(b) SHS bila je prva jugoslovenska komunistidka partija (KPJ), a Copii dlan njenog Centralnog izvr5nog komiteta. lT,o Sto KPr(rb) SHS nije blila dugog veka, Sto se CIK po dolas,ku u domo vinu raspao a dlanovi razi5li i pasivizirali, drugo je pitanje. Ostaje istorijska dinjenica i istina da su jugoslovenski komunisti u Sovjetskoj Rusiji, meclu 82

njima i Copii, krajem 1918. godine osnovali prvu partiju s komunistidkim programom i uputili se u otadZbinu s ciljem da dignu socijalistidku revolirciju. O svemu ovome vanredno zanimljivo bilo bi saznati Copiievo mi5ljenje. Zahvaljujuii postojanju dva dokumenta mi ga delimidno i imamo. U >Lidnoj karti predavada i naudnog saradnika Komunistidkog Univerziteta Nacionalnih manjina Zapada,,, Senjko (Copii) je I aprila 1926.godine popunjavajuii kartu napisao da je dlan KPJ od novembra 1918. godine.rl Drugom prilikom, 11. januara 7927. godine. odgovarajuii na neki partijski (PKP) upitnk, naveo je da jB 6la,n KPJ od januara 1919. g'odine.szDakle, u oba puta Copii svoije dlans,tvo u KPJ ne datira od aprila 1919. godine (od Kongresa ujedinjenja) nego od uovembra 1918.kada je osnovana KP(b) SHS i januara 1919.kada je vei bio u Jugoslaviji.

BELESKE kormunisti u Sovjetsikoj rRusiji (1918-1921.). ^ I N..Popovi|, J,u'gos'lavenski Sao,p5tenje podLneto na rnaudnom skupu prOlktobarSka ,rdvolucija i narodi Jugoslavijen odrZanom oktobra 1967. godine tr Kotonu. 2 M. za biografiju Vladimira Copiia (U povodu 25-godi5.. !lfq4i",Prilog rrjice s,m,rti 1939-1964); Senjsk{ zboVnik, I/1965. -^.1I.^On!1t,.J'ugoslavenski intennacionalist Vladimir Copi6 u Ru'siji I9I5-1918, Seni ski zbornik, V / L97 l-1973. a M. Uradin, n. rn., 137; I. OEak, n, n., 320. ^__ ^]-9agtjenje za arhiv i dol<rumentaci,ju rP,redsed,nistvaCK Szu r(OADP C/6 95 9{J)r.J,ugosloveni ru '.SlSrSrR, - A'r.riobiorgrafija V. Cqpiia napisana u Mos,kvi 24. rdsgern6ra 1929. godine (na rru,slkom).(Dalje: Autobiogrifi:ia;. 6 Naredtbom rkomarrrdanrtaI srpske dobrovoljadke divizi:je hlr. 7 'od 26. ,maja 1916. I_va,nBrrki,i, Vladiinir Copii ri rMatija rPavii vraieni rsu u i(13.)zarorbljeniStvo. = V. MaksimoviC, lP,rva srpska rdob,rovdtrjadka divizija 1916*1926.. Srpomeni,ca. Beograd 1926, 19. Gie5i i Eogumil H,rahark [iad pi5e: olzasavsi iz dobrovoljadke diviziije u odesi jos ,u proljede 19r'6. rgodine-vrladimir Copii Ziveo je u zardb'ljenid,kom log6nuo. - B-. Hrabak, Nastanak i obrazovanj.e Ju-g_oslovenske korirunistidke g-rupe RKp(b) u prolbie r9r8. godine, Istorija XX veka,IX/1968,33. Ne ,ni-o.Ztj reci ila j6 CopiC oiza5aSu, se jer to onda znadi da rje sam Inarprf,s,tio rdivizijru. 7 I. Oiak, n. n., str. 322. Netadan je datum, a nije ni tadno da su Copi,i i Marion zaj'eidno vraieni u zarobijeni,Stvo.-Nared,bom korrnandanta I snpske -do'b,ro-voljadke divizilje br. 9 od 31.(18.) tmaja 1,916,Marion je 'v,raiern u zarobljoni5tvo. - V. Maksimovii, n. n., 19. P-ogre5no uzeti datum (11. naj 1917.) vrafanja Copiia i Mariona u zarobljeni5tvo zevao je Odaka te govorri o ,revolulcionarnom previ,ranj,u< ,u I ,snp,skoj rddbrovo,ljadkoj diviziji, koga je zaista ,bilo imaja 1917. ali ne i maja 1916. ,godine. 8 I. Oiak, n. n.,322. , OADP CK SKJ, MG_814. 10fsto. B. Hrabak (n. n., 33) navodi da je >Copii sa nekoliko Ceha i -koncente.o Poljaka osnovao pevaidku drnrlirnu ,s ,kojom je davao 11Kao nap. 9. 12Kao na,p. 5.

83

t3 I{eHrpanluufi napruftultfi apxun HHcruryra MjIPTCH3Ma-JIeHHHH3Ma nnu UFt HnoC (UIIA IZiltftl, S. 549, on. 6, en. xp. 664 (partijski dosije 'i ovih 'dokumenata ,nalaze se u fotokopije Vl C.ipieil--(tvtilki-ofilmovi Fotokopiie su sredene kao i originali te imaju i istu signaOADp'iK'SKJ. turru). Uvjerenje je izdatir 29. marta 1918. la I. Otak, n. n.,322. rF lleHrparbHuft focyqapcrneuuuft apxlaB Coserchofi 4P*t"-" (qfACA.)' $. t4, ---. fl, n. 23-g--"Spisak ,lica koia su u sLuZbi rpri:S:tabm4. armije JuZnih sovje,tsikih'repub,liika. ,staba 4. anmiPismo,br. 1138 " IIIIA HMJI, S. b49, on. 6, 94: x_p.664. voiste od 17. maja 1918.Voj,nom komesarijatu grada MoSkve. mije sovJetst<e rz {IIA HMJI, b.549, ou. 6, eq. xp. 664. rc I]|ACA, Q. 14, on' .1. A.3'6 Naredba br. 191 Staba 4. armije sovj,etske' vojske i,uZnih repulblika H,rani'lovii'u i Copidu' \s I. Otak, n. m.,323. 20 Is'to. od strane " I I I I A H M J I , S . 5 4 9 , o n . 6 , e A . x p . 6 6 4 . - U v e r e n j e ^ i z d a t o je V. Co21. maia-1918-^,da Operativi-og-oAreU 4. armil'e sov'jetske ariniie pit Uio ,u igitacionom od,serkupri"dtabu "ojs\S do 12. maja 1918. go'dine. 22 Kao,nap. 9. PaviSi,i se seda da se Copii kolebao da li da rtraZi uve. renJe. 23Arhiv Hrvats'ke, rPred,sje,dnis,tvo zoma'ljske vlade br. 7788 -- Zapis'nik 'Odoviia 6. avgusta 1919. godi,ne ,u tlredu kotarsrke sa saslu5inja Brranka oblasti u Kb,renici. ,Po redi'ma ,O'flovi,i? on je inte-rvenisao u s'npskom ikonzulat,u 'te Copii nije dobio rpaso5.Vidi i B. Hrabak, n. n., 46. zr {IIA HMJI, Q. 549, on. 6, eq. xP. 2. zs rspis'karkormisijarPartije IIIA HMJI, S. 549, ou. 6, eA. xp. 18. trz virdi ,se rda je bio 'dlan reviaione rkomisije. xP. 4' " IIIIA HMJI, +. 549, ou. 6, eq. 2 7I . O d a k , n . n . , 3 2 3 . q. 549, on' 6, eR. xP. 664. " IIfIA HMJI, 2e Isto. ro qflA HMJI, Q. 549, on. 6, e4. xp. 1. N-a sastanrkulkomiteta Jugoslovensfi gr,rp. ZA. Sula 1918. copii je pieuzeo brigu oko.prevodenja-bro^Sura,,tj. ai ee ifr ociahirati prema svome shvatanju i'da ie odgovarati za ,kvalitet rprevoda. 6, e4. xP. 1. " IIIIA HMJI, S. 549, on. s2LIeHrpaIbHbIfi locyqap_crnenHltft alcrl'IB Oxra6pncxofi pesolloquu (UTAOP),Q 1318, on. 1, A. 38. 33 I,sto. 3a Isrto. 3 5I . O i a k , n . n . , 3 2 6 . 36I sto. 3 ?I I | A O P , S . 1 3 1 8 , o n . 1 , \ . 6 q 2 . I z v j e s t a j j e v r i l o . k r a t a k i s v e s t o -ustvari je rad JugosloJugoslovensko odeijanj-e .e pripioi.rje a.':6 "iuaiio rgnupe. ve,nske tt II|IA HMJI, q. 549' on. 6, e4. xP. 4. 3erlsto, eq. xP. 1. a oI s t o , e l . x p . 6 6 4 . ar rfsto, e4. xp. 3. 84

42 UIIA HNIJI, +. 549, or. 1, eA. xp. 9. Izve5tai nosi datum 16. okto, bar 1918. Dostavljen je Federaciji inostianih grupa," a ova ga je poslala CK,RKP (b). aaI. Oiak, 'n. n., 327. n nI I I I A H M . [ , q . 5 4 9 , o n . 6, e4. xp. 78. a5 fsrto, e4. xp. 6. a6 Kao ,nap. 43. br. 329 od 22. oktobra Federaciji inostrariih gnupa. obave"sravaju dt i. io. oktobra 1918. rna vanrednoj,ko,nfe,renciji izabrdn ncvvi lko,mi,tet i io: cofr -podpredsed,irik, predse,dlik, Tabakovii V,u,k - ,sdkretar, D,rorb,ni -l Utagajniik, rKi5ev. Sarr5a i Vutkidevii - dlanovi. o' UIIA HMJI, +. 549, ou. 6, 4. 1. ae_N.P.opovii, partija (borlrji5evika) Snba, H,rvata i Slove-K9m1-r,nistidka naca, Istorijski glasnik, l-2, 1970, 238.50 I,sto, 2411. 51OADP CK SKJ, Jugosloveni u SSSR, C/6. u Isto.

85

Vujica Kovadev VLADIMIR COPIC U KONSTITUANTI I ZA VREME VIDOVDANSKOG PROCESA
SloZeno je i veo,ma te5ko o'svetljavati politid'ku i revolucionarnu delatnost litdnosti kakva je bio Vladimir Copii. Ovaj velirki borac ,ce,o, svo,j Ziruo't i sve svoje sposobno'sti utkao je u tkivo svoje ,Pa,rtijlea ostavio j,e iza sebe malo ddkaza o svojim pregnudima i ,svome ,delu. On je, prema 'datim potrebam'a i zadaci,ma ko,je rnu ,je postavlj,ala Partija, radio ,gde je b,io ,up,uien alko je b,i'lo po,trdbno prdbraZa\r'ao se ,u tribuna, ,agitatora, prevodioca, 'ratnika ili publicist,u. Copii je svoj talenat i celog sebe ne,seibidno davao ideali,ma za lko,je se ceo svo.i Zivot boirio. Smatramo da je nernogu,ie u j,ednom dahu ,izloZiti ceo njegov politidki opus, zato srl,o ,s€ opredelili, tkoliko je to rnoguino i koliko {nam rasrpolozivi izvo,ri dozvole, da osvetlirmo Copidevu delatnost u period,u 1920 1921. godi,ne, u vreme ikada je Komunistidka pantija t4pela uda,rce re'zima koji je sve din,io da je zbri5e sa po,l,itidke pozornice. T,o je vreme tkada se uZunbano radilo da Partija prrecle u ilegalnost, :zaita velike zasrluge ima i Vladimir Copiri. Da bi se mogli jasnije'sagledati i razumeti ,idejrnoopredelljenje i borbeni p,ut Vladimira Copiria ,i njegovih jedno'rniSljenika ,u period,u 1920-1921, neophod'no je u kr,atkim crtatrna osvetliti dogadaj,e i vreme kada su krajem 1918. godine podeli organ,izovano da 'se vraiaju u Jugoslaviju ,komunisti iz Sovj'et'Ske Rusije, 'sa zadatkom da u svojoj do'movini rade na fo,rmiranju Komunistidtke partije i podizanju proletenske revolucije. Kada j,e kraje'm 1918. u S'ov,iets,ku Rusijru'stigla vest da je u Maclarskoj izbila revolrucij'a i 'da je crno-Zr.lta monarhija pred raspadanjem, kornunisti u Moskvi siu rpodeli sa pripremama za porvratak u svoj,e zemlje. Tako je 4. novembra od'nZana kon,ferencija maclarskih, jugoslovenskih, rumunskih i dehoslovadkih komu,nista na koioj je odludeno da ,se osnuj'e komunistidka partija i da se njeni dl,anovi odmah ulpute u svoje zemlje, 'gde de iraditi na ,po'dizanj'u ,proleterske revohlcije. S,utradan .je Jugoslovenska grupa RKP(b) odrLala svoj'u konferencij,u i o,snovala Ko'rniunistidku partijiu (bo,lj5evitka) SHS, izabrala Centrralni tkomitet i napravila ras,pored 'po kojem ie se nj,eni dlanovi slati u Jugoslaviju. Do 20. decembra 1918. qpudeno je 114 ko,rnu,nista koji su bili rasporetleni po veiim gradovima i rmestima Sirom zem,lje. Medu njirna su se nalazili i Vladimir Copii, potpredsednik novoformirane KP Nikorla Kovadevii i Milivoje Mijatw, lkoji su dobili zadatak da otbjedinjuju rad svih gru,pa ,i ,da rukovode organi,zacijom u Ju,gos,laviji.l Copideva gnupa je vei podettkom decembr,a 1918. god ne stigla u zemljru.

tsl

Prrermakazivanj,u Nikole Kovadeviia, on ,i copii s,u odmah po do"lasku rsprovoclenju najvaZnijreg zadatkai poveziva,nju _ko'munista po' pristupili -'t<ontatta sa levi,m socijaldernokratima.2 Copii iratniika i ir.sp,ostavi;anju prri,bliZio zagrebadlkim levi,darima, dlanovima so,cijal'dernokratske stranke, se i uspostavio rliontakt sa neki'm dlanovi,ma UdruZenja akademske socij'ali' stidke ornladine.3 Nikola Kovadevii ie ,za to vrelne obilazio jednomi5ljenike po rBos,ni,slavo,nij,i, vojvodini i srbiji. ,o cqpiievoj, delatnosti u sovjetsko_j itusiji dobila je podatke jugoslovenika policija, \pa- ga je. u ian'uar'u 1919' uhapsila, ali postb nije mogla ,da dokaZe njegovu lkomunis,tidku delatno'st, bi'la je p,r,imoiana da ga poil" metec dana puLsti iz zarvara'a Kraj,em jrarluara 1919. odrLana j.e u zagrobu konfierencija Socijalde' rnokratske ,stranke Hrvatske i Srlavonije, na liojoj je dos'lo do rascepa izmedu levice ,i desnice, pa su levitdari osnorvali svoj' Akcioni odbor ujedi njene op,ozicije. Na ,konf-erenciji s,u u ime SSDP prisustv,ovali DragiSa LapFilipovii,s ko,ji s" ,tpouuo vratio iz austrijskog zatodeni5tva, O6vi,et'Filip ^jednoj boljsevidkoj organizaciji. Vr,aiajruii se preko Bugcle je poip^aao il-1p"Sti, nitipovie 'se sastao- sa Belom Kuno,m i Ivanom Matuzoviie,m, a po poviatku'u zemlju uklj,udio se tt rad koj,i sir.rvei zapodeli Copii, Kovadevii i dnugi ,povratnioi iz Rrusij,e. ,sredinom febr,uara 1919. u Jugoslaviju je stigla i druga gr'upa r9'!oy_9,dilaca iz ,Moskive, u kojoj ,su se izniedu oitalih nalazili Lazar V'ukiievii, Ni,korla Grulovil, Lazar l\,ianojlovii, a do tada je 'u Jugoslavij'u s'tiglo veC olko 150 komunista iz Sovjetske Rusije.6 vei ,poEetkom 1919. ,godine levidari 'su podeli akciju.za ujedinje'nje- sv.ih socijalnih ,demolkrratija u Jugoslaviji, koie stoje na. pri'ncirpima revolucioklasne b,o,rbe,'i poveri,li s,u SSnp da organiizuje kongres ujedinjenja. i "urrr" ova partija je podela ipripreme, obavila konsultacij,e i ,sazvala pa'rtijski 'ujecli,njenja za 20-23. apr,il 1919. godine' sindirkalni- kongres Totko,m fdbruara.marta 1919.vratilo se u zemlj,u skoro celo 'rukoivodstvo KP(b) sHS i znatan broj aktivi,sta ove organizacije. Rekli sm'o da su se 'fonrn'iraju ovi ,povezali u zemlji sa svoiim jednomisljenicima i podeli da ,oogurri"acije. Aii, pbvratni,ci s'u bili ip.rimorani da tkorirg'uju svoj,e ilegaln" neke svoje stavove, koje su prirhvatil litidkih pnilika 'u svojoj zemlji. Tako venske socija,l,nedemokratije ,i prihva revolucionarnog'radnidkog pokreta' gresu ujedinjenja, oni su u okolini Srems irgo,slorensfi ievo,tu,cionarni tkom,unistidki savez "Pelagii.,.' Copii i Kovau d,evii nisu udestvovali u ,radu ove konfere,ncije, ali su ob'ojica izabrani I,zvr5ni odbor Saveza.s Rad na forrmi,ranju 'ilegalnih or ciji tdkao je brzim tem,Pom, jer iie da 'su ,u Jugoslaviji 'stvoreni u,slovi i je ovi'm zadac\ma P,oklanjana najve svojiim us,pomenrama tvrdi ,da su na ilegalrna troj'ka u Jugo,slaviji - Filip Kovadevid, a da su ,im zamenici bili m Na kongresu uje'dinjenj'a pelagiievci su zvanidno imali 9 delegata a vise; tato su copid i Kovadevii dosli na kongres stvari ih ie SlIo "nnogo

r52

kao delegati iz Hrvatske, V,ukiievii kao delegat iz Bosn,e itd. Kovadevii ie pred sam polazak za Beograd, 16. aprila, uhalp5en u Zagr.ebu, ali ;je na interrvenciju Dragi5e Lapdeviia pusten, pa je sti,gao na rkongres sa zakasnjenjem.lo Na kongresu ujedinjenja, mada je jednodu5no prihvaieno ujedinjenje socijalnih demokratija u sRPJ(k), ipak j,e dos,lo d,o sukoba izmeclu revblucionarne struje pelagiievaca i ,desnidara i centrumasa ,iz Vojvod"ine i Hrvatgke, kojti su jos stajali na pozicijam,a Druge inrternaoi,onale. o,vi su osporavali p,e,lagiievcima mandate jo5 u verirfikaci,onoj komrisiji ko,ngresa, tvrdeii da ovi nermaiu svoje o,rganizacije I pe predstavliai,u radnidke mase. u isto v,reme pelagidevci s'u hteli da razob,lide ientrumasa ar ui3u Radoseviia i da ulkaZu na nj,egovu rkontrarevo,lucionarnu delatnost u Ru,siji za yleme revolucije, jer je on na kongres,u bio stub i idejni v'oda centrizma. A,li na kongrersu ;nije bio ,pogodan momenat za lirkvidirinj,e ,dr Rado5eviia, ier bi to znadilo na poidetku vei cepati pokret, pa zato ova akcija n,ije b,ila podrZana ,od veiine delegacija. Jedino je zbog n4pada na Radoseviia napustio kongres ,Svetozar Delii sa ioS neko,licinom delesata iz Zaareba. Radosevii je, usprko,s arrgum'enataikoje s,u izneli pelagiievc-i, bio iza,bian u Centralno partijrsko ve6e SR.PJ(k). Derlatnost Copi'da na kongresu nije dovoljno osvetljena, jer niujednom raspo'lo'Zivom 'izvoru nije zabeleicno da je on ,udestvovao u Jiongre'snim disrkusijama. Jedino 'se zna da je kao preclstavnik hrvatske socijilne demokratije radio u komisiji za Na,rodno veie, kojom je rtrrkovodio Filirp Filipovii. Na kraju rrada kongresa izabrrano je panrijsko rukovodstvo. za sekretarre uiediniene partije izabrani ,su Filipovii i dr: Topalovii a za tehnildkog se,kretara Vladimir copii koji se, posle rkongresa, zbog ovog zad,attka preselio iz Zagraba,u Beograd.ll Vei na ovom kongresu nelkima se nije svidela preterana revolucio,nar. nost pelagi(.evaca, ,koji s'u ovom prirli,kom rastu,rili veliku kolidin'r.r propagandnog rmaterijala i pozivali prorletarijat ,u rrevoluciju, ali velika veiina deiegata i radni5tvo bili su poneseni njihovim odusevljenjem i svim src€m s,u Zeleli revoluciju. Prilike u revolucionarnom radnidlkom pokretu i, s tim u vezi, i dogactaj,ena kongresu ujedinjenja, rpratili su i po,licija i voini organi i ukazivali vladi na revo,lucionarnu aktivnost Partije i uspon njenog uticaja na rasrpoloZenje rrad,nih masa, pa je pravljen plan za s,uzbijanje njenog uticaja na jugoslovenski radni'dki pok,r'et. Prvi rudarac Llsmeren je na rrukovodstvo SRPJ(k). Da b'i ga obezglavile, vlasti su rkrajem aprila up,utili sdkretara Partij,e Filipoviia na vojn'u veZbu, progonile su Lazara Vukiieviia, jednog od voela pelagiievaoa i dlana CPV, koji j,e morao ilegalno da ,precte u Sovjetslku Madarsku, gde je boravio u svojstvu predstavnika sR:PJ(k). Sledeii ,u,darac us,ledio j,e krajem maja 'kada je uhapsen tehnidki sekretar Partije, copii, 5to je izazv,alo ,revolt 'i demonstracije str:rdenata Beograd. s'kog 'univerziteta.lz Pre hap5enj,a Copiia policija je uodi prvog maja izvela masovna hapsenja rukovodilaca i aktivista Partije ru Bosni i Hercegovini, Dalmaciji, vojvo,dini i slavoniji i na ,taj nadin uspela da donekle paralise partijski Zivot ,u veliko'm derlu Jugorslavije. 'Sve je ovo uti,calo da se rudvrsti u,ve,renjre ,u knugu nerkih dalekovidnij,ih nukovo,dirlaca, da reLim neie ostavirti na ,mirr:u Partii,u i da ie trailiri

153

nadina da je razbije, pa se vei tada podelo raditi i prirpremati, rkako bi se s'premno dodekali ovi udarci i bsz veiih pos,ledica pre5lo u ilegalnost. Ovu tezu su zastupali pelagiievci i ,drugi levidari, metlu kojiima su bili najagilniji Fiilipovid i Corpii.'Ovo su takode ,zastr.rpali i ornladinoi kornunistir, jer su stajali idejno najbl,iZe pelagiievcima rkoji, s,tupiv5i u SRPJ(rk), nis,u rasp'usti,li svoje ranij,e for:mirane ilegalne organizacije, mada je ujedinjena partija bila 'legalna. Ilegatrni rad komunista policija je uspela donekle da ,uspori. Jl.rla 1919. uhap5en jre Alfired Dijapapl5lajn, koji j'e ,o'drZavao veze sa jugo,silovenski,rn ko,munistima u Sovjetskoj Madarskoj Ivanom Matuzoviiem, Lazarom vttlkiieviiem i Franj'om Ljru5tiinom. Dij,amant5tajn je ,pod pr,itiislko,m porlicije teretio mnoge jugoslovenske ko,rnuniste da su zajedno sa rkomunistima u Matlarskoj radili na ,pripremanj,u revo,lucij,e u J,ugo,slaviji. Tako su pored Capi6a, koga je ovaj ozna6io ,kao glavnog or:ganizatora ilegalnog 'rada u Hrvats,koj a koji je vei bio ru zatvoru, uhap5eni Filip Filipovii, Si,ma ,Markovii, Nikola Ptlpavac, Mihailo Todorovii, Milan Copii, Josip So,rii, Duro Volf, Gabrijel Orad, Vilim Valter i drugi.13 Dijamant5tajn je otkrio policiji i Sire veze, 'irlegatlne orga,nizacije i orsvertrlio delatnost ,komunirsta u J,u,goslavirjri, ali su optruZeni tokom istrage p,or.icali da s,u imali verze sa nj,irn. Z'atu 'se is,traga 'atezala, jer ,su iirstraZni organi po svaku cenu Zelelri da dokailu zajednidku irevoluci'onarnu akcij,u matlanskih i j,ugoslovenskih komunista. Uspeli ,su samo da dokaZ,u da je Copi(. iz zatioi od.rZvaao veze sa komuni,stidkom orrganizacijo'm Zagreba iz dega se iizvladio zakljudak da je on iz zat\to,ra nuJkovodio partijskim radom, jer su na mes,to pofrrap5enih na delo organizaci,je doS,li novi ljudi.la Tek posle Strajka glacl'u uhap'Senika, j,anuara 1920, i rpod snaZnim pritiskom javnosti, neki optuZeni, mectru rkojima i Fili,po,vii, pu5teni 'sir.riz zatvora. Krajem marta zakazano je sucienj,e i 7. alprirla doneta jie presuda po kojoj je lDijamant5tajn o'suden na tri a Copiri i drugovi na pet meseci zafuora, ali po5to su svi odleZali u istraZnom zatvoru 'mnogo viSe, istorg dana posle suilenja pu5teni su na slobodu.tr Ne5to kasnij,e posle hap5enja u Zagrebu, podetlkom avgusta 1919, i u Vojvodini je uhap5eno partij,sko r,ukovodstvo i ditav ,niz aktivi,sta u Novom Sad,u, Siubotici, Som;bonu, Starom Bedeiu i dr. Uhap5eni su i dtanovi biv5e organ,izac,i'jepelagiievaca Nikola Kovadevii, Aleksandar Jablons,ki, Mihailo Vii, Sava ,Minkovii, Andrija Mihaitrovi,i, Ljubomi,r lVlojin i niz drugih aktivista. Batina5iki,m postupkom polioija je od okrivljenih riznudila ,pri znanja da su u dosl,uhu sa komunistima u rMac1ars,koj, rkrajem novembra i 1919. u novosadstkom s,udu zakazano je sutlenje, na kome rsu qptuZeni porekli svoje izjane u istrazi ,tvrdeii da ,su ,iznudene mrr-rdenjem.Epirlog sutlenia bila j,e osuda Kovadeviia, tMihajrloviia, Yi6a, Mirkoviia i Jablonskog na Sest godina robije. Posle Zalbe na presudu, Apelacioni sud je ,os,lobodio osudene lkazne i pustio ih na slobodu.l6 Oiba ova procesa i niz dnugih hap5enja, uticali ,su da je Partija bila Ii5ena znatno'g broja svojih najs,posobnijih liud,i, Sto se odrazilo i na politidki rad, jer je vei unutar Partije tinjala bonba sa snagama centra. Medutim, uticaj i ,u,gled Partije meelu radni5tvom i dalje je rastao. Riukovodstvo SRPJ(k) je odlrudirloda se ovo iskor,isti i 'upusti u ,borbu za osvajanje vlasti u op5,tinskim organima ulprave i u izbori,rna za Ustavotvornu sku,p5tinu, i u tom pravou je us,merila ,svoj,u politidku atkoij,u. Tako s,u,

[s4

dok s'u copii i ,dr,ugovi jos bili pod ,istragom u zatvoru, u opstinskirm izborima od 'marta 1920. u Hrvatskoij,, Slavoniji, Dalmaciji i Crnoj Go,r,i komunisti postigli veli,ke pobe,de, osvojili su op5tinske uiprave u Slavonskom Bro'du, Dugoj Res,i, Vinkovcima a u Zagrebu, Sid,u, KriZevcima i dnugim mestima postignuta je rrelativna veiina ili su dobili znatan rbnoj odbo,rnidkih mesta. ovaj izborni uspeh nije. imao veii politidki efekat, jer je poli. cija nasilnim putem i hap5enjem zbacila ko,munistidlke opstins,ke u,prave, pa tako ovi nisu mogli da iskoriste svoje izborne po,bede. Dok su Firlipov'ii, copii i Kovadevii i dr,ugi levidari jos bili iu zatvoru, rekli s'mo d,a su vei podele bonbe sa centrumasima, ali su vlast u partiji poslepeno podeli da preuzimaj'u Sima Markovii i njegove ,pristalice, rkoji su u prvo vreme prravili ustupke centr,u da bi oduvali jedinstvo Partije. Rezultat o,ve pol'itike bilo je i uverenje da 'se pa,rlamentarnom borbo,m i osvajanjem pozicija u vlasti moZe mnogo postiii. Ali ovu rpolitirdku tezu pos,tepeno s,u demantovali dogaelaji, pa je grqpa ,oko Filipoviia i Copiia sve vi5e gu'bila poverenje u brurZoasrku demokratiju i njene institucije, i joS upornije 'dokazivala i radirla na revohlcionisanj,u masa i voclenj,u ne rparlamenta'rne vei iklasne borbe. Na njihovu stran,u su se stavili i mladi komuni'sti, kojri su oktobra 1919. osnovali savez komunistidke omladine Jugoslavije. Ovi mladi agil'ni ijudi, koj,i u svome idejnom vaspitani,u nis,u bili o,ptereieni 'socijaldemokratskim naslectem, prirodno su se ipovezali sa svojim starijim jednomi5ljenicima, pelagiievcima, i zajedno sa njima stvorili fnont prot,iv panlamen'tarnih,ideja partijskog vodstva.l? Po,sle izlaska iz zatvora, Copid se brzo ukljudio 'u rpartijski rad. Tada su vei rpodele pripreme za Drugi ,kongres Partije, a borrbe na ideo,lo5kom planu ,sa centr,r.rma5imarbile su sve nepo,mirr,ljivije. No ni tada ni Filipovii ni Co'pii nis,u zapostavljali agitatorsku delatnost meclu radnicima i vojnicima18 i rad na 'udvrSiivanj,u ilegalnih ,i stvaranju partijskih organizacij,a u fab,r,ilkamai preduzeiiima. O5trije javne raspravc sa centruma5ima podele su u predkon,gresnom periodu, tokom maja-juna 1920, a narodito rkada je objavljen pre'dlog novog programa u kome je, izmedn ostalog, predloZono da Pantija pro,rneni ,i'me u Komuni'stidku partiju Jugos,lavije (KPJ). Polem,ike su se vodirle izmeilm kormunis'te Zivka Jo,vanoviia ,i centruma5a Zivka Topalo,viia a uderstvovali su i Sima M,arkovii, Filip Filipovii, MoSa Pijade, Sreten i Jovo Jak5ii, Milorad Belii i drugi. Ne raspolaZemo izvo,rirna koji bi ,potvrdili cla je u raspravalna udestvovao i Copii. Ali je poznato da je on polkrenuo akcij,u za raskrinkavanje ideol,oga-centrurmaia u Zagrebu, Mije Rado5eviia, koga su podrZavali Bornemisa, Delii, Brudnjak i d,riugi i zajedno su predstavlj,ali snaZnu qpozicij,u ikormunistim,a 'u Partiji. Zato su Copii i ,drugovi traLili od J.r.rgoslovenskog biroa pri RIKP(b) u Mos,kvi da Sto ibrZe pritkqpe materijale o kontrarevo,lucionarnoj 'delatnosti Rado5svica u SovjetSkoj Rusiji, kako bi ovo mogli irskoristiti u po'li,tidkoj bo,nbi. Meclutim, prikupljanje ,rnaterijala i5lo je sporo. Tek avgustarseptembra 1920. Biro je ,up,utio dva cir.:kularna pisrna: jedno je iu,p'udenojugos,lo,venskim komrunistima Sirrom Rusije a drugo Lenjin'r-r, Trockom, Zinovjevu, eiderinu, Kunu i Rudnj,anskom, sa mol'b,om da se prlkurpe dinjenice o Rado5eviievoj delatnosti u Sovjetskoj Rusiji.le Od

155

svega ovoga bilo je malo koristi, jer materijali nisu mogli biti iskori$ieni, poito s,u ,rnogli da ,stignu u Jugoslaviju tek posle iskljudenja centruma5a i Rado5eviia,iz Partije. Na V,ukovarslkom,kongresu Partije, od 20. do 24. j,u,na 1920.godine, copii je kao nj,en tehnidki sekretar imao pune rr,uke posrla rukovodeii tehnidkim a,parato,m koji je bio neophodan za normalan tok kongresa. U rasprravama na kongresu izmedu ,komunista ,i centruma5a, po;bedu je odnela tkomunistirdka struja i veiinom glasova izglasala svoj, predlog ,norvog progrrama u ko,tne je, izmedu ostalog, Partija ,uzela ime Komunisti'dika partij,a J,ugoslavij'e i u,svojena je nova generralna linija, koja u prvi plan istide revoluci,onarnu borb,u i rad na pripremi prol,etarijata za sprovodenje revoliucije i zavodenje diktature rproletarijata. Isto tako j,e prihvaien i nov statut Partije, predlolen od tkomunista, kojim je odredena stroga centrali zacij'a Part,ije ,i formi,ranj,e oblasnih serkretarijata. Izab,rano je novo Cen' tralno partijsko veie u koje su u5li samo komunisti. Za p,rvog sekretara izabran je dr Sima Mar,kovi(,, za dru,gog Filip Fi'lipovi(, a za tehnidkog sekretara Vladi,mir Cqpii. Kak'o smo rek'li, Copii je rukovodi'o svim tehnidkim poslovima, on je obaveStavao kongres o prispelim pozdrravnim telegramima, ruk'ovodio je radom na izradi ,spiska delegata, zapisnioima, rprepisivanju ,kongresnih diskus'ija i negrosredno je rukovodio i organizovao izbore ,za Centralno partijslko veie. Na kraju je bio rizvestila,c izbo,rne kom'isije, o,bavestiro je kongres koliko je delegata glasalo, i ko je sve i,zabran u CPV i 'sa ko'liko glasova.2o Na Zalost, do sada nis'u pronatleni originalni, celoviti zapisnici ovog kongresa, pa se tadno ne zna u kojoj ,meri ,je Copii udestvovao u di'skusi j,ama i radu lkongresni,h komisija. Posle Viu,kovarskog kongresa sukobi izmeclu rkormunista i centrumaSa dostigli su tku,lminacij,u, jer se u onr'om periodu odvijala ne nadelna borrba vei bonba za partijske organizacije i radnidke mase. Centru,ma5i su odbi'li da se p,ovinj'uju odlukama kongresa i nisu hte'li da predaju rutkovod,stva novofonm,iran,iim o'brlas'nim sekretanij,atima. Pokrrajinsko veie, a'sa Ra'do5evidem na delu, uzurp'inalo je ,partijski organ Notta istina, i nastavilo da rad,i ikao rurkovo,dstvo SRPJ, pa je n'ovo ,rukovodstvo KP 'u Hrvatskoj' moralo da rpokr,ene svoje novo glasilo Novi sviiet Tada je polemika izmeilu Rador5eviia 'i Copiia po'stala joS oStrija i hudnija.zL Po6etlkom jula s'r.rFilipovii i copii obavestili Ilij,u Millkiia, predstavnika KPJ u Kominterni, o toku kongresa' Filipovii je skrenuo paZnju Milkiiu da ubuduie svu ,povsr'lj,ivu po5tu i druge partijske materij,ale upuiene preko tkurira 1z JVloskve u Ju'goslavijru, predaju lidno tehnidtk'om sekretaru Vladj,miru Cropiiu. Ovaj je, u posebnom pismu, obaveslio Milki,ia o svo,joj delatnosti u J,ugoslaviji posle povratka iz R'usije i traZio da se pri'kupe i ,po5alju rmaterijali o delatnosti Rado5evi,ia u Rtr,siji'2z Upravo ras,cop sa centru,ma$ima na lkongresu 'i 'ogor6ene i nepomirljive borbe sa njima posle ,kongresa, kao i s,istematski pritirs,aikvladinih organa na radnidlki pokret, neki nukovodioci Partije, rneilu kojima Filipovii, Zivko Jovanovii, copii i drugi, ocenili su lkao signal da jre tkrajnj,i momenat i rreorganizaciji porstojeiih i forda se ,sistematiidnije pnistu,pi ulvr5ienju Jer, postojala je b'oj'azan, Sto se kaminanju novih rilegalnih o'nganizacii'a.23 156

snije i orbistinil,o, da_ie centrumasi pomoii policiji da razbije ,kom.unistidku partiju kako bi se domogli radnidkih m,asa i imovine KpJ. bvo je bilo ,mogude 'sprediti sarno ipovladenjem partije u ilegalnost. u isto vreme rkada ie ova-_,orpasnost pretila,,rukovodstvo je odludilo da i KpJ,udestvuje u borLi za U,stavotvornu skupstinu i podelo je intenzivne p,ripreme u ovom pravcu. 1. Vladimir Copit u IJstavotvornoj skup|tini u jpsen 1920. godine nastavrjena je borba sa centrum.asima i ,po,reao je podela atktivnost u predizbornoj borrbi. Napravljen je sirok ptan atcile, od,reclen je pr'ogram sa kojim ie partija naitqpiii pied ,mase i odreeleni su ,pos,lanidki kandi,datl odpah je kampanja otpodeli i u agitaciju su upuieni svi aktivisti i poslanidtki ,kandidati. Nert<i,is-taknuti voele radniekog pokr,eta, kao Fillip Filipovi,6, Pavle Pavlovii i d,rugi, kandidovani ,su u nekoliko..izbornih oknu_ga kao nosioci komunis,tidke izborne liste. Tako je i vladimir copii u Hrvatskoj ,kandiclovan u dva izborna okruga: u Modruskorijed;koj i Liidko-krbavskoj zupaniji, i odmah j,e ,krenuo u,-politidrku borrbu partij,e. copii je woj,u rkampanju za pridobijranje birada-za -sJavove-svoje podeo zborom u zagrebu 10. oktobra, a ,za.titm stedio- ni,z ziarova ie i" irbornim je tako govorio u Gospi,iu, Lovincu, Brinju, Senju, ^okruzima, pa Novomia Izbo,ri su odriani 28. novembra 1920. godine i doneli su sjajne pobede kormuni'stima, za kog'e je preko 198.000birad-a dalo svoj glas i omogn3ilo ida osvoje*59 poslanidkih mesta u U,stavotvornoj, srk*pEtini. Tako- je Kp.T bi'la na tfleiem mestu po broju ,poslanidkih manaata. Komunis,tirdlia lista je dorbiila zadovoljavajudi broj glas,ova i u Nlodrusko.rijedkoj zupaniji, po tbila j,e na treiem mestu, i njen ,nosilac Vladimir copie' i)abro;ju -glasova j9 za.narod,nog poslani,ka.2sDotle u drugom izbornom e,kru,guj LidrkoPtu" knbavskoj ,Z,r.rpaniji, gde je takode kandidovan copii, rkomunisti nisu do,bili dovoljan brroj glasova. Prfpremaj'uii se. za nastup u skupstini, r,u,kovodstvo I(pJ je posle izb,ora pristupilo rformiranju svoga poslanidkog kluba, za Eij,eg je sbkretara izabran Vlad,imi,r copii. I plenarna sednici centralnog parti;srtcog veca, !oi9 ie donelo konad'nu o'dluku o iskljudenj,u centru,masl fu KFJ, Jdrzana je 10. decembra. zatim je 12. decernbra zikazana,prva prethodna sednica ustavotvorne s,kupstine, na kojoj je formiran ver,ifikaci,oni odibo,r a prvi redovan sastanak i otvaranje rada skupstine odrZano je 23. decembra. Nil znadajnih iuspoha u izbornim b,orrbama1920.godine i,veliki broj Strajkova, zborova i drugih po,litidkitr akcija kojre je lroalta KpJ, ubrial,i sL odluku vlade da podne odlud'nije i sistematirdnije obradune sa partii,om i njenirm sindikatima. Tako je 15. decembra don,e,la uredbu o mi,litarizaciji 1elj'eznTdarau 'sludaju Strajrka, u vreme niza ,rudarskih strajkova, ured,bu o. postup,ku u sludaj,u rudarskih Strajkova. Tada je doslo d,o sukoba s,anudarima Husina, Sto je nave,lo Partiju da organizuje pro,testni zbor u Beogradu i zakati.ej,ednodnevni generalni Strajk u znak protesta zbog postupka vlasti prema rudarima Bosne i sl,ovenije. Vlada je n-a ovo odgoviorila donoSenjem orObznaneu objavljene u noii izmealu 29. i 30. decembra L920, po kojoj je zabranj,en rad ko,munistidkih ,organizacija i sinclirkata; odmah ;^.e obustavljeno ,izlarZenje pantijskih listova, zaplenjeni su svi ,radnidki db-

157

rnovi, zaplenjene, ,partijs,ke arhive i konfiskovana imorvina. U isto vreme su rpodeli masovni progoni i ha,psenja kom,r.r,ni'sta Sirom zemlje a vetli'ki broj dlanova Parrtije stav'lj'en je pod nadzor policije' U takvoj, situaciji teklo je zasedanje Sikupstine. Partijsko lukovodstvo ni,3e pozvalo partijsrke mase u bonbu protiv uObznanen, vei j'e namgrgvalo je aa uoai borbu protiv nasilja preko parlamentarne l,ribine, veruj;udi da privremenog karaktera. Po$to je vremenom slkoro ceo vladina odredba legalan partijski rad na terenu ,paralisan, poslanidki kltlb, u kome se nav€eina dlanova CPV, postepeno je prellzeo tllogu partijskog n'rkovodliita 'tom,e da btnpi dlanstvo i da ubrza ,prelazak Partije u stva i radio na i,legalno,st. o te'zini situacije ,u Jugoslaviji Milkii je ve'i 12. j'anuata 1921. oibavestio Izvr5,ni rkomite,t Korrninter,ne, nag'la5avajruii da se uzurrbano radi n'a prelasku ,P,artije u ,ilega,lnost, ali 'se zbog neiskustva ne odekuju btzo znatai' niji rezultali na konsolidaciji partijskih redova.ue Dok je ,teror besneo, rkomunistirdki poslanici ,s,u.upravo nastupali u odbonima. Mnogi Skup5tini, vodili bonbtr za pozioije u raznim s,krupS'tirn'skim od ;jih usli s,u u skupstinska tela, talk,o j,e i Vladimir copii_ 31. januara izabran u Administracioni odbor a 1 februira u Odbor za molbe i Lalbe.z1 ,Komunistidki poslanici su po'dev od prvih nastupa na sk'upstinskoj tri bini napali 'Obznanu. ,i teror poticije nad Parti,j,om, i nije. bilo gltanja na dnevnom ,redu da komunisti nlsu sup,ro,tstavili svoje miSrlje,nje. Dok su u 'samo ime pojedinirh gradans,kih partija u dislkusijama o ustavu udestvovali najisiaknutiji p-redstavnici,-do,tle su komunistidki ,poslanici u velikom brojru uzirnali rerd-u- raspravama. Tada su o ustavu i dmgim pitanji'rna isprgf komunistidkog 'poslanidkog 'kluba govorili S'ima lVlarkovi6, Zivko Jovanovii, T,ri5a KaclerJ"ii, ziuota Milojkovic, uitos T,rebinjac, Milan Nedii, Nitkola Kovadevii, [-aza Stefanovii, Vladimi,r M'r.rrii i drugi. Uloga Copida u SkupStinskom radu nije 'bila toliko intenzivna, on j:e kao sekretar k'luba imao pos,lova koji nisu evidentirani u skrr sa intenp€ilaclj,om upui'enom finistru o.dgovoreno 14. aprila.28 Posle toga, C< njih dela D'raSkoviiu, jer je odbirjen odlazak u inostr:anstvo. V'e'rovatno je a verovalo 'se da ie on 'kao iposlanik li D,ra5kovii je rkao razlog odbijanj,a._naveo da ie tra;ena lranice. Mec1,r..lti,m, 'da se paso5 izdaje isprav,a za. iputovanje po Evropi, a bilo je pravilo lutna ,od,realene zernl'je.2e sam,o za Kornunistidlci pos,lanici su ,razvili Zivu politirdku aktivnost Si'ro'm zemlj,e, koj,u su im omoguiavali poslanidki im,unitet i besplatne karte na Zetjeinriai. Tako su oni b'ili posred,nici izmedu rukovodstva Partije i organiaa' .iju sioo* zem,lje. oni su desto intervenisali kod v,lasti zbog pro€ona i hapsenja kornunista na terenu, oni su radili i na for,rnira'nju ilegalni'tr organiiaciji i rrukovodstava. Prema podacima t oj-" ^ul iznosili ,pojedini delegati zemalj,srkerkonferencije u Bedu maia 1923, Partijra je rp9sle..,Oy1uli"g" "ponegde uspela da sredi reclove i formira ilegalne organizacij,e. Tako ns,. je u^ Zagiebu ,firmirana ilegalna organizacija od 200 -dlanova, obrazovano j" i rukovodstvo i podelo se si i,zdavanje'm 'ilegalnih listova i letaka. ""ulo Situaoija ;u Voj,vodini bil; je takode povoljna, jrer su tamo ilegalne organizacije raclile lo5 od lglg. i Nikorla Kovadevii je sa ,nokolicinom aktivista 158

lI

organizo{vao nj,ihov ,uspesan :rad. S,lidna situacija bila je i u Srlovenij,i, gde s'u posoja'le delije u Ljubljani, Mariborrru, Jesenlcama, irbovlju i ar. "I-i Eosni- i Dalmaciji ipolicija. je ir.rsperapotp,uno da razbije organizacije, pa j; te,Sko i,Sl.osa njihovim obnavljanjem.3o vladimirr copii je ll.--maja prvi p,ut istupio na skupstinskoj tri,bini i . izneo svoje kritid.ke pri,medbe na projeikat ustiva. ,Do,k su veiina po,slanirka kom'unista izla'gali svoje glediste o uitaun o,cenjujuii ga s,a razni-h strana, d'otle je copii svoju kr,itiku usmeri,o na naderrna i priricrpijelna pirtanja na kolima se .bazin:a'o u,stavni predlog. I,stakao je da'novi'ustav zalpos,iavlja resavanje tko,mp,loksa socijalnih p,roblema u zemlji, dime je prattiirno ustavno piapje odvo,jeno od stvar:nosti. on nalazi iilaz iz krize u borr,bi i pobedi radnidke 'klase i ,ostalih siro,masnih slojeva ,drustva, koji s,u jed,ino sposobni da spnovedu nacionalizaciju ind,ustrile i banaka, relen agrarni p'oblem, reguli5u potrosnju i kontrolisu raspodelu dobara itd.31 Vei smo podvukli da je veiina u rukovodstvu partije bila dvr,sto uverena da se sistern be'log teroira mo,ze slomiti ,snaznom ,pirlamentarnom akcijom, ali rkako je vreme viSe odmicalo svim realni,m politidarima je bilo j^asn9. da_buriloaziia nema nameru da po,p,usti stege l<ojima je uhvatila P.a,r!iju, Zato je ova politika izazivala ive veii oq!o. , krilu rpristalica akcije i medu mladim kotm,unistim.a u sKoJ-u. Tako lu neki d,lanovi partije bili uvereni da se sarno terorom proletarijata mo,ie suzbiti teror burZoazije i podeli ,sll S€ r? bazi ovog programa ot<upijati u ilegalne organizacije , Leleci da se atentatom osvete buriloazij,i i ist,ov;e,m"no pof,o".r,u ni odlu.ine akcije Partiju i radnidrku klasu. Tako su se vremenorn lormirala dva srodna jezgia u kojima se razvijala ova ideja: prvi su bili bivsi pelagiievci u vojvod-ini a drugo mladi radnici i intelektualci u SKoJ-u.r2 Nesuri,njrivo je da su za partij,e, meetu kojima Filipovii, Lraqe.re ovih grupa znali neki rukovoclioci copi'i i Kovadevii, je partijsko vodsvo u celini ,bilo protiv irraiui.-ld1 dualnog terora, tkoji je bio 'u suprotno,sti sa marksistidkom ideologij,om. Ideja o atentatu na Karadordeviia bila je Ziva rneilrr pelagiievcima i_ ranije, o njoj "{lerksandra se ,raspravljalo na i'legarnom sastanku u Novom Sadu po'detkom jula 19.19. gd,e 3e -uit6 redi o f,Srmiran;,u i,legalnih onganizacija i o organizovaniu atentata.33 posle oobznaneu otu,piti se ilogirlna gruipa ko'munista u Novo,m Sadu, sa ,kojrom je bio u vezi poslanirk Nit<ota Kovadevii, i po6el,o se sa intenzivnim pripremama za atenrir na Aleksandra Karattrordeviia. ovaj din je trebalo da izvrsi spasoje steji6, bivsi pelagiievac i udesnitk 'u ruskoj rrevoluciji, kolji je plani,rao aa ouo izvede r, ru-6i Skupstini priilikom 'svedane zakletve na ustav, ali je kasnije od ovoga odu"stao- i gdtudio da je pogodnije ,da atentat izvrsi posle ,zavrsetka ceremonije u S,k'r.rpStini. je P,o'Sto zav,rsena debata, 28. j.una odrzano je grasanje o ,novormustavu, koje su bojkortovali poslanici HRSS i KpJ, pa :ie za,usiav glasalo 223 poslanika a protiv je bilo, sa oniima koji su oauiti glasanje, 196 postani,i<a. Sutr.adan, posle svedane zakleve prel Stejii je pbku5ao da izvr.Si atentai ,t vozio Aleksandar iz Skup5tinE. Ali b je eksptddirala rkasnije i ranila sarfio je odmah uhvaien i podvrgnut strahr Za to vreme Stej'iievi di,rektni saudes, den Marinkovii su uspeli, preko partijskih veza,'da ,odu ,u ino,strans,tvo a

1.59

policija je kasnije podela da hapsi neduZne ljude misleii da 'su Stejiievi Od,mah je podel,o Sire hap5enje lko'm,unista 'i ,radinirka,pa jre prema saudesrr,-ici. nelkim ipodasima u poticijskim zatvorima Siro,m Jugoslavije bilo oko 70.000 politidkih hap5eni'ka,s Pod pritistko,m batina Stejiri je izjavio da su organizatori atentata bi'li nukovodioci KPJ i narodni iposlanici Filirpovii, cqpii i K'ova6evii, i po hit,nom postupku ministar pravde je traZio od Skup5tine da im se oduzme poslanidki ,im'unirtet kako bi rnogli biti uklj,udeni 'u istragu. Odmah, 1. jula, I'munitetni odbor je predloZio Skup5tini da ,se ovirma oduzme imunitet i istog ve5toj od'brani Tri5e dana votlena je skupitins,ka debata o predlogu. U,p,r:kos Kacleroviia i uveravanji,rna da KPJ ,nema nideg zajednidkog sa ate,ntatolm, poslanici su o'dludili da se osrumnjidenima oduzme imunitet. Pored l(ovadeviia i Filipoviia u debati j,e udestvovao i copi6. On je odbio sve optuZbe up,udene Partiji i dostojanstveno izjavio da se ne rboji suda jer j'e ned'uZan i da su 'on i njegova Partija protivnici politidkih atentata kao' metoda borbe.ss Ali svi izl<;,Leni argumen,ti nis,u pomogli i trojica ,komuni,sti6kih poslanika uhap5ena su pos,le izlaska riz Sikup5tine i sprovedena u Glavnjadu' 2. Vladimir Copit i Vidovdanski proces Odmah posl,e hap5enj,a trojice ,poslanika i istraga se znatno pro5iritla, pa je kao Stejideve saudesnirke policija uhapsila Lajo5a Caki, JoZefa Mojze$a, Dortla Stankoviia, Koladeka, Sav,u Nilko,liia, V'imislirokog, Lazarevifla, Orosa, Klaru Li;bi5, Julku Svraku i mnoge druge. Vremenom je 'istraga proSirena ,i u vezi ,sa atentato,m uhapSeno je ,oko 180 lj,udi.36 Koliiko je policija bila bezobzirna a istraga slepa, vidi se i iz sltldaja Jano5a Drorb,nog, kojri je neduZan iizdrilao ceo istraZni zatvor i tortu,riu i tek je na plrocesu ustanovljeno da je pogre5no uhap5en, jer su istraZni organi celo vreme venovalli ,da je o,n Franjo Drobni.3? Dok je istraga tekla, odjeknulo je kao bomba da je komunista omladinac i dlan ,o,rganizacij,e >Crvena pravdan .Alija Alijagi( 21. jula u Delnicama dela u vretlne smrtno ranio Miilo,rada D'ra5koviia, mini,stra unutra5njih dono5enja oObzna,nen. ,{tentat ,na Dra5koviia joS je vi5e pogorSao polozaj Komunistidke partije; nacionalistidke organizacije su organizovale {prave :p,rogone prnotiv komuni,sta Sinom ze,mlje a Skupstina je podetkom avgusta po krratkom postqpku izglasala Zakon o zastiti dri.ave, urperen p,rotiv KPJ. Ovim zakonom bi,la je u,gu5ena i poslednja moguinost za legalnu delatnost Partije, ,suspendovani su odborr,nici u lolkalnim urpravama gde su jo5 radili i odiuzet j,e irrnunitet svim ko,munristidkim narodni,m poslanicima. Po,sle toga s;u uhap5eni Miil,o'STnebinjac, Dur,o S.alaj, Lazar Stefa'nrovi(,, Zivota Mirlojkovii, Vlad,a Miniri, Ivan e'obvii, Dragomir Marjan,ovii, Vl'ada MatNkrovii i, posle povratka sa kongresa Kominterne, Duro Dakovii, pa je i nad njima vodena i,straga sa narnero'm da se dokaLe da je CPV KPJ di,retktni irnspirator i organizator atentata. ,Ne5to {kasnije istr.aZni sudija je Zeleo da p,roiSiri i'stragu i na jugos,lovensrke komtrnise koj;i ,s'u stvori'li svoj centar u Bedu, pa j'e od a'ustrijskih vlasti traZio izrudenje Pavla Pavl,oviia, Du5ana Cekiia ,i Ivana Matuzoviia, a,li nad,leZni austrijski sud nije odobrio njihovo izrudenje komunista.se 160

I

zbog deviznog prekrsaja, ali nisu mogli da ga iznesu iz Austrije: odobreno im je da ?a sy taj novac kupe nerku ro,bu, Sto je iVIiIki6 i udinio ii sve poslao u So'r4jetslk'u Riusiju. Tako novac namenjen KPJ nije stigao' tamo, kuda le bio upuden. Za to vrerne istraZni sudija i drZavni tuLilac 's'upored ris,led,nog materijala prikupili i drugu gr,aclu i literaturu, na 'osnovu iko;je je trebalo sas,taviti optuznicu i u njoj dokazati da je KPJ stranrka ikoj,a, u saradnji sa meclunar.odnim tkomunistidki'm po'laretom, rradi na o,baranju ,postod,eieg dru5tvenog urettenja u Jugo,slaviji i ,da je ona i njeno rukovodstvo idejrni pokretad i organizator atentata. Tu su prirbavljeni spisi o Dijamantstajnovbj aferi, dime su hteli do,kazati vezu izmeclu madarskih i j,ugoslovenskih tkomuni,sta za vrerne Komune, zarpisniik sa Vukovarskog rkonrgresa, 2l usl,ov za dlanstvo 'u tKI, i druga partij,ska prqpagandna literatu,ra, kao i nia proglas,a i drugog materijala, koji je policija zaplenila posle lirkvidacije )komunistidkog poslanidkog kluba.ao je pnipremala odbranu optuZenih i u tu svrhu je, pored _ Ldli, i Parrtij,a advokaa tkomunista Tri,Se Kacle,r,oviia i drugih, angaLov,ara niz vrsnih branilaca, medu kojima s'u bili Bora Popovii, ugljesa J'ovanovii, sveto,lik Grebenac, Dragi5a Vasii, Milivoje Tadii, ,Milo,rad Pantiial koji su, ,raspodeliv5i klij ente rnedusobno, sinhnonizovano, pristurpili p,ripremanju odbrane. Konadno, postre,duge istrage drZavni tuZi'lac je 15. januara zarvr5iooptuZq9g a pro,ces osrumnjidenim ko,munistirma za atentat po6eo je 25. januara 1922. u Prrvostepenom sudu za grad, Beograd. Po,stre ditanja ,optuZni'ce, koja je Filipovi,ia, cqpiia ri Kovadevida terotila, . izrnedu ,qstatrog, da su ,onganizatori i,legalnih organirzacija, d,a rgu prisustvovajli rsastanku ad 26. juna u Novom sadu na komi se ,raipravljalo ,o^ atentatu i da su nagovor,ili stejiia da on ovu zam,isao sprovede u aeto, preslo, se na ris:pitivanje stejiia i ,ostalih optuZenih F?r su odmah bile vidljive sve mane i pnopusti istrage. Istrazni organi su stej,iia, eakija, Mojzesa i ,ostale p,odvrgli mudenju ri postigli su 'to da su ovi teretili copiia, Filipovii.a i Kbvadevida kao glavne o,rganizatone atentata. zahim su po,mo,iu iaznih svedoka narneravatli da roptuZe bivSe posrlanilke. Na prlocesu 'se ,sitruac,ija iizmenirla, je,r je Stejri6 dao izjravu ,da je p,sd pritiskom policije teretio F,i,lipoviia i ostnle i da je atentat sam isplanirao i sproveo u znak protesta zb,og progona Partijre, a da tri tkomunistidrka rukovo,dioca nisu bila bbavestoru o njegovim niamerama._,Srl,idne izjave dal,i su ,i o,stali ud,esnici u ,aterxtatiu, pa 6,e veStilm vodenjem odbrane proces pretvorio u sudenje po,licijsrkom rezimu ,batine, u kome su opuZenii kornunisti postali ,s,udije. Takocle je odbrana pomo'6u svedoka razbila tezu'da su Kovadevii, copii i Fili:povii p,risustvovali sastaniku ,od 26. juna u Novo,m Sadu, jer su sva trnojica ,imala dvrst alibi. copii je, na primer, d'okazao da j,e toga ,dana otputovao u Zagreb i Ljubljanu i da
ll Zivot i djelo Vladimira Copida

. Krajem 1921, u vreme desetkovanj,apartijskih ,organizaoija,sudskih proctsstr;*'fst}Hga,"2adesiila KPJ jos jedna nevolja. p,ri{irkom povratika iz je M91kye_ga kongresa Kominterne, sima Markov'ii i LlijH Mitkii p,o'neli su velikd- finansij,sla srodstva kojtr je Kominterna uputilt' rkao poriroi KpJ, alilosle dolaska u Bee austrijska policija je, pri_pretresu''njiho-vog starib, pr'ema informdti3ama ,koj-e 3E fnirkupio 9,r9n35laovaj loyac-i zaplenili ga. j,u$ci'slovenski ko,rfiirlat u Bedu, radilo se o slranoj, valuti iii" j" vred,nbst -i pm-*tlg_?9_O*:gl,lj_":"p _?"1+S.l;"ri9kr"tr kruna.se ovai nov-ac Mittirc i Mankovii Oval novic su lviiilie r" Mankovii ISpq{e-?0-0*Ig!i:na*eu$i$-kih kruna.3e pos d'uge proce.d,ure ilsp;li""Ad iipasu ptativ"Si lkazn'u od 18,000.000,kruna osle uspeli da spasu lplativsi rkaznu 18,000.000 r;i6e6idij,ib^ kruna

r6l

se s,a puta \,4ratio u Berograd tek 29. jruna'4 I Copii je, kao i ostali optgZeni, o5tro osudio metod rn;r.rienja zatvoreni,ka. Opisao je kako su irzgledali Stejii i ostali to,kro,msaslu5anja i suodenja a narod'ito je na njega orstavirlo snaZan utrisak to Sto je policija pretudenog eakija mesecima dtLala zatviorenolg p,od stepeni5tem. ,I,stalkao je da se rnude,nje nrije vr5ilo sarno za vrelne saituSanl'a, vei su a,psarndZije kad god irn se prohtelo tbatinali zatvorenike i na taj nadin ih driali u stabeoj naipetostri i rstralur od tbatina, pa je verovao da su o toirne znali odgovorni, pa i rninirs'tar P,ribidevii'48 I ostali ,optUZe,niposlanici osvetlj,avali s;u ,p'rredsudom .metode reZima i iznosiili svoja iskustva sa apsandZijama, a rtlnalkaZeni S'tej'ii, e'aki i ostali bi,li 5u odigiedni dokaz da ,su govonili istinu. Ta,ko jre proces tekao a tuZilac nije ,nspevio d.a d,olkarZeteze iz optuZnice o utlozi KPJ u 'atentatu. Na p,rocesu je jredino dolkazano da je Stejii poku5ao da ubije prest'o,lonas'lednika, 6to optuZeni nije ni Poricao. Na kraju prelresa opturZeni su iskoristi,l,i svoje pravo i dali svoju zavrSnu red; C,opii i-e ovo i,stkoristdo sedamnaestog dana pretresa da bi ukazao na 'od neke neladrlosti i rko,ntradikto,rnqsti oiptuZnice, na rs'ilorn iiznuitene ,izj,ave pred jednog dela ,o,ptuZenih. Kao argumenat narvodri da su svi o'pt'r.rZeni qudo,m po'rekli i p,orvu,kli svoj'e izj'ave koje su'dali u isfirazi, j'er siu bili,rrnutortura, ostali ,deni, a du tn svi biv5i poslanici, nad kojirna nije sp,r'ovoclena ,sudu pni svojim ,iziavama datim na ,sasluSanjiirma.44 d na Copii se u vede,m,delu izjave osvrie na svoju,po,litidku'delatnost pre rrata i ,o,svetljava ,svojreude5,ie u revo,hlciji rr.rRusiji, ipostq je u jednom policij'kr4jiu, svoje skom iivestajg iziloZeno niz neistina o njegovoj, lid,Irosti. I na izlaganje zavr5ava nedima: ,Na zavrr5etku Zelim da naglasim da je sasvim indiferentna stvar tkakva ie biti presuda, ona (ne malo interesuje. Ma rkakva ona birla, ,ona nede rno,ii zaustaviti todak isto'rije. ReZim tr:aii nase glave, traZi tamnice, ikao sankciju za $'taie zlodine nad radnirn rnasarna. Arko vi donesete presudu koju on trabi, ja po,nav$am re'6,i dr'rxga Kovadeviia: rlV1iierno s iponosom i daSiu olbuii iobij,as-rke odorre, ,sa h,ladnoio'm i dasiu ,stajaiemo pred tanetima kapinalistid,ke pravde uivereni 'da L6e iz na5e krvi radni narod crpetii noive F '' snage. Bori,ti se i umreti za s,vete i uzvirsene ideale, ,to je nasa sveta rd,uZnosti rrni smo ila"to svegda ,spremni"J5 Sleder6eg darna zavr5nu red dali su Filip rFili,povid i jo5 nekoliko pos'lanika, a devetnaestog dana suclenja, 23. februara, izretdena j'e presiuda: Spasde ,stejii j,e osuilen na smlrt, I-aj'os Caki na 20 gordim.a nobije, ,na vire' -kazne . ,osudeni su Palinka5 i Nikolid. Svi komuntistidki poslanigi menske rxa procesu, ;utkljudujrudi Fiil'ipoviia, Copiia i Kovadwiia, k'aZnjeni su so po dve go.d,ine rob'ijle, ,o,stali 'osurmjrirdenipruSteni su kao nev,ini.ar Advokati su od.markrposle izricanja presude uloZili Lalbe taznim stldStejii, rknaskim instancama, alri su Zalbe bile odbijene. Jedino je Spas'o,j,e

rljevskirm txkazgglgd 6. jul,a-1922, o.s-l'qbodelsmrtlg;@1ne i o'suttren ?

29

grai.tu,robi3ei--i6ffim-5tov@iZili?zl.va
162

u sremskorni-

t_rovgd,koj tkaznioni.a? Ostali optuZeni podeljeni su u dve grup,e: Kovadevid, corpii, sa;laj i Palinkas prebadeni su na rzdrlava,nje kazne 'u p,qzarevac a ostali s'u bili zatvoreni iu Srem,skoj Mitrovioi.ag Do danas j,o5 nije pouzdano utv,rcleno u kojoj ,meri su Firlipovii, CopiC -o i K,ovadevii bili qpleteni u doga6lai,e ,oko ,atentati i kolirko su njegoryi,m pr'ipremama bili u4roznati drugi nu,kovodi'oci I(pJ. veiina aktera u-atentatu su mrr:tvi, jedini Zivi svedok dogaclaja, Nikola Kovadevii, o ovome iuti, jer smatra da jo5 nije do5lo vreme da ,se to obelodani. Ali, poznavaju1i -u -vrepo'litidlka shvatanja i delatnost Filiporviia, C,opiia i Kova6eviia ovo rne, sklo,ni s'rno da pover,u,jemo d,a su oni igrali znadajrn,ulogr.r u organizovarrju a;terltara, rmada za to neimamo nekih dvnstih .do'kaza. o atentaiirna rse dutalo u Partij,i. o tome se nije govorrilo ni u tajnim izve5tajirrna kojri su upr.r,iivani K,ominterni. Samo u jednom izvestajiu uopsteno ie govori o ude5itr dla,nova ,Partiie u ate,ntatima.ae
k

Tamnovanjre u pozarevadkoj kaznioni prolazilo je osudenim komunistima u brorr,b,irsa zatvorskim argani,ma, ditanju, p,otritidkorm tradizaorju i teorijskom usavrS.avanju. Postlednjih Sest ,meseci proveli su zajedno sa Filipom Filipovi,dem, koji je marta 1923. preba'len rz Sremske Mitrnovice u poZarevadki zatv'or. Kada s,u izdri,ali kaznu, Copii, Kovadevii i Filipovii zajedno su pu5teni na slobodu.J. sqpteqbra 1,923.i sva trojica su pos'etila,grob vase Peldliia na poZa,r'evadkom gro lju,^gdjb je do5to do sukorba sa porlicij,om. Dana, 5. septemrbra stigli su brodom u ,Beograd, gde su i,m radnistvo i Partija priredil,i svedani dodek. Ovom pri,likom do,Slo je do sukoba sa polioijom, k-rj. je copiia i Kovadeviia a odmah sprovela na zeljeznilku staniiu, gde se oku. pilo takotle m'nogo radnika. sukob je izbio i policij'a je pucala na rradnike, koje su l.rspeli da rasteraju tek kada je inte,rvenisala vojska.so Povratalk Filipoviia, copiia i Kovadeviiia na politidku scenu bio je znadajno pojadanje pr.ogonjenoj Partiji, ko.ju su vei tada podele raadirati frakcijske b'ortbe, pa je p,ojava ove trojice beskonrrpnomi:snih ri nepokolebivih rrevoh.lcionara bila odmah zapaiena. Njihov rrad j'e po izlagku- ,w zatvora budnirm okom prati,la policija, pa jre o nj,ihovoj delatnosti bio obaveStavan i ministar unut,rasnjih dela, ,koji je u nj,ima vide,o veliku opasnost po retZim.5l Dolaskom u Zagreb, Vladimir Copi6 je nastavio sa rr:adomu Partiji i poOb,lasni selcr,etar Nezavj,sne radnidke pantije Jugos,lavije.

.stao

BELESKE , ..t Pr.Hrabak, Dol-az?\ organizovanih povratnika iz Sovjetske Rusije u Jugoqtlvij^u--tal!-1919.-god. Zbornik radova Historrijskog instituta Slavonije. 4/1966, 24E-255;.V. Kovaiev,-S-aradnja izmedu jugoslovenske i maclarske korirunistidk6 orggnizacije krajem -1918.i podetkom_1919.god. Naudni skup roktobarska revolucija i narodi Jugoslavije<,Kotor 1967, 3-5. 2 Arhiv.CKSKJ,.(ACKSKJ), Mc-II-lb 28.. N.. Kovaieviq Neki podaci o pripremnom radu za sazivanje Kongresa ujedinjenja 1919.

163

3 S. Cvetko,rii, Napredni omladinski pokret u Jugoslaviji 1919-1928. godine, Beograd 1966. 33-34. a Arhiv Hrvatske. Predsiedni5tvo Zemaliske vlade, 1370/1920.DijamantStainova afera. Saslusanje V. C<ipiia. Zagrcb, 29. avgusta 1919. (Dalje: AH, PrZV 1370/1920, Dijamant5tajnova afera.) 5 V. Kovadev, Ideolo5ke i politridke borbe g raclnidkom porkretu Hrvatske i god. IL deo. Istoriia radniikog pokreta, 4/1967. 145-154. Slavonije l9l7-l9t'9. 6 B. Hrabalc, Dolazak organizovanlh, 256, 267. 7 J. N. SEerbakov, Novi dokurnenat o ude5du jugoslavenskih internacionapoI,ista pgvratnika iz Sovjbtske Rusi.ie u borbi revolucionarnih _snaga ^radnidk^o-g l:reta'Jrrgoslavije za stvaranje KPJ, Prilozi za istoriju sociializma,9/1974,338' 8 N. Grulortii, Jugoslovenska komunistidka grupa oPelagiio, revolucionarna Zbornik za druitvene nauke Matice srpske,22/1959, 126. e ACK SKJ, N. Kovaievii, Neki podaci, 82. LoJ. Vidmar. Prilozi gradnji za historiju radnidkog pokrota i KPJ 1919' god, Arhivski vjesnik, II/1959, 88-89. 11 O ovome vidi detaljnije: V. Kovaiev, Ideoloske ti politidke, lI, 168-177. 12 S. Cvetkorrii, Napredni omladinski, 51-52. 13AH, PrZV, 1370-1920, Dijamant5tajnova afera. 14ACK SKJ. Proces Spasoja istejiia i dr. Referat vgj4og islednika iz Za^afeti. greba o Dijamant5tajnovoj Zagieb, 24. decembra 1919. (Dalje: Proces S. Stejiia i dr.) 15 S. Cvetkoulq Na,predni omladinski, 68-69. Radnitke no'rine, Beograd, 9' M920, Vesti ri telegrami. 16 T. Milenkovii, godine, Beograd Radnidki pokret u Vojvodini l9l8-t920. 1968, 192-193. 17 S. Cvetkouii, Napredn,i omladinski, 109-111. ls O ovorn nj,ihovorm radu baca malo svetlosti .izjava Evgenija .Iliia pred policijskim organin:ra. On je naveo_,!3ro najagilnije agitatot-e.metlu voJnlclma.h'1Jovanoviia i Vukomarroviia. iipovi"Ca. CopiSa i rukovodioce SKOJ-a Mlr[ovii:a, Beograd, Ministarstvo unutrra5njih dela. fasc. Arfiiu ]"e"stavije, i6-;;-.fr"-riai; 22.) (Dalie: AJ, MUD.) 1e colpii ie pismom od 8. jula 1920. obavestiio Iliju Milkiia u Moskvi o Miji ^'-"""i"-*.Jf"'u.*ti Radoseviiu. (vidi: ACKSKJ, KI Q20/l2a). . upirtio nfptUi ^i-4,lgiia-u'i pornenuta pisma-q kojima se-tra2e biro-ili

i;d;tri"i"^o[t.uuritoj-ievoluciji,

poauoiT"i!"dJs!"ric""^iJr-2,

20ACI(SKJ. Proces S. Stejiia i dr. Zapisnik sa Vtrkovarskog kongresa koji su voclili predstavnici policije G. Popovii i D. Male5evii' 2r M. Sobolevski, Vladi,mir Copii (1891-1939),Rijeka 1976,20' 22ACKSKJ, Kl 1920/12a. Pisma F. Filipoviia ri V. Copiia, I. Milkiiu, Beograd,7. i 8. jula 1920. 23O hitnosti zadatka na stvaranju ilegalnih orrganizaoijaobavestili su Milkiia, Filipovii, Jovanovii i Slefanovii i2 Sofije, ju1a.1920.U izve.Staju .se.o_olv,9T^e kaZe: ,(. . .) Mi stojimo danas pred joS. jed1iry problemom.,.l(oJI ne .lrpl ooflq?pro$irenje i reorganizaciJu llegaln.rh organrza' nie: to ie borba za usavr5avanje, .iiu. Ou6-pitanje je sada u stadljuinu, u kbme se nalazimo mi i nasa borba sa 'delatnost na5e Partije. je bukvalno nernoUiiii"urti"itt .eht iij"m. (. . .) Legllna -pitu"lJ e"8i i-fodalno zabrinjdna, pa"sve ovo ne dozvoljava-da-ni 2a trreru'rtakne odiriaZne i sistematicne ilegalne organ'izacijeu.(Prevod foi-iiania 6ti;; Izvestaj Filipoviia, JovanovicaI sterasa ruskc-rs ieiika). (ACKSKJ, Kl 1920/12a. noviia, wiitkleu u Moskvu, Sofija, 24. i'ala 1920.) 2aM. Sobolevski, Vladirntir Copii, 20-22. 25Na kornmnistidkoi listi u Modru5ko-rijedkoj Zupaniji, por,ed copiia, bili su kandidovani: D. fuiaiia, I. Mainarii, J. Loirdarir3,P.-Kuharf P. Kocijan, dr.Z. Svrliuea. V. Fabiiandiil U. Jovanovii i L. Grin. Komunisti su ovom prilikom dobili 4.q74glasa, ispred ir;itr su brili dcmokrati sa 9.958i HRSS sa 7.831glasom, pa 164

(189-309). (4(,--:109.)MF 16135 i MF 16/34.

is?q.(vi?ri:-395SKJ", _Jugosroveni

su demokrati i HRSS dobili po_tri a_komunisti i pravasi po jedan mandat. (Statistriiki..pregled iz,lr^ora narodhih_-poslanika za Ustavotvoriu "stupsitnu kr.'SHS, izvrSenih na dan 28. novembra 1920,Beograd 1921.) AC-K KPJ, KG l92l/2. Izvje5taj I. Milkiia IK Kominterne. Moskva, 12. ianuara 1921. 27 Stenografskebeleske ustavotvorne skupitine kraljevine sHS, I Boograd, 1921.rx,redoina sednica od 31. januara i x ieaoil; i"d;'id';d r. rrjuiuara-'ioil l.jc: Stcnografskebele5ke.) 28Isto. XIV redovna sednica od 14. apnila. 2sIsto. XVI redovna sednica od 16. aprila. A.CKq4J, KI 19.23/29.. Zapisnik JI paruijske konferencije KpJ u Bedu, 9--12' maja 1923.Diskusije JoZefa'Hermara, ivijii"i-b"i; E;6;#a, Jakovi zorge', Balikasa.lt.N?. kraju svoga. izlagania copii je zakljudio: ,Te izmene moze udiniti samo il..ledrnosam radni narod varosi i sela i to onda, kada u otvorenom sukobu sa.brrrzoazrjom slomi otpor burrZoazije pobedi nju i niene sluge,i kada oreani_ i znJe.svoJaparat,.svoju s-ov.ietsku, republiku.. (StenograFske beleSke.XXVIIi re_ dovni sastanak od 11. i 12. maja 192i.) 32S. Cvetkovli, Napredni omladinslrti, 123. tt U svojim secanjima udesnici ovog sastanka Franio Drobni i Savo Male_ ., " sevlc navode da su njih dvojica dobili zadatak da dtinamitom dienu u vazduh qovosadski most u mo:mentu kada Aleksandar Karjdo"a;;ia-b;il" -'n;;b;; Eoi;zi6 ;"N""i

sIeiettiia.\ 3aS. Cvetkouii, Napredni o,mladinskri . l2g-131. 35Stenografske beleske, LXVI redovni sastainakocr l. jula r92r. 36M. Pijade, Izabrani spisi, I, Beograd 1964,2gg. Vidovdanski ale.nta.tpred.sgdom. (Izvestaj sa procesa po stenografskim -Vi: bcleskama).Izdanie stob od nd, Eei[ia.i-1'9r2:-b.;i'iu"* irdi"sa. iohje: dovdanski atentat:) "3t,

ga_d. Mc-rr-lb/le, seCairjF. J .(AcKSKr,

i-r,ic:lr_ru7i{" s;a;J; s.' ^r;

ACKSKJ, Proceg, Stejiia i dr. kut. Ir Akt-10t1.- -'---'* inostranih dela, Ministarstva .s. istraZnomsudiji N. Vujiiu, Beograd, tS. aeCembra 3eIsto. Proces S..Stejiia i dr. kut. II Akt Ministarstva inostranih dela, is. "Beograd, 15. decembra tgZt. U ivo.iim uspomenama !13Zng1..lgdjji N. Vuiiiu, je rltlq_ryI-ll4ic navee da je bilo redi o 10.000funti sterlrinea i oko 10.000dolara. (ACKSKJ. Ilija Milkii, Mbje udesie u osnivaniu t<omuni5tiet<Jl"t"-r"uiio;;i; ; preko nje ri u osnivanju Komunistidke partije'Jqgoslavije, Beograd 1959. 64.) 40ACKSKJ. Proces.tS.Steiiia. i dr. al Isto. V. Copiia, izjava dr Mila Budaka. su svakog ko ie doveden sa ulice kao rinkvizici.ji-nisuhi5ta znali. G. Svetozar

,ttl,'J:"t'*:+"1-'"3"9i?:5tXJti"di,f
dine.usruge repnijat:ljim, ,,i1"l'iH'iiltiftqt,i,Ili;"TJ'"';"0&r':: ??l?:: 1-?,;.1? tvorima.u Up-ravi Beograda jasno je da je ovo^batinjanje sisiem. Neprijatelji
-spredavali zemlje i-naroda su o'ni ko.ii te batine nisu a ire "oni koj'i se prbtii' nSih bore.,c (vidovdanski atentat. Treii dan pretresa, 27. ja,iiaii."- Sistiisinle--'v. Copiia.) at Isto. Sedamnaesti dan sutlenja, Zavrina red V. Copiia, 240--245. a5Isto. .46ACKSKJ, Proces S._stejiia i dr. kut. r presuda prvostepenogsuda za grad Beograd. 23. februara 1922. a?Isto. kut. II Zalbe advokata i ukaz o pomilovanju Stejiia. a8Isto. kut. II Akt Mirrristarstvapravde, prvostepenom sudu za grad, Beograd. 11, jula 1922. aeO atentatima je javljeno Kominterni sledeie: >Pod uticaiem belos terora. mrnogidrugovi, od kojih"se"da,nas nerci niiLe-u-t<iit"-ma"Ji"e'il""ii'ri"k'o";li;;

165

tosa su bila dva ileealni rad sa radom konspirativnim, teroristidkim. Posledice sit'aciil u datom mo' koja su i"t.d;;;"'";-t;a"ei-!4u,+".-6-illiiiiie["i ateintata, diii i Fub- zadnji posledica toga -1122/42, mentu i oni su ,"*o*Jut'i';iittiJ'S^i-^i-=o5.-i"it Izve5taj delegacije KPJ je zakon proti" k;fiilil;;.:. iACilSKl, Kf bio Komirnterni.) sop. bamianovii, Filip Filipovii, (Fragmenti za biografiju). Godi5njak graBeograda, VIll959, 62-65. da

bra 1923.\

t66

Dr Slavoljub Cvetkovii SAVEZ KOMUNISTIEKE OMLADINE JUGOSLAVIJE I VLADIMIR COPIC
Kod jugoslovenske Skolske i studentske omladine koja se u toku prvog svetskog rata Skolovala u inostranstvu javila se ideja o stvaranju samostalne socijalistidke omladinske organizacije. Pod uticajem ideja oktobarske revolucije i ideoloskog previranja u redovima socijaldemokratskih partija Druge interrracionale, grupa jugoslovenskih studenata socijalista u Parizu odludila je da osnuje samostalnu socijalistidku omladinsku organizaciju. Tako su zapodeli napori za stvaranje jugoslovenske socijalistidke omladinske orgariiz.acije u inostranstvu. Pre povratka u zemlju predstavnici jugoslovenskih socijalistidkih omladinskih grupa u Francuskoj odrZali su 26. aprila 1919. godine konferenciju u Parizu ua kojoj su prihvatili principe revolucionarne borbe proletarijata i pozdravili stvaranje'Ireie komunistidke internacionale.r Pobeda socijalistidke revolucije u Rusiji, raspad Austro-Ugarske drZave, kraj prvog svetskog rata i stvaranje zajednidke driave na5ih naroda bili su i prelomni istorijski dogadaj koji su u redove naciorralistidke jugoslovenske omladine unosili nove ideje, formirali nova shvatanja i otvarali nove perspektive revolucionarne borbe. Istaknuti predstavnici nacionalno-revolucioname jugoslovenske omladine August Cesarec, Simo Milju5, Kamilo Hor.vatin, Rudolf Hercigonja, Lovro Klern'endid, Vladistrav Fabijandid, Vladislav B,irlbiija, Pavl,e Bastajii i dnugi, koji su od zajednidke drZave odekivali re5avanje nacionalnih, ekonornskih i politidkih pitanja, sve vi5e su se vezivali za revolucionarni radnidki pokret koji je predstavljao jedinu moguiu snagu Zeljene socijalne revolucije u zajednidkoj drZavi jugoslovenskih naroda. Politidki uticaj jugoslovenskih komunista, udesnika oktobarske revolucije i povratnika iz Rusije, doprinosio je revolucionisanju radnidkih partija i brZem okupljanju socijaldemokratske levice koja se aprila 1919. godine ujedinila u jedinstvenu Socijalistidku radnidku partiju Jugoslavije (komuuista). Posle rascepa u Socijaldemokratskoj stranci za Hrvatsku i Slavoniju, januara 1919. godine, i stvaranja Akcionog odbora levice, nekoliko studenata - dlanova Socijaldemokratske stranke, pristupilo je organizovanju Kluba na Zagrebadkom sveudili5tu.

167

Prema seianju Nikole Kovadeviia, Vladimir copii i on, na osnovu instrukcija dobijenih u Moskvi, uspeli su decembra 1918. da se poveLu u Zagrebu sa nizom levih socijaldemokrata preko kojih su do5li u vezs i sa intelektualcima levidarima: Franjom Lju5tinom, Simom Milju5em, Miroslavom KrleZom ;i Augustom Cesarcem.s Nesumnjivo da je tada Vladimir Copii os,tvarirovezu sa,Simom Miljru5em, pripadniko'm >Mlade Bo,snentko.ji je 4. ma,ja 1918. pristupio Socijaldemokratskoj stranci Hrvatske i Slavonije. P,ndko Sirme Milju5a, ikoji je imao rukovodedu rul'ogu u o,rganizovanju kluba na sveudili5tu, Vladimir Copii je ostvarivao i uticaj na grupu studenata socijalista, dija je akcija dovela do sastanka od 12. februara 1.919.godine na kome je osnovano UdruZenje akademske socijalistidke omladine na Sveudili5tu u Zagrebu. Na sastankt je izabrana i uprava udruZenja u koju su u5li: predsednik Simo Milju5, potpredsednik Branko Haberle, sekretar Bra'nko Dra5kovii (Bo,Zirdar Zulechner) ,i o'dbo'rnic,i Vladimir Dundovii, Ernest PoZgaj i Ognjen Prica.s elanovi udruZenja akademske socijalistidke omladine prisustvovali su sastancima i predavanjirna u Sekciji socijalista intelektualaca Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije, a organizovali su i odrZavali predavanja na Sveudili5tu. Osim toga pojedini dlanovi udruZenja bili su ukljudeni u agitaciju koju je za Kongres ujedinjenja vodio akcioni odbor levice. Tako je dlan r.ldruZenjra Vatrosrl'av-Slavko Cihlar 13. april,a t91.9. godirne odtrtao agitacioni zbor u tada od Italijana okupiranom Su5aku.r O aktivnosti Vladirnira Copiia u UdruZenju akademske socijalistidke omladine na Zagrebadkom sveudili5tu vi5e od svega govori dinjenica da je on, pored Sime Milju5a, Vatroslava-Slavka Cihlara, Ize Ilijii i Augusta Cesarca, ispred UdruZenja bio u delegaciji Zagrebadke podruZnice Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije koja je 18. aprila 1919. godine doputovala u Beograd na Kongres ujedinjenja.5 Tako su dlanovi UdruZenja akademske socijalistidke omladine imali priliku da u Beogradu prisustvuju sastanku studenata socijalista iz raznih krajeva Jugoslavije. Na sastanku je odludeno da socijaldernokratski studentski klubovi promene naziv u Klub studenata komunista, da se dlanovi klubova zalol,e za plidobijanje novih dlanova, da se klubovi pobrinu za revolucionarno komunistidko vaspitavanje svojih dlanova i da se delatnost klubova proSiri i na Skolsku omladinu. Na sastanku je takode odludeno da se ne zanemari delatnost u radnidkim, partijskim i sindikalnim organizacijama.o Napori studenata da pokrenu rad na stvaranju samostalne komunistidke omladinske organizacije ostali su neshvaieni na Kongresu ujedinjenja, koji je u odnosu na pitanja omladine ostao na starim socijaldemokratskim principima.T Po zavr5enom Kongresu ujedinjenja, Vladimir Copii je kao tehnidki sekretar Socijalistidke radnidke partije Jugoslavije (komunista) ostao u Beogradu, a ostali dlanovi UdruZenja akademske socijalisticke omladine vratili sLr se u Zagreb. U duhu beogradskih zakljudaka UdruZenje akademske socijalistidke omladine udvrstilo je veze sa Centralnim tlackim vijeiem u Zagrebu'8 Po5to je maja 1919. godine svedani broj Iskre, organa Centralnog dadkog vijeia, bio posveien medunarodnom prazniku rada, policiji je bilo jasno da je Centralno dadkb vijeie politidka organizacija srednjo5kolske omladine.e 168

Posle zabrane rada srednjoSkolske organizacije, veliki broj svr5enih udenika zagrebadkih srednjih Skola pristupio je tokom leta 1919. godine UdruZenju akademske socijalistidke omladine. Omladinci se nisu mirili sa zabranorn izlaLenja Iskre i mesto nje u junu 1919. godine pokrenuli su Almanah jugoslovenskih dalca. Kako se u toku priprema za izdavanje almanaha ispostavilo da veiina omladinaca i.eli da 1o bude disto socijalistidki almanah, odludeno je da list bude ureden u socijralistidkorm duhu ,i ,da promeni nas,lov u Almana.h socijalistiike d.adke oml.adine.ro Ukljudivanje biv5ih srednjoikolaca u rad, UdruZenje akademske socijalistidke omladine do:oilo je oduSevljene mlade dlanove koji su svojim drZanjem ojadali korrurnistidki trticaj u udruZenju. Deo starijih dlanova UdruZenja sve vi5e se vezivao za novoformiranu Sekciju intelektualaca Socijalistidke radnidke partije Jugoslavije (komunista) u kojoj su na diskusijama i predavanjima iscrpljivali svoju politidku aktivnost. Posle stvaranja SRPJ(k) u t'adu UdruZenja akadernske socijalistidke ornladine oseialo se odsustvo Vladimira Copiia, idejnog voile komunistidke struje. Pravi udarac UdruZenje je pretrpelo kada je 15. jula 1919. godine vojna policija u Zagrebu uhapsila i Simu Milju5a ,radi propagande u vezi sa Alfredom Dijarnant5tajnorn, Vladimirom Copiiem i Nikolom Pupavcemo.lt Ovi dogatlaji zao5trili su sukob Ltnutar UdruZenja i avgusta 1919. godine komunisti su se konadno razi5li sa pristalicama socijaldemokratske ideologije i u duhu beogradskih zakljudaka osnovali su Klub studenata komunista. Hap5enje Vladimira Copiia i Sime Milju5a izazvalo je uznemirenje i proteste medu dadkorn i studentskom omladinom. Na I shodu delegatov jugoslovenskcga srednjo5kolskega slobodomislenega dija5tva, odrZanog u Celju od 31. avgusta do 3. septembra 1919. godine, Nikola I{ecimovii je hapicnje studenata Vladimira Copiia i Sime Milju5a navco kao prirner guSenja slobode, zavr5iv5.i svoj govor redima: >Dokle se ne odstrani kapitalistidna osnovka druZbe, toliko dasa ne bo narodnega edinstva. Nepotrebujemo va5ega soZalja proletarijatu. NaSe delo je oslobojenje proletarijata in inteligencija je uovi proletarijat<.12 Kao tehnidki sekretar Centralnog partijskog veia SRPJ(k) Vladimir Cotpiri je razvip Zivu politid,ku alktivnost. Upisav5,i s,e na Univerrzitet u Beogradu, Vladimir Copii je dosta vremena provodio u dru5tvu beogradskih studenata komunista. Njegovo druZenje sa beogradskim studentima prekinula je policija hap5enjem 27. rnaja 1919.i proterivanjem u Senj. Hap5enje i proterivanje Vladimira Copiia uznemirilo je beogradske sludente, a kada su vojne vlasti 21. juna 1919. izvestile da je sa po 2E dana lkaznjrerxa'gnupa st,uden;ata zato Sto nije pozdravi,la jedn'og gardijskog za)iv,otra porudnika, izbio je pravi revolt na Univerzitetu. Odmah je odludeno da se orgauizuju demonstracije i 23. juna svrstani u povorci studenti su do5li pred Ministarstvo prosvete i PredsedniStvo vlade. Po5to je Ministar prosvete smatrao da je studentski zahev za pu5tanjem na slobodu pohap5enih studenata qprarrdan, povorka je krenula prema Ministarstrru vojske zahtevajudi da se studenti odmah puste na slobodu. Ministar vojske je studente nazvao ruljom i pozvao je u pom,oi vojsku i iandarmeriju koja je otvorila vatru iznad glava studenata. Kada je do5lo do

169

pucnjave, studenti su zapevali himnu i nastavili jo5 Ze5ie da demonstriraju. Demonstracije su zavr5ene protestnim zborom pred zgradom Univerziteta. Na zbor.u j,e protestvovano zbog pr,oterivanja iz Beograda Vl,adinni,na Copi6a, studenta filozofije, i hap5enja petorice studenata. Zbor je usvojio i sledeiu rezoluciju: ,studentkinje Beograds,kog univerzite:ta sa gnusanjem pro"1. Studenti i testvuju pro,tiv nas,il,nidkog i nezalnoni,tog d,rZanja voj,ske i policijske vtrasti i pozivaju drugove sa bratskog Zagrebadkog univerziteta da nas pomognu u za5titi na5ih prava. 2. U tom smislu mi smo dvrsto re5ili da istrajemo u svojoj borbi sve dotle dok ne dobijerno sigurne garantije da ie se na5a akademska prava ubuduie po5tovati i da iemo za pomenute nezakonite postupke dobiti potpuno zadovoljenje. U sludaju da ih ne dobijemo, ponoviiemo demonstracije i napustiierno rad na Univerzitetu..u

,

Posle demonstracija, Komanda mesta u Beogradu je poverljivim aktom od 23. juna 1919. godine obavestila Univerzitet da su pohap5eni studenti pttsteni na slobodu.ta To je zadovoljilo beogradske studente i oni su sutradan do5li na predavanja. Akcije studenata komunista bile su usmerene na stvaranje komunistidke omladinske organizacije u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Napore studenata komunista za osnivanje samostalne konunistidke organizacije podrZavali su pojedini dlanovi Centralnog partijskog veia SRPJ(k), a narodito pripadnici ilegalne komunistidke organizacije je kao "Pelagii<, koja grupa u5la u SRPJ(k), ali u okviru nje reorganizovana na ilegalnoj osnovi po sistemu dobro naoruianih trojki.tr Delatnost ilegalnih grupa komunista u okviru SRPJ(k) jo5 uvek su predmet izulavanja, ali se vei na osnovu poznatih dinjenica moZe pretpostaviti da je Vladimir Copii, kao jedan od organizatora ilegalnih organizacija delovao i metlu studentskom komunistidkom omladinom, koja je bila inicijator i organizator Osnivadke konferencije Saveza komunistidke omladine Jugoslavije, 10. oktobra 1919. godine. Nakon osnivanja SKOJ-a, Privremeni centralni odbor odmah je pristupio formiranju rnesnih udruZenja. Yec 26. oktobra 1919. godine Mesno udruZenje SKOJ-a u Zagrebu odrZalo je svoj prvi sastanak. Odlukom konferencije, Klub studenata komunista Zagrebadkog sveudili5ta nastavio je delatnost kao sekoija udruZenja SKOJ-a. Prvi javni zbor sekcija studenata odrLala je 16. novembra 1919. godine. Na kraju zbora sekcija studenata zagrebalkog udruZenja SKOJ-a uputila je protest zbog hap5enja dlana Centralnog odbora SKOJ.a I-.ovrreK'lemendida i zahtev da rse ranijre ,uhap5eni tkomuni,st S,imo MiljttS, Vladimir Copii, Nikola Pupavac i drugi puste na slobodu.to Kada su uhap5eni komurristi u Zagrebu 4. decernbra 1919. godine stupili u Strajk gladu, Centralni odbor SKOJ-a upoznao je o torne javnost putem letka pod naslovom >Proletarijatu Jugoslavije". Glas o Strajku brzo se proneo medu skojevcima i radnidkom omladinom u Zagrebu, tako da se sastanak mesnog udruZenja SKOJ-a od 7. decembra 1919.godine pretvorio u veliki protestni zbor za osloboclenje uhap5enih komunista.lz ,decembra 1919. godine bi.li ,su puSteni Lovro ,Klemendird i ndki Kraj,E611 drugi komunisti Sto je ohrabrilo komunistidku omladinu na ltove akcije. Pro170

(nasprave zakazane za 23. fe,b,ntrar 1920. godine, tiv odgailanja javne ,su,drske mesno udruZenje SKoJ-a sa svojom sekcijom studenata komunista organizovalo je javnu narodnu skupStinu 29. februara 7920. godine. Skup5tina je najavljena letkom u kome se pored ostalog kaZe: >Svi vi, koji imate dovedanskog oseiaja u sebi - doclite da dujete za5to je g. ex ministar Fribiievii slao na5e drugove u tamnice, za5to on vei godinu dana drLi u zatvoru na5e drugove Simu l,Iilju5a, braiu Copii i druge, koje je hteo udiniti 'neSkodljivim' sluZeci se najsramnijim sredstvom agent provokatorstva.. ..,tt U ime mesnog udruZenja SKOJ-a sktrp5tinu je otvorio Ante Ramljak i uz priisus,tvo oko 6.000 gradana dao j,e red Ka,rnirlu lHorvatinu, preds,tavniku sRPJ(k). Na predlog Ante Ramljaka skupstina je na kraju usvojila rezoluciju u kojoj se istide: uOgordeni radi ponovnog odlaganjazakazane rasprave protiv naiih uhapSenih drugova, Sime Milju5a, braie Copii, Pupavca i ostalih, koje je trebalo biti 23. o. mj. okupila se je danas komunistidka omladina u zajednici sa proletarijalorn grada Zagreba i Klubom studenata Zagreba!kog univerziteta na ovom velikom protestnom zboru, da dade odu5ka svom ogordenju nad barbarskim i sredujovekovnim postupanjem protiv uhap5enih drugova i podigne jo5 jednom svoj odludni glas za njihovo osloboctenje<.te Posle zavr5ene skup5tine formirala se kolona demonstranata kojoj su se stalno prikljudivale nove gru,pe tako da se na Markovom trgu na5lo oko 10.000ljudi. Sa trga se uputila delegacija od Sest omladinaca banu i predala mu memorandum sa zahtevom komunisticke omladine u pogledu uhapSenih drugova. Ban je saslu5ao delegaciju i obeiao je da ie se postupiti strogo po zakonu, s tim da ie oni za koje ne postoje uslovi za sudski postupak biti odmah pu5teni na slobodu.zo Akcij,u za o,srlobadanje Vl,adimirra dopiia, Si,me MiIjuSa i drugih uhap5enih komunista nastavilo je Mesno udruZenje SKOJ-a u Zagrebu sa nesmanjenim poletom. Sta vi5e, u akciju je organizovano u5lo i rukovodstvo SRPJ(k) u Zagrebu. Kada je 4. manta 1920. godine, zagrebadka protricija zabranirla predavanje Miroslava KrleZe >O veleizdaji drugova Sime Milju5a i Vladimira Copiian, na predizbornom mitingu SRPJ(k) Mijo Rado5evii je energidno zahtevao pu5tanje uhap5enih studenata komunista. Isti zahtev uputio je Mijo Rado5evii 21. marta 1920. godine pred 40.000 ljudi na Jeladiievom trgu prili kom progla5enja pobede komunista na gradskim izborima u Zagrebu. Protiv zadri.avanja Sime Milju3a i Vladimira Copica u zatvoru zagrebadki studenti su 23. rnarta 1920. godine ,ponoivo, protestvovali pred bansrkim dvorim,azl Protestne akcije protiv hap5enja Vladimira Copiia i drugova nastavljene su u Beogradu. Kada je doslo do sukoba studenata stipendista sa prosvetnim vlastima, i kada je reklor predlozio studentima da prime minimalne iznose stipendija, pod uticajern studenata komunista odgovoreno je Strajkom. Sutradan, 31. marta 1920.godine na opstem zboru studenata posle govora sekretara Mesnog udruZenja sKoJ-a Miladina vukomanoviia, koji je osudio reZim zbog hapSenja Vladimira Copica, Selimira Jeftiia i Sime Milju5a, komunisti su povezali ekonomske sa politidkim zahtevima i zbor je dobio protestni karakter.

171

Protestna akcija studenata u Beogradu dovela je do opStenarodnog protestnog mitinga od 4. aprila 1920.godine. Miting je organizovao akcioni odbor studenata i u prisustvu oko 10.000claka, studenata i gradana, na Kalemegdanu je govorio predstavnik zagrebadkih studenata o demonstracijana u Zagrebu povodom zadrLavanja u zatvoru Vladimira Copiia, Sirne Milju5a i drugih. Pored niza govornika koji su napadali relim, Miladin Vukomanovii je govorio o nesposobnosLi bulZoazije da upravlja zemljom. Student Vasa Cubrilovi6, ui:esnik atentata na Ferdinanda, govorio je protiv Protiieve vlade koja je prevari,la narod obeianjiima ,da i,e rmu dati sl,ob,odu i zernlju. Cvetko Po'povi,i, takocle udesnik u atentatu, Stjepan Dadi6 \zZagr'eba i,Go:j,ko B'anovii iz Beograda osudivali su u svojim govorima reZim zbog reakcionarnosti. Rezolucija usvojena na mitingu zahtevala je da se samozvano Narodno pnedstavniStvo rastruri, da se raspiiu ,izbori za Ulstavotvornu ,skupStimr i na kraju u Rezoluciji se zahtevalo da se svi politidki knivci koji su uhap5eni zbog ,uverenja odmah ,pu,ste il,i, ako ,i'maju stvarnih krivica, svojih ;sl,orbod,ouimnirh javno sudi.22 da i,m se Bosle zavr5enog miti,nga udesnike je na Terazijama sadeikala policij,a, koja im je zapredila prolaz. DoSlo je do sukoba sa policijorn i prolivena je l<rv desetak omladinaca. Sukob na Terazijarna uzbudio je ditav Beograd i vei u torku dana do$lo je ,u raznitm del,ovi,ma grad,a do vi5e spo,ntanih pnotestn'ih rnitinga. Isto vede SRPJ(k) je organizovala u Radnidkorn domu protestni miting >na kome je proletarijat dao izraza svome gnu5anju prema varvarstvu radikalsl<e policije, izrazio svoju punu solidarnost sa revolucionarnom omladinom i svoju gotovost da ie sva sredstva svoje moine snage zaloLiti u borbi protiv nesnosne reakcije(.23 Dogadaji u B,eogradu 'izazval'i su veliki publicitet u radrnidkoj i gratlanskoj Stampi. Saznanje o borbi studenata i brutalnosti reZima posebno je uzbuelivalo dlanove SKOJ-a. Istorijska dokurnentacija ne pruZa moguinost da se u celini sagleda rezultat akcije solidarnosti sa uhap5enim studentima komunistima Vladimirom Copiiem, Simom Milju5em i drugima, ali iznete dinjenice ukazuju da je Centralna uprava SKOJ-a uspela da akciji dA masovni karakter. Protestne akcije kornunistidke onladine, uspeh komunista na op5tinskim izborima u Hrvatskoj i sve o5trija osuda re'zima od strane gradana, doprineli su da je podetkom aprila pred vojnim sudorn u Zagrebu zapodeo proces protiv uhap5enih komunista. U toku procesa, reZimu nije po$lo za rukom da pred narodom prikaZe uhapSene kornuniste kao izdajnike zemlje.zt Kao tehnidki sekretar SRPJ(k) Vladimir Copii je verovatno bio upoznat i sa namerama studenata kornunista da osnivaju klubove u inostranstvu. I.ldesnici dogadaja secaju se da je uz konsultovanje Sime Markoviia, Vladimira Copiia i Pavla Pavloviia grupa jugoslovenskih studenata komunista, krajem 1919. godine, osnovala u Bedu Klub studenata socijalista iz Jugoslavije. Sa namerom da se klub osnuje, bio je upoznat i sekretar Komunistidke partije Austrije Koridoner (Koritschoner), koji je insistirao da klub u svome nazivu nema red >komunistidki<, da ga ne bi zabranila policija.ss Delatnost SKOJ-a kao samostalne komunistidke organizacije nailazila je na nerazumevanje u SRPJ(k) narodito u vreme priprema za Vukovarski kongres partije, kada je otpodela otvorena idejna borba sa centristima. Oseiajuii otporc prema SKOJ-u, pojedini rukovodioci Partije - Filip Filipovii, Vladimir Copii, Nikola Kovadevii i drugi - uspostavili su neposredni i svakodnevni kontakt sa dlanovima Centraluog odbora SKOJ-a. Sastanci Mesnog udruZenja 172

SKOJ-a u Eleogradu odrZavani su redovno u prostorijama Narodnog doma na Slaviji. U Narodnom domu odrZavani su i sastanci centralnog odbora sKoJ-a i savetovanja sa clanovirna partijskog rukovodstva.?c Statutarno ,neregulisanje odnosa ,Parti,je i SKOJ-a i posle Vukovarskog kr.rngresa,moglo je samo da pojada nepover-enje pojedinih rukovodilaca SKoJ-a prema Parl-iji. svakodnevni razgovori dlanova rukovodstva KPJ sa rukovocliocima sKoJ-a doprinosili su da se izgladi nepoverenje i uspostave odnosi saradnje. Na vukovarskom kongresu KPJ vladimir copii je ponovo izabran za tehnidkog sekretara i dlana Izvr5nog odbora KPJ. Polozaj sekretara, drugirrske veze i politidki uticaj na rukovodioce SKoJ-a, vladimir copii je nesumnjivo koristio za uskladivanje odnosa izmeilu rukovodstva Partije i SKOJ-a. Politidka neizgraclenost omladinskih kadrova uticala je da su rukovodstva SKoJ-a te5ko shvatala potrebu parlarnentarne borbe Partije u toku 1920. godine. Nagla5avanje neophodnosti udesia kornunista u parlamentarnoj borbi skojevci su izjednadavali sa oportunizmom centrista, koji je ohrabrivao buri,oaziju da nasrne na komunistidki pokret. Vladirnir copic je delio miSljenje sko.ievskog rukovodstva o potrebi primene revolucionarnih sredstava borbe, ali je za razliku od skojevaca bio svestan i neophodnosti parlarnentarne borbe Partije. Uodi izbora za Ustavotvornu skup5tinu, Vladimir copii se sav posvetio a.gitacionom radu, Sto rnu nije sm,etalo da uastoji da realizuje predlog o polrebi pripremanja KPJ za ilegalne uslove rada, koji kougres u Vukovaru nije usvojio. Zelja rukovodilaca SKoJ-a da u organizaciji irnaju samo svesne mlade borrce, proizlazlla je iz uverrer{a da ,s'vertsrka r,evoluoi,ja rnoze svakog dasa d,a izbije, i da je za njeno izbijanje dovoljno da svesna kornunistidka omladina, kao najrevolucionarniji deo radnidke klase, sarno zapodne akciju. ovo avang-ardistidko shvatanje skojevaca u situaciji posle "obznane) uticaie da deo skojevaca prihvati individualni teror kao jedino preostalo sredstvo borbe proletarijata protiv terora i reakcije. Prikupljena istorijska dokumentacija dozvoljava pretpostavku da su FiIip Fi'l,ipovii, vladirmir copii i Nikola I(ovadevi,i posle ,obznane< pripad.ali t-luom krugu rukovodilaca KPJ, koji su energidno radili na stvaranju ilegalnih organizacija komunista. Na poziv Nikole Kovadeviia, neposredno posle ,obznane< u Beogradu se sastala grupa studenata korrrunista. Na ilegalnom sastanku Nikola Kovadevii je upoznao studente sa novonastalom situacijom, ttpozorio ih je na rnoguinost hap5enja i uputio na nadin ilegalnog rada.21 Oslm u Beogradu, ilegalne komunistidke organizacije or-nladine stvarane su po_detkom 1921. godine u vojvodini, Hrvatskoj, Sloveniji, Bosni i Hercegor-ini. Pored ilegalnih organizacija komunista koje su stvirane na inicijatilu dela rukovodstva KPJ, posle >obznane. je doslo i do stvaranja ilegalnih gr.tpu k_omunistakoji su bili nezadovoljni drZanjem i politikom ruliovoditva lrirtije. Klub komunistidkih poslanika u Ustavotvornoj skupstini, diji je sekretar 6io Vladirnir Copii, posLao je posle 'Obznanen neka vrrsta rukbvbdstva KpJ. U p,rostori,jrama Kluba 9drtan je i prosireni plenum centralnog partij,skog veia, 1-6. aprila 1921.godine. Na plenumu je usvojen pravilnik to3l 1e pre-dvidao stvaranje komunistidkih ielija u drZavnim ustanovama, organizovanle komunistidkih grupa u sindikatima koji su van uticaja KpJ i, dopustena su izvesna odstupanja od principa zajednidke akcije partije i sindikala u cilju legalizovanja rada- sindikata.2s

t73

Pored ilegalnih organizacija SKOJ-a, koje su bile osnovane u skladu sa tni5ljenjem Vladimira copiia iznetim davno pre 'Obznane" i koje su na indirektan nadin bile odobrene na aprilskom i junskom plenumu Centralnog veia KPJ, do5lo je i do forrrr-iranja ilegalnih grupa komunista pristalica indi vidualnog terora.2o Pristalice individualnog terora nisu bile usamljene. Razodaranr neodludnim d,rZaLnjemnukovods,tva KPJ ,i ogorderni te,roirorn burkoazije, pojedini d[anovi SKOJ,a, pa i cetre organizacije, b,ili su rspremrni da primene terorristidka sredstva borbe. Komunisti, pristalice individualnog terora koji su stvarali organizacije u Beogradu, nastojali su da se poveZu sa ilegalnim grupama mladih komunista i da ih pridobiju za svoje ideje. Sklonost ka individualnom teroru bila je narodito izralena kod pojedinih omladinaca uZagrebu. Ni posle sukoba sa Centralnim rukovodstvon SKOJ-a, Rudolf Hercigonja nije ostao bez libnog uticaja na zagrebadke skojevce.ac JoS uvek je nerazja5njeno da li je Rudolf Hercigonja svesno ili nesvesno pogre5no tumadio nesuglasice u centralnom rukovodstvu KPJ. Poslanidki klub i partijski rukovodioci u Beograclu nisu bili jedinstveni u shvatanjima kako voditi borbu protiv oObznane<.Dok je grupa oko Sime Markoviia verovala da ie parlamentarnom intervencijom izdejstvovati povladenje oObznanen,deo rukovodilaca sa Tri5om Kacleroviiem na delu bio je za primenu revoluciouarnih sredstava borbe. To je znadilo da se deo rukovodilaca KPJ zalagao za protestni Strajk, demonstracije, organizaciju generalnog Strajka i zao5travanje klasne borbe do revolucije. Ali to nikako nije moglo da znadi da su kritidari politike Sime Markovirja bili za individualni teror, kako je Rudolf Hercigonja predstavio skojevcima u Zagrebu neslaganje u rukovodstvu KPJ. Rudolf Hercigonja je imao vezu sa pristalicama individualnog terora u Beogradu i moguie je da je te ljude identifikovao sa partijskim rukovodstvom. Nije iskljudeno da je i u samom Centralnom veiu KPJ bilo ljudi koji su se sagla5avali sa individualnim terorom, pomagali te akcije ili ih samo preiutno odobravali. Dogadaji oko atentata pokazali su da je takvih rukovodilaca Partije bilo u Zagrebu, ali se u uama poznatoj dokumentaciji partijsJrog porekla ime Vladirnira Copiia nigde ne dovodi ! vezu sa pristalicama individualnog terora.3l Posle atentata na prestolonaslednika Aleksandra, Upravnik grada Beograda Ljubi5a Lazarevii nastojao je da u toku noii, 29-30. juna 1920.godine, iznudi priznanje Spasoiu Stejiiu da je naredenje za atentat dobio od dlanova lzvr5nog odbora KPJ i komunrstidkih poslanika Filipa Filipoviia, Vladimira Ctopiia i Nikole Kovadevi6a.32 Iznuitrenja p,r'iznanja Spasojra Stejiia ,posilruZi'la su Ministarstvu pravde da u Skup5tini, preko Imunitetnog odbora, zatraii izrudenje komunistidkih prvaka. Tako je posle izveStaja Imunitetnog odbora Skup5tina usvojila zahtev gradskog suda, odnosno Ministarstva pravde, i istog clana Filip Filipovii, Vladimir copii i Nikola Kovadevii bili su uhap5eni. Na poznatom sudskom procesu uhap5enim rukovodiocima KPJ, presudom od 23. febr:uara 1922. goditte za atentat su osudeui Spasoje Stejic i Lajo5 Caki. Zbog opripremanja veleizdajnidkog preduzeiao kaZnjeni su sa dve godine zatvora Vladirnir Copii, Filip Filipovi(., Zivota Milojkov,ii, Vladirnir Milii, Drago Marijanovii, Lazar Stefanovii, Ivan eolovii, Nikola Kovadevii i Euro Salaj.as Hap5enje i tamnovanje Vladimrira Copiia prekinulo je za izvesno vreme n.iegove veze i saradnju sa SKOJ-em. Komunistidka omladina, meclutim, ni u 174

najteZirn usloiv,i,ma ilegalne borbe ni'je zaborravila svoje inioi5'atore i irdejne predvodnike. Kada su se posle izdrzane kazne u pozareiackorn zatvoru 5. septembra 1923. godine Vladimir copii, Filip Filipovii i Nitota Kovadevii vratili u Beograd, najbroj,niji na velidanstvenorm dodeku,koji iim j,e prir.edi,o beogradski proletarijat, bili su ourladinci. Posle izlaska sa robije, vladimir copii se opet nasao u situaciji da utide na rad skojevskog rukovodstva. Kao sekretar oblasnog sekretarijita KpJ u zagrebu i sekretar legalne Nezavisne radnidke partije, a takode i odgovorni urednik Borbe, vladimir copii je ostvarivao uspesnu saradnju sa ruk-ovodiocima sKoJ-a. ova saradnja osetila se vei u toliu pripreura ia rrr zemaljsku konterenciju KPJ, a dosla je do izraLaja i na sa'roj konferenciji. Tlgi-u zemaljska konferencija KpJ, januara 1924,osnovuu palnju posve.- . tila je dishusiji i rezoluciji o uacioualnom pitanju. rako se u rdzoluci3i^o nacionalnom pitanju govo-rilo samo o srpskoj, hrvatskoj i slovenadkoj naciji i nije uvidao nacionalni karakter borbe Makecionaca i crnogoraca, iezolucila -prvi je predstavljala zna(,ajan dokument zbog toga sto je to bio pokudaj KpJ da izgradi nacionalni progtam Partije. Treia konfeiencija udvrstiia je i uverenje o potrebi izgradivanja ilegalne kadrovske partije i istakla je zialaj organizacionog pitanja za dalji razvitak komunistidkog pokreta. rzgiadena prl"cipima demokratskog centralizma, kadrovska paitija je treballo, kombinujuii "l masovni legalni rad sa ilegalnim, da izraste u predvodnika naroda u borbi za nacionalno i socijalno oslobo(Ienje.sn Pozitivnim odlukama III zemaljske konferencije KpJ znatno je doprinelo odludno drzanje predstavnika sKoJ-a. Kada je u vrerne diskusije o iiveStajirna p-ostala odigledna tendencija partijske desnice da ouemoguii miran tok rada konferencije, predstavnik SKOJ-a dao je slecleiu izjavu: oSKoJ konstatuje da se Zelje Druge partijske konferencije o konsolid.aciji Partije nisu ispunile. sKoJ takode konstatuje da je krajnje vreme da se sa ovim prestane. Ornladina se neie vi{e zidrlavati rru plitonskim izjavama o sledivanju prilika u partiji na merodavnim forumima, vei ie povesti energidnu borbu da se ovakvo stanje likvidira. s5oJ, stojeii na principima Komunistidke internacionale, i zbog opste situacije u zemlji, trazi da NRP bude legalni organ KpJ i da KpJ bude voda celokupnog radnidkog pokreta. Ali, takocle, KpJ ne sme postati organ ove ili one koterije, vei ona rnora biti organizovana od prekiljenih boraca.<s5 Treia k<lnferencija KPJ u Beogradu izabrara je novo rukovodstvo partije g koje su pored ostalih usli: Tri5a Kaclerovii, Sima Miljus, vladimir copii, Laza S'tefarnovii, Jalkob Zorga i driugi. Nov,orm partijskom ru,korvod,styq ,i novoj liniji KPJ svoju punu podrsku pruZio je SKbJ i, izmeetu partije i SKoJ-a uspostavljena je dvrsta veza, tako da je SKoJ, sa svojom legalnom organizacijom Savezorn radnidke omladine Jugoslavije, poraagio nari.lu u sviri akci jama koje je ona lpreduzimala i vodi,Ia. Ne,surrnnj,i,vo je dobri saradnj,a i uzada j"_-lg razumevanje izmeelu partijskih kadrova i skojevskih rukovodilica protzlazilo i iz dinjenice da su se u rukovodstvu KPJ nalazili organizatori komu-uzivali nislidke omladine - Simo Miljus i Vladimir copii, koji su neogranideno poverenje skojevaca.

175

Zao5travanje idejnih sukoba u KPJ i novonastala politidka situacija posle 1924. godine, koja je dovela do reorganizacije pokreta, stvorili su novu klimu u odnosirna izmeelu Partije i SKOJ-a koja je pretila da i SKOJ uvude u frakcijske sukobe. Ovaj deo odnosa i veza Vladimira copiia sa komunistidkim ornladinskim pokretorn duboko zadire u proces idejne borbe u KPJ, l<oja zahteva dalja empirijska istraZivanja i uaudna obja5njenja.

BELESKE 1 Detaljno o torne vidri: S. Cvetkopii, Pr,ilqg pitanju osnivanja SKOJ-a, 1sloriia XX veka. VUl966. 2 ACKSKJ, memoarska graila - N. Kopadevii. 3 Narodna volia, 15. IIl. 19t9, 2-3; O tome vid.: V. RaiteviC, Stud-entski pokret na Zagrebadkom sveudili5tu izmealu dva svetska rata 1918-1941, ZaErSb i959, 30. Uporedi, S. Cvetkovid Napredni omladinski pokret u Jugoslaviji l9l9--1928, Beograd, 33. a J. Vidmar, Pnilog gradi za historiju radnidkog pokreta i IIPJ 1919.godina, Arhivski vijesnik, II/1959; 77-78 \ 105 - IzvjeStaj poverenika Zemaljske vlade. 5 I,sto, 80. B M. Vukomanovif, Bilans na5eg pokreta, Crvena zastava, Beograd, 1. IV. t920, tl3-116. ? O tome vidi: S. Cvetkovii, Napredni omladinski pokret, 34-35. 8 Na ideji temeljiite reforrne Skole klerikalizma, grupi omladinaca u Zagreb organizaciju srednjo5kolske omladine na Jece za Hrvatsku i Slavoniju. (o torme pokret, 33,34, 4348. Uporedi V. Raiievi srednjoSkolaca u Hrvatskoj 1919,Putovi e Posle sprovedene istrage Poverenik za bqgo5tovlie i nasta'",u u Zagrebu zabranio je delatnost Centralnog cladkog vijeia i dalje izlalenje lista Iskre, (Na' redbu o zabrani objavio je list Obzor,20. V. 1919,3). 10U izdanju Mesnog udruZenja SKOJ-a - Zagreb, Almanah sociialistiike ontladine pojavio se kraje-m novembra 1919.godine k-ao prva publikacija iSKOJ-a. 11Sreski arhiv u Banja Luci, izvod iz polioijske politidke evidencije Sreskog nadels,tvau Banja Luci od 27. maja 1935.godine. 12Preporod, l-2/191911920,31. Porodilo I shoda delegatov Jugoslavenskega slobodomislenegadija5tva v Celju. 13Radniike novine, Rezolucija studenata Beogradskog univerziteta 25. VI. 1919,3. tt Istina, 26. VI. 1919,6, Dadke demonstracije u Beogradtr. 1aArhiv Socijalistidke republike Srbije, Beogradski univerzitet 3080/1919. 15Vidi o tome S. Cpetkovic, Napredni omladinski pokret, 127. rB Istina, 4. XIL l9l9, 8-9. 11ReToluciia zagrebatkog udrui.enja SKOI-a, Istina, 11. XII. 1919,5. 18Institut za historiju radnidkog pokreta Hrvats,ke (IHRPH), XVIII letaci (1886-1924). le Istina, 2. III. 1920,2-3, Za na5e uhap5enike. 20Novosti, U stvari uhap5enih komunista. 2. III. 1920. 21O tome vidi: Napredni omladinski pokret u Jugoslaviji 1919-1928, Beograd 1966,68. 22Detaljno o tome vidi: S. Cvetkovii, Napredni omladinski pokret, 76-78. 23Radniike nov,ine,Jedan revolucionarni dan u Beogradu,6. IV. 1920,L 2aDetaljno o ovom procesu i ulozi Vlad'imira Copiia kao i ditavoj aferi Dijamant5tajn, raspravlja se na ovom skupu u saop5tenjima dr Tome Milenkoviia i Vujice Kovadeva.

r76

nama sime Markoviia. _(Rezo_lggija poli-tidkoj situaciji centralnog veia KpJ od nama o 1-6. aprila 1921,ACKSKJ, 15.088M-6f_6 ft92it. l-6. IV .192it. rpa dali su, izgleda, partijski aktivisti iz su se preselili u Beograd i tu poCetkom rcred niih u5li preteZio bivSi p6heiievci: tadimir-Durakoi,ii, Spasoje St-ejiei loSto arinkovii (vidi: Zi. Milin, Beli teror, No-

'rnonarnrstrcke klike. ucenu politidke situacije -monarhistidke klil(e. Ocenu- politidke situacije dao j na plenumu je Sima Markovii, ali nije dobio apsolutrur podrS.ktlplemima. Jo"S..pre.brenumiformirata se podrS :i::_:Llj:_^9g9io-.?_p.rglutrur grupa Kaclerovii, Pijade,_Jovanbvid grupa Kaclerovic, Pijade,_Jovanovici drugi, koja se nije slozila sa politidkim oce-

25Klub studenata socijalista iz Jnrgoslavije u Bedu delovao je pod raznim nazivima sve do 1926.godine. Clanovi kfuba oliavliali su niz poslo-va'za komunistidku Stampu a udestvovali su i u organizovaniu prve i drueb Zemaliske konferencij_eKPJj o tome vidi: L. Kraus, fui. Levi i M.-Aranicki Marksistidki klubovi iugoslovenskih studenata u Bedu i Pragu. Cetrdeset godina,-I, Beograd 1959. 26Kao napornena 22, 105-106. Vidi: s. cvetkovii-,-Pojava individualnog terora kod mladih jugoslovenskih komunista 1921,Istorija XX ieka, zbornik rad-ova,VII/1965, +SS:-{SS] 28U nacionalnom. pitanju, plentrm je ,ukazao na hegemonisti6ke teZnje grps$eturZoS,zije i teZnje-za.sinios-ta-lnoSiu"h_rvatske slovena?ke sitne burZoazije i -p-o*"err" "u i selja5tva. Plenum je usvoji,o gledi5te da KpJ treba da leva krila seljadkim partijama se4ackrm partlJama i ^nastoji da tu levicu iskoristi t borbi rrroiiv tapitatiiti8toseljaekim pgrtijama nastoii di tu levicu iskorisii nastoii da tu levicu iskoristi u uoiUi pi"fiv kaDitalistiiko-

pojavi. individual+og terora, stvaranju organizacije ,crvena pravda., . ^ ]i o pristalica iirdividualnog terora^opsirno ?lenla,limat.znadaju i po^sledicama.pojave se raspravlJa u prltogu S. Cvetkovii. Pojava individualnog terora. 32Politika, l. VII. 1921,Atentat se rasvetljuje. 33Vidovdanski atentat pred sudo,m, Beograd 1922, 278-279. 3aO tome vidi: Rad i..zakljudc! I, II i !I! konferencije KpJ, Istor,ija XX veka, I/1959, i Pregled istorije rSKJ, Beograd 1963, 126. 3sZapisnik III Zemaljske konferencije KPJ.

12 -

Zivot i djelo Vladirnira

Copiia

t77

Dr DragiSa Jovii PRESUDA VLADIMIRU COPICU ON 18. SVIBNJA 1925. GODINE
Nakon izdriane kazne u PoZarevcu, Vladine,ir Copii podetkom rujna 1923. god. zajedno s Filipom Filipovicem i Nikolorn Kova6eviiem dolazi u Beograd. Policija, rneilutim, ne dozvoljava Copiiu da ostane u Beogradu, nego ga upuiuje u Zagreb. Neposredno nakon dolaska uZagreb Copii se ukljuduje u partijski rad.t Od toga morrrenta pa dalje policija budno prati njegovo kretanje. Vlastima je lrilo i suviSe dobro poznato tko je Vladimir Copii, i Sto on znadi za komunistidki pokret, ne samo u Zagrebu nego i u daleko Sirim relaci jama. Zato je policija nastojala u Sto kraiern roku doii do podataka o njegovoj komunistidkoj, ordnosno, pno,tuzakonitoj atktivrno,sti,kako bi, na rosnovu tako doibiv,enih podataka, nogla poduzeti dalje korake protiv Copiia. Krajnji cilj bio je jasan - uhapsiti i onemoguiiti dalju Copiievu aktivnost. Copii se vratio s rob,ije rujna 1923.godine, a policija ga je godinu dana kasnije, tj. l. rujna 1924,uhapsila pod optuZbom da je prisustvovao Petom hongresu Kornunistidke internaciouale.2 U nedostatku dokaza, policija ga je nakom mjesec dana pustirla na rslob,odu. Metlrutim, tri i po[ ,mjeseca kasni,je, tj. 14. prosinca L924, copii je ponovno uhap5en. Naime, dan ranije, izvriena je premetadi'na u Copi evu stanu, zatlm u,O'blasnom sekrretarliijat'u ,NRPJ, te u redakciji Borbe. Zaplijenjen je raznovrstan materijal: razne broSure, novine i dio Copiieve korespondencije.s Nakon oLugovodenoga istraZnog procesa, drZavni odvjetnik u Zagrebu podigao je protiv Copiia dvije optuZnice. U prvoj optuZnici od 4. travnja1925. g. copii je optuZen oda je uZagrebu tedajem god.1924. kao oblasni sekretar nezavisne Radnidke Partije Jugoslavije putem pisama, Stampanih letaka, naziva i raznih obavje5tenja Sirio i radio na ostvarenju programa komunistidke partije, ostlovao i organizovao udruZenja, koja imadu svrhu propagandu komunizma te se stavio u vezu sa osobama i dru5tvima, koja su dlanovi III. Komunistidhe Internacionale u Moskvi, a to u svlhu da putem klasne borbe, revolucije i diktature proletarijata izvrSi potpuno oslobodenje radnika i zavadanjem kornunistidkog poretka i sovjetske vlasti", pa je za ostvarenje toga cilja, kako se navodi dalje u optuZnici, ,rpisao, izdavao, Stampao i ras,trurao novirne i ,o;bjave u korrnunistidkom duhu, organizovao komunistidka udruZenja, stavio se u vezu sa inostranim lidnostima i dru5tvima radi priprerna za revoluciju i nasiluu promjenu dana5-

199

Dr Dragi5a Jovii PRESUDA VLADIMIRU COPICU OU 18. SVIBNJA 1925. GODINE
Nakon izdrLane kazne u PoZarevcu, Vladimir Copii podetkom rujna 1923. god. zajedno s Filipom Filipovicem i Nikolorn Kovadeviiem dolazi u Beograd. Policija, rnedutim, ne dozvoljava Copiiu da ostane u Beogradu, nego ga upuiuje u Zagreb. Neposredno nakon dolaska uZagreb copii se ukljuduje u partijski rad.t Od toga mornenta pa dalje policija budno prati njegovo kretanje. Vlastima je lrilo i suvi5e dobro poznato tko je Vladimil Copii, i Sto on znati za komunistidki pokret, ne samo u Zagrebu nego i u daleko Sirim relaci jama. Zato je policija nastojala u Sto kraiern roku doii do podataka o njegovoj komunistidikoj, ordrnosno,prio,tr..lzakonitoj aiktivrno,sti, kako,bi, na ols'novn tako doibftv,enih podataka, mogla poduzeti dalje korake protiv Copiia. Krajnji cilj bio je jasan - uhapsiti i onem,oguiiti dalju Copiievu aktivnost. Copii se vratio s rob,ije rujna 1923.godine, a policija ga je godinu dana kasnije, tj. 1. rujna 1924,uhapsila pod optuZbom da je prisustvovao Petom kongresu Kornunistidke internacionale.z U nedostatku dokaza, policija ga je ,Med'utiim, tri i poll mj,eseca kasrni,je, nako'n mjesec dana pustirla na rstro,b,odtu. tj. 14. prosinca 1924, copii je ponovno uhapSen. Naime, dan ranije, izvr5ena jre premetadina u dopiievu stanu, zatTmu,Obtlasnom s,etkretariiija,tu NRPJ, te u redakciji Borbe. Zaplijenjen je raznovrstan materijal: razne bro5ure, novine i dio Copiieve korespondencije.s Nakon a\ugo vodenoga istraZnog procesa, drlavni odvjetnik u Zagrebu podigao je protiv Copiia dvije optuZnice. U prvoj optuZnici od 4. travnja1925. g. copii je optuZen uda je uZagrebu tedajem god.1924. kao oblasni sekretar nezavisne Radnidke Partije Jugoslavije putem pisama, Stampanih letaka, naziva i raznih obavjedtenja Sirio i radio na ostvarenju programa komunistidke partije, osnovao i organizovao udruZenja, koja imadu svrhu propagandu komunizma te se stavio u vezu sa osobama i dru5tvima, koja su dlanovi III. Komunisti6ke Internacionale u Moskvi, a to u svlhu da putem klasne borbe, revolucije i diktature proletarijata izvr5i potpuno oslobodenje radnika i zavadanjem kornunistidkog poretka i sovjetske vlasti", pa je za ostvarenje toga cilja, kako se navodi dalje u optuintci, >>pisao,izdavao, Sta,mpao i ras,iurao ,novine i objaive u korrnunistidkom duhu, organizovao komunistidka udruZenja, stavio se u vezu sa inostranim lidnostima i dru5tvima radi priprerna za revoluciju i nasilnu promjenu dana5-

t99

njeg politidkog i ekonomskog stanja i time ugrozio javni mir i doveo u opasnost javni poredak". Na taj nadin, kako navodi drZavni odvjetnik, copii je zlrodinstvon iz ,tod,ke 2. i 5. Zakona o za5,titi javne bezibj'ednorsti 'i po"podini,o retka u drLavi.a U drugoj optuZnici, koju je takoder podigao drZavni odvjetnik u Zagrebu 16. travnja 1925,navodi se da je copii kao odgovorni urednik Borbe, odnosno Radnitke borbe, dozvolio da se objave dlanci od kojih je neke i sam napisao, dijim je sadrZajem 'pozivao i draZio na nepokornost prema zakonima, uredbarna ili zakonskirn naredbama vlasti<. U tim je dlancima, prema miSljenju drZavuog odvjetnika, Copii >uvredio i prezrenju izloZio vladajuieg Kralja<, te se na taj nadin ogrijeSio o odredbe Kaznenog zakona.s Glavna rasprava pred Sudbenim stolom u Zagrebu odrZavala se 7, 8, te 72, 1.3.i i4. svibnja, clok je presuda izredena 18. svibnja 1925.godine. Copiia su branili dr Mile Budak i dr Zvonimir Svrljuga.o Odmah nakon otvaranja rasprave dr Budak ie zatraLio da se za ,inkri minisane Starnparske delikte obrazuje porota koja je po Ustavu i zakonima redoviti sud za Stamparske prekr5aje jer je Stampa javrti glas naroda pa prema tome treba narod da sudi i prekr5itelje zakona o Stampiu.z Zahtjev copi ieva branitelja odbijen je. ,da ,optr.rZnicu,Copii je na p,itanje tru'Zioca li se osjeia tkn:,ivil-n, Sarsl,u5avdi odgovorio: >Kad bi navodi i optuZba dri,av. tuZioca bili tadni ni onda se ne bi smatrao krivim, jer u borbi protiv nasilja,,progona i zvjerstava koje vr5i drZavna vlast nad radnidkom klasom sve su sredstva dozvoljenau.e Prije prelaska na oraspravljanje pitanja o objektivnom udinu i subjektirvnoj od,govorrnositi op,tuZenorga(, C'opii je ,na zakrtj,ev predsj'edrnilka sud;a daro kr,atak prrikaz Zivo,tnog puta ri, rada.e Prvo je voelena lasprava oko navoda prve optuZnice. Da bi sa Sto viSe uspjeha potvrdio todnost navoda drZavnog IuLioca, sud je dao prvo tumadenje po jma kornuuizam za koji se kaZe da je to "najskrajnija socijalistidka ljevica" diji je cilj ru5enje kapitalistidkog poretka oruZanom borbom, odnosno okolektivnim nasiljem ili revolucijorn<. Zatim se ukazuje na stajali5te socijalista za koje se navodi da im je cilj osvajanje vlasti parlamentarnim putem.10 Pod todkom IV presude, odnosno njezina razja5njenja, daje se obja5njenje o komunistidkoj partiji uopie te o Kominterni i njezinu Treiem kongresu. Za komunistidku partiju kaLe se da je univerzalna i da "obuhvata svih 5 kontinenata<. Vodstvo komunistidkog pokreta nalazi se u Moskvi, odakle upravlja pokretom i daje upute za njegov rad.tt Ukazav5i na najvaZnije odredbe bro5ure ,Teze i rezolucijen usvojene na III. kongresu komunistidke internacionaleo,ls pod todkom V obja5njenja presude prezentirani su neki podaci o Komunistidkoj partiji Jugoslavije.tr Svi ti momenti trebali bi doprinijeti Sto sveobuhvatnijem utvrclivanju Copiieve krivice na osnovu navoda kako prve, tako i druge optuZnice. Copii je, rneitutirn, po'rekao ,da su se bilo N. R. P. J. kao takova bilo on 'Borrbe' iidim kao orb,Iasni sdkretar o,dnosno kao vlasnik ,i ,odgovorrni urednik ,one, lko1jernu op,tuZnioe ogrije5ili o ijed,an p'ostoje,ii zalkorn,posebino pak ne o u grijeh upisuju<.ta

200

Nakon Sto je copii porekao istinitost navocla u optuZnicama, nanretnula se potreba da sud ustanovi da li su djela koje je naveo drZavni tuZilac kaZnjiva po postojecirn zakonima iii nisu, pa ako se utvrdi da su kaZnjiva, trebalo je dokazati >da li postoji objektivni ucin i subjektivna krivnja ili ne postojeo.r.. Polazeci od navoda prve optuZnice, sud je uastojao dokazati da je NRpJ disto konrunistidka organizacija preko koje KPJ nastoji legalizirati svoju aktilvnorst, te da je kao takva N'RPJ i5rla za ostvarenjerm rirstih ci,ljwa kao i Korminterrna. Sud je, kako bi dokazao navode prve optuZnice, smatrao za potrebno da >preispita odn'orSajN.R.,P.J. Sto se tiide njenorg rad,a, strukture irtd.< ti to na osnovu spomenutih dokumenata Treie interuacionale. Na rasplavi je, kako se vidi iz obja5njenja presude, Copii prizuao cla su ,1'rravila N. R. P. J. revolucionarna<. Copii je, medutim, dodao kako se ta r-cvolucionarnost ne smije shvat.iti >u vulgarnorn smislu rijedin jer se iz ,prarrila nigdje ne vidi, da bi se taj konadni cilj tj. taj revolucionarni preobraZaj imao prorresti revolucionarnim sredstvima tj. nasiljem, vei da se imade shvatiti kao stubodni preokret postojeieg dru5tvenog poretka*.ro Sud, medutim, takvo tumadenje Vladilnira Copiia nije prihvatio. Ukazavsi na citate iz >Teza i rezolucija" koji su po misl.lenju suda bili t,aLni za potvrdu nartoda optuZnice da Korniuterna smatra svojom organizacijom svaku onu organizaciju, u ovon slucaju NRPJ, diji je konadni cilj "zavodenje komunistidkog drustva kroz diktaturu proletarijata<, sud je zakljudio ovo: >Ako se dakle uvaZi, da je N. R. P. J. notorno nastala kao posljedica dinjenice Sto je K. P. J. bila po drZavnoj vlasti raspusterra, al<o se uvaLi da N. R. P. J. :prema svome p,rogramu odito isp,ov,ijeda preobraZaj drustva putem ukinuia kapitalistidkog i zavoclenja komunistidkog clruStva, ako se uvaZi da N. R. P. J. nije nikada niti u svojim pravilima, statutu ili inade izjavila da ne kani provesti taj preobralaj nasiljem, zatirn ako se uvaii, da su N. R. P. J. vodile u glavnom osobe, koje su po svom priznanju odnosno i prijaSnjem djelovanju uvjereni komunisti kao n.pr. optuZeni Vladimir Copii to je sud stekao uvjerenje da N. R. p. J. promatrana sa stanovi5ta III-e Korninterne, nije i nije mogla biti ni5ta drugo vei jedna komunistidka organizacija i to prema komunistidkom stanoviStu firakcije legalne koja je IiI'a za rst,iLm cri,ljem kao i III-a Korrlinter'na. Za III-u Komint,ernu prema njezinim pravilirna ('Tezama i Rezolucijama') je naime sporedno, Sto je N. R. P. J. rnorala formalno prilagoditi svoj program postojeiim zakonima te Sto je morala ispustiti iz istoga svaku jasnu i otvorenu aluziju na nasilno provoclenje kornunistidkog druStva. NaproLiv je za III-u Kominternu glavno, da N. R. P. J. odnosno njezini dlanovi ispovijedaju komunisticka nadela te da se za postignuie komunistidkog principa postepeno tj. prema obstojeioj moguinosti, vodedi staln'i geir,irlski rat pr'otiv kapi,talistidtkom burrZujrdkom dru5tvu i izrabljujuii svako sitno i krupno ekonomsko, socijalno ili politidko pitanje za atak na sada5nje druStveno uredenje pripremajuci tako teren za konadni prelaz iz delanzive u oruZanu ofenzivu i za konadno preuzeie vlasti putem diktature proletarijata".tz

201

'Borba' Takvo uvjerenje suda >potvrtluje nadin pisanja i redigiranja lista koji na delu lista donosi, da je organ N. R. P. J(.18 Smatrajuii dokazanim navode u prvoj optuZuici, sud je pre5ao na utvrdivanje Copiieve krivice prema navodima druge optuZnice. Druga optuZnica, kako smo to vei spomenuli, tereti Copiia da je kao urednik Borbe objavio napise od kojih je neke i sam napisao, a kojima je Dpozivao i draLio na nepokornost prema zakonima, uredbama ili zakonitim naredbama vlastio, i na taj nadin se ogrije3io o postojeie zakone. Podetkom srpnja 1,924.god. u Borbi je objavljen dlanak pod naslovom: proti druga Pavla Favloviiau koji sadrZi Pavloviiem odgovor drlav"Proces nom tuZiocu.ts TuZilac je u drugoj optuZnici protiv copica naveo ovaj odlomak iz Pavloviceva govora: ,>Zar u obnani prrotiv terona, p,rotrirvnasi[ja, protiv 'tladenja, p'r,otiv rcipstva, j,ed,noj vladajuioj kliki, kojoj je pred,ana railnidka klasa u ovoj drlavi moZe biti drugoga- sredstva do revolucionarne borbe, revolucionarnog kolektivnog nasilja".rn Sud je konstatirao kako Borba nije ni u broju u kojem je objavljen spomenuti dlanak, a tako niti ranije niti kasnije u bilo kojem obliku >izjavila da bi ona bila protivna tome revoluciouarnom nasiljuu, P3 je sud zakljudio da je Borba stajala na vei spomenutoj liniji NRPJ. JoS jedan dlanak u vei citiranom broiu Borbe po mi5ljenju drZavnog tuLicca j'asno pokazuje da je NRPJ onastojala i druge'urv.jrerit'i'ou pnaivedqoqi ciljeva ia koje se boii. Rijed je o dlanku pod naslovom >Radnidko seljadki ili hrvatsko-srpski blok".2t U dlanku Borba odgovara Slobodnom domu, glasilu HRSS na napis Sto ga je taj list objavio pod naslovom 'Nezavisna radnidka partija Jugoslavije". U dlanku se poziva Borba, a preko nje i NRPJ, da u praksi priznaju pravo hrvatskom narbdu na samoopredjeljenje. IJkazujuii na dinjenicu da je o nacionalnom pitanju "u na5oj Stampi (glasilima NRPJ - D. J.' toliko diskutovano (...) a prije Sest mjeseciizradena je i specijalna rezolucija po tom pitanjuu, Borba pise kako se vodstvo HRSS jos uvijek nije oslobodilo dotadasnje icleologije telaktike i metoda rada. Rijed je, nairne, o mi5ljenju vodstva HRSS kako stranlka )zas,tupa iitav hrvatski narod", pa se pr:i 'tome prorruduje NRPJ da se oprimi posla da u srpskom narodu bude barem donekle ono Sto je I{RSS u narodu hrvatskom... inade ne moZe biti nikakvog izbornog sporazurIla<<. Pcstavljajuii prtanje Slobodnom domu - Sto podrazumijeva pod pojinom 'ditav narodn, odnosno podrazumijevaju li se tu kapitalisti i krupna gospoda i da li vodstvo HRSS zastupa njihover interese, odnosuo misli li to vodstvo i ubuduie stvarati blokove s kapitalistidkim strankama i s njima se boriti ,za nacionalno i socijalno oslobotlenje hrvatskog selja5tvan, Borba ukazuje na nastojanje NRPJ da stvori "jedan radnidko seljadki blok ne samo sa hrvatskim vei sa seljacima svih narodnosti i svih pokrajina u Jugoslaviji". Aluziju Slobodrtog domq na nekakve izborne paktove s natrla, Borba smatra za podvalu koja rreie moii imati nikakvog utjecaja >kod onih koji znaju na5e mi5ljenje o burZoaskoj demokratiji i bankrotiranorn parlamentalizmuo, pa kaZe: "Niti ce hrvatsko seljaitvo niti radni|tvo doci do svog oslo' bodenja putem glasaikih kuglica".zz (podvukao D. J.).

Ta redenica po rniSljenju drZavnog tuLioca nedvosmisleno ukazuje na dinjenicu da NRPJ Zeli ostvariti svoj cilj putem<. Sud je istakao "nasilnim stajaliSte da postojeii zakoni u drZavi ,ne poznaju naime ni jednog drugog legalnog nadina na koji bi N. R. P. J. mogla ostvariti svoj program, a prema tome i osloboditi radni5tvo od kapitalistidkog burzujskog drustva, do parlamentarnog puta t. j. do onoga putem glasadkih kuglicao. Kako je NRPJ svojom dktivnoSiru jasno polcazala 'da odbacuje parilarnentarne 'rnetode bo,nbe, sud je zakljudio da ona svoje ciljeve rnoZe ostvariti jedino onasilnim putom<.za U prilog takvoj tvrdnji idu i izrazi >otvorena borba", i gotovost "volja radnidke klase za otvorenu borbuu koje Borba upotrebljava kako u dlanku luOo i dlanku "Rezoluciia o politidkoj situaciji zemaljskog vijeia N. R. P. J.u,za pod naslovom ,U borbi protiv reakcije(,z5 te u velikom broju drugih napisa. Iz dlanka politidkoj situaciji zemaljskog vijeia N. R. P. J." "Rezolucija o clrZavni tuZilac tlaveo je u optuZnici ovaj pasus: >Iskustvo j,e po,kazalo i za wo iv,rijeme, da politirka jedi,ns'tvenog fronta proletarijata i saveza radnika i seljaka, koju je proklamovala revol,ucionarnra Lnternacio'nala preds,tavlj,a jedini od puteva tlcoj,m revo,liucirqnar'ni prol,etarijat ,morra iii u rsvoljp,j b,orbri ne sLafiiopro,ti'r' 'reakcirj,e i ofenzive ka,p'italizma vet. za osvaj'anjem vlastin.26 Taj ,citat, po rmi,Sljenjrusu,da, jo5 jedanpu,t jasno ,pokazuje da je i za NRPJ i za Kominternu >nasilje jediui put kojim mogu doii do ostvarenja svojih identidnih programa".zz I dlanak koji je Borba objavila sredinom travnja 1924. god. pod naslovom >Jttgosl,avija i Sovjetska Ru,sija< j,asnro pokazuj,e, po ,mi5ljrenju suda, ciljeve za koje se bori NRPJ.zs U dlanku je konstatirano da Jugoslavija ne samo Sto nije uspostavila uikakve odnose sa Sovjetskom Rusijom vei je ona >otvoreno kroz dugi niz godina podupirala rusku kontrarevolucijuu. U Jugoslaviji su na5li utodi5te ruski korttrarevolucionari. Metlutim, nade >internacionalne kapitalistidke bandeu nisu se ispunile. U dlanku se zatim konstatira kako i pored toga Sto Sovjetska Rusija nema odnose s vladom u Beogradu ipak ,postoji jedna duhovna veza izmeitu potladenih naroda i klasa Jugoslavije" i Sovjetske Rusije >koja je jada od svih vojnih saveza(. Na kraju dlanka Borba upozorava na moguinost izbijanja sukoba izmedu Rumunj,ske i Sovjetske Rusije. Iako Vladra u Beogradru jo5 nije :izrazila "jas,no svoje gledi5te u sludaju tog rata<, Borba poruduje: >Narodi Jugoslavije stajat ie u sludaju rata izmedu Rusije i Rumunjske na strani radnidko-seljadke Rusijeo. zuv,rianaiuti dlanak, Barba zakljuduje: oNa mogudnost jednog novog rata treba da budu sprernni radnici i seljaci Jugoslavije. Njihov odgovor moze da bude samo jedan; zivila Sovjetska Rusija! Dolje s imperijalistidkim ratovima!..!o Nra ,osnovu toga napis,a sud j,e zakljtldio,k,arko NRPJ >izri6ito poziva ,radn_iStp i seljastvo Jugoslavije da budu spremni i da se stave na strinu Sovjetske Rusije, kad se internacionalna burZoazija - pod tim izrazom N. R. p. J. razumijeva i na5u kraljevinu - zarati sa Sovjetskom Rusijom<.so Zadnji dlanak o kojem se u obja5njenju presude govori Borba je objavila 3. travnja 1924. pod naslovom je napisa bi-o, kai<o "Dernokracija".sr 6;1,

203

noi burLoazija od principa de'mokraKaqa 'U"au proletarijata' nego i tada sa momentano do5la u Protivnost ie kako >Pribiieviievu vladu konstatira nego jo5 viSe Po broju izbor';;itii;' ne ,lUtttttototttuo parla'rnentarizma*"

rijedima: Borba zakljuduje dlanak ovim ,,Parolu kao '\znaz Pozitivnih r dka b'orrb'a radrn'idkih i serljiadkih parole k9ja..t rnamo o'dgovarajruie KoJ:II nja najosnovnijih nadela o& na5ega j'ezi'ka ne n Tehnkra Po'tro'5ene<.33 S u d j e p o t v r d i o r n i 5 l j e n j c t u Z i o c a d a i e C o jerit onvladru parla'!mentarnoJ'mapii i rdlatrkonrkaoodgovortrt i' tratl.a r<o.ii: J pov urednik B o rb ei"l";i";;;;; se navodi r i razni dokumenti za koie

j3T'?;T['::-?:: *:ti?':T1?;,:iffi:

"[*:r; ri:*:lisltu#;f

rgoslavijio 'ao radnitke 'o" i auu broia Bittena Saveza 1924' godine"sT i od 1. i 15. tiPnja

L+?3Tri1*:d?i:rhr
la je policija do5la i.do dokumenatatoji o orga-rute"ao dokumenata koji govore ))po uzoru r\u;odi da je organizirana 'ijala i podataka sud je >smatrao.doka' organizacija orovadala meou raqniituo* i-tulitiuutu nadela i postupala J";"t;;; p'ismeno a tako i pu'tom ;ii;;;""'to'li tidka ProPaganda('4c

204

Utvrdujuii subjektivnu krivnju Vladimira Copica, sud je po5ao od dirrjenice da je copii i poslije zabrane djelovanja KPJ i nadalje ostao >uvjerenim l<omunirto*".rt Polaze(i od dinjenice da je copii bio oblasni sekretar NRPJ za Hrvatsku i Slavoniju te da je dokazano da je NRPJ provaclala komunistidku propagandu koja se vr5ila i pornocu partijskog glasila Borbe, diji je vlasnik i odgo" vorni urednik bio Copii, nadalje da je copii i pored tvrdnje da je "desto putovao i izbivao u Zagr'eba radri pnove'dbe o,rganizacije N. R. P. J. te da ,stoga ostale dlanke nije pisaou, sud je smatrao da je Copii pored toga morao pratiti pisanje rlista i kontr,orli,rati da l,i se ,'drZi orpredijre,lje,nogpravca ne s,amo kao oblasni sekretar vei i'kao osorba,koj,a je preuzete ,dudnosti ,faktidno m'arljivo rizvrsavala Sto potvrctrujre,up,naMo njregova tim porvordomtpreduzeta mnoga i des,ta putovanja<. Imajuii u vidu mjesto i ulogu Copiia u NRPJ u kojoj je bio >stoZerna osoba" i u kojoj su sredini pronaetrenisudu prezentirani dokumenti, te uvaLavajuii da ,prema objektivnom udinu i vanjska organizacija N. R. P. J. stoji u kauzalnom nexusu komunistidke prqpagaDde, a opt. Copii priznaje, da je irs,tu,q1'g..Laciju odno'sno reo,rganizacij'u provactao, rto je ,s,ud temeljrem s,vega toga norao doii do uvjerenja da obt. copii i ako se nije dalo uglaviti Sto je 1po naravi s,tvarnirazurnljvo - da li jre 'izkljudivo ,on irli u vezi s iini,rnia te kojima ali svakako i on vriio gore ustanovljenu komunistidku propagandu te ga uslied toga u tom pravcu krivim proglasiti rnorao..42 Smatrajuii dokazanim sve navode kako prve, tako i druge optuZnice, sud je Vladimira Copiia proglasio krivim i 18. svibnja 1925. osudio na tri i pol godine robije.4s Na kraju ovoga priloga Zelimo ukazati na Copiievo drLanje pred sudom, o denru ne5to vi5e doznajemo zahvaljujuci Radniikoj borbi koja je u tri nastavka obavijestila o procesu protiv Copiia.u Vladimir Copii je petodnevnu generalnu predstavu (7, 8, 1,2,13,14. svibnja 1925) iskoristio za javnu optuZbu i razoblidavanje postojeieg sistema i iletoda koje je reZim primjenjivao u borbi protiv revolucionarnoga radnidkog pokreta. Njegovo odludno drZanje pred sudom, te nadin na koji je odbacivao ili negirao navode kako prve, tako i druge optuZnice desto su bili popraieni odobravanjem prisutnog radni5tva u dvorani. Na bismo bar donekle ukazali na Copiievo drZanje, posluZit iemo se nekim momerltima iz generalne rasprave na osnovu pisanja Radnitke borbe. Na upit predsjednika suda, prvog dana procesa, zadto se preko Borbe 'dfiav'a, a ,nirkad,a kritidki ne orsvnie na Sro,vjetskruRusiju, ,s,e napada b,urZo,atska copic je odgovorio: >:,Kapi,talistidko nopstvo, tenor i rreajkcijrabnfZoraskih d:rLav'asputavaj'u rad,ni inar"odi na5a je duZnorstd'a,rnu to govorirrno, da ga upui'ujemo i organizujemo u borbu protiv tih zala i zulurla ukazujuii na Sovjetsku Rusiju i na oslobodiladku borbu ruskih radnika i seljaka a poslije svega toga mi iemo tada kritikovati i nedostatke sovjetskog reZima."+s copii je u nekoliko navrata optuZio reZim zbog nasilja koja se vr5e nad radnidkom klasom uopie, a osobito nad kornunistima. Prilikom ditanja spomenute Rezolucije Zemaljskog vijeia NRPJ o politidkoj situaciji, u kojoj se govori i o nasilju vlasti nad radniStvom, predsjednik suda upitao je copiia: ,,Kakva su to nasilja?", a Copii je odgovorio:

20s

)Nas'iljp je kad,a po,trici;iskevlasti gazeci postojede zakone proganja. jw, zatuarajnr i lukru borce radnidke klaie, kadi prog,anjanju i p-oottl"ri"nito plijrene radniiku Stamp'r.ri i,rncxvinn. Nasilje je kad.a ,nazne faiis;tidke -Mnogo band,e nesmetano nasriar i ,ubijajru ,radnike.(...) je tih nasriilja,a da bi ifrt ja irnogao sada i nabrojiti. Istorij'a Jugos,lavije je is,to'rija nasi,lja i ztrodina ,vfS,enih nad radnidko,m klas,ornu.aa Kada je u jednom od svojih odgovora sudu izloZio cilieve borbe NRPJ, rekavsi kako, nasuprot njima, socijalisti suratluju s burzoazijom, predsjednik suda, ladajuii se da ie copiia dovesti u suprotnost s onim sto je r"kuo o protivljenju NRPJ bilo kakyo;j suradnji s burZoazijorn, postavio tr,., je pitanje: >Pa kako ste pozivali HRSS na zajedniiko istupauje ni izborima?oCopic se nije nimalo smeo, vei je odgovorio: na "Mi srno preko HRSS pozivali hrvatsko rqpubilirkansko s,elja,s,tvo zajrednidku borbu protiv m,o,narhij,e, rnirlitarizma i hegemronijle,srpske bu,rLoazije a za nacionalno samoopredijeljenje i republikausku-vlasi raclnika i seljaka. Pri tome treba razlikovati cla je jedno vodstvo HRSS, a drugo hrvatske seljadke mase, koje su voljne povesti zajednidku borbu protlv svih nepravda i nasilja<.az Nakon zavrsne rijedi drZavnog tuzioca, te braniterja dr svrljuge i dr Budaka, govorio je Copii. Istakao je da, kao privatno lice, uopie ne bi uzimao rijed, no kako ga se optu,zujre kao funlkcionera NRPJ, sm,atra duznosiu da govorri. Na podetku got'ora rekao je da Zeli dati neka objasnjenja o postanku i razvoju dogatlija zbog kojih je optuZen, jer se po njegovu misljenju to >u optuznom mat6rijaiu ne moze razabrati<. copii je rekao da je uhapsen u trenutku kada je minirstar vanjskih poslova Nindii otputovao u Evropu >zbog stvaranja antib-oljsevidkog fronta<. copii je rekao da je do njegova hapsenja doslo, kako je to rpo*".rn6 i v,ladin'tajnik Cvjertko Horrvat, ,na viS,i nalogu. Up,ravo je ,u to vr,ijeme 'vlada pripremala pohod prema HRSS da bi ova boljsevidka opasnost iigledala sto rrjerojatnijomn. OptuZba je nastojala dokazati kako su sve odluke NRpJ i,stovjetne s odlukama Kominterne, pri demu se optuZuje lidnost copiia, a ne Izvrsni odbor NRPJ. To je udinjeno zato sto je copii bio ,oblasni sekretar u onoj zemlji u kojoj se podeo razvijati revolucionarni seljadki pokret. Razvitak tog pokreta donio bi nepredvidenih steta i uskolebao bi vlast srpske hegemonistidke burZoazijeu.rs Copii je zatim istakao kako je policija imala u svojm rukama >optuZni materijal<< vei rr srpnjru ,odnosno rujrnt 1924. gordine. e,ekao se, rrnedutim, frIajpovoljniji trenulak za hapSenje, kako bi vlasti iz toga izvukle najveiu korisi. Copii se, zatim, u svom govoru osvrnuo na tvrdnju optuZbe da je >program NRPJ kopija KPJ*, pa je ukazao na razliku izmeclu NRPJ i KpJ. Naglasio je da mu je jasno da on, kao komunist, nema pravo da govori, pa ie tako i postupiti jer ne zeli govoriti >u uvijenim forrnaman. Svoj govor zavrsio je rijedima: ,f 4r,tlry ,rZ,armefie j,e gospod,o sp,ored,no d,a li iu ja svoj Zivot, rkoji sam posvetio tborrbi ,rad,ni6ke ,klase Zrtvovati na vjeS,alirrna,,u tamnioi i,Ii u srvakodnevnoj bonbi rad,nidke klase. J,a iu va5u o,s,udu prirmiti ,s najveiim rni lrom vjerujrr.ld da & historij,a u svojroj osudi dati pra\4o trneni...ae

Nakon izredene presude Vladimiru Copiiu, Radniika svibnja 1925. god. pisala izrneetu ostalog:

borba je krajem

)tMi s,rno daleko od toga da vjer,ujem,o u nezavi,snost s'udo{va.U k'lasnorn dnru5'tvurs'Lldovisu orrgani v'lradajnrie klase i oni sp,rovode njenru volj'u. u U Jugostlavij'i s'e, pored toga, s;ud'ovirsvakim d,anom sve vi5e prertvarrajrr'r slijepa orutta jednog mradnjadkog reZima. To se do sada nekoliko puta pokazalo, ali moZda nikada tako cinidki jasno kao u ovom sludaju. Duh jednog nazadnjadkog i protivnarodnog relima koji podiva na nasilju ne vidi se samo u teZini osude, koja je izredena nad drugom Copiiem, vei ona provijava i iz svakog retka, iz svake rijedi motivacije, kojom je sud 'obrazloLto' tu svoju drakonsku presudu. Ta motivacija izgleda kao da je pisana u kakvoj Zandarskoj karauli, a ne da je sastavljena od 'nezavisnih' sudija koji sude sarno po zakonu(. Ukazav5i na neodrZivost dokaza na osnovu kojih je Copii osuclen, Radniika borba zavr5ava svoj kornentar ovim rijedima: ,Za jednu r€lavu stvar teSko jre,naci makar i pr,ividno d,o,breraBloge. Za jednu,nezakornitu os,udu te5ko je naii zakonsku m,otivaciju. A iu ovom sflru6ajru sudij,e koji su s,ud'ili drug,u Copiiu birli su p,rirsi,ljeni, lkao d,to vidimo, da stupe u otvoreni lat sa logikom i sa zakonom - dak i sa onim reakcionarnim dudovi5tem koji se zove zakon o za5titi dri.ave. (... ) Proletari.jat usprkos svim progonima, nasiljima i bezakonjima, ide svojim putem - putem koji je odrectrenistorijskim razvitkom, koji ie nemi novno dovesti do njegovog potpunog oslobotlenja ispod kapitalistidkog jarmao 'lo Ubrzo nakon upuiivanja na izdrLavanje kazne, Copii se razbolio pa je prebaden u Zagreb u bolnicu Milosrdnih sestara. U_z,.pgmoidr Laze Popoviia, Medicinskog fqku{e-lq Cgpii bjeji iV Zqsreba i uz pomoi partijskih *---4rofesoB " revolucionara Vladimira Copiia.

BILJESKE

2 Copii je prisustvovao Petom kongresu Korninterne koji je odrZan u Moskvi 17.VI - 8. VII 1924.

207

a Arhiv Hrvatske, Zagreb, Stol sedmorice, Presuda V. Copiiu od 18. svibnja 1925. (dalje: Presuda). Autor nije mogao pronaii optuZnicu piotiv Copiia niti u fondu Stdla sedmorice niti DrZavnog riadodvjetni5tva, tako da je sadrZdj, odnosno obja5njenje presude ostalo jedini arhivski iZvor na osnovu koJeg se mogu sagledati najvaZniji elementi optuZnice. 5 Presuda,2-3. Iz obja5njenja presude vidi se da je rijed o dlancima: ,De_ mokracija" (.891bq 3. M924), ,Jugoslavija i Sovjetska- Rusijan (17. IV), ,Rezolgcija o politidkoj situaciji zemaljskog vijeia N. R. P. J." (24.- IV): ,Proces proti druga -Pavla lavldviia - irjegov obramberii govor( (3. VII), uRadnidko-seljadi<i ili hrvatsko srpski blok< (3. VII), i borbu piotiv reakc'ije.. (10. VII). "U 6 Isto. 1 Radniika borba. 14. V 1925. 8 Isto. e Presuda, 3-4. 10 Isto, 4-5. 1r Upute _za,rad i organizaciiu komunistidkog pokreta, kako se navodi u spomenutom dijelu presude, usvo.ioni su na Tredem konsresu Kominterne u Moskvi (22. vr - 12: vrr 1921). Na.ivazniji dijelovi toga miterijala prodirani su kao dokazni materijal na glavnoj raspravi (Isio, 5). 12 Isto, 5-11. 1 3I s t o , 1 1 . 1a Isto, 12. 15 Isto.

!

17 Presuda, 13-14. 18 Isto, 14. \s Borba, 3. VII 1924. ': Presuda, 14. Sud je konstatirlo 4a j9 Borba objavila dlanak >kao jedan stav obrambenog govora gptuzeno.g Pavloviia, izreden pred beogradskim prvostepenim sudom<, Sto, mettutim, niie bilo nikakva olakSavajuia dkolnost za coprca. 2t Borba, 3. VII 1924. 22 fsto. Usp.: Presuda, 15. 23 Presuda, 15. 2a Isto. 25 Isto. Vidi:- Borba, 10. VII 1924. 26 Presuda, 15. -2?Isto,.16. >Kad je tome tako, onda je sasv.im razumli,ivo za5to N.R.p.J. jednako_kao i Revolucioharna internacionala'odnosnt kati S;!j"t.tJ n"rij;-.-;tra Vladimira Iljida Lenjina 'svojim uditeliem i vodomi. 2 8B o r b a , 1 7 . M 9 2 4 , p r e s u d a , 16. 2e Isto. 30 Presuda 16. 31 U presudi je pogreSno naveden datum spomenutog broja Borbe l. IV. Na naslovnoj strani ods.tampano je masnim slovima: uCasno je-u ovoj orZavi biti dr?-avofastvoran...<, -a ispoil toga odmah le dlanak Dem6kracija.c stavljanje krita Borba ovako obja5\java: >Znak krsta rni smo "+ vei odavno pbstavili is-pr6d burZoaske-demokracije. Njoj smo u posliieratnom dobu, kad se j^e najvise kompromitovala, izrekli i naSu nadgrobnu riiedo. 3 2B o r b a . 3 . M 9 2 4 .

33Isto. 3aPresuda, 16. 35Isto. sviedok oD.tr17fg, vradin tajnik,.cvjetko Horvat, rekao je na raspravi je moguie da su ovi -(Borba, "da .qqkumenti no tr"ei- osobama tamo metnuti, ari od poIicije ne." 29. V l92S\. podgci- o orgarizacionom staniu nal3Lge. iKO! j9 podetkom t9=z+. imao-It-_l;;i[ -u osni,_Ilrvatskoj, Sloveniji i Srbiji, ko3EIsto, 18. lenata .nalazi se i dopis Miesne uprave rL ko.jem se i,zvjeStavaCentralni odbor iollnom -razdijeljen na >6 kvartova prema lzini poduze(a".-ll presudi ." ;pomenutih 6 kvartova u Zagrebd. "upo-rni"i"

l'3.Y.r il,ii'ff ?T'ft] "'"'"' "fj:lTfifi bl,:ll

Ir
I

4r Isto, 20. Nakon izlas.kaiz zatvora 1923.god. Copii na raspravi, >morao radunari s dinjenicom ?" p.-J"ji1"Ji"r',i je, kako ie to iziavio iXgiiti'i;;#ri;; je stos-audesio svoje djelovu"jt p;;;;"iiri":Jci-'l"k;;i;"";1. drZaven. a2Isto, 20-21. a3Isto, 21. aaRadniika borba, 22. i 29. V te 5. VI tg}s. a5Isto, 29. V 1925. a6Isto, a?fsto. a8Isto, 5. VI 1925. aefsto. 50Isto, 29. V 1925,"?gsuq? _ druga Copilau. RadnlCkq borba se u dlanku pod naslovom u br;JJ;d:. "Sudovi u sluZbi ,"rir"*.,-oUiiirlenom H,pnja 1925,_ta_ koiler os'rnura na sudove, *^" .istaiiriiri,,si-{ii;-;";; iirilhitrii.po orurre vrasti le da sude >po duhu i nar.iarri-iiti;;;. 51M. Sobolevski, n. dj.,27.

14 -

Zivot i djeto Vladimi,ra Cooiia

209

Mihael Sobolevski VLADIMIR COPIC U R.EVOLUCIONARNOM RADNIEKOM POKRETU HRVATSKOG PRIMORJA
je,r.rodljrirvoglrj,su,tan u nevol,uci]onarnofn a, i to iskljudivo u periodu od 1919. do rZe se saZeti u nekoliko tematskih cieli_ ri osnivanju i radu Mjesne organizatije predizbornoj aktivnosti oko izbora ia : u.osnivanju i radu organizacija NRPJ. n i o saduvanosti arhivskih fonclova d . Pri tome je potrebnro:i,staii da je i po, ratte mogu(e uz pom,oi onovremenog :tivista u revolucionarnom radnidkom ira Copiia u Hrvatskom primorju te Joi za vrijeme copiieva boravka u sovjetskoj Rusiji stvarani . su od strane jugoslavenskih komunista takvi nacr slavenske dri.ave podijelili na 40 rajor ilegalne partijske organizacije. pri ion drudju Hrvatskog primorja trebali osn Dokumenat, koji govori o tome, koji il )rno s pravom pretpostaviti da se vei 5 nakon povratka u zemlju poSalje na ii rajon. Dok se izbor Riieke za centar !nim, jer je u gradu djelovala brojdano a Rijeke, unutar koje su se vei nazri;e ne moZe opravdati izbor Senja, osim iski rad u svoje rodno mjesto, mogao cko odlaska,prve grupe jugoslavenskih ) samo istaii da je V. Copii upuien u rm 1918. god. krenula u zemlju, a kao ilmacija.z Najvjerojatnije je da se pod rrje, jer koliko je moguie utvrditi, V. drazumijevaju pod geografskom ozna_

2tl

Polovinom prosinca 1918. god. V. copic je do5ao u Zagreb i nakon kra6cgzadtLavanja u njemu, oko 20. prosinca iste godine, napusto je grad i oti5ao roditeljima u Senj.s U povijesnoj literaturi postoje razliditi podaci o tome gdje je sve boravio Vladimir Copii ,neporsredno poslijre povratka u zermlju. Prema ,nekiirna, obi'Sao je oHrvatsi<o prirnbrje, Istru i Kvarnerske otoke<, a prenta drugima posjetio je ,Su5ak, Crikvenicu, Kraljevicu i Bakar, a zalim je pre$ao u Gorski kotar (Delnrioe) i Li,ku (Go,spii i Otordac)n. 'I'e5ko je vjerovati da je V. Copi6 za to kratko vrijeme mogao obiii nabrojena podrudja, a s druge strane nije moguie utvrditi s kojim radnidkim aktivistirna se sastao te kakvi su bili konkretni rezultati ujegove posjete. No, l>ez obzira na to Sto ne raspolaZemo tim konkretnim dinjenicama, dini se da je V. copii, kako to potvrduje njegov suradnik Nikola Kovadevii, ouspje5no putovao u Gorski kotar i Primorje".a Copiievo skoro hap5enje u Zagrebu (19. sijednja 1919) sprijedilo je njegovo znatnije angaZiranje tih dana u revolucionarnom pokretu Hrvatskog primorja. Mettutim, ne5to kasnije Primorci su mogli doznati iz svoga lokalnog tiska tko je V. Copii. Naime, u veljadi 19i9. god. suSadkePrimorske novine clonijele su kraii dlanak pod naslovom uKako je na5ima u Rusijin. ZaY. Copiia se navodi da je tarno pristupio boljsevicima i da je jedno vrijeme uredivao list Svietska revoluciia koji je tiskan u Moskvi. Na kraju anonimni pisac dlanka zakljuduje: ,mno,go,na5eg sveta gleda ru Rru,siji svoji'm odi,ma St'o'se >Talko eto j,o,S tamo zbiva, a rn[rogi od njih kako vidinto i udestvuju u stvaranju Nove Rusije".s Tokom 1919.i 1920.god. V. Copii pruZao je znatnu pomoi u radu Mjesnoj organizaciji KPJ u Senju, zapravo je i udario temelje za osnivanje te partijske organizacije. Prvi put uakon povratka iz Sovjetske Rusije V. Copii je doSao u Senj podetkorn sijednja 1919.god. s dvostrukim ciljem; da obicle roditelje u Senju i da ispita moguinosti za osnivanje ilegalne partijske organizacije. No, dini se da za to tu nisu postojale moguinosti, te je svoj prvi clolazak u Senj posiije povratka iz Sovjetske Rusije Copii iskoristio za upoznavanje jedne grupe radnika s idejama oktobarske revolucije i potrebom stvaranja radnidkih organizacija. Koliko puta je Copii u navedenom razdoblju boravio u Senju i kakve je sve zadatke obavljao, nije moguie, u nedostatku izvorne gracle, izuzev samo jednog dolaska, preciznije naznaditi. To nije rnoguie nazr,ijedirti ni na temelj,u sjeiranja sudjroni'ka u radnidkorm polkret'u, jer su oni, Sto je i normalno, zaboravili datume Copiceva dolaska u Senj, a desto i zamijenili clogadaje. Medutim, neosporna je dinjenica da je V' Copii u vi5e navrata dolazio u Senj i njegovu okolicu, drl,ao tu sastanke i predavanja, govor-,io na zborrovima,i davao kronknetne ,upute za rad Mjesne onga,nizacije KPJ.6 Nema surnnje da je najznadajnija Copiieva aktivnost u Hrvatskom pri' rnorju bila vezaua za predizbornu agitaciju u jesen 1920. godine. Naime, Privremeno narodno predstavniStvo Kraljevine SHS, sastavljeno sporaztlmom vrhova gU'adansrkih gr,upa, usvojilo je 3. rujna 1920. izborni zakon za itzbor Ustavotvorne skupddne,z te raspisalo izbore za 28. studenog 1920. godine. Buduii da jre od'rludeno da KPJ stupi u predizb,o,rnru borbru u c,ijeloij zerrllji i da 212

ttt izbornu borbu treba iskoristiti za Sirenje komunistidkih ideja, pridobivanje novih pristalica i rasturanje partij ske stampe,s postoj eie partijike-or ganizacije na podrudju Hrvatskog prirnorja vrsile su intenzivne predizborne pr-iprem-e. oblasno vijece KPJ za Hrvatsku bilo je vrlo aZurno oko predizbortri- pripreIrna, izrradiv5i i porsebne upLrte u kojma jre vrLlo podrrobno ri,znijelo saa,rZal te ajktivnorsti. i programsku o,rijentaciju 6e potrebnru moraLno-politi'dku podo,bnost partijskih kandidata. Predizborne aktivnosti KPJ je organizirala u Hrvatskom primorju vei potikraj-,r,rjna 1970. god. i i,stakla ,svoje kan,didate. Jsrtricanje vladimi,ra bopica za kandidata na listi KPJ u dva izborna okruga, i to Modrusko-rijedkom (obuhvaiao je ove kotareve: susak, crikvenicu, Novi, Dernice, cabir, Vrbovsko, ogul,in, slurnj, vojnii i gr,ad Bakar) i Lidko-krbavskqm (kotarevi: Gospii, otodac, udbi,ne, B,riirnje, Senj, Donji Lapac, Korenioa, G,ra6ac i penusii) ukazivaro je na njegov ugled i utjecaj u tirn sredinama i nastojanje rukovodstva KpJ da njen tehnidki sekretar bude izabran za poslanika u jednorn od izbornih okruga. Naravno da zbog relativno kratkog vremena, velikog podrudja i tadasnje uerazvijenosti saobracajnih veza, V. copii nije mogao prisustvovali svim organiriranirn predizbornirn skupstinama. To i nije bilo potrebno jer su .t ptJai;zbqrgtl 'a'prij,e sivegaIna podrudjru Mo,dr,u$ko,ri;jedkog izb,ornog ,ol<rru_u,gl!rgij1r, ga, bili ukljudeni pored mjesnih partijskih aktivista i poznati partijskl funkcionar,i. iz_-zagreba tkao npr. Ka,rniilo Horvatin, Dr-lro cvijii i Frinjo Ljustiina., stoga je v. copii teZi5te svoje predizborne djelatnosti uglavnom usmjerio na I-idko-krbavski izborni okrug, a manjim dijelom na Modrusko-rijedki, prisuslvujuii tu samo predizbornoj skup5tini u Novom. 'svqjiu p'redizbornu agitacij,u v. corpid je o,tpo6eo 10. lirstopad,a1920.v z,a_ grebu, govoreii na javnoj pudkoj skupstini koja je bila odrZana u punoj dvorani ,Helios< kina.t0 Poslije te predizborne skupstine otisao je na drugi ilscrpljujuii put u Liku i Hrvatsko primorje. Tu se zadriao nesto vise od mjesec d,ana,'o1'gg111izin'ajruii p,redizb,ornih ,skupstn,a d govorreii na nj,iryls. o toj co. vi5e pii6evoj akrtivnrosti rmoguie je podro,bnije rsaznati uipravo zahvalluimdi njr6,mu, jer_je o tome pisao u Novom sviietu i u pismu koje je 3. studenog 1920.rrputio iz Gospica predsjedniku Mjesne organizacije KPJ u Senju vicku Basiiu.rr u navedenom pismu ponajprije obavjeStava Ba5iia o svom dolasku u Senj u vezi s odrZavanjem predizbonre skupstine i ujedno daje upute za ,pripreme oko skupstine, o demu ie biti rijedi nesto kasnije. o svojoj predizbornoj aktivn'osti u Lici V. Copii je napisao: 'ovdje smo drZal,i rsrkupsti,nuu Gospiiu ,i ru Lovincu, rkojre,su birle vrll'o do'brro po'sjeiene. u Penusidu i,u Rad,udu nism,o rno,gli drcLai zbog sirlnog nevremena. U selima je uopie tesko drZati skupstine, jer nema prostorija, a na polju se nem,oZezbog zime<]z Na putu iz Gospiia je 8. studenog 1920.govorio na pred9 senj v. copii skupstini u Brinju, kojoj je prisustvovalo oko 300 seljaka iz mjesta izbolnoj i obliZnjih sela.tg veliku paznju copii je posvetio organiziranju predizborne skupstine u svorn_e rodnorn mjestu, a im,qo je namjere da takve odrlii u nekoliko mjesta senjskog kotara (sv. Jurju, Krasnu, Krivom putu i Jablancu). Isto tako, u vei spomenutorn copiidev,u pisrnu upudenom vicku Basidu ,daj,e se tdkst za plakat, a on glasi:

2r3

sviju zemalja ujedinite se! "DRUGOVMroleteri Radnice i Radnici! Sinonra5ni gradani! PrirbliZujrr.rse izbori za Ustavotvornu Skup5tinu. Bu,rZoaske ,stra,nke slruZe rse rsv,irn srredrstvima, da rad,ni rnanord zanedu, d,a od njega rianude povjereqjre, pa orn:da kard ,to povj,erenje dobij'u, nastave svojm pljadku, speku,laoijru i izrabljiva,nje sirotinje. Pred vama, radnici i radnioe, stoji pitanje da ti iet'e i dalje d,oprusti' razboljnitka na vaSo,j,grbadi zaradujre ti, d,a j'ed,na Sadica kapitalistidkih rniilijon:e? Il,odete [i dopustiti, dia vam ,trgorvci i pljadka5i diZu,svaki dan cije'ne Zivotnih ulamijnnirca,dok se vi vei'sada savijrat'e od gladi? H,odete li rdop'usrtiti, d,a vas buriclazija odrvede rul nov'u 'kflaonicru, da ,gruSiteSovjretskr.r Rusijru, diriavu rus'kih radnilka i ,selj,aka? da H'odete li d,opnr,sti,ti, svi d,rZavni tereti pad,aju na va5a letla? Hodete li dopurstiti, da se dnZavni dugorvi, tkojii su pravljeni bez vaSega'znaqja i o'dob,r,ernja,da s,e prladaj,u ia va$ih sinoma5nih nad,nirca? Ne, vi to ne smijete dopustiti! Vi morate pod zastavom Komunistiike Partije povesti najodludniju borbu protiv svih burZoaskih stranaka. Vi rnorarbe duti komnr,ni,srtidhu rrjed, vl, morrate znati Sta hoie Korniunistidka Partija, jer to je pantija, koja se 'b,ori za va5e interese. Zbog noga se pozivate, da m S,to vedem brojru dodete na javnu puiku skupitinu.. .o Predizborna skqpStina u Senju bila je szvvana za 14. studenog 1920,a za nju su otiskani i plakati s tekstom koji je napisao Copii. Medutim, policija u Senju zaplijenila je dio zatedenih plakata u Stampariji, a preostale sakrili rsu tipografski radnici i na taj nadin omoguiili da se rasture po Senju i okolici.tr Sama skup5tina odrZana je u udupkom punoju dvorani hotela Nehaj, a njoj su pored senjskih prisustvovali i radnici iz Sv. Jurja. Copii, koji je bio glavni govornik na skup5tini, podrobno je iznio program KPJ i neposredne zadatke te organizacije.tr V. Copii govorio je samo na joS jednoj predizbornoj skup5tini, i to u Novom 23. studenog 1920. godine. Na njoj je rnorao polemizirati s pojedinim graclanskim politidarima koji su u svojim nastupima nastojali Copiievo izlaganje prikazati neosnovanim.ro Medutim, izborni rezultati pokazali su pravu istinu. Radni narod Hrvatskog primorja dao je 28. studeirog 1920. veliki broj glasova za kandidata KPJ Vladimira Copiia, koji je upravo zahvaljujuii dobivenim glasovima u ovome kraju i bio izabran za poslanika u Ustavotvornu skup5tinu. Naime, na cijelom podrudju Modru5ko-rijedkog izbornog okruga dobio je ukupno 4.974 glasa, a od toga ibroja u lHrrvatskom prrimorj;r.r ('bez kotara Senj) viSe od polovine (3137 glasova). Tako je npr. lista KPJ u kotaru Novi dobila 726 glasova (ukupno je glasao 1361 birad), u kotaru Crikvenici 1614 (glasalo 2125 birada), u kotaru Su5ak 702 (glasalo 1519 birada) iu gradu Bakru 95 glasova (glasalo 372biraEa).

214

u Lidko-krbavskom izbornom okrugu lista KPJ, odnosno njezin nosilac V- copii dobili su dafeko manji broj glasova (svega 695, a od toga broja najvi;Seu kotaru Senj (196 glasova).17 r kao poslanik V. copii je boravio u Hrvatskorn primorju (u crikvenici) p_odetkom 1921. godine. Da li je tom prigodom, osim sto je posjetio Filipa Itilipovica, koji se tu nalazio na lijedenju, obavljao jos neke druge poslanidke i partijiske zadalke, nije mogude r.ltvrditi.l8 Te dosta intenzivne veze koje su postojale s Hrvatskim primorjem nas$o qu prekinute m" dvie vrijerne, jren j,e Copii uhap5en l. rsrpnja tgZt. i na vidovdanskom procesu osuden na dvije godine robije, koje je izdriavao u PoZarevctr. Nakon izlaska s robije (rujan 1923) copit, je boravio u svom rodnom Senju,te Sto je vidljivo iz pisma koje je uputio Simi Markoviiu. Medutim, tu se nije dul,e zadrtavao, nego je oti5ao u Zagreb, gdje je preuzeo vrlo odgovorne duZnosti u revolucionarnorn radaidkom pokretu; naim,e, obavljao je duznost sekretara Oblasnog sekretarijata KPJ za Hrvatsku i Slavoniju i sekretara NRPJ za isto podrudje. Radeii na tim duZnostima, dolazio je u kontakt i s pojedinim aktivistima u radnidkorm rpdkretu Hrvatskog prrirnorja, arli je i osobno doilazio u pojed,ina prirnorska mjesta (suSak i Bakar). Tako Ivan Dujmii iz Bakra navodi u svom sjeianju da je V. copii kod njega bio tri puta.zo slidno istide i Hinko Raspor iz Su5aka koji navodi da ga je u Suiaku posjetio V. Copii u dva tavraia.zr Kada su pojedini primorski aktivisti boravili u Zagrebu i dolazili u doticaj s Copiiem, Lakoder su od njega dobivali uputstva o partijskom radu. Tako npr. navodi u svom sjeianju Josip Cuculii iz Hreljina da je u studenom 1924. god,. prisustvovao oblasnoj konferenciji NRPJ u Zagrebu i da ga je tom prilikom Copii pozvao na razgovor. On pi5e: >,Njega sm 'irnteresinale, kao rPrimorrca, rprilike i rad Par'tije m Rrirnorju, te rnii je d,avao ndka trputs,Wa. za rardrr.2z Nema sumnje da je ta Copiieva suradnja s radnidkim pokretom u I{rvatskom primorju nasla svoj najkonkretniji izraz u odrzavanju okruine konferencije NRPJ u Bakru 25. listopada 1924.s ciljem objedinjavanja djelatnosti te orrgarrrizacijeu Hrrvatskom pr.imorju. Tada je ors,n'ovan Podsekretarijat sa ii sjediStem u Su5aku, ali hap5enje V. copiia i definitivna zabrana NRPJ, koja je i do tada djelovala poluil,egalno, sprijpdili su ostvaremje te narnjere.23 Pleko Vladimira Copiia u Zagrebu primorski su komunisti nabavljali Stampu i literaturu. O tome rnoZemo saznati neSto podrobnije iz pisma Ivana Dujnriia iz Bakra, povjerenika Radnitke Borbe; pismo je 29. studenog 1.924. upuieno uredni5tvu navedenog lista. On piSe: ,Pisao sarffr Vam u poglod,u partijskog rnarterij,arlra, zakojteg je sarn Copi,i javio'da ga S,alje, do sada nisarm dobio nriSta, niti rni je i5ta jav,Ijeno, rnoflim Vas ,da u tpogledu ovakvir]r ,stvari rs,e posveti ,malo vi5e palnje, jer za5tro mi sazivljemo i obdrZavarrno sastanke u P,rimorju inLa koj,e d,alaze i referenti iz Zagreba (26/X 1924. Vl. Copii) kada iza toga ako oiemo neSta da stvorimo, nemoZemo da radimo, jer nemamo na koga da se oslonimo, a mislim da bi bila VaSa zadaia da ste neprestano u spoju sa svima

215

onima koji su prisustvovali sastanku 261X. u Bakru, ja se dnevno dopisujem i pohatlam onih, pitaju me jeli Sta novog a Sta moZe da bude novog kada ni ja neznam niSta, to treba odsuditi. Molim da to javite drugu Copiiu, te da mi javi Sto je s tim Partij'ski'm rnat'erijalo,m, te da rmi jiavi Sta je ,sa izborima<.24 U vrijerne boravka Vladimira Copiia u Bakru na okruZnoj konferenciji NRPJ za Hrvatsko primorje bilo je dogovoreno da se vrSe i pripreme za parlaITremtannedzbore ikoji su bii,li rraspisani za 8. veljarde 1925. godirne. Za no,sioca liste Radnidko-seljadkog republikanskog bloka u Modru5ko-rijedkom izbornorn okrugu istaknut je V. Copii, Sto je dokaz njegova utjecaja u radnidliorn pokretu navederrog podrudja. U vrijerne provotlenja izborne agitacije V. Copii nije mogao doci da agitira u navedeni izborni okrug jer ga je polovinom prosinca 1924. god. uhapsila zagrebadka policija.rs Prirnorski aktivisti i pored rkoj'i nasilja rporlicije vei rsu ,u tokm 'p,rosinca 1924. go'd. izvr5illi sve one p,otstlrove su se odnosili na isticanje kandidatske liste za izborni okrug. Hinko Raspor pi5e 23. prosinca 1924. Administraciji Radnidke borbe u Zagrebu da je poslao kotarevirrna na podruidju Mo'dru5lko-rijedkog izborinog,okrruga sabirne arke rsrvirm za prikupljanje sredstava za izborni fond.go U nastojanju da onenroguie Rasporovu agitaciju u Su5aku i drugim mjestima Hrvatskog primorja vlasti ga hapse potkraj prosinca 1924. god. i zadr'zavaju u istraZnom zatvoru do provedbe parlamentarnih izbora 1925. gocline.zz Stoga je cjelokupna izborna agitacija za listu V. Copiia pala u zadatak Janku Boro5daku iz Su5aka. On je tokom sijednja i podetkom veljade 1925' god. obi5ao nekoliko prirnorskih i goranskih mjesta (Bakar, Kraljevicu, HreIjin, Crikvenicu, Delnioe i Ogulin) uspostavljajuci veze s radnidkirn aktivisti ma, te se s njima dogovorio o nadinu agitiranja za listu V. Copiia. Isto tako organizirao je i rasturanje izbornih proglasa.ze U Su5aku je za te izbore bio tiskan i zasebni letak, a upuien je "Primor-skom rqdnom narodu grada i sela" i potpisan s >Radnici Su5aka i Prirnorjan. Izmedu ostaloga, o V. Copiiu je u letku napisano: za svojeg kran'didata rp,olnazatiiert'e svoj'u sv;jest i nuSit iete "Glasajuii burZoaske kapitalistidke eksponente, pa stoga na dan 8. februara daite svi glasove za Vaiu radnitko-seliatku listu, kojoj je nosioc u ovom krugu ustrajni borac i drug Vladimir Copt6".zo Na tim rparrlamentarnim izboriima V. Copii nije u H,rvatlsko,rn primorju ponovir,ouspjeh iz 1920. godirne. To jie prosve i ,razumljrivo, j'er s'u panlam,entarni izbori 1925. god. odrZani u izrnijenjenim odnosima politidkih snaga. Nasilje burZoaskih vlasti nad levolucionarnim radnidkirn pokretom i u ovom je kraju imalo negativne posljedice, pa se to odrazilo i u glasanju za listu Vladimira Copiia. Lista je u cijelom Modru5ko-rijedkom izboruom okrugu dobila svega 498 glasova, a od toga najveii broj u su5adkom kotaru (153 glasa).so Iako je ovo saopienje napisano na do sada istraZenim arhivskim izvorirna, onovremenom radnidkom i graclanskom tisku, te postojeioj literaturi i prikru,pljenim sjre(s,pjlsra - a,ta 'irstraZivanj,a ornogudavaju sarno firagmentaran pristup ovom pitanju i ne omoguiavaju isticanje konadne prosudbe - ipak se moZe zakljuditi: 216

Vladimir copii svojom je revolucionarnom djelatno5iu u Hrvatskom primorj'u od 1919. do 1925.god. ostavio neizbrisive tragove; osobito je bio zasluian za rad i razvitak organizacija KPJ i NRPJ, a s time u vezi za Sirenje komunistidkih ideja i revolucioniranje stanovni5tva. Ako tome dodamo da je Hrvatsko primorje bilo samo djelii njegove revolucionarne angaZiranosti, onda nanr iznijeti rezultati Copiceva prisustva u navedenom kraju postaju jo5 veii.

BILJESKE 1 Vidi o tome podrobniie u kniizi: I. Oiak, U borbi za ideje oktobra. Jugoslavenski povratnici iz Sovjetske Rusije 1918-1921, 'Zagreb 1976, 100-104. 2 Isto, 104. 3 U Zapisnik sastavljen kod Kr. redarstvenog povjereni5tva u Zagrebu V. Copic je 29. kolovoza 1919.i-zjavio i ovo: , ,,Do5av5i u Zagreb prijavio sam se kod 3l lovadkog bataljuna, odakle sam 'Arhiv o.ko 2_0. prgglqca l9lX. konadho odpu5ten i odpulovao kuii u Seirlo. Hrvarske, dalje (AH), PRZV 6-14 3757/1919. a L Oiak, n. dj.207-210. 5 2 0 .I I 1 9 1 9 , 3 . Usp. tsjerianje Ivana Grlina Rade od 20. veljale 1961.i grupnu ;iz.iavu ilanova lljesne organizagije,KPJ u Seniu od 25. i 16. rujna 19641 g.iate. OUle izjave pol,ranjene Su u Gradskom muzeiu u Seniu. 7-.8. Gligorijevic, Parlamentarni sistem u Kraljevini SHS (1919-1929),poti._". ttcki zivot Jugoslavije 1914-1945, (Zbornik radova)-, izdao Radio-Beograd,'1973, 367-369. I Pismo sekretara.'KPJ_ Filipa upuieno 20. ruina 1920. godine ,organizaciji Komqlistidke Parti.ie _Filipovica J Senjuo, Institut za hiitoriju . ,lqgoslavije radnidkog pokreta Hrvatske (daljb IHRPH) d Zagrcbu, si'e. Up-40 A-V/1920. 'gVi4-i o tome podrobnije u rukopisu: M. Sobolevsfti, Revolucionarr-ri radnidki . pokrgt u.Hrvatsko-mprim_orju 1919-1929,77-89.Rukopis je pohranjen u centru za historiju radnidkog pokreta i NoR Istre, Flrvatstog piimbrja i"Gorskog kotara u Riibci Vidi dlanak ,Javna putka skupStina tt Zagrebun, Novi svijet, 14. X 1920,t-2. 11IHRPH, ZB-KOM-8/l18. 12Isto. ,t]^O_!gj-l!^"p5tini objavljen je po,vecidlanak u Novorrt svijetu, i to u brojtr 53 od 18.xr 1920. strani l, pgd naslovom >Komunistidkaskdpstina u Brinju.. na Clanak je nepotpisan, a rnajvjerojatnije ga je pisao sam Copii. Oh glasi:

Skupstinu je otvorio.drug Vudetii lvan, i predloZio za predsjednika druga Mesiia Nikolu, tb;i ie pozdravio piir"iirJi-al<i iiliS-ieilrE"tfi-oi"eJ-v.'-c"picii

217

ostavlja u rukama gazda 500 jutara zemlie, Komunistidka Partija stoji na stanovistu, da se v-eleposjednicima ima oduzeti sva zemlja, i da seljadka vijeia raspoIaZu tom zemliom. Ali i u irugim pitanjima, ko,ia su isto tako vaLna za siroma5ni radni narod,.Rad'iieva stranka-stoji-na strani kapitalista i veleposjednika, a Komunistidka Partija zastupa interese radnika i siromainih se!ja!a. Tako np. Radiieva stranka u svom programu nigdje ne govori o tome, da fabrike treba oduzeti iz ruku fabrikanata i banke iz ruku bankira. Komunist dka Parti,ja naprotiv zastupa stanovi5te, da se sve fabrike imaju oduzeti fabrikantima a banke bankirima, i-da radni narod .organizovan u svojim radnidkim i seliadkim vijeiima preuzme upravu nad fabrikama u svoje ru.ke. Jedino na laj -nadin -moii ie seliaci dobiti potrebne alate za jeftin novac, a . banke Ce prestati biti sredstvom za lako obogaiivanje kapitalista. _ Prisutni seljaci slu5ali su sa odobravanjem izlaganja druga Copiia i uvidjeli su da ih iz ove bijede moZe spasiti samo Koniunistidkl plrtija.-Jedari demokratlki agent pokuiao je da omete skupStinu, ali je na poziv druga Copiia, da ie mu se clati prilika, da i on iznese svoje itanovi5te, uvukao rogove i-izgubio se sa skup5tine. Siroma5na Lika se budi. NaSi drugovi, koji su u Americi pro5li Skolu komunistidke- organizacije i discipline sa velikorn agilnoSiu i poZitvovno5iu Sire komulistidke ideje. I- zahvaljujuii niihovom radu,- a isto taRo radu onih drrrgova, toji su se na vrelu revoiuliie, u Rusiji, zadojili komunistidkim idejama, Lika ie u skorom vremenu postati jaki bedem komunizma. Napred drugovi! Smjelo na posaolo 14Vidi bilj. 6. 15O komunistidk-oj skup5tini-u Seniu Novl svijet 21. studenog 1920.na str.3 donio je veii napis pod naslovom >Velidanstvena kornunistidka skui5tina u Senjuo. I taj napis je najvjerojatnije napisao sam V. Copii, i on glasi: ,,J4.o.-pj._Uio je u_Senju dan slave za radni narod, a za kapitalistidke sisavce dan te5ke ali pravedne osude, . _ - Ple4_samu skt'Litinu trenuli su izaslanici senjske organizacije na rt, da dodekaju Frygotr" jz Sv, Jurja, jer se ie \rei u jutrci produl-o, da i-e rdrugovi tlz sv. Jurja doii na sku,pstinu u oveiem broiu. za kiatko vrijeme pojavi se n"acesti crvena .Zastava, a za zastavom ponosno stupaju drugovi iz Sv. Juria. Niima niie bilo tesko prevalit. toliki put. Odu5evljenje i zanos-sjalo je jednlko na licinia staraca kao i mladiia. Odmah poslije dolaska drugova iz Sv. Jurja zapodela je ne5to poslije 2 sata skup5tina u dupkom punoj velikoj dvorani Hotel Nehaja. Skup5tinu je otvorio drug Juraj Brivec, pekarski radnik i predloZio za predsjednika druga Vicka BaSiia, zidarskog radnika. Drug Ba5ii nakon pozdravnog govora daje rijed drugu Vladimiru Copiiu. U I i pol satnom referatu drug Copii dotakao se svih aktuelnih pitanja. Govoiio je o ziodinima, koie burioazij-a dini nad radnim narodom, o nesposobnosti burZoaskih stranaka i vlada, da izlijede rane, koje je rat nanio sirotinji. Prikazao je rad burZoazije na politidkom, gospodarskom, socijalnom i kulturlom.polju i podrobno je iznio.financijalno stanje Jrlgoslavije i pljadku kojg je burZoazija sa ovogodiSnjim proradunom izvela nad radnim narodom udarajuii strahovite poreze na predmete, koje sirotinia najvi5e troSi. Opisao je nadalje poloZaj radnika i radnica, dok burZoaski agenti trube na sav glas, da je radnirata, drug Copii je sa brojkama dokazao, :nju, nalaze u dvostruko i trostruko go;e ie osvrnuo na rad pojedinih strana[a, rlile radni narod i prikazao je u pravom te, klerikalce, frankovce, radiievce i so-

'u#"t*;#Jii,,s,.,l'ff ";l;?:,'::,?:f; i,j,".
Fartije, njezi'e

zahtjeve u unutra5njoj i vanjskoj politici. Govorio je o agrarnoj reformi i o zahtjevu na5e Partije, da se sva zemlj-abdmah i bez od$tete o?uzme veleposjednicimd i preda seljacima, i da tom zemljom raspolaZu seljadka vijeia. Isto tako K. P. traZi da se fabrike oduzmu iz ruke fabrikanata i da fabrikama upravljaju radnidka

Nakon toga drug copii je i,l"*".";*tJ:;1"'il*it:rTi:

2t8

Ytjeia, a banke, preko kojih kapitalisti si5u krv radnom narodu, da preilu u svojinu..ditavog radiog naroda. K.P. traLi, da se odmah zakljuti mir sa Sovjetskom Rusijom, jer radni narod Jugoslavi.ie gleda u Sovjetskoj Rusiji jedino! svoga saveznika i zaltitnika. Nakon referata druga Copiia, predsjednik drug Ba5ii pozvao je prisutne -dvorani da se jav-g.za.rije(, tko zeili. U ie bilo prisutilo nekoliko dembkrhtskih L frankovadl<ihklnonja, ali se niko nije od njih utudio progovoriti niti jednu rijed. slt_ili.su kao ribe, a u dusi su se ka-jali, da su dosli na sliupstinu, gdje su moiali sluiati onako te5ke osude za njihove stranke. .. Dryg Ba5ii je nato pozvao prisutne, da se svi okupe oko Komunistidke partije. Kapitalizam ne ie pasti od jednog samo udarca, mi mu moramo nanositi udarce dan za danom. A da na5a borba bude dinr uspje5nija, potrebno je da stvo-voditi rimo jake, revoluci^on?rne-organizacije, - ie nas koje u borbu dd konadnog oslobotlenjaiz kapitalistidkog ropstva. flgpS1lqa je zakljudena uz urnebesno klicanie Sovjetskoj Rus,iji, Komunistidkoj Partiji, svjetskoj revoluciji itd. _ Pjevajuii revolucionarne pjesme svrsta5e se drugovi u povorku, koja je krengla_grado-m otpratila drugove iz Sv. Juria, koji kienu5e-kuii. Ulicama-grada i klicalo se Lenjinu-, Trockom, Komunistidkoi'- Partiji, Sovjetskoj Rusiji itd.n 18O komunistidkoj skup5tini u Novom izviiestio je upravitelj kotara Novi 24. Etudenoga 1920.PredsjedniStvoZupanijske oblasii u O-gulinu.On piSe: ,,_U uqZi sa izvjeStaiem od 22. nove.mbra 1920.br. gornji izvje5tava se, da je jude.r._dne o. mj. u T sati na veder ovdie u Novom"odrZana ikup5tina'komir23. nistidke partije. Glavni govornik bio je u ime te partije vlaclimir Ciryii iz senja. nerad burZoaskih polit. lidkih] partija, iiu, koje nisu. ni5ta udinile za radnike i i nesnosno ekonomsko stanje, napao je no spredavala pravo sastajanja samo da a u o5trom i odre5itom tonu pozvao na vog hu5kanja te da iu opetuju ii se slidne ava kretala u ciliu da sluSadeinformira rsprsiti.skupttinu.i njega pozvati na odsec toliko skupStina obdrZao nesmetano niie ni najmarije mjerodavno. t iza toga pre5ao je na razlaganje kor radnici i seliaci postignuti svoju svrhu nia i sreie ako budu sami o svojoj sudkim savjetima. lzazvan od jednog pri lne revolucije iziavio je oprezno, da ako /a sama burloazija sa svojim proturadni, Sto se u komunistidkim novinama i oui govorio ri proti naSoj.drZavi, koju- je e ie dapade spomenuo jedinstvo naroda nasega, R5kulic, sub. jeriskuZnik u Novome i iz jaka i vrlo spretno pobijao pojedine naju niegova iudera5nja stiupSiin"azacijelo

#i'lJ'#lJii XT','"Tff'f# ?::i : :[:KTy
rT.Statistidki-pregledizbora narodnih zastupnika za Ustavotvornu skup5tinu ,.,- ,. Kraljevine srba, Hrvata i slovenaca izvrsenih na dan 2g. xI 1920,Beograd. tszt. 18Dopis Mi?istarstva urrutrasniih dela Kraljevine SHS, odelenia za Drl,avnu - . zastiLu u Beogradu od 4. sijednja 1g28.upucen velikom Zupanu u kartovaq Au, fond PrimorsFo-krajiSke oblisti "u faioviu. re IHRPH, Dosje Vladimira Copiia. Radnidki pokret Hrvatskog primorja, Gorskog kotara i Istre lglg-lg4l, Rijeka 1970, 38-39. 2r Isto,22.

2t9

22Isto, 124. 'z3 Vidi o torne H. Raspor, Tokovima klasne borbe, Rijeka 1973,33-34. 2aArhiv CKSKJ (dalje: ACKSKJ) fond NRPJ, 25. 25Isto, fond NRPJ, 60 i 62. 26Isto, fond NRPJ, 30. 27H. Raspor n. dj., 38-39. 'z8 ACKSKJ, fond NRPJ, 93 i 98. 2sH. Raspor, n.dj., str. 36 30Usporedi:..Izborna_ statistila za Zupaniju Modruiko-rijedku po kotarima, Glas Hrvata, Ogulin, br. 6a, 14. II 1925.2; V.- Antic, Vinodolska Sdlca u borbi, Selca 1975,str. t-gO-ig+.

220

Dr Branislav Gligorijevii GLEDISTA VLADIMIRA COPTCANA I\IACIONALNO PITANJE UOEI I POSLE III KONGRESA KPJ (1926- 1927)
I(ratko vremensko razdoblje, od samo nekoliko godina, u kome zerimo cla pratimo jedan deo politidkog rada V. copiia, ispunjeno je bilo prelomnim politidkim zbivanjima. Granidne linije tih zb,ivanja su godina 19i5, kad.a je nastupila privremena stabilizacija politidkih odnosa, i godiua 1928. kada je uastajala nova i duboka kriza gradanskog politidkog sistema u Jugoslaviji. Prva etapa zapodrnje raspadom bloka levo orijentisanih graclanskih stranaka (I-Irvalske seljadke stranke, Slovenske ljudske stranke, Demokratske stranke i Jugoslovenske muslimanske organizacije), koji je bio formiran s ciljem da revizijorn ustava ostvari drugadije drZavno uredenje. Prirnenom rigoroznih o,dredbi Zakona ro za5titi drlave ina ,HSS, pa5iii.pr,ibiieviia vrlad,a prinurdila je ovu stranku na politidko priznanje poretka zasnovanog na vidcvdanskom ustavu. u julu 1925. fonnirana je koaliciona r,lada, koju su sadinjavali predstavnici Radikalne stranke i HSS. Usvajajuii politiku sporazuma sa srpikom btrrzoazijom, HSS je u isto vreme napustila borbu hrvatskog naroda za nacionalno osliobocle,nje,i vodila jedino bor,b'u za ,s,v'ojeS,to ravnopravn,ije udeSie u vlasti. Kapitulacija voelstva HSS i forrniranje vlade od predstavnika radikala i oive 'stnanke 'trqba je, rs gledii5ta graclanskih ,strarnalka,da otklorni rnacionalniu politidku krizu izazvanu postavljanjem tzv. hrvatskog pitanja. Meil;utim, do ttrajlne p,olitidlke srtabirlizaoij'enij,e stvarno dor5lo. U vremeruu od samo jed,ne godine, tokom 1926, izmjenjale su se Sest vlada predstavnika radikali i HSs, od kojih su ueke trajale samo nekoliko dana. Nastupio jezatim proces raspaclanja i pregrupisavanja najjadih gradanskih stranaka kod koiih se vrsi diferencirnanje na po,l,itirdkegrupe koje srluZeirnteresi,ma dvo,ra', i na one porlirtidke stranke koje se grupiSu u tzv. "bloku demokratije(. Politidke promene koje str nastale raspadom vlade radikala i IISS i obrazovanjem nove vlade predstavnika Radikalne i Deraokratske stranke 1927. godine, uticale su na formiranje clva antagonistidka fronta: front srbijanskih stranaka na vlasti (Radi l<athre Dcmokratske) i front ,predanskih< stranaka u opoziciji. politikom i clvora,odnosi izmeciu ova dva, po jadini priblizno jednaka, bloka jos su se vise zao5tnil'i. Vrhr.lna,c te zaoitrren,osti j,e (prorznatizrl,odinu Skup5tini 20. juna 1928. godine, koji je uticao da politidka kriza preraste u ustavnu i drZavnu krizu. Na sve ove dogai[aje nastojala je da utidc i Komunistidka partija Jugostravije, ali je njena ,uloga u to,rne b,i,l,aznalna umanjrena, porerd"ostal,og i zbc,tg ttnutrainjih suprotnosti itrzavica u rukovodstvu. U najvaZnijem, nacionalnom,
t5 Zivot i djelo Vladinrira Copiia

225

pitanju postojale su bitne razlike u gledi5tima veiine u Partiji tzv. lerrice i njene opozicije tzv. desnice. Dok je levica nacionalno pitanje posmatrala kao deo pro,le,terslke revolucije, po'dvladeii narrodito u,logu,se,lj;a5tvau torrne, desnica je pod uticajem socijaldemokratije, su5tinu nacionalnog pitanja videla u konlrurentskoj borbi izmedu srpske i hrvatske butloaziie, smatrajuii da se orto mo2e re5iti pulem revizije ustava u decentralistidkorn pravcu. Stojeii dosledno na taktici borbenog fronta radnika i seljaka, vecina u Partiji nastojala je da ostvar,i rsanadnjru sa levo or,ijerntisani,rn seljadkirrn srtrankama, ll.rp,rvorn )rediu.sa HSS. U 'cirljruostrvar,enj,ate saradnje pantijrsko mkovodsrtvo izdalo' je ,direrktrivu dlanstvu da na februalskim izbor,iura 1925. godiue pruZe podr5ku i glasaju za karndidate HSS, u rnes,tima gde nijre mogu6e po,stavi'ti zajednidlke liste >Radnip,suiko-selj,adkrog bloka". Desnica je takvu ,orijentaaiju partijs,l<,og rurkorvod,stva clivala kao nipudtanje marksistidkog puta diste klasue borbe. Kapitulacija voelstva HSS i njen sporazum sa Radikalnom strankom o ude5iu u vladi imali su negativnog odraza u odnosima u KPJ: levica, koja se zalagala za saraduju sa l{SS doZivela je kao svoj neuspeh preorijentaciju ove stranke, dok su pozicije clesnice ojadale, samirn tim Sto su se njena gledi5ta o prirodnom putu spora' zumevanja srpske i hrvatske burloazije obistinila. Ona tada traZi umesto nborbu za nacionalne interese ugnjetenih nacija.. distu, samostalnu i nepomirljivu klasnu borbu. Na odnose metlu jugoslovenskim komunistitna velikog uticaja intao je stav Kornunistidke internacionale (Kominteme). Izvr5ni komitet Kominterne, koji je video uzroke frakcijskih borbi i sektaStva u KPJ u pritisku sitnobulZoaskih elerneuata i njihovoj uskoj klasnoj osnorri (ogrornna veiina dlanova KPJ i Nezavisnih sindikata zaposlena je u manjim pogonima i radionicama), zaKPJ dra rlirkvidira frakc.iorl,a5t\1o i sekt'a5Wo, 'desna i tnalio je od rrrr.rlkovod,s,tva uttra llva skretanja. U duhu te direktive odt/.an je u maju 1926. godine III kong,res KPJ. Na K,ongnesu jre ,rnedu,tim, arntifirakCijska ti,nija prihvadena kao kom-prorrris izmeelu levice i desnice, koji je koristio sanr"odesnici. Prihvaieno ie glbaiSte da vedina u Partiji (levica) ne sme iskorisiavati ranija odstupanja (e u svim opJzicije (desnice) za frakcijsku borbu, a opozicija se obavezala da jasan i otvoren stav, Ile prikrivajuii svoje ranijq pitanjima ubuduie zauzeti greSLe. Izabrano je zajednidko rukovodstvo u kome su podjeclnako zastupljeni Osim toga fredstavnici obeju frakcija, Sto je jo5 viSe ojadalo pozicije desnice.l nieno glecti5te 1Sirne Maikoviia) prihvaceno je u rezoluciji o oceni politidke situacill i zadacima Partije, koje u mnogome znadi odstupanje i reviziju gle' di5ta ranijeg partijskog rukovodstva. Iz ih rizloga III kongres KPJ lije uspeo u svom glavnom cilju: da obe nastale gnupe, leviqu ,i des,nic'u, prisili d,a zajednidki rade u rukovo,ds,tvu. Politidki potoZal zahtevao je drugadija re5enja od onih koje je nudila desnica, koja je jedno vreme imala veiinu u rukovodstvu; a kada su zatim levidari ao6iti veii.ru u rukovodstvu, desnidari su odbili da saraduju u rukovodstvu. pokazale su da nijedna od njih nriie bl,a,u stanjrtr d,a dlanstvo p'oObe rstu',qj,e vede ru borbu 'za 'otstvarenj,e jedi,ns'tvenih ciljeva. Fralkcija 'brorba ruzela je jod veieg maha. U nasdis aruanjruiifr odno,sa pomogla je tek akcijra p,ovedenl pgdet: t<orritgZg. (posle Otvorenog pisma Kominterue), koja ie uspeti da udini kraj unutar Partije, dolaskom novih ljudi u rukovodstvo, koji frakcijskimborbama zastupati antifrakcijsku liniju. ie stvarno U Sklopu tih rno'vih s,tmj,aqiia u P,artiji treba sagledati i rad Vlad,irrnira Copida 'u ovim prelomnim go,dirnarna. 226

. . logii se podetkom serpt'embrra1925. god,ine nasao u Moskv,i sirtromprilika, jer je bekstvom iz zatvora u emigraciju jedino mogao naii utodiste od progona policije. stavljajuii se na raspolagauje Kominterni, on je vec 1926.goiine-bio uptrien na. pohadanje Nl'eclunarodne lenjinske dkole, to;a je te godine osnovana u cilju skolovanja starijih partijskih kadrova iz ivili sekclja Komunistid,ke iirnternacio,nale, 'osirm sovjets,ke. Skola je biila i podeljena u s,erkci,jeu kojima se na jednogodi5njim, dvogodisnjim iI1 povreminim kratkim kursevima izudavala politidka ekononrija, dijalektidki i istorijski materijalizam, lenjinizarrr, iqtorija rmetlunarodnog rrad,nidkog pokreta, odrnosno ristoiija rusle tkb" mtlnistidke partij,e.2 Veze s,a pantijrskiim rukorvodstvom u zernlji posto5,atres,q sve .labavij,e, o,soibito od vrrernena kada m nj'e,m,u nadjadava desna fiakcija. copii je jo5 dok se nalazio u zemlji dao ostavku na fuirkciiu oblasnos sekietara i na dlanstvo u oblasnom sekretarijatu u Zagrebu, nez-adovoljan lrnedrugarskim postupkom< prerna njemu za vreme borivka u zatvoru.s Do TreieE k9191e.saKP-J o,stao je jro5 fqrmalno dlan Cerntralnog ikomirteta, ali na Kongrres,i nije bio izabran u novo rukovodstvo. otacla on je skoro potpuno stajio po strani od KPJ i njenog rada, jer su mu zakljudci politbiroa f cr rpr, tato on sam kaze, ,samo delimidno bili poznatio. praktidno bez ikakvih funkcija ,t $lJ, copii j,e ,b,iou povo,ljnoj, pozicij i za zutzme jred,nro objdktivno i kri,tidko miSljenje o politici Partije prerna nacionalnom pitanju. on ie bio jedini od vodeiih jugoslovenskih koraunistidkih aktivista koji je o5tro osudio nadin prip{em9 i rad rreieg kongresa KPJ, kao i njegove zakljudke. U pismenom misljenju, koje je dostavio Kongresu, on zamera organizatorima na postupku oko pniprerne Ko'ngresa: rmate'r,ijali nirsu dorstavljeni par,tijskim el,ijamra i dlanstvu ra razmatranje, pa ono nije bilo u prilici da udestvuje u izgradivanju odluka, bez dega ne moZe biti govora- o boljsevizaciji partije. sam projekt-rezolucije o politidkoj situaciji i zadacima Partije, copii odbacuje kao "nepotpun, kohfuzan, netadano, pun fraza koje ni5ta ne znale3 u liritici o"r,tltuta Treieg Iaongresa copiri posredno stavlja zam,enke i Izvrsno,m komi,tetu Komunis,tidtke intertracionale dija je direktiva o zajednidkom radu levice i clesnice doprinela qa_canjl desne struje Sime Markoviia. smatra da je narodito bio pogresan izbor Sime Markoviia za sekretara partije, tim pre sto nisu dobijene ,rikuku" garancije da je desnica uvidela Stetnost svoje politidke linije.r centralno mesto u copiievim gledistirna ua nacionalno pitanje bio je stav pl'ema hrvatskom nacionalnom pokretu. I(ontinuitet tih gtediita treba videti u stavu koje je zauzeo tokom L924. godine. Iako ie pripadao sruni ve-46;d glediSlirna iria ;;z'r irie o j poii il<e prema HRSS. On je zagovarao politiku u u vidtr da iza nj,ih stojre ordredene trudivao oprezan stav prena rukovod.nju radnidko-seljadkog bloka, Copii je odbacio rnoguinost sporazuma sa HSS i Savezom zernlioridnika na oinovu njihovih programa. Trebalo bi rnedutim, vocliti raduna da u masama koje vode le partije ima revolucionarnih elemenata na koje bi parole o radnidko-seljadpredlagio je stoga da se rukovodsivikom__b_lgkg _rnoglenaiii "na veliki odziv. ma HSS ii Saveza zernljoradniika p,redJoZi forrmiranje ra-d,nidko-selljaEkog bloka, pa kad oire to odbiju, u Sta je sigurau, onda iii ia istom parolom u riase.o stojedi na ,taj liniji, copii ,se nije .s,laga.,o onim gledistirma rnedu,leviiarima s,a

-r.":11?"iiiffi i::"ilx",:'-:T?.xi'"?T

227

kojri sru p,ridavali veliiki znadaj nacional,no,j o,rijentacijri vodstva HSS, ver,ujuii da jre i sam Radii "vo'ljan da po,d'ttp're i sudjeluje u praktidntoj bonbi za ostvarenje radnidko-seljadke republikanske vlade na osllovu NEP-a.7 On je pristalica onog mi5ljenja koje u lrrvatskom nacionalnotn pokretu traZi socijah-ru sadrZinu, uveren da se hrvatski narod bclri ne sauro za svoje nacionalno vet i za svoje socijalno i ekonomsko oslobodenje.e Kada je u julu 1924. formi' rana Davidoviieva vlada od strane grailanske levice, koja se odr'zavala zahvaljujuii podrici HRSS, Copii je ocenjivao zadatak ove vlade da uz neznatne koncesije hrvatskom narodu, od kojih bi najvece koristi imala hrvatska burhoazija, uprisili hrrvartsko radni,stvo i selja5tv'o ,na roclreknuie ,o,d,svojih zahtierU va i svqje borr-beza s,amoo,dredenje i za radnidko'seljadillu rreprubrl'i,kir.r<. rredovirna ,nad,nldke ktrase ne 's'mije bi,tri ,mjesta itluzijarnan - piSe Copii - "da ie vla,da sanra od sebe, bez obzira na to Sto ta vlada zavisi od HRSS, pronrjeniti svoj stav prema radnidkorn pokretu i dozvoliti slobodno djelovanje radnidkih organizacija. Nijedna burZoaska vlada nikada ne daje radnidlioi klasi prava i slobode, nego Sto ova salna u te5koj borbi izvojujeo.o S d,nuge strane, Copii se odupirao on,im shvatanjrirrna ,u Partiji ,koj,a s'u, pod uticajern dcsnice, zagovarala svaki prekid veza sa HRSS. Copiia pri torne ne interesuje saurar Radiieva politidka orijentacija koliko njegov uticaj na irrvatske rnase. On uvida da je Radii neospolan autoritet u stranci, bez koga bi se ona raspala. Zbog toga preporuduje partijskorn rukovodstvu da zauzme tzrktidl<istav: ,oniog?lepoga demru se rmase nadaju i ,Mi moramo s'kixr,uti masku rS& dokazati da postoji sve ono Sto je bilo i pre. Posle moZemo iii dalje pa napadati paoifi,stidke irluzije i,td.n, Copii jre pri tome svestan rdi,nj,eniceda s,amih levi6arskih elemenata u samorm vrhu HSS nerma. (Radii je "najileviji( - suratra ,cin- a'od 'p'os,lanilka ove stranke samo detvorica otvoreno simpatiSu KPJ). Stoga je kao oblasni sek-r'etar Hrvatsku dao insLrukcije da svi simpatizeri Fartije, koji su u orza ganizacijarna HRSS, ostanu u njima, kako bi svojirn uticajem orroguiili orijentaciju cele stranke ulevo.to Izgradujui,i tako jedarn dvrst i prinoirpij,e'lan stav prema hrvatstkorrn nacionalnom pokretu, Copiia nisu nrogle da iznenade ni kasnije promene koje su nastrnpile u ,orri'jentaciljiHSS. Dotk je kapitu,lacija vodstva HSS nai5rla kod levice u Partrji na razodaranje i poti6tenost, a kod desnice na neprilr.rivenu zlurad,osrti 'likovanje, Co,pii je rsve to ,prrimio daleiko rtrezvernijei hladnije. ViSe se pribojavao opasno,sti da Partija ne podlegne uticaju desnice, koja je gradila svoju politidku aktivnost na krahu HSS, nego Sto je sam Radiiev zaokret smatrao Stetnim po interese hrvatskog naroda. Otuda njegovo nastojanje da utide na partijsko dlanstvo u zemlji da odrZi veze sa seljadkim masama u Hrmog,u pod,ledi pasivizacijri i dezo,rijentaoijti. Po,ku53" i" ,o vatskoj, ,kojre ri,nade da udini u jednorn pismenom mi5ljenju koje je uputio Treierr kongresu 1926. godine, izrai.avajudi svoje neslaganje sa projektorn rezolucije o politickoj situaciji. Suprotstavljajuii se ocenama desnice (Sime Markoviia) o razvoju poli tidkih odnorsa u zeanlji posle kapittllacijre HS,S, Copii o tome piSe: ' ,,Kapitulacija Radiia o;bjaSnjava s,enetadno. Jedirn,i r'az\ogikapitru,laRad,iia vid,i se u neuspjelom polku5aju hrvatskih,indu,str{jalaca drau cije inost'rans,tvu dobiju zajam i u Zelji hrvatske burLoazij,e za udeSierm u dr-

228

Lavnoj vlas'ti. Takvo ,objasnjenj e< ne jzdrlava nikakve knitike. Uopie, au!9r pr'qjrdkta Ikada govori o kapibutlacij,i Radiia rprosto pada ru his,teq'ijg. Medutim, 'od toga Sto rni histerridki videmo: rkipi,tu,lacija, lkapirtulaciija' neie biti 'niikakve kor.is,ti. Mi moram,o m,asama p,orrnodi, da o,ne iz Ra,di. ieve 'kapitulacijre izvuku pouke, a z Lo treb,a govorr:iti rstvarnnoi jas,no, a ne padati ,u hi,sterijru. Karda j,e rijed o Radiievoj kapittr,laciji o,nda ,trreba istaii ove momente: Radicev pokret dosavsi do- svoje kulminacije nasao se u situaciji iz koje su bili moguii ovi izlazi: produZiti borbu protiv monarhije i srpske hegemonije ili stupiti sa njima u pregovore. Za sludaj da je izabrao prvi izlaz, ort bi se bio morao porniriti s tim da zaiedncr si ostalim vo<lstvorn bude osuden na visegodisnju robiju, da mu organizacije bu_du razjurene, da ou lidno bude materijalno potpuno urnisan (pi tanje 'seljadkog doma') itd. Udarcirna reZima mogao b,i ocloljeti samo na 'taj nradi'nda je pri:srtao na ,form,iranje radnidiko-seljadkog bloika koji bi 'pr,odrlzio bo,rbu za isarmoordredenje i za repurbiliku, ne p'rezuci u toj b'orbii od upotrebe i lcrajr{rih sred,stava (o,nuZanog ustadk;). rKao pacifista on je pretpostavio kapitulaciju pred mo'arhijom i srpskom hegemonijorn borbi, kao kukavica on je pretpostavio mjnistarsku fotelju teimrfdkoj ieliji, kao sebidnjak on je pretpost.rvio svoje lidne interese interesitna naroda<.rr copiia, kao Sto se vidri iz ovog poduZeg razmatranja o politidkoj situac:iji, ne interesuje orijentacija voetstva HSS, vei sudbina seliadt<ihmaia koie stoje iza ove stranl(e. Stoga on odludno ustaje protiv ocene u projektu rezb Iucije, koja je na Treiern kongresu u celosti prihvaiena kao stiv partije, prema kojoj rslojevriseljia5tvan odobrravajrupol,itiku sporazuLma( HSS,12 "Sir,oki smatrajuii da takva tvrdnja nicim ne rno2e da se potvrdi. Jedincl, valjda, Iirne >Sto hrvatski seljaci jo5 rrisu digli revolucijuon - reaguje Copii jeiko. _ _ Taj svoj stav copii je dosledno zastupao i tokora 1927.godine taoa ie FISS posle poduZe saradnje sa Radikalnom strankom u vlacii btiSta .t rrpoiicijru. Njega jre i tada rrutkovodila ,ista misao ,d,a trreba saduvati interel za hrvatske seljadke mase, koje joS uvek stoje pocl Radiievim uticajem. U jedrronr pociuZem izvestaju upuienom Konintemi kraiem decembra 1927. sodine, Ccpii piSe: .Tadno je da su posrleV pro5irene egzdkutive KI u Radiievoj par,tiji nastale velike promene: Radii je postao izdajnik hrvatskog seljastva ri )kapitulirao pred rmo,narhijom. Kako tr.eba ,da ,se tkomu,n,isti porna5aj,u pr:errla Radidevoj partiji? oni njegovu izdaju rnoraju raskrinkati, oiri se jos energidnije moraju protiv njega boriti, kao protiv agenta bur!9azi.je i rmornarhije. Za ko,mu,nirstej,e, rmetlutrn, ,prersudnadinjenica da Hrvatrska s,eljadlka stnanka jo5 ,uvek predrstavlja pokret Sirrokifrr radnih sefiadkih rnasa, tkoji je objektivni razvoj doveo u strkob s,a p,oserd'nicima i kapitalistirna; stoga komunisti moraju da potpomazu raivoj levog ,krrila,lkodese formirra,u ovoj part,ijri".1a copiieva idejna orijentacija posle Treieg kongresa bila je pretezno -pitanju, usmerena na kritiku gledi5ta desnice o nacionalnom kole je iedno vreme u rukovodstvu preovladivalo. Desnica se ponovo vritila ,- *oj" pogresne koncepcije o na-cionalnom i seljadkorn pitirrju, koje su vodile rartiiu na pLrt izolacije od seljadkih masa i od onih koji su nacionalno ugnjeteni.

229

I)okaz je takvoj poziciji desnice jedan dlanak Sime Markoviia objavljen u toku avgusla 1927. godine u dasopisu Novi pokref.ts Markovii se u ovom dlanku vraia na svoje stare teze da je borba hrvatske burZoazije za ve6i udeo u profitu i u deobi drZavne vlasti su5tina borbe izrnetlu Hrvata i Srba. Stoga on HSS, kao burZoasku stranku, potpuno identifikuje sa Radikalnom strankom, virdedi kod nje raspad nfrorle osflovne rnacironalne 'k'oncepoije, Sto stvara pogodan teren kornunistima >za distu klasuu borbuo. Copii je o5tro kritikovao ovakvo gledi3te S. Markoviia videii u njemu poku3aj da se oZive vei odbadeni stavovi o nacionalnom pitanju. On ocjenjuje da Markovic kada arnallizira raacionalno p,itanje ne vidi seljake, ri obrnuto, tkada analizirra proces koji se odvija rnetlu seljacima, ne vidi nacioualni pokret. "Za Markoviia naci,ornal,nopirtaqie vi5e ne postojii< - pii5e Copii u jednorn rizve5tajru Kornirn' ,svom 6l,anlku on 'v,iSe nrijednom ,re'djiu ne ,spominje naciornralno terni. "U pitanje, kao iri perspektive borbe seljadkih potladenih rrasa u Hrvatskoj i u drugim pokrajinama protiv izrabljivanja od strane srpske burLoazije, veze ove borbe sa borbom proletarijata za zbacivanje burZoaskog reZima. Markovii ne vidi nastojanje seljadkih masa u Hrvatskoj i u drugim pohrajiuarna da ,pon:,ovo 'olpodnu i pojadajru borrbu za n,acio,nalno 'oslobodenje; on ne vi'di pritisak kojfi rte rrnase vr5e na Rradiia, Sto je Rad,ida pri,siliilo ,na 'l'evroskre,tanje. Razume se da je za nas bilo opasno da se zauosirno iluzijama u pogledu Radiievog levidarstva, ali je za na5u Partiju isto tako Stetno da ne vidimo tr p,o'meranrje do kdeg je droS,l,o bazi seljadke pa,r'tije u ltrrvatskoj, jer ono rnam.ifestuje tendencij,u da se rponovo otpddne bonba u cirlj;r.rnaoionalnog oslobottenj'a,i to na jednoj 'drugoj,, vi5oj os'novi, tj,. ,u rsavezu sa pnoletarijatorn. Ali 'distih klutu'n.tu Markovii ne vidi niSta drugo, vei jedrino faktor U prosutlivanju Copiievih stavova treba narodito ukazati da je on doSao u poziciju da svojim gledi5tima pomogne ra5di3iavanju odnosa u Partiji. To prizrranje ukazao mu je IzvrSni komitet Kominterne zatrabivii od njega uri5ljenje o m'erama koje treba preduzeti da bi se likvidirala frakcijska borba. Dostaviv5i svoje mi3ljenje o tome u izve5taju krajem decembra 7927. godine, copic je dao osnovne karakteristike pojedinih struja u Partiji sa glediSta njihove sposobnosti za izgradivanje jedne antifrakcijske linije. Desnicu je Copii odmah iskljudio iz svih kombinacija za sprovottenje partijske politike, predloZiv5i da se odstrane svi desnidarski elementi, sa S. Markoviiem na delu, koji po njemu nisu sposobni da asim-iliraju pol,itidku liniju Kominterne. Ova linija mora biti tako sprovedena da se onai deo radnika, koji jo5 stoji uz Markoviia, ukoliko se on ocepi od Partije, bezuslovno saduva za Partiju. Metlutim, Copii iima dosta kritidko mi5ljenje i o tzv. partijskoj levici. On pre svega smatra da uraz >levica< sada vi5e ne odgovara vodeioj grupi. Ona nema ni5ta zajednidkog sa levim radikalizmom ruske neomenj5evidke opozicije, po5to je ona, uprkos iestih i velikih gre5aka, u svom praktidnom radu ona struja koja sprovodi liniju Kominterne. >Pod levicom ja podrazumevam grupu( - pi5e Copii - ukoja se borila protiv socijaldemokratskih duhu. U tradicija, a za ideolo5ko prevaspitavanje Partije u lenjinistidkom politidkom domenu ova grupa bezuslovno ima velike zasluge (nacionalno p,itanje, seljadko pitanje itd.); u organizacionom radu ona nije imala velikih uspeha. To delimidno obja5njava Zestoka i uporna frakcionaika borba koja razdire Partiju, a1i isto tako i neznanje kako da se pristupi pitanju praktidnog rada. Svojim greSkama levica je desto udvrSiivala Markoviieve pozicije.

230

Zbog njenih gre5aka jedan dero nadnidkog e'lemernta sa ,nepovenonjem posrnaIra jezgro levice koje sad upravlja. Ona je isto tako udinila izvesne gre5ke politidke prirode: taktika u toku izbora u Dalmaciji,TT zatim anuliranje mand,ata na5ih odrbornrika nr zagrebadkoli op5tini itd.< dopii ne predvieta i izvesne zasluge koje je levica irnala, radeii u veoma oteZanim okolnostima. je Pneuze,l,a rvodstvo, kada je Piarrtija bila uniSterna, tako d,a je rrazb,ij'erne dei rno,ratlisane ostatke ru najteZi'rn p,ritlikam,a, u iitregal,nosti, moraila ,da ,okup,lja i ,da Partiju ideorlot5ki i ,onganizaciono reomganizuje. Zb'ag toga orn rsrrnatra da bi nr ouirm morrnentirm,avodstvo trebalo da ors,tane,u 'njenirn nrkama, rirmajui.i u vidu da je partijska vecina jo5 uvek na njenoj strarf, Sto daie veie garan. cije 'da ie rse usvoji'ti lini;jra Kqrninterne. Zanimljiva su Copiieva gledi3ta i o partijskom centru koji, po njegovom mi5ljenju, predstavlja Filip Filipovii. Copii ovome zamera nedosledan stav o nacionalnom pitanju, Sto je desto omoguiavalo probijanje Markovidevih gledi5ta.le Osim toga, on borbu u Partiji posmatra kao sukob lidnosti, ru stojedi ,u zabrludii rd,a p,rinsipu rrerrla ,r'azl'itke imi5'ljenjiu. >Razume ,seda izrneu du njega i JVlarkorviriapostojri velka rrazlilka: ,on jre apsorliulno odan Kornunisti. dkoj i,nternaoio,narli. A'li on s,irgurno<- za,kljruduje Copii ,svo;ju ,ocen,uo Filipo viiu - r)rzbog svog oklevanj'a, zbog,nedovoiljine ,inicijative ri aktivnorsrti, ne.ie biti u stanju da oko sebe grupi5e najbolje partijske "I.*"rt"..t, Neki od bitnih Copiievih stavova izralenih u ovim gledi5tima biie ugradeni u tok antilfralkcijske bo,rbe ,koja ie ,slediti: 'desrnic,ade biti ptotp,uno iskljudena iz partijskog odludivanja i kaZnjena; kritika levice, koju je Copii udinrio, biie iderntidna gledi5tima Dure Dakoviia,2o btrdrudeg partijstkog ,sekretara; I(ominterna ie u tome iii i dalje, pa ie i pledstavnike levice iskljuditi iz rukovodstva. Medutim, najveci doprinos Copiia antifrakcijskoj borbi svakako je u tome Sto je on rsumnjao 'i k'ri,tikoivao rs,tavove Tneieg lkongresa KPJ u vreme kada su mnogi takva le3enja srnatrali spasonosnim i zapoleo jc borbu protiv njih kada su se drugi joS kolebali. Na taj nadin Copii je svojim doslednim stavovima inicirao put ozdravljenja Partije dalelio ranije nego Sto je akcija na tome bila zapoEeta.

BELESKE 1 U sastav u CK KPJ izabrana su na Treiem konsresu 4 predstavnika desnice (Markovii, Stefanovii, Domanji, Radovanovii), 4 prEdstavnita levice (Cvijic, Jovanovii, Novakovii, Jelaska), a ostali nisu pripadali nijednoj grupi (Vujovii, Zorga, Salaj, Filipovii, Snajder, Vukovii i Krndelj). 2 U. Vuioievii, Tri nepoznata spisa Dure Dakoviia o frakcijskim borbama u .KPJ. - Prilog za biografi-ju Eure Dakovica, Zbornik, (dasopis Historijskog instituta slavonije- i Baraije),-12/1976, 172. 3 Arhiv CKSKJ (ACKSKJ), ARP, NRPJ, 54, Pisrno V. Copiia Oblasnom sekretarijatu, Zagreb, 9. II 1925.(?) Isto, _KI, 1926, II, 87 Pismo V. Copiia >Dragi drugovi< upuieno Treiem kongresu KPJ sa primedbama na tekst Rezoluciie o p;otitietbi situaciji i zadacima PartTje,7. I 1926.' ^ _"Isto, .{.restinterna, 188/732,325-340 (fotokopija), Du rapport du camarade Senulko, 11499, Tl. Dn. 31. 6--Is!o, Kl, 1924,Zapisnik lzvr5nog odbora KPJ od 8. i 9. maja 1924. izla. ganje V. Copiia.

231

7 Borba, 26. VI 1924,Mbt. (A. Ciliga), Radii je hrvatski Stambolijski, a ne Kemal,pa5a. s Isto, 3.VIl 1924. ili Vidi i odgovor na dlanak A. Cilige: >Kernal-pa5a Stambolijski, koji po intonaciji izra\ava gledi5te Uredni5tva. e Radniika borba, 11. IX 1924,V. Copii, Za slobodu djelovanja radnidkih organizacija. 10ACKSKJ, KI, 6l/I, zapisnik sa sednice Sireg IzvrSnog odbora KPJ 16. i 17. septembra 1924. u Kao nap. 4. str. 9. 12Isto, 10. 13Isto. ra Kao nap. 5. ri Novi pokret,5. VIII 1927, Markovii, Raspad burZoaskih partija. S. 16Kao nap. 5. 17Dalmatinski komunisti u5li su u izbornu saradnju sa disidentima HSS na platforrnti Hrvatskog seljadko-radnidkogbloka, koji je imao vi5e nacionalni a ne Socijalni karakter; ila taj nadin, odbiielne su seljatke i radnidke mase sr:pskenarodnosti. 18Kao dokaz takvom mi5ljenju Copii navodi dlanak F. Filipoviia u Klasnoi borbi (avgusta 1925)oSu5tina izbora i na5i zadaci(<, kome izmettu ostalog Filipovii u pi5e i ovo: >>U poslednje vreme podinju opet da izbijaju na povr5inu suprotnosti izmedu Srbiie, s iedne strane, i Hrvatske, Crne Gore i Dalmacije, s druge strane. Konkurentska borba izmettu Zasreba i Beoerada zao5trava se. Osnivanie Hrvatskog nacionalnog bloka moZe nair posluZiti [ao signal te borbe. Zlostavljanje Radiievaca u Makedoniji pojadaie te suprotnosti joS viSe". le Tim stavom zavr(ava se izveStaj Copica Kominterni od 31. I. 1927. (Kact nap. 5). 20Vidi vi5e: U. Vujoievit, Tri nepoznata spisa Eure Dakovih, 168-169.

232

Dr Bosiljka Janjatovii VLADIMIR COPIC U SPANJOLSKOJ
sudjelovanj'e V'ladimina copiia u borbi spanjolskog naroda za si.obodtr i protiv fa5izma u vrijeme toga prvog iziazitijeg suikdba i zestokog okrsaja meclu'nanodnih ,antifasirstidrkih, ,demorkratskih ,snaga sa snagama fa5izma i r'eakci.je imalo je veliko zna(enje za njega ,osobno - ibila je to posiljednja faza njegove r'evolucio,narne aktivnosti, a bilo fe o,sobitog znadenja i za razvoi kormunistidkog rpokreta ,u Jugoslaviji pri,mjer vladi-kao, mira Cqpiia, toga istaknutog rukovodioroa l(pJ-, uostalom i drugih sudionitka to,g rata u sklopu internaaionalnih brigada koji su stigli iz jw gors'lavije, pokaaao je u punoj mjeri kako se taj porkret ukljuduje m rnedunaro'dnti, rkomunis'ti'bki nadnidki pokret dajudi ,u bitke i svoje-naj'dlanove istaknutije i svoje ,prlpadnike uopie.l Tatko je Vladi,mir Copid svoji'm bo,ravko,m u Spanjolskolj (od podetka 1937. do, ,lj,eta 1938. godine), svoj,irn idopri.nosom toj borbi (bio je naj,prije komesar, a zatim komandant XV internacionalne bnigade) ,antifa5ista s fa5istima b,io i ostao simbol iskrenog, neustrasivog, odlud.nog, dosljednog komunistidkog borca. vladiimir copi6 je i 'r.r Spanjolsko,m ratu ,ostao dorsljedan i samorn sdbi i po, kretu kojem je pripadao ,od ,mrladosti i koljem je i ,do rtada dao nai,bolj,i rd,io sebe. Ta n;jegova opredijelj,enost dosljednog rkonunistidrhog borca bila je odigledna od prvog dana nj,egova boravka u Spanjo,lSkoj, kamo, j,e stigio ne na poziv svoje Ko,rrr-unistidke p'artije Jugos,Iavije niti kao njezin p,redstavni,k, vei tr ime Komunristidke rpartij,e eehoslovadke. Na nati5ta u Spanjolskoj stigao je 27. sijednj a 1937 ,dakle u vrij,eme kad je vei vi5e od , pola go'dine lbjesnio r,at, a\i jo5 uvijek na vrijeme da rsu,dj,elujeu Zestokirn b,itkarna, pa i ,onim najZeSdim iz cijeloga tog ,rata, ii da u nji,rna da svoj doprinos kao vojnidki i politidki sp,osoban ,rukovodilac.2 Upravo u s,ijednju i u prvim rdanim.a veljade 1937. -brigada god. stvarala se XV dnternacionalna bri,sas,tavlj,enikr,ord bo,raca iz razr,lih gada, fonmirala s,e t<ao iiin-iE?a krajeva ,svijeta, pa se rnectu njenim pripadnicima na5lo i dosta lj,udi porijeklom u raalilltih rkrajeva Jugoslavije.3 V. Copii brio je odmah imenovan za nj'ezima po,liti'dlkog ko,mesara. N,o, rkratko je vrijeme o;bavljao tu svojiLr duZnorst, jer je n'ako'n prvih akcij,a u torku ofenzive na rrijeci Jarami ri,menovan za njezina komand,arr^ta; i po tome se vidjelo ,da je Copidev dopnino,s u tqm ratu Spanjo,laca za slobo,du irnao veliko zna(,enje, a takotler i to da se s njrim radunarlo od podetka njegova b,or,avka u Spanjolskoj - ,kao s rukovodiocemi

279

Vjerojatno mu je zato joi tel.e padala dinj,enica da je u rinternacionalne b,r:igad,e, ,Sponjolski rat, stigao na poziv i u organizaciji Komuniu stidke partij,s eehoslovadke, a ne ,u ime i na poziv svoje Partije, kojoj je vei i pnije toga dao sve od sebe, ,svs najbolje Sto je mogao. O okolnostima ikoje su do toga ,dovele ,u p,odetku nije htio niti govoniti, odigledno je bio ogorden sukobima s Milanom Gonkiiem,s s dinj,enioom da je mo,rao napustiti duZnost 'u Centrralnom rko,rnitetu KPJ i o,tiii na rrad u K' eehostrovadtke, premda se toj odtruci 'kadrovika Komunistidke in,ternacionale pokoriro kao disciplinirani vojnik revolucije.o V. Coprii je, naime, na podetku svog bo,ravka u Spanjolskoj izbjegavao svaki razgovor s rukovodi'o,cima korji su ,biili ,stigli iz Jugoslavije 'ili u ime KPJ, a njegovo rstajral'iSte vidjelo se i 'po t'ome Sto j,e odbijao da bilo Sto govori il,i urad'i kad su u pita'nj,u J,ugosl,oveni - tada njegovi suiborqi.T Vjero;iatno je u Zaru bo'r e, tr jeku bitalka koj,e su se vodile i ,koje su preid,stoja'le zabor,avio na svoju dntimnu dnamu. Za bitko,m je strijed,ila nova bitka, brigada je i5la iz ,o,krSaja u ,okr5aji, .ni;je bilo vremena za olvatranje starih rnana,rkad je svalkri novi dan, svalki novi srat,donosiro ,nove Zntve, rnova rrazordaranja, ,ali i nove pobjetde i nove trspjehe. 'O torne je ,i sam ,pisao u svom dnevnik'u bi,ljeZei,i ,kao neki 'kronidar glavne drogaelajes fronta, zbivanja u samoj brigadri i ona u ko;jrima se brigada nalazila u v,rijeme dok je bio njezin ko,rnesar, a zatim i njezin ko'mandant. Iako Copii nije ,svaki dan zapisivao (niti u kradoj, nitti u Sinoj verzij,i ,dnevnika)8 Sto se sve dogadalo s br,igadom, s njezinim borrcirrna, niti je uvijerk iznidito stavljao u prvi plan ,svoje vlastito mi5ljenje, ipak je taj nj,egov dnevnirk svojevrsni d,o,kr.lment o gustoii zbivanja na frontru, ,o situ,aoijama u kojima 'su se nalazili borci i ru,kovodiocri ,brrigade, o unutra5njem bivotu brigade, o nj,egovu mi5l.jenju i ocjenama u,spjeha i ne,uspjeha pojedinith ,okrSaja d bitaka, o pona5anj,u pojedinih r'ukovo'dri'laca ili b'onaca. Dnevni,k podinje s bitko,m na Jar,arni, o,dnosno s prvim danom veljade 1937. gordi,ne, s vremenom kad ,se u Albaseti fo,rmirala XV internaoonalna bri,gada, od,akle je ubrzo prebadena u dr.uga ,mjest,a, a zatiwt poslije kratkih priprema na fro,ntu, na rijeku Jaramu, u bitku s faSistima, u Zerstoke o,krSaj,ertr kojim,a su njezini borci pokazali juna5tvo, ali i mnoge prqpuste u dis,cipliini, drugarstvo, poZrtvovnost, ali i nesporazu,me, iid. Ostalo je u dnevniku zabiljeZeno i svjedodanstvo o djelatnosti Copiia kao kornesara b,rigade, jer je on uodi jedne o,d p,rvirh bi,taka na Jarami uputio poziv b,or,cirna ovog s,ad,rZaja: srno da Zrtvujemo na5e Zivote, jer tu Zrtvu ne dinimo 'sarno"Spremni hisrno postigli mirr i slo,boda za Spanski narod, vet tazato da ,koder i za tmir i slobodu francurskog, nemadkog, italijanskog, de5,kog ri hrvatskog naro,da i svih ostalih narod,a sV€rta<.s U tom drijelu dnevnika Copii biljeZi datu,me do 25. lipnja 1937. go,d,ine (odnosno, u kr,aioj verziji dnevniika i'de ,ord 1. veljade do 15. lipnja te godine), dakle i vrijeme predaha - ,5to je bilo najprij,e kratko vrijeme 'qd 29.,travnja do 3. svibnj,a, p,a zatim ,cijeli lripanj kad se ,brigada nalaz,ila na odrnor.u. Bonavak bri,gade na fir,onti i za vrij'eme predaha obilovao je nizo,m rdogadaja koje je Copii vnlo kratko biljeZio, ne upu5tajuii ,se suvi5e u opise svojrih vlastitrih do'fiv,ljavanja. Ip,ak, i iz toga saznajemo za Lestoke bitke s fa5istima, juna5tvo boraca internacionalnih brigada, drugar280

stvo meclu njima koje se oditovalo u ,porsj'starnarukovodilaca, i b,oraoa, za odnos lprema Spanjols'kom nariodu, a\i i za pojave nedisoipline, isorpljenosti vojnika, po'naSanje nekih rukovodilaca. rlsto ,stajaliSte im'a copii i u 'dijelu dnevni,ka pod ,nazivom Bruneta, gdje biljeZi 'dogadaje od 30. lilpnja u Siroj verziji, odnosno od 6. sr,pm,ja 1937. u kradoj, dakle vrijeme pr.iprema jedne od najZe5iih i najveiih ofanzivnih akcij'a u to'ku Spanjols,kog rata, podetak same ofenzive (orfenziva je podela 6. srpnja), bitku za Villanueva de Ia Caflada (gdje je po-

:

na

oclrlroru

u

sclinta

u

bliaini

M:r-

nika odigledno je neza,dovoljstvo Copi brigada i uorpie borba za sloboAu, Sto ,rZa rnene-je neshvatljivo ,da se moglo ,ign,orisati tako bogato isvoj,ske, narodito on"o rto"le ;e stee"no kod Kinta Sujtyo Repu,blik_anrske i Beldite. Temeljna pripiema ope;

cnnm'i-io

-^

;l*"L"^:,1

r'" i" .ye1zjii. sro'l-u lr'""siil"r" ,rr."iilJi" _0.:l*u:-:.*Rllo'a_e_:repiijat.r:u, unigadu ,r" ,o,,rrta3e "r'jl'il!: tvom ,antilfasristan,l2 a zlnirn i vriijeme kad *#Jg#rJ:i-1-1,!'uudj
svojih pozicija, nastavljajuii "inienzivnu

isls.-* si:.q^""",Xrii, #;;,; 5:::: ::r-':^tlliTt.*,9.1u..: 39. _",."1i"e"to--r.ld-ilit't" prestaju, Vrileme.
u odbra.ni voj,n-u i pol,irtidku ,oburku<.13

,r:,.rnsacra s fmonta) u i 11,,1,p1o^r]l:u. do -od,tazi aragonskog
A^'7

stvo mectu njima koje ,se o'ditovalo u ,porsj,etamarukovodilaca i b,oraca, za odnos p,rema Spanjols'kom narodu, ali i za pojave nediscipline, isc,rpljenosti vojnika, pona5anje nekih rukovodilaca. rlsto ,stajaliSte irna Copii i u dijelu dnevni,ka pod ,nazivom Bruneta, gdje biljeZi dogadaje od 30. llpnja u Sriroj verziji, odnosno od 6. srpinja 1937. u kradoj, 'dakle vrijeme prip,rema jedne od najZediih i najveiih ofanzivnih alkcij'a u toku Spanjol,skog rata, podetak same ofenzive (orfenziva je podela 6. srpnja), bitku za Villanueva de la Caflada (gdje je poginuo poznati rkomunistridki borrac, 6lan CK KPJ Blagoje Panovii),lo bitku za Mosquito, tok bitki, te5koie, jadinu i fa3istidkog naoruZanja, svoje nesporazu,rne s drugim komandantirna, pa i ,samo svoje ranj,avanje. Bio je ranjen 12. sr;pnja, ,ali tome u svom rdnevniku nije poklonio neku paZnju. Nako'n izlaska riz bolniice vr:aia se p,onovno u brigadu ,da bi nastavi,o gdje je zapodeo. Treii dio dnevn'itka norsi naziiv ,A,rago'n, a u njlemu copii ,b:iljezi dogatlaje od 18. rsrpnjra (u tkraiqj ri Sirroj verz,ij,i), rkad je b,rigada bi,la na rezervnom po.loZaj,u, od,nosno nalazila se na oidmoru u ,selima u bliz,ini Madrida, zatim,od podetka aragonske bi1,ke, bolje redeno sudjelovanje brigade u njoj (brigada je poSla na aragonski front 23. ikolovoza l%7. godine), bitku za ,Quinto, za Belchite, reorganizir:anje brigade kako , i ,u njoj bili u vedini oni koj'i govore englesrki ,i Spansiki, ,situacija oko naoruzanja, mo,ral rnettu pripadnricima i,nternacionalnih ,b,rigada ,(jer Copii uz, XV internacionalnu bri,gadu spo,minje i druge ,koje su b,ile u tim bitkarma). Zavrsetak je toga dijela dnevnika narreclenje o prebaoivanju brigad,e u Quinto, Sto se zbilo 9. listopada 1937. godine (kraia v'erzij'a zavrSavL sa 5. ruj,norm). Pod nazivom Fuentes de Ebro nastavlja se detvrti ,d.io dnevnika, a pod,inje sa 10. l:isf,qpadom (odnosno 13. listop,ado,m u kraioj verziji), te iudrzi opirs britke za Fuentes de Eb'ro, neuspjeh u toj biai i razloge toga neuspjreha, rkoje copii nalazi ,u neorlganizirrano,sti, stalnom pr,ebacivanju b,rigade iz Quinta 'u Belchitu, Fuenrtes de Ebro, Al,b,aseteitcl. Taj d.io dnevnika zavrS,ava sa 2. studenim (ordnosrn,o, ,kraioj verziji s briijesko,m da u se vraia na centralni fro,nt u studeno,m 1937. godine). U to,m d.ijelu dnevnika odigledno je nezadovoljstvo copiievo sa situacijom u tkojoj se nasla brigada i uorpie borba za slobodu, Sto se vidi riz ovih njegovih rijedi: ,rZa mene je neshvatljivo ,da se mogl,o ,ign,orisati tako bogato i,skustvo Republikanske vojske, narodito ono koje je stedeno rkod. Kinta i Beldite. Temeljna priprema ,operacije, sj,ajna saradnja ri ,uzajamno 'razumevanj,e izmeilu razlriditih rodova, odlidna artiljerijska priprerna; sve ono Sto je bilo obez;bedilo pobedu Republikanske narodne vq'ske, potpuno je zaboravljeno u Fuentes de Ebroo.ll Zatim slijedi posljednjri dio dnevni'ka pod nazivom Teruel, koji podinje opisom od,rnora brigade u toku sturde,nog(u krai,oj verziji dnevnika spo,mrinje se da 7. prosinca 1937. brigada odlazi s aragon:skog f,nonta) i u kojem corpii biljeZi dogaclaje do 20. velj,ade 1938. iu siroj verziji, odnosrno -_do 26, sr,pnia.19!8. u kraioj verziji. Vrijeme je to kad bitke ne prres,taju, -i brigada ,odb-jl--napade neprijatelja, Sto j,e izv,rS,ila sa hrabro,siu junistvom an'ti,faslistau,12a zalrm i vr:ij,eme kad brnigada ne oidrus,taje u odb,rani >intenzivnu vq',nu i pol,itidku ,ohurku<.l3 svojih pozicija, nastavljajuii

281

Copii je, d,akle, u svom dnevniku vrlo kratko zablljeLio osnovna zbivanja ,i dogadaje u 'kojima se brigada nalazila, Sto znadi ujedno da je uglavnom obuhvatio i vrijeme ,u :kojem se on ,sam nalaaio u Spanj'ols,koj, pa ,taj njegov dnevnik daje i osnovnu sliku o qjern'u rkao komunistidkom borou, dcrvjeku, kcymandanrtu, rtrkovodi,oqu. Iz njega se vird,i da je Copii iskr,en i dosljedan bo,rac, da ne odustaje od zadataka ,koje je preuzeo, da je mporan, sistematidan, okrenut prema drugima, da ne govori o svojrirn prorblemirna. Slitka ,kroju nam pruZa njegov dnevnik ne bi bila potpuna kad ju ne bismo dop,unili sjeianjima njegovih 'suiboraca, opisima nastalim u rtom vremslrru ,i nakon njrega. Prvi je takav glas napis o njemu u listu DimiAro1)ac u srprlju 1937. godine.la Bio je to zaprav,o interview s njim tr vrijeme kad :se nalazio u bol,nici poslije ranjavanja. Tada je dao rkratku ocjenu situacije na rfrontu i rezultate dotada5njih 6rtpenacija, istaknuv5i: >Oni su potpuno zadovoljavajiuii, dak ako iemo govo,riti realno, v'iSe nego zadovoljavajuii. ViSe od hiljadu zanorbljenika, masa ratnorg rnaterija,la, prodor ne ,manje od 15 km u Sirinu i 15 rkm u 'dubrinu ta to je ditava Guadalahana, s,anmo do sada. A ovo je tek podeta,k. Ko'd ,fa5irsta se risto b,udi gvadalaha'rski d,tlh: to jie Franillo ,i predvidiro, pa je mnoge svoje obra,mbene pozicije okruZio bodljikavo,m Zioom fla sve detini strane, rda mu branio,ci ne u,teknu. AIi oni su na5l'i i pro,tiv toga ,sredstvo: prredaju. Pr,itisnemo li ijade, predaie se jo5 i ne jedan batalljorn. Ali samo ako mi pritirsnemo. . . Bez isile se ni najgora voj,sika ne Predajeu. Govorio je tarda Copii ,i o zloidinirma fa5i'sta ,u rnomentu opasno"koji sti izturaj,u pred sebe Zene i djecu ka'o Zivu bari,kadu<, a sjetio se i smrti svog dnuga, vojnirka engleske dete. Ipak, i :tada se pokazao "njegov bodri duh, njegov ni za notu neizmjenjeni karakter: sklonost k 6ali i pnijateljskom razgovor,u. ,On podirnjre dak da pjeva. Frbbutleni njegovirn snaZnim bar,itono,m, od ,kog, r.ekao ib,ih, d,rhte prrotuori, fiyyljn1 ,se iza ,sna d,nugi vojnrici Ej, ti, lark5e! Nije ovo faSistid,ka tvrclava, nego madridrska boilnioa - Salimo se mi, videiri kako njegpva glas,ina rdjeluje rkao truba jerihonska. ,A,li Copii ,se ne s'miruje. Zbija Sale, nemiran j,e, vr5i pokrete, koj,i mu samom, ranjeno,m, Sko,de. . . U ,Sali i rr:aagovorru rni vei zaboravl'j,arno, da je orn ranjen, ,ako ne i ,suvi5e te5ko, ali ipak tek ju6er, da ,on rkrvari, da ,svjeZe rane peku, rno sve to mi zaboravljramo pord uticajem njegove borbenOsti i veselost i posipljremo Ea j,oi sa hiljadu pitania.. . Tek u neko doba opornrinjemo se, da bi ga trebalo ostaviti na mirru, Ali je i on rupao u vatrru i dok rse pra5tamo, on jo,S jednoga od nas zadrLava, orta ,rm; ikartu i pokazuje kalcim putsrn on namjerava, kad ustane i vrati se tu,brigadu, da idbije na Francuski rnro,st...<.15 JoS bolje i plastidnije opisao ga je knjiZevnik i publicista August Cesareclo u svroj,oj, iknjrizi Spanjolski susreti.l? Su,sreo, ,se s njirn na rarag;onskom ifnontu i p,roveo s njim nekoliko dana, pa jle opisao njegov Stab: >fmao je ,sobu ,sa stari,m iklimavim ,stcirlorm, nekoliko rdrvenih stolisa i taiko Sirokim krevetom, da mu je on rmogao sasvim dobro po-

282

rspro$tro svoje toporgrafiske vojrne karte. njolsrka nar,odna vojsika, i on je sve oZnu ofioirsku ,toribicu Tmdemo sastanku u Stabu,divizij,e. Duboke,crne

,se torne p,ri nekako rnradenad*,1'J1,il1*#?lx"'fi H*"t til#,ffl"rt: takav, kao da on nije imao na u,mu
ljanama, nego onre davne, u mladosti, didevu trgu - protiv rnadZanona...rs je zat_wn_ cesarec opirsao ;i ispraiaj, laaio u XIII intornacionalnu b,rigab,u: bataljona >Dimitrrov<, koji

b,itke na Spaniotskirn rratnim frna zagreb-adkbj univerzi tr Jelaje od-

nOpno5taj je_bio tqpao,, srdadan. U njemu nije nedos,tajal,onedog .._ ,trzvii5enog, Sto je hvatalo za ,srce. Na f.ronti ,se rras,ta,nci teze osjecaji qggoli drugdje. Izredal,i se govoirnioi, prvi medu njima Copii, p; politiiki kornesar.i vojnici sami. Negdje podalj,e u masrinici*u, lao po'9r3" salva jo'S se uvijek dula pucnjava. iz pusaka. To su se, rekose ,ir,i, vjeZba_li ,u gatlanju Amerirdani i Kanailani, ,koj,i rsu ,sad ,od inostranaca ostajau, sami u 15. ,brigadi. sunce je zalazllo metlu potamnijreilim ,sreib,r,om maslina, a na horizontu i'za toga priqjeiivali su p,rvi rtrmeni narltuci sr-r'noos,mriraj'a. No zapad se jos nile zar,umenio, a zaru.rnenio se i'stdk - irstok mladosti, istok zanosa, istok pobjede. Zanesena, poibjeldonosna rnladeZ bataljuna 'Dirmitrov' zapjevala je rna rkonrcu svoga zbona Inrterrnacionalu. -.viva dop'ii! - duilo-ie posJije toga j,ednogiasno, od svih, najvii5e tSpanjolaca, koji su u bata,trjl;nu salin3avali veiirim. Svima je zaptavo bilo i zao Sto se rastaj,u: rkomandantu, sto se ras,taiie sa ,svojri,m voj,nicima, a vojnioi,rna Sto se rastaju sa svojim komamda,ntorn. s colpiiern rsam ,drugog dana poSao da obidem to}iko vei spo,minjanu Bel6ituo.le Kad su bi,li u tom mj'estu - dqpi,i je Cesarcu opi,sao bi,tke za taj grad i na lpitanje: ,>A [<ako jre bilo s evakuacijom stanovni,$tva?* slkr.to je q t6me odgovorio: o rtome sam ja sla'b,o ,upuien. To je bila briga divizilL. I ,nlsta ne rrede o onorm, dto sa,m ved znao. . . kako se rko,d evakuaoije zalq1i,;io za'stare nemodne Zene, 'd'3 one dob,irj,u rprvo mj,esto nr kamioni'ma. . .o.20 Dugo poslije zavr5etka rata u Spanjotrskoj Copiia su u svoj,im qieda.. njlma _spominjali mnogi njegovi tadasnji suborti,zr i najpotpuniju njegovu sli,ku ,dao je Vlajko Begovi6 rovim r,ijredima: >Raditi s Copiiem i pre Spanije i u Spaniji bilo je prijarno _ rad '9 njim im,ao,;je od,recleni ko,nkretni sad,rZaj i bio onganizwai. U Spanlju je doneo svoje iskustvo u radu s ljudima. Rad,o jJodbzio metlu-borie 'u rrovove i s nj'irrna razgovarao, po,nekad i pevao. . . Njegov S,tab je u vrerne operacije uvek b'io blizu,fronta,ko,j,i,pokriva qjegovi lbnigad.a,-nrajde5ie j'e pod ,maslinom, u rupi por.ed puta, ,u zemuniti,,u klancir, , nou" zaiti1en vreiama peska, a recle u napustenim kuiama. sedeii s kartama na knilu dita dobivene naredbe i prip,rema svo,je, pod.irZeslu5aliou i vodi bati'ljona, saslusa,va izve$ra-tke rrazgoryore, raflgovara,s,komandantom Staje ofiroira zavezw, a o,ndadugo ostaje na osrnatliiniqi,starba b,r,irgade. upo,ran'je u nastojanj,u da s,azna,stvarnu situac,ijru na linirji,frornta i dej-

283

,stvovanje pojedinih jedinica, ,prati svaku etapu ,sprovodenja narOdbi. Kad je predah u borrbi, od'rZava sastarrke s ikomand.antirrna i kornesarima. ,\ko je potrebno ne spava i po nekoliko nodi*.22 Takav j'e Vladimir Copii - a u $panjo,lsko;j j,e do-bio,i dla plgtpuy\gv-- ostao i bio za cijelo vrijieme siog 'rat6vanja na ,rati5ti,ma na ikoj,inna nika se lzodila borba za 'slobodu Spanjolskog naroda. Uspio je u toku tog ,ia,tovanja 'izm,ijeniti donekle i svoj o'dnos prema CK I(PJ, demu ,je ,u ,mnogome pom,oglo i zailaganje Blagoja Parovida, koji je u neposrednom 'kontaktu s ,se njim nastojao ,>rda stari sr"rkoibizgladin.2sU to,me ,su odigledno po,mog,li i njegovi susreti s bo,rcima koji su dolazili iz Jugoslavij,e, d,injenica da ga je CK objavivSi 'o nj,emu dlanak u Proleteru uvaZavao ,kao sposoibnog komandanta.2a Zbo,g toga se rizne,na4rli_,_pgzly._!\oii_iC_Copli*.1_-gjiCa9..riZ_Jqopin[erne,. ' iz Moskve, potrkraj kolijr-vo#--i9E8. Eoaine,-Ta se wati u Sovjetski -' 'r'i--i; nagovje5taj,skorog kraja prestan'ka . Savez - g Mos,kvu, i nife-tlilo'kao svake revolucionarne aktivnosti, pa dak i Livota. To p'roslavljeni, voljeni komandan,t internacionalnih ,brigada, rpotpukovnik Vladi,mir Copii nije mogao nikako odekivati.2s Nisu to odekivali ni njegovi drugovi, nije to odekivao niti komurnistidtki pokret u Jugoslaviji. Ipak, kad ;je ,doSao u Moskvu odmah j,e ,zatvoren, osuden i streljan ,kao 'neprijate,lj,'u.36 Tako je Vladimir Copii, istaknuti komunistidki rbo,rrac u vremenu p,rije ,i $panj,olrskog rata, u tom ratu pokazao srre d,oibre os'oibi,nei,stinskog revolucionara, 'dov'jeka 'kojeg ni,su mo'gle slo,miti 'mnoge nedaie, b'ilo ratne, bilo one osobne iprrirode. I ;u tom se ratu Copii dokazao i po'ka,zaokako se bori s,poso,bani ustratjan borac, dovjek koji je izrastao iz ikomunistidkog po,kreta u J,ugoslaviji. Iako su rat u Spanjolskoj i Copiievo ,sr.ldjelovanje u njemu b,ili sarmo ikratak isjedak njegova hiv'ota, ditavog predanog stvani ,rovolu,cije, ,ipak j,e, dakle, Vladimi,r Copi,i i tu ostao, u posljednjim godinama svog ZiVota, urprsran i istraj'an i 'r.ridejama i u dje,lu - i,stinski revolucionar, vojnik revoluciie.

BILJESKE
I O sudjelovanju JugoslavenaL u ratu u Spanjolskoj dosad je izi5lo nekoliko Spanjolskoi dosad ratu knjiga r i niz dlanaka. NaiorpseZniia je kniiea o tome - Spaniia 1936-1939, zbornik NajorpseZnija ie knjiga Najc tome Sbanija Slpanija jqgoslavenskihh do seianja jqg< d"g6rovoljaci u.Spalnskomratu,.Bi:ograO tlZt, u pet knjis.a. Osim niza memoarskih dlanaka u knjizi se nalaze i dlanci koji govore o razvoju ih dlanaka kniizi se nalaze

rata, o vojnidkoj i politidkoj situaoiji, o odjecir-narata u Jueoslaviji, te niz dokumenata vezanih uz tai rat; usp. i Jr.r,gosloveni Spaniji, Sarajevo 1959;NaSi Spanu ci, zbornik fotografija i dokumenata o ude5iu jugoslavenskih dobrovoljaca u Spanja skom ratu 1936-19391' m. ,izlaZen 1961. b. 2 Spanija 1936-1939,n. dj., V, 517; V. Begovic, Vladimir Copic, na i. ntj., 96. 3 O XV internacionalnoj brigadi usp.: I/. Begovi6, Formiranje XV internacionalne brigade i borbe na Hararni, Bruneti i Ebru, na ,i. mj., II, 90; is/1, Internacionalne brigade, na i. mj., I, 164; S. Belii-Dudelc, Jugosloveni u Spanskom graalanskom ratu, na i. mj., I, 323; A. Bebler, Listici iz dnevnika koga vi5e nerra, u: .Tugosloveni Spaniji, n. dj., 13; osim njih, o toj brigacli pisali su i drugi u zboru niku Spanija 1936-1939. di., pa je tu preS'tampani ,spomenutidlanak A. Beblera, n. III, 26-44. Jugoslaveni su bili uglavnom u bataljonu >Dimitrovo XV interbrigade, i to na podetku njezina d;jelovanja. a O tome vidi I/. Begovi6, V. Copii, n. dj., S. Belii-Dudek, Jugosloveni u Spanskonrgraelanskomratu, n. dj. On kaZe da su 15. veljade 1937. formirane prve 284

brigad.a,pa ie dotadasnji komandant.XV brigade _ 8i,t'9"";ll:Ti.?"""'nih divizije, a copii je"tadi drl;o komandini'-XV internaciona,.r" ortr'#3."dantom

j, R._Colako.vic, Kazivanie o ieclnom , ; l. {jr. Hivatske , i: i';i,t ffli#Itft,f partija teK, u Jeornrcamainternacionalnih briea_

Jararnri.pjses i l, listu Dimitrovac, lisiu .dridu od t. V.1937.ao-Noue eoah; i-93-& irokreta; e-eo-

i":'f&il""?*,3fli1.;:tll;t,.:."rii[i .ta za izud,avanjeradnidicog
poginuo u svojoj34.godini, je iza sebe je kad ,-uo ,1,#t1%oje":3i"Ji?,::c!31dt<,
12Isto, 254. 13Isto. 'lr!;r.rrouoc,

u":'ii;l''i'"Ti'ili"e'.i;'iit'atnos radiii(^l ,la"?fli"*3l"tfi",*o,iXX".1:?Ht',,,n"ue 1r vidi bilj." 8, 293.
23. YII 1937, 4.,Brigadir Copii o sadaSnjojofanzivio.

j?:jli:-i:{ii,',j#,i,:,rylag::,iLlJ3j,i;$"L#..I; r,,**l{"ilq?.#31? uuerovi ob-javijenio '" r, tzsJsi'.-'.
le Isto, 442 i 443.

ff,j:;i?:

"ai.iii-bidi'"i:i'rliojigsgi"iiz:.1,

285

20Isto, 447. 21To su dlanci:_.M. .fularkovic, Bataljon DZordL Va5ington, Spanija 1936-1939_. n._dj.rII, 375,376,380;E. Jardas-Edit,Juri5 na kotu M"oskiio,ira i. mj., III, ItI...lgJ; S. Beli6-Dudeft, Jugosloveni u Spanskom graelanskom ratu, srr.243; M: B.laZevi6., Borbeni p_qtPrve balkanske deti:, na i. mj-. II, 194; L. Udovitki, U Bataljonu Dimitrov na Harami, na i. mj., II, 416; V. Begovit, Formiranje, 101; 106,itd. n V. Begovii,Y. Copi{ 101i 102. 23Isto, 104. 2aProleter, organ CK KPJ, izlazio ie od 1929.do 1942.sodine. Obiavlien ie kao fototipsko. i.4.{.anje Beogladu 1968.Clanci u kojima se-spominje-V.'Copii u_ g s.panjolskoj-izi5li su u broju 5 i4 maja 1937.god. pod naslovom ostjegonose s-lobode i,gapre!k9<_- autor Milan QoykiV, i u br-oju i iz iuna 1937.god.-pod naslovom >Madrid i Zagreb", autora P. Vukoviia (pseudonim R. Colakloviid). 25V. Begovii, V. Copi(,, n. dj. ,103. 2€Isto.

286

Dr Pero Damjanovii REVOLUCIONARNA DELATNOST VLADIMIRA COPTCE SREDINOM TRIDESETIH GODINA
- - _Prihvatajuii se obaveze da dam svoj prilog o Zivotu i djelu vlaclimira copi6a, najprije bih ielio da pozcrravim inicij-atore ovog niudnog skupa, i",rjitucije i drusrveno-politidke organizacije Senji, Rijeke i Repul?l-i"g,Hrvatske, Dlll(e s obzirom da do sada nije bilo dovoljno hapora da se zivot i djela naSih mnogih istaknutih revol no mjesto u na5oj historiji. Cinjenica cijeli.svoj Zivot u razvitali na5eg revo. zatori i graditelji KomunistidkJ parti se o nj,ima veoma malo zna. Vladimir velikih revolucionara, pa je utoliko pol davanju njegovog Zivotnog puta i djela. Takvi doprinosi su utoliko znadajniji sto, na zalost, za upoznavanje Zivota mnogih istaknutih revolucionara ne postoji ni odgovarajuij dokumen. tarna grada. Mnogi faktori su djelovali na to. da se o njihovom djelu rnnogo dega ne zab,iljeZi, bilo da je reakcionarni rezim progonio komunistidku djelatnost i da su se zbog toga sami revolucionari starali da o njima ostane Sto manje pisanih tragova bilo u vidu dokumenata ili drugih materijala, bilo Sto su razne okolnosti udinile da mnogi od nekad postojeiih dokurnenata ne. stanu, da im se zarnetne trag ili da se veoma tesko do njih dolazi. stoga su povjesnidari u veoma delikatnoj situaciji kada Zele da proniknu u ta revo. luoionarna djela, da saznaju i osvijetle sudbinu takvih revolucionara i nnoge strane njihovog djela i njihovitr lidnih, ljuclskih osobina, kako bi njihove biografije pozitivnim stranama zralile i za nase sadasnje, a i za buduie ge. neracije. Mi se nalazimo u situaciji da kao i svi pregaoci koji iz raznih fobrrda_i preokupacija l,ele da sagledaju lik tih revolucionara, pabi,rdimo po oskudnoj gracli, da iz nje izvladimo poneki biser i da na osnovu toga gra. dimo mozaik koji bi na neki nadin dodarao sud.biuu, velidinu i znadaj djela lidnosti kojom se bavimo. u okviru opsteg programa koji je prihvaie' za ovaj naudni skup u cilju ocrtavanja revolucionarnog puta Vladirnira copiia, meni je dodijeijen peniod njegova zivota od 1934. god,ine pa do smrti ,, 3tur3i"ouom zatvoru aprila 1939, s napomenom da se jednini dijelorn copiievog zivotnog puta u ovom periodu bavi moj kolega i prijatelj Jaroslav opat. on se prihvaiio po.

sla da osvijetli ulogu Vladimira Copiia u razvitku KP Cehoslovadke i njegovu ratu Spanskog naroda, u kojem je imao znalaino ulogu u oitouoaitiekom mjesto. Copicevo djelovanje u ovorn periodu moZe se posmatrati u okvi|u de' tiri manja vreminska odsjeka, odnosno detiri razlidite vrste djelatnosti' Prvi odsjedak bilo bi Copiievo djelovanje k dke partije Jugoslavije pri Komunisti, djelovanja kojirn je zavr5ila svoj refer avgusta 1934. godine, po odluci Central kao predstavnik u Komintelni. Na torr dine. Druga etapa je njegov rad u okvi KPJ, tj. njegov dolazak u Bed i djelov, do jeseni 1936. godine. Trei,i odsjek u t puta jeste (poslije izvjesne krize koja iz partijskog rukovodstva) odlazak u borbi protiv frankizma. Tu je proveo : nuara lg:2. ao septembra 1938. godine. Posljednji period ovog njegovog djelovanja i ujedno posljednji per,iod njegovog Livota jeste odla-zak odnosno po' vratai< u Moskvtr u jesen 1938. godine, izvjestan rad na slobodi, a potom njegovo hap5enje i pogibija u aprilu 1938. godine. S obzirom na to cla i za ovaj period nema dovoljno podataka ili nam bar za sada nisu dovoljno dostupni saduvani izvori, ja iu se ograniditi samo na markiranje znadajnijih mornenata njegove djelahosti uz istovremeno na' stojanje da pobliZe osvijetlim bar neke strane njegovog Livota i njegovog re' volucionarnog rada. Iz dosada5njih proudavanja saduvanih istorijskih izvora veoma malo le osvijetljeno njegovo djelovanje kao politidkog predstavnika u Komunistidkoj internacionali. Osirn odluke Politbiroa od ljeta 1934. godine da on pode u Moskvu i da zamijeni Kamila Horvatina, koji treba da dode na rad u Politbiro, i zaLim nekoliko oskudnih podataka s jo5 nekih sjedn'ica CK KPJ ili zapisnika sa sjednice Sekretarijata IzvrSnog komiteta Kominterne za balkanske zemlje, te o radu delegacije KPJ u vrijeme VII kongresa KI, rijetki su drugi dokurnenti koji doprinose osvjetljavauju te Copiieve dje' latnosti. U djelokrug Copidevog djelovanja na toj istaknutoj poziciji, tj. kao predstavnika KPJ pri Kominterni, ulazilo je nekoliko znadajnih posl,ova. On je prije svega morao da prati i poznaje cjelokupnu djelatnost Komunistidke partije Jugoslavije, o kojoj je trebalo informisati rukovodstvo Kominterne. Ova vrsta djelatnosti bila je dosta pro$irena zbog toga Sto se Komunistidka partija Jugoslavije ved niz godina nalazila u dubokoj ilegalnosti, pa su pred' stavn^iStvu KPJ pri Kominterni slati svi materijali o djelatnosti KPJ, tj. svi zapisnici i dokumenti koji su pretresani na sjednicama CK KPJ, ali takoder i svi izvje5taji koji su stizali iz zemlje ili su ih pisali pojedini dlanovi i in' strukto'ri CK KPJ koji su polazili na ilegalni rad u zemlju, ili su ma na koji drugi nadin bili u doticaju s radom i stanjem u revolucionarnom pokretu u zemlji. Sve se to sticalo u Moskvi, pa je ujedno i obavezivalo predstavnike KPJ cia se upoznaju s tirn materijalom, da rjedavaju mnoge probleme koji su iskrsavali i uop5te da reaguju na sva pitanja koja je na jedan ili drugi nadin trebalo rje5avati, komentarisati, zauzimati stavove o njima i sl. To je nestrmnjivo bilo optereienje za te predstavnike, ali i izvanredna prilika da stalno budu u toku zbivanja u zemlji i rada Partije. Dakle, sva ko288

ll

Stalan oblik djelatuosti politidk rad-s brojnorn grupiciior.,, .ur'rrourJ u ivloskvi ili su u nju stizali na razne vanje, tzv. politidki i ostali u "torro_rk;;, .Moskvi joS iz aoba oktobars se kasl)ije javljali za rad. u svojoj par

nlcama.

19 -

Zivot i djelo Vladimira

Copida

289

Pr"ije prelaska na osvjetljavanje najvaZnije Copiieve djelatnosti.,u to vrijeme, vrijed.i se zadraati na irekoliko interesantnih, ali manje poznatih.po' govori i o- delikatnosti pozicije u :"A"i"ruii iz tog njegovog rada, koji ujedno na"lazio]Prv"u pojedinost doznajerno iz jednog pis.ma M,ilana Goriojoj r" on CiZinskog), rukbvodioca KPJ u to vrijeme, koji je, osjeiaiuii Hil"(Josipa atmosferu^ koja se tt:"d:itto* tridesetih god,ina razviiala u rukovodstvu Ko' -sssR-u, a i povinujuii se toj klimi, sredinom_januara 1935. gominterne i u da podrobno izudi situaciju u rukovodstvu dine porudivao Vladimiru^Copiiu vjetiove koji >gore duvaju< kako bi o tome Korniiterne, da shvati stavovl i rnogao tadno da obavjeStava rukovodstvo KPJ. Jer, govorio je Gorkii, vaLno gore vjetar dlva kako bi i ono, tj. rukovodstvo je ia se zna kojim piur""* podesavalo svoje stavove- i rezolucije o pojedinim kPJ, pr"n,u tim'vjetrovima pitanjima koji se-salju na uvid Kominterni i na taj na6in izbjegavalo nepo' trebnu kritiku od strane rukovodstva Korainterne. Stavovi iz ovog pisma ma koliko, s jedne strane,.ocrtavali Gorkiievu psihologiju kao rukJv6dioca koji je spremin da se povija prema klimi koja je zavlXdala u Kominterni, na diugoj strali, otkrivaju wu delikatnost po' ioi:aja u kojem se nalazio Vladimir Copie tao predstavnik Partije u Kominter' je_ podela da ]-ri. I"rtour"*eno njegova gledista otkrivaju i ivu opasnost koja ie osjeia u svletskoin koriunistidkom pokretu, tj. u rukolodstvu Kominterne -UefJfii, i po3lainim njer,^im sekcijama, usljed loga Sto s-u se".S ESquli$lchoj gq"j"t!L"g.Save3 razbui<tale'fralicionalke borbe, oiinosno sto su zavladali nepovJerenJe prema kbm"uriistima i mefod ripbrnog-insistiranja31j.ed.t99:b+1 i gledi5ta koji su doi na jeclnoglasnom p-rihrr-atapju-o@4 ""io-rttiStj"nju ,rr"hu,-pa se to prenosilo preko Kominterne i u druge partije. lazili s jedan moMoZda ta klima koja je nastala u Kominterni osvjetljava jos u ulogu Vladirnira Copiia koju j9_-o_n 19 koji nam unekoliio-otkriva menat ga je u proljeie 1935. godi vrijerne imao u Moskvi. Rijed je o upozorenju Sto je prlne dao Josipu Brozu Titu da nije tlebalo da bude na vederinki koju ^Filipovii, odnosno udruzenje starih boljsevika, jer je tom.priredio Fitip likom bil; i kritidkih opaski na rad. rulovodstva KPJ. Osim toga, na !9j vel deri bili su i pojedini iredstavnici stare bolj5evidke_ garde, rneilu kojima i brat ne5to tu"iid umrle Staljinove Zene Alilujev, pa bl sve to noglo 9?-tI"' iopuru" posljcdice, posmatrano sa stanovistaiituacije koja se tada u SSSR-u r-ni3utu.^Uzgred da-napomenem da je ubrzo i Dru$tvo starih bolj5evika bilo raspu5teno jer se nije uklapao u Staljinove planove. Tito je takotler smatrao, s obzirom na atmosferu na koju je-naiSag.3a tom sastanku, da nije trebalo da se ukljudi, ali on nije vjerovao da se Filip optuZbe ocl pojedinih ucesnika tog skupa, kritiFili,povii, na koga rl1 bu"ut je on " Eki^izrai.avao o tadaSnjem rukbvodstvu KFJ. Naprotiv, smatrao je da je to, uostalom, potvrdio i godinu dana ka' destit i iskren revolucionar. Tito snije, kada je i u pisanom obliku iznio svoje veoma visoko mi$ljenje,o osorevolucio_narnom djelu, pobinlma i apsolutrbj odanosti Filipa Filipoviia drLavaju(i ideju o tti"gonottt upuiivanju u zemlju kako bi se aktivizirao u rukovoflenju Naroanim frontom, 6ije je stvaranje u to vrijerne bilo u toku' ovakvu delikatnu ulogu Vladimir copii je imao i u vrijeme_ rada de' legacije KPJ u toku VII kongresa Kominterne. Iz literature je vei poznato clJ je"Copii morao da informi5e na jednoj od sjednica delegacije da treba izmijeniti listu kandidata KPJ predvitlenu za najvi5e organe Kominterne. U to je opet bio umje5an, i to bez ikakve svoje krivice, Josip Broz Tito' Pristu'

290

pajuii

odretlivanju

kar

v. Meclutim, rukovoc . craturom koju je istaklz na, Jer je to tretirala k nosti u KpJ Milanu Gc

._Tom prilikom Ivo . maclje, bio je predloZio rzvrsnog komiteta istakr

su ,"ou H*"T?.!r:jise "lil,'if'l sir'iT'ifli/;

imao i niz drugih zada_ ograrna rada delegacije; : Kominterne poslie ie_ Kog ra_ta,a veliku aktiv_

291

sedmi kongres Kominterne, koji je u mnogim svojim odredbama, u inaugurisanju nove platforme borbe, ueuporedivo veie Sirine i gratlenja mostova prema svim drugim progresivnim i demokratskirn pokretima, a posebno prema drugom krilu u radnidkom pokretu, - socijaldemokratskom krilu - a u cil.ju objedinjavanja svih snaga za borbu protiv fa5izma, znabio renesansu u historiji komunistidkog pokreta, - nije nogao a da ne unese mnoge novine i u ostale oblasti djelovanja komunistidkog pokreta. S tim u vezi nastale su potrebe elastidnijeg odnosa prema tirn razlidititn "gre5kama" pojedinih revolucionara, tj. ispitivanja okolnosti pod kojima su bili svrstavani u jedno ili drugo frakcionaSko ili grupaSko skretanje, s nastojanjem da im se pruZi rrroguinost nastavljanja rada u okviru svoje partije i svog revolucionarnog pokreta. Kao dlan delegacije copii je u tom poslu irnao istaknutu ulogu, ulazio je u sastav mnogih t<ohisi3i koje su se bavile >sludajevima< pojedinih rukovodeiih ljudi, uspostavljao je kontakte s pojedinim organima Kotninterne, posebno s lnternacionalnom kontrolnom kornisijom, dobijao je zadatke da bbavlja razgovore s pojedinim revolucionarima itd. Jedan od tih ,sludajevan bio je i Kosla Novaliovli, jedan od prvaka socijalistidkog pokreta u Srbiji do p.uog svjetskog rata, a kasnije jedal od osnivada Kornulistidke partije Jugoslavije i njen istaknuti fulkcioner u toku dvadesetih godina, koji se poettkom tridesetih godina naSao u Moskvi i tada odjednom dobio epitet pripadnika neke trockistidke grupe. Te5ka kvalifikacija, narodito zbog sve zao5trenijih stavova rukovoclsiva KPSS prelna Trockom, a posebno zbog StalSinovih stavova prema Trockom i trockizmu. Delegacija KPJ je konsta' -etik.ta Kosti Novakoviiu neopravdano dodijeljet u, _d3 touulu da je takva su delikti ibog kojih je bio optuZen rasvijetljeni i da nemaju veze s trockizrnom i, StaviSe, aa iu ostali udesnici koji su bili podvrgnuti toj optuZbi osloboCleni odgovornosti, pa je utoliko neopravdanije da Kosta Novakovii i dalje nosi tikvu etiketu. Metlutirn, da bi se jedan revolucionar oslobodio te optuZbe moralo se iii kod tada$njeg predsjednika Internacionalne kontrolne komisije Angaretisa, veoma strogog revolucionara iz Litvanije, koga su se mnogi komunisii bojali s obzirorn ua tu njegovu o5trinu i na to da nije uvijek fokazivao dovoljno ljudskog razumijevanja za njihove sludajeve. Copii je iajedno s Titom bio predvitlen da rasvijetli sludaj K-oste Novakovica, i<oji- je bio iskljuden u disrki koja se sprovodila t932. i 1933. godine. Na pri je imao da ;edtog delegacije KPJ, bio je ovog puta vraien u Partiju. copii rje5ava vi5e takvih sludajeva. Udestvovao je i na znadajnoj sjednici Politbiroa koja je odrZana u Moskvi 21. avgasta 1935. godine, pri zavr$etku rada VII kongresa Kominterne. 'l'om prilikom su se detiri dlana Politbiroa, koji su tada boravili u Moskvi, tj. Copii, Gorkii, Tito i Parovii dogovorili o nadinu razrade i sprovodenja odluke VII kongresa Ko,minterlte, o izradi odgovarajuiih dokum'enata, o iz' vjesnim kadrovskim promjenama, kao i o zadacima ostalih dlanova delegacije KPJ koji su udestvovali u radu VII kongresa Kominterne. Izmedu ostatog, taaa je bilo dogovoreno da se iz operativnog dijela Politbiroa povrati I(irnilo Horvat i da dode na rad u predstavni5trrc KPJ pri Kominterni i da radi u jugoslovenskom sektolu Kornuni,stidkog univerziteta nacionalnih manjina Zapida (KUNMZ,-u), gclje su se Skolovali rnnogi jugoslovenski revolucionari, i da u Politbiro podu Vladimir copii i Stjepan cvijii. Na toj sjednici je odludeno da Blagoje Parovii odmah krene u zemlju kako bi partijskoj 292

organizaciji prenosio duh i snrisao Josip Broz Tito pocte na jedno krait skorn Savezu. Kako je o Titu posto. se on nakon Sest do osam mjeseci rad u Politbiro, tada je i ta odluka u vezi s ovim valja-reci da je rukovodstvo KpJ bilo u toku zbivanja u zemlji, u kojoj su te godine nasiara krupna politidka previralja. rroo,jurr" )uutog nezadovoljstva naroda time ito re-

primljen u narodu, narodito svoiim n organizovanjem niza rnasovnih iborl grupacija iz tada5nje graclanske opoi

poslije dolaska u zemlju nakon :fravo. j9_on u svojim izvje5ta.iima poru ItoC.u .1es.;ediStetada bilo u Be6u, da se Sto nijete avgusla 1935. godine u Mostvi.-

,i11,#"1,,i,i$L:Xff "hH"h#:
293

organizaciji prenosio duh i smisao oclluka VII kongresa Kominterne, a da Josip Broz Tito pode. na jedno kraie putovanie s gel;g;;ij; KpJ po Sovjet_ sko'm savezu' Kako. je o Titu postojaia jos_ odranije o-&"i.; politbiroa, rj. da se on nakon sest do s,J";etstori suu"r., vrati na .osam mjeseci bor-avka rad u Politbiro, tada je i ta odluka potvrtlena." u vezi s ovim valja-reci da je rukovodstvo KpJ bilo u toku zbivanja u zemlji, u kojoj su te godine nastara krupna politidka previra'ja. promjene rnog nezadovoljstva naroda time ito re_ beianja iznjetih u proklauraciji kralja arodito radnidke klase i drugih radnih r velike ekonomske krize, koja je tih tu. Tada su otvoreni i mnogi poiitidki pravcu antifa5izma, oblikuiuii se i u

primljen u narodu, narodito svojim pr organizovanjem niza masovnih iUorov erupacija iz tadaSnje grailanske opozicr;e. U takvim uslovirna u zemlji se sve vise osjeiala potreba za prisustvom partijskog rukovodstva koje bi rnoralo biti u sreclistu iih politidki'h zbivanji, kako bi bilo u toku dnevnih kretanja i blagovremeno stavove, usmjeravajuii sve tokove revolucionainih_krEtanja. Tzv."uiri^ulo iemaljski biro, koji je. formiran tggs. gocrine, .poslije Splitskog plenuma cK KpJ" oarr.rog-j;rri iako je uspjesno nastupio J radom, ni izdaleka ;;g;; da ispuii o'u ulogu koju bi imao jedan politbiro ako bi se nalazid "ij" ;#ljl. To su sve vise <rsjeiali pojedini revolucionari, a narodito je to " Blagoje parovii upravo poslije dolaska u zemlju nakon zavr5ltka VII'kongresa "opuLiiKominterne. 9tog.u j: on u-svojim izvjestajima porucivao ce'rrar'om t?mrtetu KpJ, dije je sjedi5te tada bilo u Bedu, da se sto prije sprovedu oai,rte poritbiroa donijete avgusta 1935' godine u Moskvi. o; j." ii zemrj,e rro;iizvestajima je kasnije govorio i na sjednicur"u potiit " o -fi-,:le"u ir*-ou lituo, ?. tome se iz Moskve jto p1!je upute na sastav i rad .rad u zemlju Tito i copic t<ato Zemaljskog biroa. Na osnovu piroviievog pri;"at"ju da copii pre-bir"oo*,"u t*rr"irl" tume politidko rukovotlenSe Zemaljskini a" iiio rukovodi cen_ tralnim ko,mitetom Kp Hrvatske i da kao takav bude dla' 2emaljskog biroa, -dlurrouu jedi ukljudivanje jo5 nekoliko

\zladimir Copii je do5ao iz Moskve . na rad u goj polovi'i decembra 1935. godine.-N"^rurpotuZ"rrro P o l i t b i r o u B e d u u d r u neposrednim dokumenti-

ma iz kojih bi se vidjelo Sta je sve djelovalo na tako nagli Copiiev dolazak u Bed, s obzirom na vei pomenutu poruku partijskog rukovodstva iz Beta da se odgodi dolazak ljudi iz Moskve, osobito onih koji su bili predvicleni za rad u zemlji, tj. Tita i Copiia. Medutim, moZda bisrno posredno mogli utvrditi prave motive toga dolaska. Jedan je bio u tome Sto je Vladimir Copii i ovog puta iz Moskve, tj. iz rukovodstva Kominterne opet do5ao u jednu delikatnu misiju, tj. s posebnom porukom iz rukovodstva Kominterne da se ispita djelatnost Blagoja Paroviia za neke propuste u njegovom revolucionar,nom radu na kojima je iusistirala Kominterna, odnosD.o, izgleda, rukovodstvo sovjetskog saveza (Molotov). Rijed je bila o tome da se Blagoje parovii u toku svoga revolucionarnog rada, krstareii po pojedinim evropskim zemljama, u toku ilegalnih putovanja, u Budirnpe5ti upoznao sa Zenom jed1og sgvjgtskog predstavnika i zatirn s njom uspostavio korespondenciju, kojom je dekonspirisao neke svoje odnosno partijske ilegalne stanove rr Bedu. Kako su se po tadasnjem kodeksu za ilegalni rad revolucionara takvi propusti strogo ocjenjivali, Copii je dosao s porukom da se ispita ta paroviieva djelatnost i, u stvari, da se o,n suspenduje iz partijskog iukovodstva. Drugim rjedima, nad Paroviiem je, odmah nakon copidevog dolaska u Bed",.otvorenf partijska istraga; formirana je komisija i veomaArzo je parovii suspendovan iz Politbiroa. Kao sto obidno biva u sludajevima kida se pofialu-uedije greske, one se i uvelidavaju, pa se to desilo i s paroviiem, konne s,u, izmetlu ostalog, htjeli da upisu u grijeh slabosti koje su se ispoljile prilikom tadasnje masovne pr.ovale koja je-harala po partijskim organiiacilama u zernlji. Naime, dinjenicu da su se pojediui oa eunova partiJe koji su dospjeli t zatvor na policiji, poslije svirepili tortura kojima su bili izvrgnuti, slabo drZali i otkrivali dalje veze i sistem partijskog rada, to se pok-usalo pripisati kao slabost Blagoja Paroviia, jer onih 3e uveo u partiju i u partijske komitete-. Paroviia je to_ogord.ilo, a u tome je viaio i ispoljavinje grupaskih i frakcionaskih odnosa, koji su poceli ponovo aa ie os;bcaju u radu "ie*"rrutu centralnog komiteta. on je odbio sve takve insinuacije, ati je ajetovala neupo_ljiva logika tadasnjih koncepcija, i parovii je bio iskljuden lz politbiroa i ubrzo podetkom 1936. godine, poslat na dalja isledenja u rnternacionalnu kontrolnu komisiju Komiuterne, s rnoguinosiu da bude i ostro kaZnjen. Nasavsi se u toj ulozi, ulozi neke vrste egzekutora za kailnjavanje tako istaknutih revolucionara, copi6, naravno, tom-e nije prilazio s nekih lidnih pozicija. Naprotiv, on je Parovida uvazavao, s njiml jl augo radio u sastavu partijskog rukovodstva, jos od sredine 1932. godinei-zuao ga je i odra"gyoqiz vremena Skolovanja nije, u Moskvi, a nastavili su prijateljski ?a"saracluju i kasnije, kada su se_oba nasla na tlu spanije u toku ilrz. goaitre. Dok je copii tada bio komandant jedue od internacionalnih brigad-, istina, po liniji, kako se to kaze, Komunistidke partije eehoslovadke (mada on ni taaa nile prekidao veze s revolucionarnim pokretom svoje domovine pomahuli, izrrie, clu ostalog, da se formiraju posebni jugoslovenski bataljonif kao ,Duro Dajedinice), Blagoje Parovii je dosao u svblstvu predstavnika lgyt9-.:i druge CK KPJ u Spaniju, pa su i na taj nadin biii upuie'i jedan na d^rugog, tj. na saradnju, Sto su i dinili sve do Paroviieve pogibije u julu 1937. godine. Jedan od motiva za neodloLri Copiiev dolazak na rad u Centralni ko. mitet, krajem 1935. gocline, moZda je bio i u tome Sto su stvarane i2vjesne intrige, od kojih nikad nije irnun emigrantski livot, bez obzira na to o kakvim se revolucionarima i ljudskim osobiuama radilo. Nairne, copii je u toku 294

Pariz i njegovi razgovori sa Svetoza_ stalne demokratske stranke i jeclnim , tj. glavne opozicione grupacijie koja )sno u Zagrebu. Copiievi razgovori-s Sto je u to vrijeme i sam pribiievii ijama. Razodarao se u jugoslovenski nogo godina bio vjeran, podeo je da 1 sistema, narodito poslije velike ekoalistidkih zemalja, njihovu nemoi da

295

Medutim, dalju realizaciju ideja i realnih planova o Pribiievidevoj sa' radnji sa komunistidkim pokretom prekinuli su bolest i nagla smrt Svetozara Pribideviia (umro je septembra 1936). Iz djelatnosti Vladimira Copiia koju je obavljao u svojstvu dlana najvi5eg rukovodstva u toku 1936. godine treba spomenuti io5 dva znadajna mo' rnenta. Prvi su njegovo djelovanje i njegova uloga na tzv. Aprilskom plenumu CK KPJ 1936. godine, a drugi je njegov odlazak na ilegalni rad u zemlju u toku ljeta iste godine. NaSavSi se pled krupnim zadacima da razradi i sprovodi odluke VII kongresa Kominterne, o demu je trebalo joS u toku jeseni 1935. godine da raspravlja plenum CK KPJ, ali 6ije je odrZavanje bilo pomereno zbog nastale rzv. Zernbiljove provale (vei pomenutog hapSenja preko 900 ilanova KPJ krajem 1935.i podetkom 1936.godine), CK KPJ je odludio da svoj plenum odrZi u proljece 1936. godine. Zelio je da ga drZi u Pragu, jer je smatrao da su tam,o prilike povoljnije nego u Austriji, gdje se sve vi5e osjecala djelatnost nacistidkih krugova uz istovremeno pribliZavauje profa5istidke politike Stojadinoviievog reZima Treiem Rajhu, pa se i to osjeialo i u drZanju austrijske policije prema jugoslovenskim komunistima. Da bi se priprerne Sto uspje5nije obavile, u Prag su poslati pojedini dlanovi partijskog rukovodstva, meclu kojima i Vladinrir Copii, za koga se zttalo da je tamo ,imao razgranate veze i Siroki krug poznanstava metlu de5kim komunistima, buduii da je tu radio podetkorn tridesetih godina kao instruktor Kominterne, a uz to je i njegova iena - Sonja Fijalova Rodovska bila rodom iz Praga. Medutim, ta ocjena njegovog doprinosa bezbjednijem odrZavanju plenuma pokazala se pogre5na, jer je copii bio poznat i pra5koj policiji. A bez obzira na to Sto je Cehoslovadka bila rijetka demokratska evropska zemlja, u kojoj je I(omunistidka partija legalno djelovala, s obzirom na konstelaciju odnosa u Maloj antanti, dehoslovadki reZim nije bio sklon da favorizuje ni demokratske, a kamoli revolucionarne strukture jugoslovenskog dru5tva kakva je bila Komunistidka partija Jugoslavije. Stoga je njegov dolazak u Prag u februaru 1936.godine pobudio interesovanje dehoslovadke policije, koja je ponno pratila Copiievo kretanje, pa je tako omela i odrZavanje plenuma koji je bio zakazan u jednoj kafani u selu Gornje Krede, nedaleko od Praga, za 18. mart 1936. godine. Tada je dehoslovadka policija uhapsila grupu jugoslovenskih komunista, rnetlu kojima i nekoliko revolucionara koji su radili u okviru jugoslovenskog studentskog pokreta u Pragu, a i nekoliko dlanova najvi5eg rukovodstva kao, na primjer, PreZi hova Voranca (Lovru Kuhara). Copii je, zahvaljujuii svojoj spretnosti, toga puta izbjegao hapienje. JoS jedno vrijeme je boravio u Pragu, gdje je odrLao nekoliko sjednica Centralnog komiteta, a zatim se ponovo vratio u Bed, gdje je podetkom aprila odrian taj dugo pripremani plenum Centralnog komiteta. Istina, sada sa smanjenim brojem udesnika. U pripremi toga plenuma Copii je udestvovao i svojim doprinosom u izradi nekoliko dokumenala, pojedinih rezolucija, a udestvovao je i u diskusiji prilikom koncipiranja partijske politike. Medutim, ovaj plenu,m je vi5e poznat po tome Sto je na njemu, s jedne strane, udinjen korak utlazad u odnosu na politiku koju je usvojio VII kongres I(ominterne, izvjesno sektaSenje i nepotrebno okretanje problematici svoje partije i radnidkog pokretd umjesto Sirim problemima dru3tva u cjelini, prije svega nacionalnorn i selja' 296

dkom pitanj", p.:g]:*ima spoljne politike,.ugroZenoj 'ezavisnosti rasizlna, jcr je samo na tom- ptutt,, od strane i revoruciona'ri pokret radnidke rnogao da ostvari.nove uspjene klase i aa se pripreuri za revoluciju u radikalno izmjenjenirn usrovirna d;;:;

"

irJ?otaaasir:i r"r"it#'s-vletske istorije.

trZa-nje rukovodsrva rpr, i-tinl^ s;;l:

Kominterna poniStila odluke Aprilskos

rvodeieg aktiva KpJ s rukovodstvoirr imenovanje novog rukovodstva-Kpl.

koii ie ve6 duze boravio da u Moskvuhiino ooa"topijTtrj;rj, u Moskvi, porudivao je cK KpJ u Bed jer i oni ,moraju 6iH sastusanio da

Gorkii'

297

bi se mogle donijeti valjane odluke o daljo;j partijskoj politici. Ali, kao Sto je vei redeno, ni Copii ni Cvijii nisu dobijali vize, pa je tek s dolaskom Jo. sipa Broza Tita u Bed, sredinom oktobra 1936. godine, to pitanje po,novo po. krenuto, tj. pitanje njihovog hitnog odlaska u Moskvu. Tito je tada dao na. log Cvijiiu da pocle u Pariz, gdje je ubrzo dobio vizu za odlazak u SSSR, a Copiiu - Jandi (Sto je bio jedan od njegovih novih pseudon.ima) da pocle u Prag i da tamo deka vizu za odlazak u SSSR. RaspoloZivi dokumenti ne omoguiavaju nam da tadno utvrdimo da li je Copii u to vrijeme dobio vizu ili ne, tj. da li je i5ao u Moskvu ili ne. Po jednoj verziji, on nije dobio vizu i sve do odlaska u Spaniju nije oti5ao u Moskvu (to zastupa i Dragica Lazarevii, oslanjajuii se, izgleda, i na izjavu Copiieve Zene Sonje Fijalove, dok se meni dini da je i u tom momentu i5ao u Moskvu. Ali odgovor na ovo pitanje ostavimo buduiim istraZivanjima). Sto se tide Copiievog odlaska na ilegalan rad u zemlji, o torne se moZe reii da ga je obavio u toku jula, i to u mectuvremenu od 6. do 19. jula. Tada se dogodila i ona poznata epizoda s KrleZom. Naime, Copii je bio dobar poznanik i prijatelj Miroslava KrleZe, i kada se naSao u Zagrebu svratio je u njegov stan. Po5to tamo nije nikog naSao, nije mogao da odoli svojoj strasnoj Zelji da ne zasvira na klaviru. Kada se Krlela vratio iznenadio se, pa i u,pla5io kad je vidio o demu se radi. Poznati i istaknuti ilegalac, za kojim traga jugoslovenska policrija, svira na klaviru usred Zagreba ne strepeci ni od kakve iznenadne posjete, koja bi ga mogla i glave stati. Vladimir Copii je tada vodio s KrleZom vi5ednevne razgovore od politike o Narodnom frontu do odnosa prema I{SS-u s teZnjom da se za narodnofrontovsku politiku pridobiju i dr Vlatko Madek i neki drugi istaknuti prvaci opozicionog pokreta. Vodili su razgovore i o uslovima revolucionarnog djelovanja, o etici i smjelosti revolucionara, o riziku kojirn se oni izlaLu i da li je to opravdano ili neopravdano itd. O tome je svoja zanimljiva sjeianja iznio i Rodoljub Colakovii u svojim Kazivanjima o jednom pokoljenju s ob" zirom na to da se i on, samo nekoliko dana kasnije na5ao u slidnoj situaciji, tj. posjetio je knjiZevnika Miroslava KrleZu ,i vodio razgovore s njim. Poslije desetodnevnog boravka u zemlji, za koje vrijeme je, izgleda, stigao i da posjeti svoje rodno Hrvatsko primorje, posebno mjesto svoje majke Duboko, izlaLuci se i tom prilikom opasnosti da bude otkriven i uhapSen. Policija je tek kasnije, najvjerovatnije nakon hap5enja Adolfa Muka, rr proljeie 1937. godine doznala o ovoln copiievom boravku u Jugoslaviji i o njegovom odlasku u Primorje. Nakon povratka s ilegalnog rada u zemlji nastavljeu je, kako je vei redeno, u toku jo5 nekoliko mjeseci njegov rad u Centralnom komitetu, a potom je oti5ao u Prag s neizvjesno5iu da li je putovao ili ne u Mo,skvu, da bi podetkom 1937. po5ao u Spaniju. Izvjesni kontakti koje je u to vrijerne irnao s pojediuim dlanovima partijskog rukovodstva, u podetku s dr BoZidarom AdZijorn, s kojim je obavio razgovor krajem oktobra 1936. godine u Pragu, a zatim s nekim drugim predstavnicima partijskog rukovodstva, potvrtluje da su Copiia podeli da nagrizaj'u izvjesno razodarenje i velika zabrrinutost u pogledu dalje sudbine Komunistidke partije Jugoslavije. copii se, naime, brinuo kakvo ie biti rukovodstvo s obzirom na to da je ono izgubilo povjerenje u Gorkiia. Nekim drugovima je gor,orio: 298

,uBojim se da ie Gorkii okupiti mangupe oko sebe i forrnirati neko rubi moglo da bud-e kobno zi sudbi'u Komunistidke partije f::9,:::-g^Uoje J ugosrav,{e(. Pod_tim ljudima koje ne bi Zelio da vidi u rukovodstvu -.. .imao je u vidu Flajsera, Horvatina_i neke druge, a, kao sto je rede'o, narodito ni3eimao povjerenja u samog Gorkiia. Razodaran u jJZary-lgartijskog rukovodstva prema njemu lidno i zabri'1u! za daliu sudbinu i<rJ, copic ji otisao spu"'r:",-"a kaaa podinje novi period u njegovom revolucionarnorn radu i Zivotu. " " v: copiia je osobito . -pogodilo to sto mu se nije pruZila prilika da u rukorrodstvu Kominterne izloZisvoje poglede o ,tar-rjd-,.r-Komunistidkoj par, tiji Jrrgoslavije, da._i.znege svoie viclenji pojedi'ih" i"touoa"eih kadrova i time doprinese stabilizaciji pariijskog rukovodstva. u Spaniju stigao Blagoje parovii, on :povjerenje s kojim je copii ot,i5ao i je _nastojao da mu razjasni situaciju,

i"TI?;,ii#1"I3,,",i1#?:*#i,,T;
mu je istovremeno i- zamjerio zbog dega je, nJ prirnjer, morata da se donosi o'a copiieva slika komandanta Inte'racionatne uriga;I" ;; konju koja je bila objavljella u Proleteru, cemu takvo popularisurij., ,-"trao je Gorkic, Vjerovatno su neka prema Copidu bila razvijena u vrijeme l?po".J.er:Ta njegolog boravka u. spanij.i, uii oziiS"i srr ostali. jVl,eclutim, toSto ," oin !r,o utvrd.iti, copii je bio i ostao odvaZln, hrabar i inici;aiivan revorucionar i rljio je potrebnu odludnost i samostal.

copic11. je podsricao Mada s?u"iiJ,*'#":3iil ;H,:::T; .r*ri,fo^"';ll

mectunarodnog komunisti6kog nalnih brigada u Spauiji.

pokreta ijeti dinjenicu koja osvjetljava Titov mu on ni najmanje nije uzeo za zlo , kao sprovodnik politike Kominterne, po samog Tita. Naprotiv, Tito je cije.

mira novo rukovodstvo, jer je vidio da"atr.rt,, od strane Kor',interrrl ;i njenih pojedinih ernisara, koji su u to vrijeme dolazili u rariz, prij"ii u"riu opasnost,

niste. Kada u jednom se moment" t?i"I",il"; kada je u proljeie 1938. godine do'io ":'rT;T3;,:j"fT#""JX* da pocle u zemrju i da tu for-

299

a da se i on lidno ne uvaLava, Tito je tada u jednom pismu Dimitrovu, koje je uputio odmah nakon dolaska u zemlju, izmedu ostalog, govorio: D. [imitrov], s obzirom na to Sto nije iskljudeno da se moZe "DruZe rneni Stogod dogoditi, ja iu ovdje iznijeti neka svoja glediSta... ... Prvo, ja smatram da je jedino pravilno rjeSenje u ovo vrijeme ako bude rukovodstvo na terenu. Drugo, ja mislirn da treba uzeti u obzir za centar ljude iz zemlje. No, s obzirom na to Sto su naSi u zemlji premalo poli tidki iskusni, trebalo bi uzeti dvojicu ili najvi5e trojicu izvana, ali takve koji su spremni da rade i pod najteZiur uslol'irna i koji ie moci svojim autori. tetom da zaista koriste firmi lPartiji]. Treie, ja mislim da centar bude sa. stavljen iz veiine odanih radnika. Od intelekhralaca izvana ja bih mogao pre. poruditi samo dvojicu, i to: Senjka [Vladimira Copiia] i Andrejeva [BoZidara Maslarical, koji su dokazali svoju spremnost za irtve i odanost firmi i.losip Bro7, Tito, Sabrana djela, tom IV, str. 40, Beograd 1977/. Insistirajuii na tome da se sastavi rukovodstvo od kadrova koji su ra. dili i stasali u revolucionarnim i drustvenim borbarna u zeurlj'i, Tito je - kao Sto se vidi - smatrao da bi centralni komitet trebalo pojadati samo s nekoliko ljudi, prvenstveno intelektualaca, iz ranjeg rukovodstva. I on je meclu takve na prvom mjestu stavio vladimira copica i BoZidara Maslariia. Za Tita je vladimir copii bio revolucionar diju je dvrstinu i odano,st prema revolucionarnom pokretu poznavao odranije, znao je za njegovu ulogu jos iz oktobarske revolucije, a znao je i za njegovo veliko iskustvo koje je slekao na rati5tu Spanije, koje bi takocler bilo dragocjeno za buduie borbe u domovini. Poznavao je odludnost i principijelnost Bozidara Maslariia, i stoga je smatrao da bi njihovo ukljudivanje u novo rukovodstvo bilo dragocjenb. Kakvim putevima je teklo razrje5avanje krize u kojoj se tada na5la Komunistidka partija Jugoslavije, a narod,ito Josip Broz Tito, koji je u jednom momentu bio gotovo usamnjen, s mno5tvom neizvjesnosti, narodito u tretmanu od strane rukovodstva Kominterne, dobrim dijelom je vei rasvi, jetljeno u na5oj literaturi. Ovdje je potrebno istaii joS nekoliko momenata koji se odnose na Zivot Vladimira Copiia. On je u septembru 1938. pozvan iz Spanije u Moskvu. Iz Colakovicevih Kazivanja o iednom pokol,jenju poznato je da je on na taj put po3ao s velikim nadanjima, jer jo5 nije bilo rije5eno pitanje rukovodstva KPJ, a njemu su pojedini emisari Kominterne govorili da bi ,i on, Vladimir Copii, mogao da bude jedan od kandidata za sastav rukovodstva. Colakovii je opisao i svoj razgovor s Copiiem u Parizu, koji ujedno otkriva i one ljudske Copiieve kvalitete, jer on je izgrdio eolakoviia da je nasjeo nekim intrigama, ali kad rnu je ovaj razjasnio o demu je rijed, onda je svojom ljudskom, Siroko hurnanom prirodom, spremnom z.a razumijevanje svega ljudskog, s njime se oprostio kao sa starim i iskrenim prijateljem. Kada je stigao u Moskvu, jedno vrijeme radio je potpuno neometano. Bio je ukljuden, zajedno s Titorn, u rad na prevodenju upravo Stampane Hlstorije SKP(b), a obavljao je i neke druge poslove kao priznati revolucionar i istaknuti predstavnik Komunistidke partije Jugoslavije. iVletlutim, jednog jesenjeg dana, te iste godine, Vladimir copii je ,osloboclen. toga rada. Do3li su organi NKVD-a i strpali ga u moskovski zatvor. Nekoliko mjeseci kaje i.poggpU-en u.jednom od sovjetskih snije, u gp$11f$39,"9$ine, Bq*!.g+ zatvora, pod monstruoznirn optuZbama db je izdao pokret, kome je posvetio cijeli svoi Zivot. Nevino je pogubljen, kao i stotine drugih jugoslovenskih,

300

ji s-u tada_stradali pod svirepom knu4qsl.aslIh Stgljingvi\ i*1!<i. DoZivio je jedan revolucionai, naTfrd da bude #. ld iskonstruisanim optuZbama i nevin

301

Vlado O5trii VLADIMIR COPIC U JUGOSLAVENSKOJ HISTORIOGRAFIJI
Uvodne opaske u terkst uvrstio ,i odreclene karakteristi )zem:noj historiografi,ji, na ru,skom i na at,u,ri ,o Jugoslavenima ,u oktdbarskoi ), ta istraZivanj,a nisam tolirko pro,sirio

Napominjem da dalia istraZivan sred,no od anhivskih fondova i zbirk

3' ono Sto j's o copii,u objavtjeno za.njegova livota nema znaienje riterature nego grade. rNastojao ru- ,ubi,ri.ziti iafniie p;ilj;;srarnrpanih izvora o c'opiiu u po'|sebni,m izd,anjima, ru'ti,rouu izdanja stampe (rreprint izdanja). Periodika,koiu bi trebaro ispitati ,u traganju za coptcemveoma je broji^l1lrr je ispitivanl'e mor'to- oriuti rrurn oikvira ovog rada. sp,o,rnenuo L1" samo Dl*' vaZniie sikupine koje dolaze u o,bzir: p"rr"aiti -rutu; o,mlardinskog pokreta u Hrvatslioj pruog rtj";k;g i,ugorravenski rlistovi u Soviet"odi

30e

skoj Rusijfi za vrijerrne rata (do Copriieva o'dlaska iz Rusije), a i tkasnije (mogrude su, npr., v,ijresti o Co,priiev,irrn hap5enjrirna i zatvananjLirma); sovjretska Stampa; Sta.rnpa legalnog ,razdobilja komuni,stidkog pokreta u j,ugoslavenrs{koj ,radnidka d. gradanska Sta,mpa; Starnpa dri;avi, a 'takotter ne'kom'unistidka ilegalnog razdolbilja, do Copiieva bijrega 1925. god. (sudski procesi, o,sude, robija, NRIPJ, Borba i dn.); u Spanjolskoj jre Copii dj,elovao legalno, pord wo,jim itrnenom, pa 3'e u preteZno neispitanom tadanjem publicistidkom ratu za Spanj,olsku rep,ubl,iku i protiv nje naoEda p,risutnijri nego danas znamo. 4. Tragidan kraj Copiieva Liv,ata trtjecao je i na literaturu i objavliewL grad.u o njemu. Osuden je, a,li razliku od, npr., Sime Marrkoviia i Josipa ,CiZinskog - nije bio prirnjer lkoji se po zlu spominje. O njemu se ponajvi5,e Su'ti. Njegova se rehabilitac'ija urklapa u veliku obljetnicu SKJ, 1959. god,im,e.Jedno je i drurgo dalo vain,e poLtioaje lr,istonirografiji o Corpiiu koja netkaiko tada i nastaje. Novih ,s;r.r potircaja 'dale s,lij,edeie velike obrljetnice - Oktoh,ra i SKJ 1967. i 1969. godine. Naravno, osno'vni r'ezultati proizlaze iz cj,eloktrpnog razvitka historiognafije. U vezi rs tim karakteristidne su, osobito, tri pojave: Corpi je prisutan u opseZnom korpu,su ,rnernoara - objraqyli"nih i neobjavljenih - rsudi,onika u revolucio,narnom po,kretu - ord Oktobna do Spanj,olske i Kominterne; nalaai'se i u gratli koja je stigla iz sovjetslkih arhiva u jugoslavenske (Ohtobar, Korninterna); ulkljuden je 'u tako zlraf,ajne historiognarfske ,sklopove tkao Sto su oni o Ju'goslavenima ,u oktobar,sikoj revoiluciji, postanku komuni,sti6kog pokreta u jugos,lavenskoj drrZavi, ,legalnorn nazdoblju pokreta 1919-1920, prvih pet godina irlegalnog 'r'azdoblja, t92l-1925, Jugoslavenirna u svjetslkom ratu na Spanjolskom tlu i u jo5 nekima, ,manjeg opsega. ,I'straZivaqie te historiografij,e bilo j,e osnovni po,sao u pripremanju ovog rada. Istom su njeni rezultati ornog,uiili najprije biografslke pristupe Co'pi,iu, a zattm odirZavarnje znanstvenog skqpa >>Zivot i djelo Vladimira Copidao, na tkojemu rsu autori predodili dijelove Copideva Livota i rada po,najviSe u s,lclopu svojifrt radnih podrudja i Sireh rez;altata istraZivanja. Na vaZnost prethodnoga Sireg razvitrka relevantne historiografije ukazuje i dinjenica da su u Hrvat3koj - nakon izuzetnog sludaja simpozija o Augustu Cesarsu, 1965. rgodine - tek god. 1976. odrZani znanstveni 'skupovi o (proi, o Giuseppini pojedini,m sr.ldionisirna u ,revolucionarnom pokretu Mantinuzzi, u Rapcu, 6. oZujka 1976, ,a zatim o Cqpiiu). Za wa1 iie rad veoma po'voljna okolnost Sto de biti prilog uz prvu zbi'r{ku specijalistid,kih radova o Copiiu. S njima dini, ru uzajamnorn odnosu, Siru cjelinu. Od neike ie korri,sti biti i zato Sto obuhvaia Copiiev ilivo,t u cielini, nnakar na ,razini his,toriografskog pregleda i anahze. 5. Hi,storiografrsko istraZivanje o Copidu sloZeno je ko'liko i njegov Zivo,t, u ibogatom raspoil.r od senj,ske gimnazije do tragidne ,smrti i posrnrtne tragedije. P,rikupljanje podataka nailazi na niz prob'lema. Nerna djela diji bi znanstverni. apa,rat obuhvatio r.etrevantnu literaturu ma i u vei.oj rmjeri, a kamoli u relativno'j pofpunosti. >'Prede5,ljavanjeu biblio,grafija omogudava da se zabiljeZi jo$ jedan dio {iterature, ali rnnogo je vise bihliografskih iedinica 6ijfi naslo,v'i ne urodajuu Copiia, a rnoglo bi ga hiti iu tirm telns,to\drna. S'tvarnu pomdi pnfi,rlju ,dobre specijalne ;biibliografije, s anotacijama [ ,registri'ma (i specijalni historiogra,fski pregledi), dolk uobidajene opde bibtiogra,fije pru-

310

Zaju uglavnom samo muku monotonih listanja i bezbrojnih neizvjesnosti. Najbolje. je u takvim istraZivanjima podi sftiLiomzivoiliisa i redom zaci u histo-'ografiju svih povijesnilr- p'ojava za rkoje ,nimo ril'i pretpostavtrja*o da je Zivotopis Sto ga srijedim" its vizi. Naravno, vafa znati i iaznati Sto sve p,ripada takvim histLniogrrafskim ur.,r"p"u,-". "iln"u r tarko i,ma ,da'li zabiljeiiti svaki spomen i,mena kolie traEimio ili izo rut i-ne5to ,malo spomenut, ukoliko je rije. Nastojao sam prirnijeniti to d,mgo literatu,r.u koja Copiia izrijeko,m spo_ ro irne, ali znamo da jre i o,n prisutan, , ,grqpe o kojoj takav rad govori. Tu ,azdobil,la lkorja su histoniog,r.afskirela_ rliteraturu koja o nj,ernu govori po_ :s,nog,kontdksta.

slijednr ,Zivotopirsa i hlstor,logr,afskim 1. Copii u bibliografijama

j?9,il*j-J?*'":", rr15"" j%"llffil?l*i;,'l:
dffin;:ffij: oo vrs'tama tekstova'

)ratur,u koja govori o C,opidu, izrijekorn pripada, i,li i svu literaturu ikoia bi stvene monograrfije o Cqpiiu. Realan rvo ,rjre5enje.

i pregledima literature

Historiografsrkog preglg{_? Copiiu jo5 nije birlo, a nema o njemu nr bliografiie. No, 'trebi igtntiezitn " aa o cofru -" izravnih pod,atafta u pojedrinirm dobro rtr.ecleni,m specijalni,m bihlografij,ama, ,iJo "ru!t u onilma gdje prema-toku copiieva Livata - takve podaike hozemo i odekivati.l-Jl: dino posebno (b'robura) o cqtrlicu sadrdi i popis sa 12 naslova lite-izdanje rature i objavljene gratle o Copi,iu.2 Ima bibliogralfija i pregleda (analiza) riterattr,re i' ,kojima copii nije neposredno spo,menut, ali 'u bili vrro ko'isni za ovo istiuzi"ao;e, u ait ee korisni za dalja istraiivanja (niposto ne tvrdim da sam iscrpio sve mo.i guinos'ti tr.aganja za Copiiem - v. Uvoane napo,mene).3 2. Neki specifiini primjeri neobjavljene grade o Copiiu

Iaiko- prikaz neo;bjavJjgne, arhivske, gnaite ,nije svrha ovakvog ,rada,'ij,e nao'dmet iznijeti poneki g,rirnje.r, ako za io i,ma osobitih ,azroga. . . , Poqajprije treba podsjetiti na to da post,oje zasebne arhivs*ke cjetine ( do_ sjei) pod C,opiievim imenom.

311

1) Arhiv Instituta za historij,u radnidkog pokreta H,rvatsrke (IHRPH), Sign. XIX ,(Konmrnisti poj,edinci), Cqpii Vtadimir. Tu i,ma razli,dite gracle. Svrstana je u ,skqpine. Prirkazat iu ih sa sknaienim podacima (bez pretenzij,a da to tzgleda tkao zbirka regesta). XIX, 1923 - dopis Ministarstva unutra5njih dela Pokrajinskoj upravi u Zagrebu,20. XI 7923, sadrLi prijepis pisma V. Copi1a Simi Markovi1u, iz Zagraba, 29. VIII 1923. god. (rbiografski vaLno); sitnije popratne sluZbene bilj,er5ke. Obja5njenja Predsj,ednidkog ureda kr. ,redarstvenog ravnateljstva u Zagreb,u Predsjedni5tvu pokrajinske uprave za H'rvatsku i Slavoniju, 5. XII 1923, o osoibama koje se spominju u pismu. XIX,

Fotokopii e dokunTenata

lzjave d,lanova SRPJ(k) i KPJ u Senju 1919-1920. god. (I. GrZin, V. Matijevii, F. Ba5ii, J. S'metana,,M. GrZanii, B. Kalabota, J. Belobar;bii), Se,nj, 25. i 26. lX 1964. I,ma podataka o Copiiu ,u Senj;r.r. Fotokopije iz Stampe (Nova istina, l9I9; Borba, 1923, 1924; Radniika jedan za borba, 1925). Dva letka iz predizborne rkampanje t925. go'd. listu b,roj 8 - Copiiev,u - vi5e puta reprorduciran u li'teraturi, drrugi za listu Lj:ube David,oviia, a protiv svih osta,lih, ukljudujruii o,smu. Ta skupina pruLa podattke u rasponu od Diarnantsteinova procesa (1919120) do Copiieva bijega 1925, ali je nepotpuna. Cehoslovadka skupina fotokopija: policijslki spisi o Copiievu hapSenju, saslu5avanju i izgonu iz eehoslovadke, 1931-1932; obavijest o ,datumu Co,pideve ,sm'rti, iz god. 1963; pismo G. eene,ka M. Uradi,nu, Prag 20. ilI 1963, na rusko'rn, o Copiiu. Veoma vrij'edni podaci o Copiiu, unutar razdoblja t93t-t939. XIX, 1923 - o,bavijest redarstva u Senju Pred,sjedniStvu Pokraj,i,nske up,rave za Hrvatsku i Slavonijv, 26. IX 1923, o Copiievu dolasku u Senj. XIX, 1924 - obavijesti sreskog poglavara ,u Kastvu rKr. redarstvenom ravnateljstvu u Zagrebu, 6. VIII 1924, o mjerama za zapljenu (24, "Borbeo 3. VII 1924; iu raadorblja Copideva uredniko,vanja). XIX, 1924 - saslu5anja V. Copiia 3. XII i 19. XII 1924, izvje|taj o rezt;Jtatima premetadne u redakcij,i Borbe i u copiievu stanu, u srklopu sllutbene prepiske izmedu ,Odeljenja za drLavnu za5titu Mirnistarstva unutra5njirtr dela, Pokrajin'srke ,uprave u Zagrebu, Kr. redar,stvenog ,ravnaterljstva u Zagrebu, Kr. drZavnog odvj,etniStva u Zagrebu, Predsjednidkog ureda velikog bupana Zagnebatke ob,las'ti, u razdoblj,u 3. IX 1924-13. VII 1925. VaZni podaci o Copiievu radu u KPJ, NRPJ i Borbi i o pripremanju majskog procesa ,protiv Copica, 1925. XIX, 1936 - Potraga za Y. Copi(em - ilegalcem Loyrom - 1936, spisi (preteZno cirlkulari Odeljka za drlavnu za5titu Kralj'evske bansike mpr-ave Savske ibanovine) o mjerama u potrazi (fotografija iz '1,922, o,sobni opis, zadrzavanje copiia u strogoj evidenciji), 14. xI 1936. I dalje, ,s izvjestajem Predstojrni5tva gradsike po'licije u Senju odetjku za dri.a,rnu zastitu Kr. banske uprave o V. Copiiu (zavidajnost, ,redfol1a;. 2) Odelenje za arhiv i dokumentaciju Predsjedniitva CK SKJ, zbirka Jugosloveni u 'S,SSR, sign. e/6 (Copii Vladimi,r).

3r2

) dokuntenata iz Centralnog partijskog a u Moskvi. To su obrasci- raz,liditifi n, o,b/razac jednoga prartijrskog poprisa

iTd*';T,

autobiograf ( sve iji "apisana

a) Lldnaja karta prepadavertelj:a i nau,dnava satru,d.niika Konnunrirgt,ideskava Univerziteta Nacionalj,nih Menj5instv Zapa.d,a; r"ubrrirka >Rezo_ -B. lj;ucija,, popunio je i potpisao B.acanovii, datiiano 1. IV 1926; obra_ zac sad,rbi 26 pitanjal' b) MeZdunarodnaja leninsikaja s,kola.An,ketnjij list, datiran 27.rrr 1932, sadrZi 44 pitanja; c) Avtobrirografija, 4 str., daii,rana 24. I*II lg2g. d) Anrkejtnjdj lirst [Mezd,r-rnarodnaja Leninsrkag'a dkora; prep,odavaterljl, sadnzi 24 pitarnja, erri m'orrd d,a nedost4je 3eaan-l[t, a moZda ,i jo5 koji; Lidnaja karta (isto tkao p'd a; niije ,kopija, tj. Co,pii jre taj obra,e) "pod zac dvaput popunio - obrazac po,d e vi"erojatnt'pii1" oa onog a, sudeii po manjoj razrici u ocl,govorub*.'24 i rubiici "RezoLljucijao); ""poiu.ri"nol' f) Vsesajruznaja partijnaja iperepis 1926 ,goda, Blanrk ,An, Zapal. ni,aetsja na kai'dava d,lena i tandidata VKpr(6); obrazac statistidlog odjela CK VKP(b), sad,rZi 24 pitanja, pop,rrrio'ga registrator, ne baS o'dvi5e ,aredno, 1927. Autobiografij,a j,e poznat dorkume:

:pskom< (kraljru),

;f fffi ;[1T#"J::?1fffr] _Tj: 1?
Drugi su dolkumenti.korisni kao ,dqpunski izvo,ri uz auto,biogra,fij,u,js,r .js u ponedem potvrtluju i dopunju,j,u Alhr.u Predsjednistva cK SKJ ima i rcrrugih izvora o copiou (to j,e dosro . . do izraLaj,a i u ne'koilirko referata na znanstvenom skupu o copicu). Napourinj,em saim'o'da se tamo mogu naii i poda,ci o cqpiSu i njegovi'tekstlvi (pisma i d,r.). valja. upozoriti i na dva ko,risna rada o fondovima tog arhiva u ,-^,,._9u1]" KoJrma ima a'rhivistidkih i historijskih podataka i o copiiu.a Fondovi o kojima jre rijed arhivska s., osnovica o touoiiu tomunisti'. Na to ,upuiuje i znanstveni -aparrat specijalnih radova koji su objavljeni u p,rotdkrih 10 godina, tj. nekalko o'd. 1966. godine. Ti ,fondovi prr-rzaju'i-tog.rcrrost aatjeg

"j,ugostlavensko,mun

313

istrraiivanjra. Osobito treba upozoniti ,na C,opideve rtekstove ,u nj,irna (tekstovi koje je sastav,io rsam lili s 'd,rugirna illi s,upotp,isao). 3) I AIIHRPH prui,a jo5 neke istraZivadke mo'guino,sti. Ovdje bih samo zabiljebio rda Fototerka ima malu zbirrku Copiievih fotografija. ,Od 24 fotografije jedna je riz prvog svjetskog rata (austro-ugarska vojrska), tri su iz poratnih godina, dvije porodidne iz lPraga (1932) i lVloskve (1934), a najvir5e itr ima iz Spanjolske 17. U Spanjolskoj, su snirnijene i dvije sl'ike njegova b,rata Milana. Postoje podaci o fotografijama ri ,drugoj,,gradi rkoje bi trebalo razjasniti. Pok. M. ,Uradin navordi da u oCopiievoj ostav5tini< postoji desetak zajed' nidkih snimaka Copiia i Hemingwaya ,(u fototeci AIHRPH ,samo, jeclna), bez rpo'datalkagdjre se ta ostavstina nalaai.s Colakovii je zapisao da je Copiiev sin Zoran (Fiala) potkraj pedesetih gordina do'Sao u Beograd i zato da (tada5njem - do 31. | 1969) Institutr.r za izuEuranje radnidkog pokreta >preda razme njegove dokum,ente i fotografijre rkoje je uspio da ,saduva<.6 4) Naveo bitr jedan re,lativno neodekivani nalaz arhivSke gracle o Copiiu, pronatlen uprarvo u ,to[<u p,ripr.emanja ovog rlda za Stampu, kao primjer o Co' otvorenitr istraZivadkih moguinosti ne ,samo na tragu historiografije piiu (v. o tome u Uvodni'm napomenama) nego i iwan njene dosadaSnje izvorne p'odlo,ge. Evo ga: Arhiv Hrvatske (AH), Isidor Kr5njavi (ostav5tina), kutija 8 (korespondencija). Ta opseZna o'stav5tina nije jo5 'sasvim sreatena.Spomenuta kuti'ja sad,rZi tri Copiieva teks'ta upudena I. Kr5njavome: ,pisrno iz Senja, 13. kolovoza 1912. god. (4 str. tintom); ,razglednicu iz Beograda, 28. IV 1920. god. (rne sadrtZi sanno pozdrav nego i 6 redenica ,teksta); pism,o iz Beograda, 25. V 192I. god. (na pdla stranirce, tintom). Ti tekstovi pokazuju zanimljiv i do sada nepoznat prijatelj'sfi<i odnos. Copii i Kr5nj'avi su 1912, moLe se prosuditi, idejno-politi6ki istomiSljenici, no 1920. i 192I. gad. to, ,odito, vi5e nisu, no p,rija,teljslki odnos ostaje. U veC spomenutom pisrrnu S. Markovirdu 29. VI,III 1923. god. (v. ad 1) Cqpii govo,ri i o prijatolj,skoj ifi kolegijalnoj po,moii - nalkon iizlaska iz zatvora - ljudi 'korisni, u prvorn s tkojima je u politiEko'j protivnosti. Biogra,fski su veoma redu pismo iz 1912. godine - prvo rizravno svjedodanstvo o Copiievim studentskim rgodinarna. Na ta me pisma upozori'la ,dr Miroslava Despot - i ovdje joj hvala. iPretresaju,ii sadrZaj ditave lkutije na5ao sam niz pisama i do'pisnica (1914-1925) Ivana BrkiCa, Copiieva d,ruga u Srpskoj dobrovoljadkoj diviziji - iz koje su istorvrremeno i zbog istog razloga bili iskljudeni - a zatim u obnovljenom zaro,bljeni5tvu i konadno na sloibodi, u Bobrovu, gdje su zajedno stanovali (do Copiieva ddlasika u Moskvu). Nekoliko zarobljenidlkih dopi,sni,ca prtrta i podatke o Copiiu: iz K'e,renska, penzan,slka gubernija 7. I l9l7. g&,. (28. XII 1916) i 12. M9l7. i iz Bobro'va 28. X (15. X) 1917.godine.

3. Objavljena grada Podaci o objavljenoj gratli razvrstani su u skupine: l. Primjeri gracle o Copidu do god. 1945; 2. Doku,rnenti tz arhilvd ii Starnp,e; 3. Kronorlogije; 4. Reprint izdanj,a; 5. Memoarski tekstovi; 6. KnjiZevnost; 7. Fotografije.

3t4

1. Primjeri grade o Copiiu do god. 1945. ,Rijed je o nekoliiko posebnih 'izdanja, pa zato izraz ',primjeri". Posebno se govori o izdanjima koja nisu p,re5tampana poslije god. 1945, a spominju se sarllo, u o{r'om odj,erljrku, ona pre5tampavana. Svrstana su slrijedom Zivotopisa. Copii je zabi,ljeZen u popi'su rnraturanata senjske gimnazije 1910. godine.7 Tu su, dakle - Sto morZe biti istra,Zivadki korisno - irnena njegovih Skolskih ,drugo'va. Copideva hap5enja, istrage i rsiud.skiproces,i izaztv,alti su zma,tnu paZnju. Tako, na pirimjer, prva publikacija SKOJ-a bilj,eLi progone nekada5njih ,nacionalnih heroja", dana5nj,ih (1919) rkomunista S. Milju5a i V. C'opiia.g U'knjizi s poprisom ;komuni,sta, 1921 Capi6 ima ,podasno< rrnjesto - je, dinica o nj,emu najveia je u tojr knjizi! SadrZi podatke (ne sve todne) do njegova hap5enja nakon vidovdanskog (ili Ste,j;iieva) atentata.e Teks,t sudsike rasp,rave u tzv. vidovdanskom proces,u 1922. god. veo,rna je vrijeda,n izvor.lo Dodajmo da je danas mnogo pristupadniji izvj;e5taj objavljrivan u Bo'rbi, zbog reprinta prvog godi5ta, 1972; meduti,m, to j,e izvje5ie u ponedem kraie od o,no.g u Slobodnoj reii. Korisn<r je usporecl,ivati oba izvje5da (v. bilj. 30). osdbitim j,e otko'lnos'tima obj,av,ljeno jedno memoarsko svjrerdodanstvoo CopiCu i rspormenutom,procesu. Autor ga je Lrnio u jednu,ko.laboraci'onastidku knji,gq, u okupiranom Beograd,u. Tvrdi da je S. P,riibiievii traiio od njega, posreds'tvom Sefa zagrebadke potlicij,e, da svjedodi o c,opiievoij djela,tnoif u Rusiji, u prirlog qptuubi. Njegov je iskaz bio protivan tendenciji opt;gzbe, al'i je osvanuo pred su'dorm u suprotnom vidu. Falsirfikat se, tvrdi, nije htjeto demantirati.ll 'BiljeZirn ovaj, iiskaz i zato jer jo5 nije historiografski [<oriS'ten. Ovdj,e bi joS i5la prva izdanja Cesardevih ,ospanjolsikih ,susreta<< (Toronto 1938) i zbornilka jugoslavenskih studenata u spanjolskoj >Krv i Zivot za slobordu" (Ba,rcelona 1938), no te su knjige novim iddanji'rna ,usle u poratnu lii,teraturu. 2. Doktrmenti iz atrhiva i Srtampe Ova skupina zapotinj,e zbinko,m d,okumenata ,o Copiiu u Sovjetsko,j Rusiji, 1918, koju je oibj,avio, s uvodom i bilje5rkama, I. Odak.lz SadrZi 23 dokumenta o Cqpiiu ,(razdo,blje 29. II - 22. XI 1918), te tri njegova teksta. Lma, dalkdko, terneljnro z'nadenje z.a 'dio njegova livota ru vezi s jugosrlavenskom kom,unistidk'om organizacijom u Sovjetskoj Rusiji i veorna doprinosi rje5avanju nekih dilema o koji,ma je birlo govora na samo n znanstvenorm skurpu.o C,orpiiu. Tojr 2linci treba dodati joS jedan dokurnent.l3 P,wnata nbirlka J. I. Vi'dmara povezuje Copiiev boravak i djelatnost u Rusiji s prvom godinom nakon ,povnatka u zemrlju.la O Copiiu je rijed u dokumentima b,r. I (st,r. 29),4 (31),tE27 (57),42 (80), 66 (109-110; valan doprr)a. ku,ment (I22), 8l (134-136); vailno: "policijska biografiia*), 69 gylirni podaci G. StoianoviAa o Copiiu u Rusiji i Copiievo saslu\anje o tome), 120 (185-187; takotler vaZno: iskaz - denuncijacija - Branka Orloviia o Copi1u u Rusiji). Uodliivo je da su ti iskazi tendenrciozni, pa i Copiiev (iskrivljava sfiirku o svojoj dj'elatno,sti u Rusiji, j,er je zatvorenik pod istrago,m), stoga ih ne treba ko,ristiti ibez ikritidkog posftrpka.

315

Dva kataloga specijal,nih izloZbi pruzaju odretlene dokumentarne presjeke kroz Copiiev Zivot ,r.evolucionara u lega,lnom razdoblju.l6 S. Radii je zabiljetio vijest o dovodenju Copiia, bolj5evika, iz Beograda u zagrebaiJki zatvor, gdje se i Radii nalazio,lT a beogradski studenti ,,, ,ra protestnom zbo'ru 23. vr 1919. usvojrili ,rerzorluciju,rzbog proterivanja druga vladimira c'opiia, 'studenta filozofije i nezakonitog hapsinja petoiice diugovl".* Poziv na sipomenutu (bilj. 16) zagrebadk,u protestnu ikup'Stinu 29. Il 1920. zapl{jenjen je dak ,u selu Vi'Snica kod J,as-enovca.le Copiri je spornenut, uz S. Mi,lju5a, A. Diamantstei,na i druge, ,u jednoj p'resudi grupi pelagi1evaca (A. Jablonstki i drugovi) 191911920. godine.2o Neki su 'do,kunaenti o Duri Salai,u iednajko ,relevantni i za Cooila.rl 9uaj" valj'a zabtljeZiti dlanlke M. P'ijadi o ,istrazi nalkon Stej,iieva ateitata." Zalba R. Jova'noviia (4. III 1922), branioca L. Caikija, na rp:16r5s{qprvostepglog ,suda optuZenima za ude5ie u atentatu na regenta Aleksandra 29. VI 1921. spominje ri Copiia.,3 Objarvljen je ponek'i doku,ment o 'drugirm zbivanjrirma ,u rkoj,ima Copii sudjeluje. Tu ide rletak >Primo,r.ski narode gracla i selalo za radnirdko-,se1;,adku Iistu na skupstinstkim izborima 8. II 1925. god. (potpis: Radnrici S,usaka i Primorja).24 A. Cesarec j'e zabiljeiio u svoj'oj biografiji da je su,djelovao u o,rganizacij,i Copiieva bijega, 1925. godine.2s . _ Razmj,ere i posljedice ,potrage za Copi(em (Lov,rom) 1936.god. pokazurje i Bilten Ministarstva u,nutra5njih poslova, I odeljenj,e, za nnj,eseCnovembar 1936. colq. u 'kojemu je i copii zabilj,eien meclu ilegalcima koji su do,lazlli iz Beda,26a v,eza s c'opiiem bila je meil,u e,lementima optu,zibe pro,tiv M. Juhna, B. AdZije i M. Iveko,vica, 1936. god,irne.z? "sabrana'djela" J. Broza Tita sadrZe i o copiiu mnogo vrijednih podatalka - za razdoblje 1934-1938 - u Titovim tekstovima i u prilozima (dokurnenti, napo,rnene, krronollogiije, registar).27a 3. Kronologije Jednu vrstu graile, ali s odreclenim stupnjem inter.pretacij,e (prijelaz na literaturu) dine kro,n'o,logije. U vezi s Copiiem trerba zabiljeZiti ,H,ronoilogiju radnirdkog polkreta u _ Srbiji" (Knj'iga II, od 1919. ido 1941. godine, Beograd 196r, z6o9 rdva podatka (jedinice sadrZe i po,datke o izvorima):31. III 1920. odtian ie p,rotestni zbor studenata u Beog,radu protiv p'rogona Copiia, Miljusa i Jevtiia (36), a 3. lX 1923. radnidke rmanifestacije u PoZarevou u povod;r.rpu5,tanja s robije Copiia, Filipoviia i Kovadeviia (119). I(ronologija >Pod crveno,m zastavom 1919-1969", (Rijeka 1969, nepag.) birljeZi takocler dva podatka: izbore za Konstituantu 28. novembra 1920. i partijsku konferencij,u za Hrvatsko pri,morje u Bakru 24. oktobrra 1924. kojoj je Cqpii ,predsjrejse. 66 kronolo5kih priloga uz poijedina djela biljeZim onaj u rknj,izi F. eulinoviia: hap5enj,e podetk'om ve,ljade l9l9 (482), p,rotestna ,sikupStina u Zagrebu 7. III 1920. zbog dugoga ist,raZnog zatvora Copiia i Milj,u5a (487), odlutka Ustavotvorne skup5tine o izrudenju troj,ice kom,unis,tidkih poslani;ka, 1. VII 1921. god. (490).'z8 Slidne podatke donosi i Lj. Milin." >>Hrrsnotrogija. oSabranim djeli,m:a< J. Broza Tita, Beograd, 1977, sau drZi, prema arhivskoj gratli, vei broj podataka o Copiiu 1934_1938Pn^ 316

4. Reprint

izdanja

_ ..Reprintwd'anja odr,eclenih,lristovatakotler pripadajnr objav,ljenoij grad.i o Copiiu. Borba, 1922, zagreb 1972, sadrZi vaznu gradu o copiiu u vidovdanskom p r o c e s u ( i b r o ; i e v 'i 1 . , 2 , 3 , 5 , 7 , 8 , 1 9 . I i 2 6 . I I , S . i 2 3 . 1 , I I , 2 9 . I V i 1 . X I I 1922): Yidovdan,srlci atentat pred sudom (br. 1, 2, 3, 4), Osu,da u b,eogradsko'm procesu (b,r. 2), Kako se doslo do zako,na o zastiti drlave i do-beogradske osude? Dolkumenta ,sa procesa protiv komunista (,br. 5, 6, Z), Uvje,tni dopust komunistidkih poslanika (,br. 8).30 _ - Radnitko iedinstvo, ongan N'ezavi,snih s,indirkata, sarajevo, 1922-1923. (Faksi,milno izdanjre), Sarajevo 1974, donosi vijest o osudi i vidovdanskom procesu i kornentar (16 i 23: Vesti; Radnid,ka klasa i beogradski proces; broj'evi 4 i 6, 24.II i 10. UI 1922). Dimitrovac, tirst ,bataljona 'Di'mit,rov' 1937, Beograd 196g, sadrzi poda,u svj,etslcorm ,ratu na ttru spanjorlsrt<J tke o G jiedan copidev dla_copirdu nak, l0 "Dirnritrovoio na fronti Harama, T):3 (,slirk-a), "Dirm,irtrov<na Ha,rarrnc 34, Brigadir copii o sadasnjoj ofenzivi (to je iniervju s ranienim iopi6:ei); 39, Una p6gina'glor,irosa m6,s - J'os j,edna svetla stran,ica (dvojezirdni uvodnirk spomenut je i ranjeni Copii); 4l Zizhovaci v ofenzive. P.t:.l:te!! o'rgan c^en_tralnogkomiteta Kormunistidke partije Jugos,lavije "^^^ 1.929-1942, Beograd 1968, sad.r2i pod,atke koj;i izva,nred; ocrtauugtl.t cofrievu tragediju: 1934. Proleter dono'si dosta vaian copitev ilanak (zg7-2gr, .pot"inje ga rkao l?91' -iednog od destitih ljudi komunisridkog pokrefa S"Ai"e_(nasuprot M. RadoSeviiu; 510) ; memoarski, peoo--S. Mi_ 'si,mog .1.9tj. iDiamantsteinovo optuZivanje copiia ljusa, i Mi,ljuda .osvjetljava i-slide copiia ,kao k_omandanta jedne int.itacionalnih 6,rigaaa ,u !529),. spanjotrs,koj (531) i tkao iHrvata komunistu "d koji pr,ed Mad,rirdorm ibrani i zagneb (546), d'onosi njegovu fotografiiju lz spanjblske (552) - no 1939. god. objavljuje ,odluku o isrkljudenji,ma iz fpj toia obulhvaia i rySenika< (za..njoga j,e to - svibanj. je 1939 posmrtna objava;, s obja5njenjqm nijednom_ l.oj" -syojom form,ulacij,o,m nema veze sa stvarnirni copiZern (ko'munistom (642\.3r 5. Memoanski tekstovi Ima ih m,nogo i nije ih lako raz. Rusiji na prvom je mjestu knjiga >J 'rnirnov rudeleZencev oktobrske irevollLl( (1917-1921)n, Ljubljana t969. rNajvi5e danjrq !. Mariona o iskljudenju copi dobrovoljadke divizij,e, a neposredno < izlaska iz- zarob,ljenidkg_glogora, odlasku ,u Moskvu i prvom ,razdo;b,lju b,oravkanr Mos,kvi (451-456 i 464). copiia srpominju l. sipoi (sus,ret,r.rMo,s{hvi, a ?,qtim y Zagrebu. poslije Beogradskog kongresa SRpJ(k), 55, 57_5g); D. Georgijevi1 (1t7,118), D. srdanov (354:bilj.-redakcije, ris), r.'Ferentak, i osobinama ir_T:"dg-ostalog, vrlo zanimljivo razmislja o copiievoj-naravi spominju ga jo5 C. Cirman (604), i. roAomuid (610), J. Sari6 !l_9?r 6_00),(720). Veiina tih tj,udi zna,,gd i,z Mos,tr,ve, \616), I. Mave,r (622) i N. Ktiajii J. .tavi5i6 je stanovao s njim u Boibrovu, D. Georgij6vi( ga zia iz caricina, a N. Kljaji,i ga j'e sreo u ernom Jaru i Astrahanu, tl3eti i'OtS. godine.

317

N. Grulovii ga spominje ,sarno na dva 'mjesta, u vezi sa KP(;b) SHS i pelagiievcima, a Toskq Vukiievit u vezi s otponom novadenju dorbrovoljaca m,edu zaro'bljenicirna.3zD. Randi6 i J. Dentailn spominju ga u nabrajanjima (Ra,ndii s pogre5nirn podatkom, a De,marin daje - ne u svernu todnu - biografsilru bilje5ku).33 ,Osnovicu i os ,rnemoarskih izvora o Copii'r.r od 1919. god. do potkraj Zivota dini >eetrdeset go,dina. Zbornik seianja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog radnidkog pokretao u vi5e knjiga. Kniiga prva: 1917-1929, Beograd 1960, sadrZi i takve podatke u sj,eianjirma A. Mihote-Supanc (37; afera Diamantstein), N. Grulovi1a (73; borba s 'centruma5ima za Viukovarskog ikongresa), D. Dulanca (94-95; o demonstrativnom zborru u Zagrebu 29. ,Il t920, o intervenciji delegacij,e zbora kod bana Matka l-aginj,e i razgcworu ,s njime i Frankom Potodnjakom), M. Zovka (106; takoder o zboru 29. II L9I9), L. Krausa, M. Levija i M. Aranickog (11.0, 11.3, 116. Copii u razgovorima o osnivanju klu'ba st'udenata socijalista iz Jugoslavije u Bedu, u listopadu 1919. god. 1924. medu povremenim je predavadima u klubu), I. Kaclerovi1a (137; hapSenje nako'n S,tej,iieva atentata), F. Sokievida (L60; spo,minje Copiia u zatvor,u 'Prvostepenog'strda u Beogradu), D. Alimpiia, 19L (odnosi se na Vladi,mi,rova brata Miiana, kojemu je Alimpi6 pornogao, u Pirotu, da prijede u Bugarsku) i 259 (zanirnljive pojedinosti o beogradskim demonstracijama ru povodu izlaska Copiia 'i drugova iz poiarevadke kaznioniioe, 1923), V. Ivanuie (398; ,o Nezarr\a Slavka ll,o,nrd,ariia iz ftrrv. Ko' stajni'ce, zati'm izYaraild,tna, rs Corpiiem i drugim zagrebadrkim kornuni'sti'ma). [kjiga druga: L929-L935,,sadrZi podatalka o Cqpidu u vezi s rukovod' stvom (i rukovodenjem) KPJ. M. Ivelcavii ;biljeZi da jre 1934. i 1935. god. bio u vezi i s Copiiem te iznosi neke nedo,urnice ko'mu,nis'ta u zemlji ko'ji pri,maju s nepovjerenjem izaslanirke zagranidnog rukovordstva {142)' V. Begovil spo,minje sastanke s Copidem u Bedu 1932. god. (p'oznavao je Copiia kao instrukto,ra KI u Cehoslovadkoj) i 1936,'s povo,ljni,m dojmovima (331,337). Knjiga treda: 1935-1941 (Pnvi deo) donorsi poldatke J. Broza Tita o Copiiu ru rulkovod,stv,n KPJ prijp Spanjrolske i o zadnjim dodirima u Mo' skvi 1938. god.,(6, 7,9). Tito iznosi i gledi5te o 'rehabilitaciji Copida (10), kao i A. Rankovit (18), koji time ispravlja svoj izvje5taj za V rkongres KPJ, a M. Ivekouii spomi,nj,e istrag,u protiv njega, B. AdZije i drugih u tkojoj su i veze s Copiiem 1936. god. rbile elemenat qptulZbe (42). Knjiga ietvrta: 1935-1941 (II deo) - o Copiiu u Spanjoilskoj piSu A. B e b l e r ( 1 7 3 ) i V . B e g o v i i ( 1 9 7 , 1 9 8 , 2 0 1 , 2 0 2 , 2 0 5 , 2 0 6 , 2 0 9 ) .T i s u t e r k s t o v i preneseni u zbornik . .o (v. datje), sv. 3 i sv. 2. "Spanija. Medu p,oj,sdinadnim rnenmarslcim tekstovima spomirnjom one N. Pupavcasa (i on je rbio uklj,uden u Dianantsteinov proces) i V. Milenkovi6a,ss fie pondkispomen u A. Supanc ,i ,M. Zovka.s Postoji skqpina ,memoara s pod,acima o Copidu i H'rvatsko,m primonju (s Gorskim lkotarom; do 1,924),'u Zborniku tI, ,Radnidki pokret H,rvats,kog prirnorja, Gorskog lkotara i I,stre 191,9-1941, Rijeka L970. Copiia sporminju H. Raspor (19,22,23--24,28), I. Dujmii (38, 39, Bakar) i J. Cuculi6 (121,, 123; Hreljin), J. Brnii6, (274; Delnice), L Muvrin (280; Dellnice), D. Skorit (321; Delnice). H. tRaspor op5irnije govori o Copiiu u knjizi svojih sjeia,nja.3? p'okretu izNajopseZnije merno,ars'ko djelo o na5em komunistidkom trneclu dva rata ,sadrZi i veo,ma vrijodne podatke o Copiim.38 318

U prvoj knjrizi Colakovid zanir npr. drZanj,e optuZenih (382-384); u nika KPJ pri IKKI, dajre o njemu ib; je prvi put duo za njega (1.919. i zz 'tr povodu prvog susrera, u F_9ve o Copiiu pilj,ezi da su F. Filipovii i co'pii rpredavatri rna jugoslavedskom sekto,nu Medunarodne rlenjinske skole, l*4_3s. gc,d* (296:-f97), zanim opisuje jerak s Copi,iem i p,osjet Kuusinenu (3a1I ,utlzrije Jolakovii, Cesarec i on osobno posjete Institut

m pripremana

za adlazak u zemrlju,

god. (475), veo,ma zanirnlj,ivo nazmislja o copiievu karakteru i naravi (484-486),. r_poPir.i'g ga kao oggovornog t,rednirka proretera (4g4, 523), gov,or'i.ro pojed,inim-sjednicama cK ,KpJ,1olo. goa. (502-504, sLs,'516_iri), o odnosima ,u ,rukovodstv,u KpJ (510, 513, s{3, 6j,7), daje vrlo'zanirnljivih 'razg6vorima podataka o s copicem _copiiov-oj -ir_iji :u zernljii 1936, prerna ri kasnije s M. tKrleZom (532, 591 - I galci iz inozemstva dodekivani u zern 613-6L4 zgodna ,a'negdota o Copri hodu sr-rikoba s Go,rkiiem, potkraj i9 vodstva KIPJ i >stavljen ni raspoloi 697). Veoma j,e zani,mlj;iv i nastavak sima izmedu Gorkiia, eoldkoviia i ( njolsku '(,razgovor ,s Colakovidem u odlomak (viSe puta citiran) iz Gorki Titu, 1935. god. r(82-83), pono,vo o o rata \15]_,299,291), spo,minje Copi:ia mectru stari,rn ratnicima,I rsvjiets,kog i oktobra, koji su ,u spanjolskoj stekri novu s,lavu (rg0), napominje da su copi6 i ,Parovii imali najvise funkcije u spanjolsrkoj od lugoslavena ianosi zanimljiv azgovo,r s Maslanidem d cesanoem",i o copi6u J1-8.3), 122r;, ndke >vijesti <o !ltj9-zi _Paroviiu i copiiu kojg su birle izraz j,oi nerasdidienih odnosa u rukovodstvu KpJ (402), govori o Titu i copiiu u Moskvi 1938. go'd. (482). osob,ilo je zanimljiv a"g i .rup"t ,urgovor colalkoviia i copiia 'u Parizu, u rulnu 1938, kada -L936_rgig, Je copie p"iouuo ii spanjorske u Morkyg o stanju u rukovodstvu KpJ o zagrebi,o spanjorskoj, : o Moskvi (498-504; spominje i interes copiieva sina Zorana riate za ocai. colakoviievim sjeianjima o copiiu u Bedu i Moskvi, u rukovodstvu KpJ, treba dodati d ritova.a' o cqpiiu kao dlanu privremenog r,r.rkovodstva KpJ u Bedu'(s rGorkiiem i Par"oviiem) govori i M. Marinrko, s-neki,m aanimljivim kritidkim opaskama (ni,sam ih 'd,rugdje nasao), a kontrakt s copiiem u Moskvi rn otktobru 1935. god. zabiljeiio je s. Belii (tatkoder i M. Uradin).al

rrnre coprca u gecu, .1XX?X",HI *ud,,' &^illf't'SH'1ji1,,333:

319

'danas je opseZno ,Glavni 'irzvor sjeianja o Copi,iu u Spanjo,lrskom 'ratu djelo ospanija Ig36_I9t9. Z'bornik sedanja j,unoslovenskih do;brovolj,aca u Spans'ko,mratu(, Beograd 1971, u pet knjiga. U Glavi I, Istoriiat Spanskog rata, Spanijri 1936-1939, 26, 30), R. NitkolLi nacional'ne brigade, L59, I6t, 164, 2L7', taka. S. Beli6 Dudek daje potanjih po detom i bataljonirna ,Dimitrovn i o'D gia6ansto,m iatu, 231, 232, 233, 237 -= takotler i o okolnostima Copiieva Eohslka u SpanjolSku, 243, 247-248, 252, 262). Njegov je tekst prijerlaz na izravna memoarska svjedodanstva u sl'ij'edeiim glavama' tJ Gtavi I, Istorijat Spanskog rata, spominju ga V. Begovii, (KPJ i rat u Betit (341; copii mu'je t's:s. god. porno,gaoda se oslobodi sibirije), zatim B. Rudin-Fos (436; o Copiievu o'd:lasku u Spanj'olsku). ,lJ drugoi kniizi, Glarta III, Zittot i borbe u Spaniii, o Copiiu -g9vo-le ga spomlnju, ponajvi5e lr vezi s XV brigadom, S. Beli6, (59, 74J5, ili "pret^eZno poaaci tbSima ,se Belii koristio i 'u prilogu.za I glry"),--Y' S5; Big6vi6 (g0,94,96,97, iOt, too), T. Mi;kovski, M' Markovii (375-376, 380; a,uior j'e'bio komandant,bataljona u XV brigadi),-L. Udoviiki (priredio Z. L;uLinrt<ovii; 416), a u njoi je i ocllomak iz Cesardevih oSponjoilskih susreta<. u nastavku te reme u tre1oi kniizi copi(a spominj,u A. Bebler, (28; b_io je kornesar XV ibriirgade),D. Georgiievit ('ptqptrsmlio R.. Panii; 183), V. segota (po sjeianjima E. J,ardasa; lgl), U. Markovit (270,280), V' Segota ,nazivom ,oDobrovoljci iz batailjo'na ipo ,sjeeanjima N. Celebiia), 463, a pod 'Dimitrov' svome narodu* preStampa,no je pisrno (objravljeno u kanadsko'm ,listu Slobodna misao, 1938) u lkojemu se spominje i Copic (472)' lJ petoj knii.zi se na,lazi najvazniji tekst: I/. Begouig, Vladimi'r copii, 96-104.^SadrZi njegovu biografiju, do- 1937. god. (96-10-0), sjeianju-^9_9o: Prag 1531, zatim tset. 1932. i 1933, Spanjolsrka 1937) i piiu (prvi susret - najvaZniji takav tekst o ianimtjiva razmatnanja J Copi6u kao dovjeku Copiiu. U toj je ,knjizi pre5tam,Pan i dlanak M. Gorkita, Stjegono5e'slobodei napretka, Proleter, 5, ,maj 1937, v kojernu je rijed d o Cop,iiu (483-484). - 'Spansk'ihboBrraia Copii se nalaze, dakalko, ri u Spislku Jrugoslovena raca (517). Copida nalazimo i u jednom d,ijelu d,ruge literature o Sponjolsko'm 'S'li'ke iz iivota ,ratu. elanak >Brunete. u zborniku ,Krv i Zivo,t za s,lobodu' borbe studenata iz Jugoslavije u spanij,i", Beograd 1969..(1. izdanje Bari celona 1938) spominje i-copi6a (52). Z,bornik oBili smo v spaniji (spomini slovenskih prostovofcev(, uredil A. Marvin, Ljubljana 1958, sadrZi nekoliko poda,taia (2t7---218,221--226,257), a u zborniku "Jugosloveni u Spaniji<,^ sarajevo 1969, spominje ga (kao i u zbo,rniku "spanija 1.936-1939") (13). "q. Bebler - s_qood merno,arskih djela pojeclinaca spomenut 6u ona I. Krefta rnini. Ob 35.letnici l-3'uastJ pravice in 50-letnici Zveze komunistov, M?zanimljivim-sr.ldo,m o copiiu koj'i nisam drugdje nasao ribor 1969 (126; kao ko,rnandant brigade Copii "v zadetku ni bil prilj,ub,ljen, toda na ironti j,e svoj' od,nos tako ,spremenil, da so ga ste'l,i rmed najpr'irlju nejseje 320

!

nim poljima Spanije, Beograd 1970 _ 90-9I - tu je i razgovor ,o Copiievu

u Zborniku, I, Radnidki pokret Hrvatskog primorja, Go,nskog lkotara i Istre 1919-1941, Rijeka cgyiea spo,minjtii'spaljoisii borcib. Jatrdas !9.70, (263, 267), A. Licut i I. Licut (.5jq. rma raalidite druge literatu're o spanjolsko,m ratu u rkojoj je copii pri 'si-o sutan posredn'o, pa je i ona korisna za Eir,a irstraZivanja. zuo,g iri mjera spominjem knjige .o. Bihalji-Merina (r.. izdanje svicarska r937i prvo g Juqogllviji Beograd l94jj), L. Rena, L. Longa (Iniernacionalne birigaJ.e u Spanjolskoj, Zagrab 1.967; on zaprat\1o i sfo,minje Copiia, iako "ne-po irrnenu, lnad lka'Ze rda je ko,rnandant XV brigade bio ra,njin i d,a ga je 2a_ mijenio Sef Staba kapetan Beb,Jer 3I7). u mem'oarim,a, zapi'sima i po,litidkim esejima M. KrleZe nalaaimo nezanirn[drvirh mjresta o copiou. ,Teze zL jed,nu driskusij,u dz godrine lglltr 1935o s'ad,rze ,odlomak o o'd.nosiima M. Radosevid,a i v. -opiia ,r.r SovjretRado5eviiu spasio glavu, a Kazanu, ni_

",',,T" tik lii; tT,,tot3;"t,* " 3i11ft1';" "

I
6. ,KnjiZevnos,t

z, za boravka u Zagrebu 1936. godine.

ta o Copiici,u i klavi,ru u r,u,Sevinam, najvrednijrih neposrednih svjedodansta C'opida u Spanjolskoj spo,minje Ljeliti zbog stvarne, povijesne osnovj je spomenul iu nrepovorljrnormkontekrstu - v vezt s Anare Mantyjem, #jn-egativnijom orsobom romana najpri;ie rkao jednostavno ,redeno -copii -lj6mu -,,po'lcrri dovjek, a zatim kao. dovjek slidan i YTlyj,:" tao litidki i ambiciozni lj,ud-i" prihvaiaju Martyjeve pogresne volntt<e oaluke i Salju u smrt u ,uzaludnim napadima). uemingwali je pogre.Ino pro,s*dio copiia i stavio ga na krivo mjesto u zamrsenim odnosima- na ,republika,n_ skoj strani ,fron'ta (prij,e biti, npr., da je copiiev odnos pr"*u Martyju bio- obrnut, a to vrijedi i.ie odnoi ptern,a Gdll). Taj se iud za moze barem djel'omirdno verirfcirati dosadasnjim ivjedodanstvima o copiiu, u spanjol_ skoj, a bi'lo bi nesumnjivo zanimljivo - i zbog tog i zbog drugih prout"*u -povijJsti - analizirati knjrizevnost o spanjo,lskom ratu rs gledista iog .;;.
21 zivot i djelo Vladimira Copiia

321

7. Fotografije Fotografije su takoder korisni izvori o Copiiu, u prvom rodu one koj'e ga polkazuju u ,odnosima s drugirn ljudima i u kakvoj akcijt Zato_ sam ie6- zabrl,jeLio skupinu fotosa u Fototeci AIHRPH. Ovdje bih zabiljeZio fotografije u literaturi. Namjeravao sam dati pr,egled svih ifoto,grafija s podaci,ma gdje je koja objavljena, ali za to n.ema vrsrnena i mjesta, pa 4t zabi\jel:lti samo gl'arme skupine fotografijra i neke vaZnije pojedinadne literature u ovom radu. fotografije, redom navoctre,nja 1) Samo jedna skupina fotografija i'tustrira go'tovo''ditav Copidev-Ziygi, od 1. razreda pudke Sko,ledo spanjolske. I,ma ih 9 (seniski zborni,k, 111965, sl. 26-34, 139-149). 2) Reprint lista Dimitroyac sadrzi i dvije zanimrljive copi,ieve fotografije (3-7), a roprint Proletera jednu (552), takoder iz spanjorlske (ako se ne varam, nisam je drugdje vidio). 3) ,Katalog izLabbe>Revol'ucionarni pokret u Beogradu I9I8-L921. go' dineu ,(v. bilj. 16) sadrZi i fotose na kojima je i Copid, a u vezi 's vidovdansikim p,rooesom (41, 42, 43, 62), Dva takva fotosa nalazirmo i u zbornik'u 'sudnice, o D. Saliju (88-89, 96-97; v. rbilj. 2I), a jed,nu (zani'mljiva, iz (v. ard 5). 1 na lalost, vrlo nejrasna;158) i u Zborniku >cetrdeset god;ur-a., 4) Dobrre reprod,ukcije poznate fotograrfije ranj'epeg Copiia (na nosili,rna) donose H. Rispor i Zjbornik I, ,Rijdka 1970 (v. ad 5 i billj. 37). J"{l} rutti*l.fio,t fotogra,fiju (Copii i Bebler na polo,Zaj,u)donosi i zbornik "Bili Emo v-spanrijn<(257;v. ad 5), a I S. Belii ru svojoj lknjizi (v. ad 6). 5) Glavne skupine fotografija iz Spanjolske nalaze se u zbornirktr ,rSpat936-1939,,, dnugoj knjizi (94,267, 272), i petoi (103, dvije lfiotografiijre) nija i, dakalko, u posebno,m zb'orni,ku fotografija koji ovdje prvi-puq spo-T-l' njem,a?sa Sesi Copiievih fotografija, od toga pet grupnih (t29, 132, I5l, 158, 206). 6) Pojedinih fotografija ima u ,razliditim ilustriranim zbornicima i'li foto,monogiafijama o pbvijresti SKJ. To su poznata tadanja iu povodu_novijih lkongresa srJ ili decenijskih obljetnica, pta_ih orvdj.e neiu po,sebno navoditi (ipak, za ona o ko,ngresirna SKJ v. bilj. 66 - tri tarno navedene knjige, detvrta - D. Dura5koviia - nijre i,lustrirana). - 7) Lj Milin (v. bi,lj. 118) don'osi, uz fotografije u v.ezi s vidovdanski'm (gl'ava,profiitl), jedrini kojri sarn prooesom-'(165,251) i jeda,n crtei Y. Corpdda na5ao (180). 4. Objavljeni (ili pre|tampani) Copi4evi tekstovi Za irstraZivanje Copidev,ih id,eja, giled,i'$ta,djetratnosti, njegomi tekstovi imaju, dakatko, osobito znadenje. Bi,bliograrfijatih tekstova, objavlje'nih.i neoLjavlj,enih, bila bi vaZan korak u d,aljim istraZivanjima, a \r tome ie i ovaj rad Stogod pripornoii. ,Ovaie su zabili,eieni samo u literaturi obiavlieni ili pre|tampani Co' pi1evi tekstorti. Po'tpunijra bi bi'bliografija obuhvatila njegove teks'tove 'u Stampani'm izvorimf - novine i dr. - i neobjavljene tekstove, u arhivskoj gradi, ,a mogla b[ u posebnoj skup'ini obuhvatiti razlidite Copiieve irsllcaze u saslu5anjima i sudskim raspravama (i intervjue). 322

na nastala ditava omanja zbirka Copi_ ,rnom smislu, jer su ti tekstovi ras,pokoju iu predoditi preg,ledom Sto sli_ rpisa. Zbog tog ,sam pregleda i upo_ 1. 'revol,u,cionarnoj< federaciji, Izvjesti. ,-fo$je{'nJ'?_^"Uqf Jr-rg-oslarvenskoj ia (Moslkva), 179, 21.. kolovoza l9lg. 'clanak. .Potrpis^grasi:_uJugosravenska grupa RKp(rboljdevika). sekrev.- cgpiiu. I. o.9ak,_.Jugoslavenski inte-rnalcionarisr vtiaimir'copii 1ar:. u *r*'ijt 1915-1919, 319-354,^@rirtrog):Gr:artaza biagriEi;* v'irai-ir. copida, Senjski zbornik, V-t971-ig73, d;k. ZS,g+g_lSl fpTrij"'rra'-s ruskog). dijeta origtnara: I. Onql, U-borbi ia ideje Olktobra. Ju,go",^..^_I*.1Til !16:s. :{afgrxs5l povratnici iz sovjetske Rusije (L9tg-192L), zagieb 1976, izrne-du 208 i 209. 2. Pobeda je nasa!, vsjermirnaja revorjuclia (Moskva), g. studenog 19rg. Clanak. Potpis: V. Copii. Cir. !.- 0211, Jugoslavenski internacionalisr Vladi,mi,r Copii, n. dj,., ad. l, dok. 25a, 35I-352, lat. 3. grtrpa R,K.p. (borjsevirka) . ..Pism9 koj.e- je moskovska_.jurZnos,ravenska d.ryoilt nedavno otiSlil emisara, pravda^(Moskrva;, 4. I 19il9. HiTill rost bolj5evizma (brstrrJ v Jugoslavii). ,1. OCak, U borbi za idej,e Oktobra, n. dj,., ad L, rizmeclu20g i 209, tak_ simil. oqjav,ljeno kao dlanak, s navedenim nasrovom i potpisom uL. , Zukiievau. SadrZaj: uvodna redenica_o ,pismu (p; formurliran l.*"iai" opis.li naslov_pisrna), veii-dio niegoia t,grsii l "j;i i]udl:,i!"" redenica o izo stavljenom tdk-stu pisma. L.-.Zuklieva je odito prid;;i; pismo, na orpisani. nadin, za Sta_mpu, u riteraturi postoji - itii" p*isti" - ,mislj,enje no da je autor L. vukidevii. I. odak je na to rnisljenj" rp"rorio i iznio u da p,irs,ma c,jeiein.dj.ru v. *"3 *."j.? r.a-dra-pretpostavku je anrto,r biilj.94, 3 i u bilj. 95, 206). 4. Pism'o I'o cpv sRpJ(k) Izvrsevarnemuodboru J,ugoslovanske sociarnodemokratSke 'stranke v Lju,bljani, Beograd, L VI lg2l: Potpis: F. Filipovii, V. Corpii. Ft Klopiii, velriika-razmejritw. sturdija ,o nas,tanku kom,unistidke stranke v 'Sloveniii aprirla A-;;j;do septembra ^t92.0 i; o njeni a.jlyrr*ti 1e20,Ljubljaia tbog, 94 (na,to;";;k;; jeziku). 323

J.

Citat iz pisma V. Copiia I. Milkiiu u Moskvu, iz B'eograda 8. VII 1920. god. (o kongresu u Vukovaru i o cenrtrnuma5ima). F. Kloptii, Velika razmej,itev, n. dj., ad 4, 156 (na slovenskorm jezirku). eetiri citata iz istog pisma u: I. Odak, U borbi za ideje Oktorbra, n. dj., prema rukopirsru Oda(riztog citata 'prevo'di F. Kilop,5115, ad 1,3I7,335 kove iknjige), 338. Na taj nadin objavljen je veii ,di,o p,isrma.as 6. Dragi drugovi! 'OkruZni'ca.Potpis: V. Copii v. r. Pedat: Izvr5ni odbor Centralnog Veca Ko,munistidke partije Jugoslavije. ,OknuZnica o jugosl'avensko-talijranslkim o,dnosima i zborovima protiv ratne opasnosti koj,e treba odrZa,ti 25. VII 1920. Zbornik grade za povijest radnidkog pokreta i KPJ 1919-1920' Dvor, G,lina, Ivanii-Gra'd, Kostajnica, Kutina, Novs'ka, Petrinja, Sisak. Priredila J. Paver, Sisak 1970, dok. 172, prilog l,278. 7. ,Pismo V. Copiia D. Salaju u Brodu n1S, iz B,eo'grada11. IV 192I, u prijepisu Redarstvenog povjereni5tva za grad Brod. Duro Salaj. Pri'tozi za biografiju i iz'bor radova, Slavonski Bro'd 1968, 88-89. 8. Pun'omoiije, Beograd L2. maja 1921. Potpisanri: Sskretar: Slrirnal Markoviri za Predse'dnika: V[,l,ad,imir] Copid. U. Vuioievri, Pisma Ilije Milkiia upuiena Lenjinu i Komunistidtkoj internacio'nal'i (1919-192I), Prilozi za istoriju sociializma, 511968,dok. 10, 56r. 9. Pismo V. Copiia S. Grebencu u Beogradu, iz kaznionice u Po'Zarevc'u, 16. oktabra 1922. ViSe puta o;bjavljeno: U. Vuioievii, "Mi smo za nj,ih nepopravljivi.- 'n (Nepoznato pismo Vladimira Copica iz poLarevadke 'kaznione), Ko,munist, 2. M959, odnosno Neumornost revolucionara' Z'bi'rka repontaZa o revoulcionarnim likovima i dogadajima iz istorije radnidkog pokreta, Beograd 1959,26-27 (b,ez post scriptruma); Lj. Milin, B'eLi te,ror, Novi Sad L959,307, bilj.73 '(di'tav tekst); D. Markovii - Li .Ristovit, Pred nepriznatirn sudom, knjiga I, Beograd 1,959,326 (u bilj. l); Li. Ristovif - S. Kriavac, Robiia, Li. Ristovif, Politidka suknjiga p'rva, Zagreb 1968,206; D. Markovi1 denja, knjiga prva, Beograd 1969, 319-320 (u bilj. 1).

10. Avtobiografija, Moskva, 24 d,erkabrja1929 g., V. Senjko. r' D' oiak, Avtobiograflja-ju'osravskava,komunista v,tadimira copiia, Savjetskoe stavjanoved"iir, iitgLil-il_oa (na ruskom jeziku, s ikrarkim uvodo,mi biilje5kama I. Odaka). V'ladimira cqpiia, Moskva, 24. prosinc a 1929.g., v. s"rr3r.tl'"biografija I. Oiak, Jueoslavenski inrternacionalist -(hrvatski Vladimi,r Copii, n. dj., ad 1, dok. 26, 3s3-3s4 prij;r;;i.-'" tt. BoljSevidki ispravljati pogrje5rke, Proleter, 4_511934,ll. Clanak.Nepotpisano.

jeJugosravi je tnrnl{flii""?:-#1zl:ii}yrkomitetaKomunisti,dkeparti
Auto'r je navedenu Sadrzaju i Registru autora (prirozi repri,nt izdanju). 12 _ 15. (Meilunarodnom .r'd'ruZenju revolucionarnih pisaca), *"roljlT|. f i;*l D' Kapetanii, Nepozn-aticesarec, Rad lugosravenskeakademije znanosti i umjetnosti, 342,Zigreb tSOi,itLiZ+. Pism,oM.O.R.P.,drugu Lj,r.rtkeviiu, Mosrkva4. :XII 1934. Is'to, 574-575. Izdavadkom poduzeiu inosrranih radnika u SS,SR,Moskva 4. *r, ,!trOT" Isto, 575-526.

*",_,?j#,] fi:l?'#t
Isto, 576-577.

I"T;l;:"

sKp(,b) gradNairjdik, sekretaru drugu

16. V. Copiia jednom od d,rugovau Jugoslaviji, kolovoz 1936potpis: ,ou.oltt-o o po'trebi kampanje protiv pisanja reakcionarne Stampeo srpan-jorskoj. M. Oreikovi' Kr.ntija, Ruto,Uiogratija. Komentar: I. Oiak _ J. popouii, zagreb 1976,164 (veci ciio ;i;;1""'-"r'
??q

17' rDnevnik potpukovnika Vladi'mira Co,piia komandanta 15. internacionalne brigade, Spanija L936-I939. Zbornik seianja jugoslovenskih dobro' ratu, Beograd. 1971, Knjiga druga. voljaca u r5panslkom ,Predgovo'r(V. Begovii), 249-250. dnevnika (1. II 1937-26. VII 1938),252-254. Krada verzija, Sira verzija dnovnika (7. ll 1937- 20. II 1938),255-298. 18. >Di,mitrovci< na fronti Harama. Dimitrovac-Dimitrovista, 2, 15.V 1937,1. Uvodni id,lanak.Potpisan. Dimitrovac. List bataljona ,'Dimitrovn 1937,Beograd 1968,7. 19.

v. c.

ZaSto Napoleon nije rno,gaoosvojiti Be,lchite?Saopienje koma,ndanta

Knv i tivot za slobodu. Slike iz Livota i borbe studenata iz Jugoslavije u Spaniji, Beograd 1,969,8l-82 (1. izdanje Barcelona 1938).

20.
Izvadak iz jednog pism,a zemljaka i druga Vladimira Copiia, p,roslavljenog komandanta XV interb,rigade, po,d diji,m su se r'u,kovod'stvom borili na5i studenti u ;batalionu >Di'mitrov<. ,Isto, 99. Ova mala zbirka sadrt| dakle, 4 copiieva dlanka (i jedan zapis), iz 1918, 1934. i 1937.,godine, 11 pisama, jednu okruZnicu, j,ed,nu punomo,i, autobiografij,u i Spanjolski dnevnik. Tri su rteksta u vezi sa Sovjretsko'm Rusijom 1918. i povratkom u domovinu, daljra tri se o,dnose na komul'921. nistidki pdkret legalnog razdoblj,a, a dva na prijelaznu situaciju godine. Slijedi pism'o s ro'bije, 'amtobiografija, pa Sest tekstova u vezi s funikcijama 'u rukovodstvu KPJ i ,Kominterni, ,te detiri teklsta iz Spanjolske. lta urptoznavanjeCopiievih ideja vaZni su ponajprije tekstovi pod 1, 2, 3, 5, 9, II, 16. Drugi pokazuju razlidite obrlirkes'uradnj,e i organiziranja Q, 6,7, 8, 12_15, 16). Nesumnjiva je 'vrijednost autobiografskih dinjenica (10)' a kao uljuds'ki dokur,mentu osobito vrijedi dnevni,k (17). Torne treba dodati i druge Spanjolske tekstove (18, 19,20). Nije li Spanjolska biila jedan od vrhunaca u njegovu Zivotu?

5. Prevodilatki

rad

Taj CopiCev rad poznat je kao opia dinjenica, ali u Literaturi ima o Nekolirko 'podataka u Sirem kontdkstu tome prilidno rmalo pojedinosti. ocrtava njegov tldio u prevodenju Lenjina.ae Poznato je (sje6anj'a J. Btoza Tita) da je njegov zadnj'i partijski zadarak u Motskvi (izmeclu povratka i'z

Ldki (Histori:ia SKp,(b) _ zaj,edno s J. goslavenslkifrr komunista u Sovjetskoj ra o Copiiu, ali olakSava moZebitni

rodatak

da je Copii

preveo Bogdanw_

nurepubtiklprevogl.Len jinovu,r_rnluTl^3rt",3rtbt"X#t:ffi,;":iffKtr#
naukamai filozofskiidealiza,m< 1i24,br.2,3',4, 5_6,7\.iB (II, 6. Literatura o Copiiu Podaci o literaturi takoder su razvrstani u skupine, ali za razliku od podataha o, gratli - qe samo po vrstama nego i pb razdobljima ,njelova 3t3"t?.i neki,m posebnim vidovi,ma njegove dj;latno;ti. Na ,o'novu te kombinacije ' prvoj su_-skipini copiievi Siografi.ye, tj,. tdkstovi ikoji govore o njegovu i:wotu u cjelini u v9i9m clijeru. Toine sam dodao, kao sfecifidnu sku,pinu, pregled nekih ili 'biografskih podataka koji nirsu todni ili tiaZe preciziranje, a mohe ih se - neke i vise puta -- truii u biografijama i drugoj literaturi. Slij'ede skupine o pojedinim razdobljima ,njego; iiiota, s timla j'e u onima bogatijima rliteraturo,m p,rovedeno d,alje- raavrsta\ranje. Na taj nadin nastalo je 13 skupina. Zbog sloZenosti literature o kojoj je 'rijed ne tvrdim da je to jedini rno,guii na8in njezina razvrstavanja. Vjerojatno ima svo'jiih prednosti prema svakorn drugom. 1. Biogra,fij'e Vladirnira Copiia Podaci o literaturi takotler su razvrstani u sktrpine, ali za razriku od j,avu J. Broza Tita o Copiiru i drugim Lrtryama Stailinovitr >distki<, 1.969, Predgovor I. K(ovadiia), osnovni tekit, s detiri pograo.ilu loi"tirrjstvo i skoCopii u revorlucionarnom,rad.nidkom Cetrnaest,godinau inoze.mstv,u, 9_31]

,#ffi ;'J,.*,:,|,,:tffil'"ti""o,'#l,:"i"?
copiiu'r' pocratak o a;etinjstvu, i ilae" ima u njefa_drzi poneki toiistan ,rnu i gre5aka i neprovjerenih podataka. Pr'vi znans,weno zasnovani posebni biografski prilog obj,avio je M. IJrudin-1965, 's pordacima u osnovnom tekstu i biljeskama koji rsu i danas korisni 7v -'!alii ra'd.57Naravno, ;u tom dlanku nema dovoiljno podataka za sva specijalistidka istraZivanja dijelova Copiieva iivota. Objavljivanje Copiieve auto,biogra,fij,e, 1967, bilo j,e povod za jedan znanstveno-popularni biografsiki dlanak.ss

327

U leksikografiji jod nema jedinice o Copiiu stand,ardne vrijednosti. Jedi nica u Enciiklopediji Jugoslavije (2, 1956, 6ll, autor B. Maslarit (nepotpu' 'o'dvise uopiena. Ipalk, vaZna na je (nrpr. podinje s god. 1920) i djelomidno j,e ibog vremena kad je o,bjavljena. tro njoj je napisana jedinica u Vojrnoj ltrsiklspediji, prvog wdanja (2, t959, arutor M. Hortii), no treba istaii da u drugo,rn izdanju (2, 1.97I, isti autor) nalazirno tri puta veiu jedini,cu, sa slikom, potpuniju (p'odaci od I svjetsrkog 'rata), ali ipak s neki'm nepreciznim formulacijama. Zbog toga, osnovicu za standardnu leksikografsku jedinicu nalazimo u znanstvenom aparatu nekih znanstveno,stru6nih radova, diji su autori (u autorica) istraZivadi rkomunistidkog pokreta ,meiluratnog razovom srlrutdaju droblja. To su ove biografske rbiljeSke: l) M. Pijade, lzabrani spisi, I tom,2. knjiga, Beograd 1964, Imenidni registar, Copii, Vladmir, 815-816 (autorica U. Vuioievii). 2) Li. Radulaiki, Fragmenti za biografiju Augusta Cesarca (Povodom 2s-godiisnjice smrti), Prilozi za istoriiu sociializ'rna, 311966, Napomene uz autobiografiju A. Cesarca, 386-387, bili'' 26. 3) U. Vuio\evi', Pisma Ilije Milkiia upuiena Lenjinu i Komunistidkoj i,nternacionali (I'919-1921), Prilozi za istoriiu sociializma, 511968' Napomene uz dokumenta I. Milkiia, 576-577, bilj. 80. 4) Borba 1922, Zagreb 1972, Dodatalk repr,int izdanj'u, Biografije nomi (1922-1929), Copii, nalrril: urednika, stvarnih urednika i administratora (priredila G. Vlajdii). Vladimir, nepag. 5-8) /. Broz Tito, Sabrana dje,la, Beograd t977, Registri, to'movi prvi, 304-305, drugi, 328, tredi, 287, detv'rti, 344-345. Svaka je 'biljeika neovisno na.pisana, pa ima malih r"azli'ka u izbor,u po'dataka. Leksikografske teks,tove 'o Copiiu, fakto,grafs'ki dobre, nalazirmo i u literaturi na 'engleskom jeziku (u SAD) o Komunistidkoj internacionali: 1) The Comintern: Historical Highlights. Essays, Reco,llections, DoEdited M. M. Drachkovitch and B. Lazitch, Stanfor'd 1969, B. ".r-"rrts. Stalinrs Massaore of the Foreign Communist Leaders, Vlada Copii' LaZitch, 153. 2) Biographical Diotionaryof the Comintern by B. Lazitch in co[la,boration with M. M. D'rachkovitch, Stanfor'd 1973, copit, Vladimir, 67-68. rKraie ;biografske bilje5ike, s ,djrelomitdnim podacima (i ponerkom greSkorn), nalazimo u razliditim knjigatna, obidno u registru. Takve su bilje5ke manjeg znalenj,4, pa ovdje navodim samo neke lpri'mjere, ,karakteristidne zbog djela u kojirma se nalaze.5e 2. Neke ;biografske ispravke i preciziranja rNij,e naodmet zabiljeLiti neke biografske rgreske - neke su karakteristidne po ponavljanju, irna ih u biografskim bilje5kama, a i drugdje - u krat'kom pregledu (zato neiu za njilt navoditi izvore). ,1) Bio jre socijaldemokrat (sudjelovao je u radnidkom pokretu) u raz,doibljnr do 1914. godine. 1) Nije. Pripada pravaSikoj omladinskoj grupi oko lista "M'lada Hrvatska<. 328

2) Katkada je spomenut u s'klopu ,,disidentsko,g( pokreta 1917. godine. 2) je-s-ttali isk'ljrudenje Copiia i jors nekolicine o,ficira "Dilsident" iz dobrovoljadke divizije 1916, dalekb rprethodi velikom ,>disidentskorn< poik,retu 1917. god. nije u neposrednoj vezi). sporninje se ,kao da se nalazio u Jugoslavenskom revo,lucionarnom . ..3) bata,ljonu u Kijevu. 3) Nije bio u Kijevu, ni u tom bataljonu. 4) Sudjelovao je u oktobars,kom ustanku u Moskvi, 1917. godine. Nije' Jos jre u Bobrovu (najprije u lo,goru a zatrm kao slobodan , " . .41 dovjek). 5) osnovao je moskovsiki jugoslaven,ski sovjet. - ponegdje je tako spomenut da se dini kao da je i 1t19. god. djetovao u Sovjei'slioj"Rusiji.-5) Nije. otiSao prije iz sovjetske Rr.rsije. Vjerojatno se ,misri na -1e JuZnoslave-n1kio{jel Naroanog komeiarijata za poslou. trl"io.rrtnosti (osnov a n , 2 6 .V I I I 1 9 1 8 ) . 6) Pripada lijrevoj frakciji u Kp,J. :irati: nije prisutan u formiraniu frakse u djelatnost lijeve frakcije upravo loprinos u definiranju nove programlcije smatra lkorisnima za ideinu bor_ rj,u u osobne borbe. U vrij,eme izroda-

7)Nakon osude, bio uJ,1,l?lt'r#';""1;;r:;:ilj.l 1e25, 1," " 7) Nije. Pobjegao je jo5 1925.i,oti5ao u SSSR.
8) Poslije 1925. nije vi5e ,bio u zemlji. 8) God' 1936. krade vrijeme radi u zemlji, ilegalno (pseudonim: Lovro). 9) U spanjolsko;j je bio lkomandant 1g. internacionarne br.ieade. 9) Komandirao jre petnaestom brigadom. 10) U Spanj,o,lskoj je rko,mandant divizije. Nije, ali je u ofenzivi na Belchite bio komandant privremene grupe . - 19) od dvijru brigada i je.dne artilj'erijske baterije (dodajem: vojnid,ki - ir"gri 'grupom). bismo to, pretpostavljam, naivati divizijskom 11) Navodi se sarno go,clinarsmrti - 1939. ili 1939. godina. 11) Postoji dorkument o datumu smrti: 19. du,bna (deski travnja) 1939. .. godine. 12) Njegovo se prez,ime pi5e i Cqpii i Copii. pretele tvndo rd. 12) Po-kr.ilelijg..njegova vlastitog po,rpisivanja ne bi bi,lo dileme: pot_ pisivao se copii. vidio sam, naime, net<otit<o njegovih originarnih potpliu, iz rarznih godina (1912, 1920, tg}t, 1924). 13) a) Copii je ,"hrvatizovani Snb.ino. in, jer. je .!39.,posla.niku Ustavotvornoj 1 SVecenr,Ko,m. ro jasno,m kriteriju svoga Vlas,titog na:dordi i nj,egova pravaika rmrladost, a ie nekoliko anketnih izvora iz SSSR.

329

3. Copii u povijestima Jugoslavije i SKJ ,odretlene izvore podataka o copidu nalazirno unutar najsirih cjelina u djelima o p-wijesti J'r.rgoslavi;je i SKJ. za pailjivu je ditaterja, a pbgotovo za istralivada, korisno vidjeti koji podaci o copiiu ulaze u razliditi sira djela. c'opiia spo'minju dvije povijesti Jugoslavije (od postanka nasih naroda), p,rva u vezi s vidovdans,k,im atentatom i p,rocesom,60dok druga daje izbor podatalka u ras,ponu od Jugoslavenske grupe pri CK RKlp(;bt ao vi dovdansikog procesa.ol tu djislipu J.vriinac o povijesti stare Jugo,s,lavije ima podataka i o copiiu ponajvi5e u veai s vidovdanskiim procesom (sporninje ga i F. cutinovi6), kojemu autonioa daje vazno mjesto i ,u periodizaciji stare Jugosrlavij,e,Ez a ima i podatdka iz 1'923,1934. i 1935. godine.63 Yaina rasprava D. Iankoui1q o Kraljevstvu sHS od 1. xII 1918. do 20. rv 1919. takoctrerspominje copiia.'a U najvaZnijoj (i dalje) povijesti SKJ nalazimo Copiia u rasponu od CpV SRPJ(k) 1919. god. do Spanjrolskog rata, u dvij'e sku,pine (1919-1922, 1934-*1939) J5 Slidne (ne jednalke) izbore podataka nadi iemo i u knjigarna o kongresima i konferencijama sKJ.66 Dobro ih je usporediti, jer su izbori podataka 'dijrelom razliditi (ba5 kod imena), pa jedni druge dopunj'rlj,u. _ Nekoliko ,podataka nalazimo i u (jedino1' takvoj) povijesti radnidkog pokreta u Hrvatsko.j.6? Neki su drugi podaci usli 'u qpselno djelo o lijevoj inteligenciji u Hrvatskoj.ss 4. Copi,i do prvog svj,etskog rata lPosebnih radova nije ,bilo. Dalkako, u poj,edini.m su biografskim tekstovima navocleni podaci o njegovim roditeljima, Sko,lovanju. Zabiljelio bil sarno da je I. Oiak objavio i nekoliko podatalka koje je prikupio i stavio mu ih na rraspolaganj,eA. Glavidii.se Upozorio bih dra je za todnije shvaianje i ocjenu Copideva idejnorg razza 'studentskih godina, 1910-1914, kada pripada prava5koj g,rup,i (taj naziv je V, Zaninovi6, 1958, primijenio na Sitiv "Mlada Hrvatska< onr,ladinski pokret u Hrva,tskojr uodi svj,etskog rata - po analogiji s "Mladom B,osnom< - pa ta ,dva znalenja treba razlikovati), {potrebno usporediti odreclenu noviju literaturu (,radove M. Gross) koja feinii" odrecl,uje razvitak omladinskih struja, idejna obiljezja, razlike i sliduosti. Stoga iu te radove zabiljeLiti,'iako u nji,ma ne nalazi.mo Copiievo ime.?o voja 5. Corpii i j,ugoslavenstki dobr,ovoljadki po,kret

'u dosadasnjoj literaturi ukr,atrko je konstatiran probirem zakretve ofici,ra Srp,ske dobrovoljadke divi,zije, istup trojice o,ficira, m,eclu rkoj,ima je i potporudnik V. copii, protiv zakletve srpskom kraljiu, njihovo isttiuc-enje iz divizije i vraianje u zarobljeni5tvo.?' postoji podatak o njih'ovoj intervenciji protiv prilika u Dobro'voljadkom korrpusu, depesom odesko,m

gradonadelni,ku17. VIII 191.6, koji nije sasvim jasan.?2 Najnoviji rad E. Hrabaka o >disidentskorn<po retu ne spominje Copiievo irne, ali je za to pitanje opdeni;to korristan.?s
6. Copii u Sovjetskoj Rusiji, njegov povratak u Hrvatsku i dj,elatnost 1918-1921. godine. Ova je skupina, dakako, vrlo opseZna, a obuhvaia i sovjetsku i jugosla. vensku ,literaturu (ukljudujurii I. Oiatk i auto,ra koji je pre5ao iz jedne u drugu). Sk'upine pod brojem 6 i 7 djelornidno se preklapaju jer je r-.adovevdlo teS,ko dosljedno razdvojiti, a ditatelj,u ne bi bilo olak5ano traienje. ;Osnovicu ove s,kupine dini poseb'an ,rad o toj temi, napisan na nr,skorn jezirk;r.r jo5 1966, no objavljen na hnvatstkom 1974. godine.?a Njegovu znadenjiu p,ridonosi i zbirka ,dokumenata koja s njim dini stvarnu cjelinu.?5 Irpak, zbog obilja literature i p,ristupadne gracle ,mode se prosuditi da taj nad ne iscrp'lj'r.rje ,m'oguinosti temeljitoga istraZivadlkog raspravljanja o Copiiu ,u Rusijii. [-,iteratura o Cqpiiu i dmgim Jugo,slaveni.ma u Sovj,etskoj Rusiji tijesno je povezana s onom o jugoslavenskim kom;unistima povratnicima iz Rusije (niz tekstova govori i o jednom i o drugom). tRazvrstavanje je dosta teSko, pa treba primijeniti jednu od vi5e rnoguiih vanijranata. rP,ro5iruj,uii svoje radove o jugoslavenskim socijalistima tr I svjetskorn ratu tekstom o naSim komunistima u Sovjetskoj Rusiji, V. Strugar je zabiljelio poneki podatak o Copi,iu, 1965, u,pozoriv5i pri to,me ,i na prethodna i,straZiva,nja M. ZeieviAa (1962, 7963).78 U rSSSR-uje ta istraZivanja razvio I. D. Oiak. Nakon prethodnih radova u zbornici,ma i dasopisma koje neiu ,ovdje navoditi, obj,avio je rknjigu koja sadrZi niz vaznih podataka o copiiu, ocl istupa u Dobrovolj-aetoi- aivizij,i 1916. do hap5enja podetkom 1919. godine.??Slijedeie je godine objavljeno hrvatskors,rpslko izdanje, koj,e 6"6,rtim nije jednako ruskom.?8 rI ono sadrii podataka o Copiiu, ali je teile za kori5tenje, zbog nepouzd.anog in{ek9a. Zbog to'ga, a i zbog nekih iz,mjena, treba dati prednoit ,ruskom izdanju, a novirn se izdanjem koristiti usporetlujuii ga J ruskirn.ze Iste jre godine obj,avljeno 'i znanstveno-popularno, ponesto i ,Iiterarno,djelo sovjetskog histori6ara Zeleniina. I u njemu ima podataka o Copiiu.Bo Od d'rugih djela sovjetske historio,grafije spomenut iu sarno j,edno koldktivno djelo u ikoijemu nalazi,mo Copiia ,u j,o5 Sirem s,klopu.sl Tih je godina'u j,ugoslavenskoj historio,grafiji nastala o,snovna literatu,ra o Jugoslavenim,a u revolucionarnoj Rusiji. Radove o ,komunistidkoj organizaciji Jugoslavena u Rusiji u cjeilini objavili su B. Hrabak i N. Popovii (vede detaljnije analize), te P. Milosavtjevii (Siri pregled).82 Posebno su obractene pojedine taze i oblici organiziranja: postanak Jugoslavenske lkomunistidke grupe i ikratkotrajna KP(b) SHS.83 Irma i p,osebnih ,radova o pojedinim djelatnostima, rkoje ,su u njima obraclene zasobnos4ili skurpno.ss

331

Zbog praktidnih okolnosti (mogu'inosti kori5tenja i pregle,dno'st) navest iu u jednoj skmpini referate za na,udni skup >Oktobarska revo,l,ucija i narodi Jugoslavijeo (Kotor 1967) u rkojima ima podataka o Copicu u Sovjetskoj Ru,siji i kao povratniku.s6 To su ovi rerferati: Sveska 1 - L. Kraus, O dvj,ema manifestacijama >odsjeka Oktoibrao u Slavoniji, 25 i 26, 35 (afera Diamant,stein). Sveska 2 - T. Milenkovit, Stav j,ugosrlovenskevlade prema povratni,cima iz Sovj,etslke Rusije, 6-7 (npr. o prvom hap5enju i zatvoru 21. I 1,919 fehruar 't. g.); U. Ura^din, S,tav jugoslavenske vlade prem,a povratnicima iz Sovjetstke Rusij,e i 'udesnicima Oktobanske revo'lucije,5,9,9-L1, 17 (npr. optuZbe protiv Corpiia na procesim,a 1920, 1922, 1925; pitanje agitacije medu Wrangelovim vojnicima ,i oficirirna u Jugoslaviji); S. Dimitri.jefii, Usvajanje iskustava oktobarske revolucije u jugoslovenskom radnidkom pokretu, 20-21, 37,87 Svoska 3 - F. auhnovi4, U,deSieJugos'lovena u O,ktorbarskoj revoluciji, 5 (podatak o jednoij dkciji Copii.a, M. Paviia i I. Brkiia 17. VIII 1916. koji nisam drugdje na5ao), 6 (pogre5n'o naveden meclu do,brovoljcima podetrkorm l9l7), 18; N. Popovi6, J,ugoslovensrki,komunisti ,u Sovjretskoj Rusiji (19181921. god.), 5, 15; J. Bojovi6, Stav crnogorslke e,migracij,e u Rusiji pr€Irla. Oktobarskoj revo,luciji, 31.; V. Kovaiev, Saradnja izmetlu jugoslovenske i maitarske komunistidke organizacije kr,ajem 1918. i ;podetkom 1919. godi,ne (rijed je o suradnji u Sovjetskoj Rusiji), 4,5 (pod istim naslovom: .Is/oriiski glasnik, 3-411967, 59-64). Podataka o Cqpiiu u Rusiji i J<aopovratniku iz Swjetslke Rusije sadrZi joS niz radova, u prvom redu u vei navedenom dasopisu (godi5njaku) Prilozi za istoriiu socijalizma. Niz po,dataka sadrZi poveii rad S. Dimitrijevi6a, s vrlo sloZenom tematirkom.ss Po,jedinih podataka sadrZi jedan rad T. JMilenkoviia,se radovi sovjetskih historidara V. Manusevi6a I V. I. Ananjeva,so na5ih historidara D. Vujovida, D. Kecita," 3'oS nekih sovjetskih historidara - J. N. Sderbakova, G. M. Slavina i M. M. Sumarokove.s2 Iako u dosad navedenim radovima ima po,dataka i o Copi6u kao komunistu pw,natnilku iz S,ovj,etske Rusije, ovdje tre,ba navesti skupinu osnovnih posebnih radova o toj tematici. U njima j,e vi5e qpodataka o Copiievu povratku. Siru cjelinu s ,radovima koje 6u sada navesti dini veia rasprava S. Dimitrijeviia, sa svojim sloZenirn sklopom (n. dj. u bilj. 88). p. Hrabak je u dva povezana rada obradio d,o,lazak komuni'sta povratnika u Jugoslaviju i njihov udio u stvaranju KPJ.93 t. Oiak je r:azvio istraZivanj,a o povratnicima naznatena u knjigama o jugoslavenstkim 'internacionalistim'a u Sovjetskoj Rusiji. U posebnoj je raspravi ob,radio ,djelovanje povratnilka do stvaranja SRPJ(k),* a ,u zasebnoj ih je knjrizi obu'hvatio od povratka do prvih godina ilegalnosti KPJ.95 Zbog vojvotlanske komponente u dje,latnosti povratnika djela o radnidkom pokretu u Vojvodini tih go'dina takoder sporminju Copiia. Rijed je u prvom redu o knj'igama i raspravama T. Milenkovi1a i D. Kecidq.s6 Svi ti nizovi podataka u radovirna sadrZe, razumljivo, brojna ponavljanja i(to vrijedi i za druga literatu,rom bogatija razdoblja Copiieva iiv'ota), ali ih j,e ,korisno usporedivati, jer se ti,me lak5e r.lodava koji su podaci standardni, a koji su manje zastupljeni ili i novi.

332

Posebna 'istraZivanja o povratnicima nalaze primjenu i u nizu radova o dmgim temama. ovdje iemo spomenuti sam6 poneki karakteristidni(iri primjerST 7. Druga literatura o, copiiu u kormunistidrko,m pokretu

(re2s)

rgrg-lg2l

ru s prethodnom, no u njoj je litera_ 'om redu s gledi5ta udjela povratnilka rekstima javljaju. copiia iemo naii u kontekstu ideolosko-politidkih borbi u,radnidkom po, kretu Ban,srke Hrvatske i pobjede ljevice,es djelatnosti pokreta u zagrebu (ovdj9 spominjem kao cielinu-i jedan zbornik u rko;jemu inade ima loda1u!? i za razdobl.je do 1925),eeu Hrvatskorm primoiiu i Gorskom kotaru (uklj'udujuii i ovdje podatke iz razd,oblj,a NRpJ;, 1oo" poj,edinim biograu fijama u te_ -njegovih drug^o_ya pokret;u, kao Sto su S.' Milj,uS, O. Cvi;ie, _A,. -,radova sarec, M. Pijade.l.l ,S,lijede neki Siri konteksti: vazan zbornirk o KPJ 1919-192l,toz neki dalji radovi o posebnim temama,r's knjiga o postanku komunis,tirdke stranke u Slo,venij,i,iMradovi o izbo,rima za Us:tavotvbrsa zanimljivim analizama izbora u j Zupanijii),1o5 lko'munistirna u Skupo nti,t utottt Copi'ieva govora u Skup,fol

oj"; :x'",'J''"&":i1 ^$,::?lr f, ; ":; "il

tekstu relacija_ copiiev pozitivan 5PJ-sKoJ u uizu odnos prema sKoJ-u),roaa to,me se moZe abaati leaan specifidan podatak iz sovjetskih izvo,ra i .,literature.loe 8. copic l92l-192s. god. u radovirna o ilegalnom razdobrju KpJ (dvadesetihgodina)

;.,: *1,'lll'5,l;T ;, tf'?j;l i, f""H""T tekstova je zabiljeLen

u prethodnoj skupini zabljezeni su i oni radovi koji copiia spominju ne samo u legalnom razdorblj,u_ ^KpJ nego i u prije,lazno- .ardoulju teir. sodinama ilegalno'sti, do..1925.godine. ovaie valja zabiljeziti radove i !. koji se odnose, u glavnom dij,elu ili idkrjudivo, Lp.urro- .ru to aobu. . .. o,pseZnodjelo "/. Caziia o Nezavisnirn sindikatima (pretezno u Hrvatsk$)_don9_sl_1 podatke o copiiu (1919-tg2s). Vise je'podataka u vezi s KP,J (i NRPJ), a neki su u neposrednoj vezi sa sinditkatima.tto Zanirnljiv je po'datak o copiievi,m- ocjenama aogadija u Bugarskoj i odnosu komunista prema njima, 1923.godine (copii ji jos na- robiji u poZarevcu).r' copiia nalazimo, dakako, i u posebnirn radovima o Borbi i o Nezavisnoj radnidkoj pa.lqij_i. . -lgSostayljq.(djelarno,st u Hrvats,koj, NRPJ ,, f"fi_ tidkim odnosima).lt2valja -zabiljeziti da je bio u delegaciji KpJ na petom kongresu KI (Mosrkva17. vI - 8. vII 19247.'r' rzborei. il tgzs. analizirao j"^-. _frv.atskgg primorju, gdje je Copii bio angaZiran (v. i bilj. 100 i 105)- " V. Anti6.11a 333

9. Copidwi strrdski procesi Procesi protiv Copiia (i drugih kom,unista) lglg_20 (nafera Diamantl ("vidovstein<, s procesom 1920, a.\i dugim i'straZnim zatvororr), I9Zl-22 danski proces(, s izrudenjem sudu od strane Us'tavotvorne ,slkup5tine i istraZni,m zatvorom, dok nakon procesa, 1922, slijedi robij:anj,e u PoLarevc'u, 1922-23) i 1925. godine (,,majski p,rooes(; izvn5avanje osude preiz prethodnih kinu'to je Copiievi'm bi,jegorn), spom'inju se i u literaturi skupina, no ovdje su grupirani posebni r,ad,ovi o nj,ima i o specijalnoj tematici progona komunista (zatvori, sudski procesi, robija), jer je I'ite'ratura 'dosta ,opseZna, a ti dogaclajri ;u Copiievu Zivotru v,a'ttri ta oduzeli su rnu dio iivota! Specifidnost je te skupine da je sadinjavaju publicisti6ki radovi i djela (s uorbidajeni,m dobrim i manje dobrim osoibinama publicistike), s jednim 'iztrzetko,rn. O >aferi Diamantstein< birljeZim najprije poseban dlanak s uo'bidajenom ocjrenom Diamantsteinalls O njoj piSe, zbog Cesarca, V. Zaninovit,Ll8 a o njenim odj'ecima u S,lavonijri L. Kraus.n' Treba spomenuti da Diamantstein nije do5ao iz Mailarske ru Jugoslaviju kao provokator, nego se tr toku istrage slo'rnio i da "afera< nije ni provokacija ni i,nscenirano zbivanje, nego rma stvarnu osnovicu u maatarsko-jugoslavendkim revo,lucionarnim vezama 1919, god. r(naravno, to ne mijenja sud o tendencioznosti orptu,Zbi), kako to pokazujp grada i literatura o ,tim vezarna. U literatLlri koja je ovdje ob,uhvaiena na to su upozorili, do sada, od sudionika u revolucionarnom pokretu L. Kraus, a od hi,storitara T. Mil.enkoyi6. VidovdanSkom je procesu posveiena iitava knjiga i sadrZi ,mnoga mjesta o Copiiu, od osnivauja pelagiievaca do izdriavanja kazne (moto knjige jre jredan citat iz njregove zavrSne rijedi).l18 Ima dosta citata i izvada iz izvara, pa i ditarvih tekstova, n:pr. iz C,opiieva govora u Us,tavotvornoj skup5tini (9), iz istrage, o izrudenju rsudu, poni5tenju poslanidkog mandata, sa sarnog procesa (iz optuZnice, saslu5anja, zavr5ne ,rijedi). Tome treba dodati jedan dlanak D. 2ili6a, s opiim razmatranjem problematike procesa i tr vezi s p,rocesom.lle U svojirn knjigama pub,licisii D. Markovi1, Lj. Ristovii i S. Kriavac daju, na slidan nadin, prikaze vidovdanskog i majskog procesa (u svakoj od tih knjiga nalaze s,e zasebna poglavljra o jednom i o drugom proc€'SU).l2oBrojni su citati korisni za vpoznavanje majrskog procesa, o kojemu nema lako pristupadne gracle. Lak5e se mogu, npr., kornparirati zanimljiv'i Copiievi autobiograifski i dmgi iskazi u vidovdansikom i majs,kom proces{.r. Pojedine podatke o Copiievim procesima uvr'stio je i putblicist M. Per\en v djela o lepoglavs,koj kaznioni.ul 10. Copiieva djelatnost u SSSR,u Bijeg u SSSR 1925. god. otvara novo razdorb,ljeu Copiievu Zivotu. Sve do smrti, 1939, on je komunist emigrant (samo je 1936, god. boravio, ilegalno, u Jugoslaviiji). U takvom ga opCern kontekstu spominju M. Uradin i I. Oiak.vz Radovi o posebnim vidovima te tematike ,daj,u specifidni,tr podataika i o Copi6u. 334

rslavenski student na Medunarodnoj ,le_ rijre. i partijrski sekretar lugostave;skl vadima, 1928129. 1929130, i "ukUnnnZ:,i

11. Copii u nr,kovod.s,tvu KpJ, sredinorn 30_ih godina

o J. Bnozu Titu i KpJ u razdoblju nje_ :uzimanju glavnih rukovod,iladfriir auZ_

$elkqlirko u jednom

3"it'1,]19"t
Takvih

je podataka ,u ,d.jelo o Kp,H.128 _oCopiiu uSto noyt-J:T, pqbricisiidto*, dj"l,r-o KpJ i inforrnuiro u narazi_ dio o I(rPJ

i KI, dovolj'," a"i'tJ'., il-;; ;;f;

od podataka o

copicanalazimo-- pojedinipodaci- i.,g gl,rggj biografskoj ,literaturi: o B. Paroviiu,"' t rii--rfi. o."stovi,iu.1e ir6r.i ,i- podaci, dakako, \ 11otr5^i u vezi i sa Spanjo,lskom
(parovii, Ore5kovi,c). 12. Copii u Spanjotskoj

glavnim J. be li,oto'ii' vi"'i ri u tiii, i i .;; b,iog,rafijam aernBroz.a at ni i'ffi ooauj j ednu llj?;.YF.,"r*;#u ", "

podataka

(19.34-1936) ima

JJJ

13. Kraj Livota, posmrtna tragedija i reharbilitaoija O kratkom zavrsnorm razdoblju njegwa iivota, nakon Spanjolske, ovdje ne morZem,onavesti posebnih Fadova, jrer ,ih nema. Sjeianja su vei zab'iljeZena u treiern dijelu (J. Broz, R. Colakovit), a po njima su i neki autori spomenuli to raadoblje (obidno zadnjri partijlski - prevodiladki - zadatak u tvtoStui). U treiem je dijelu, u vezi s reprintom Proletera, zabill'jeiena odluka o islklj,u'denj,u iz KPJ. Poratne polritidtke ocjene o Copiiu u,skladu siu s formulacij'ama u odluci o iskljudenju-iz KPJ PrQleter, xv, 1., Maj 1939): trzvjeStaj o organizacionorm iadu, za V ko'ngres KPJ, 'ukljuduje tekst te o'dhrike 'i utvrduje da su mjere di$ienja biile pravi,lne; organizac,ioni izvje5taj cK KPH, za II tkongris KPH, qpominje 1 Copiia meilu nosio,cima frakciona5ke bor'be ru Hrrvotskoj (dvadesetih godina).13? Novije biografske biljeske o copiiu (v. IV, 1. Biografije) sadrZe stan-

dardni poaatak da je fe!;1bi!ifiEa+-,t{ts-\-qg}---Yqigqe :kolee"!|1 . llhgvnqq

Siri proces rehabilitirania u SSSR-u, inrfor,macije i ristraZivanja s tim- u vezi omoguiilli su, ,izmealu o,stalog, objav,lji,vanje jednog spis'kra jugo'slavenskih tliomunista Lrtava ,dist,lqi,., s najnuZnijim ('dosta oskudnirm) po' dacima, dobivenim iz S,S,SR.a'13e Za rstraLi,vanje i valor,iziranj,e Copiieva Llvota oso,bito su vaZne, dakako, politidke oijene ,koje su ublaZile Copiievu posmrtnu tragedijru i potvr,dile njegovo pozitivno mjesto u povjesnici ko'm,unistidkog poklgl?. bao ih 1e ioiip Broz Tito, u povodu 40' oblj'etnice SKJ: 11' tnavnja 1959' stalj novim Lrtvama spominje i copiia metlu nasim komunistima to,je trlba ,rehibi,liti,rati, a vei 19. travnja to i dini, na svedanoj sjednici CK SKJ, jasnim i odmjeren,im ocjenama. To je ponovo udiniio, potp'uno odr.etlenirn i afir,rnativnim izrazima, u 'analognoj prirlici 10 godina kasnrj'e.l38 veoma korisna akcija za populanizacij'u copida' barem u sjevernom Hrvatskom primorju, b,ila j,e proslava 85. obljetnice njegova rodenja, _a u njenom je s^klopu inanstveni skup afirmirao istraZivanja o Copiiu 'u sklopu jugoslavenske historiografije suvremene povijesti.lro Trajan je rezultat ovaj zbo,rnik ,radova. Na kraju: l. Analiza znanstvenog aparata koji je u vezi s mjestirna o Copi6u u povijesnoj knjiZevnosti, pregtedi o,bjavlj,ene grade o Cqpidu i njegovih tekitovi pokazuju da se u na$im arhivima nalaze brojni izvori o Copiievu godina (i dobrovoljadke epizode) Zivotu, u rasponu od zarcbljenidkih rr Rusiji do godine njegova umorstva. Jugoslavensko-sovjetska arhivska suradnja popunila je gradu koja je nastala u na5oj zemlji veoma s vr,ijednom dokumentacij,o,m iz sovjetskitr arhirva' MoZe se prosuditri glediSta istraZivanja o C'opiiu - da svi ti izvotri jo5 nisu potp,uno iskoriSteni a, svi kori5teni izvori nisu istraZivadki iscrpljeni, pa istraZivadki ,presj,eciu 'kroz odgovaraj'uie fondove u traganj;u za podaci,ma o Copiiu mogu dati daljih rezultata. To vrijedi i za adekvatne fondove Stampe. Osobito treba istaii da arhiv,stka ,graala i 5tarnrpa sad,rZi niz Copi1evih tekstova 336

tng' Bed Lq4aSqlB_10.-rt're"_j-e_UJ!:

(pisama, izvjre5taja, ilanaka i d,rue( stampani, a nisu ni potpuno iskor-ii 2. Nema o,bjavJjene arhi,vske,i nr zrvot ,u cjelini rili u veiem dij,elu. G vota dini isprekidani niz, tj. rieka rr gradorm.

i ridentiifici,rala Copi6a u oml,ad,in,slkom ,_rata, osim autobiograf,s/ke (autobio_

od reprint izLanja najvaznija .je Borba 1922. i Dimitrovac, za uia razdoblja (vi'dovdanski procei, spaniltsta; te proreter za nesto sir,e raadoblj'e, 's golemim sadrZajnim'r"rirt".* , (jedan od rukovod'aca KpJ _ junaik Spanj,ols,kog rata - i,sikljl.rdeni nepr,ijatelj).

'[i,* ' '; TX-:f :ffj*T.'1,."';?f "?

U mem'oarrskoi knjizevnos'ti osobirg r.l. vrijedna zapaianja,i razmisljanja o copidevoi oslorbn6sti, ti* poij" ito ih izvan mem,oarane naraziirno. -Fereniak, Najreljefnija s,u takva mi5ljenja alufi f. V' n'"iiltC i R. aohkovi1. vvbvvLw

t1:1?y"r" i pi,sano,mbas u njiho_ !,j;tj;;"jru vim tekstovima odredenu izvornu os. nji,ma poaatalca
osobnosti i djelovanju fm3 (tome treba dodati i.upr&odir#nilaor. o idejama,

vanj,ao rjudima u.jlj-:.

Dodao bih i lite,rarno svjedordanstvo A. Cesarca.'' 3. Neveli,ka zbirka copiievih tekstova pokazuje

d,a biografsika istrazi_

Rijetki 'su posebni pnilo'zi o razdo,bljimanj,egova ziv,o,ta,nego se podaai o-nj,ernu iavtlalu lii .-iiiskupinama u,nurar sirih sklo_ pova' T'odnije redeno, "'-u"ii- jedan pril,og p"rdu.ro--"u"rr",r^tio jedno ,az.s.amo J_e doblje (Odakov o Copiiu ,, irrii;i tSG_tst8l.
22 Zirtot i djelo Vladimira Copiia

337

Copii m prava5koj >Mladolj Hrvatskojn jo5 nije brio identif,icirran. Literatura o Jugoslavenima u Rusiji za prvog svjetskog rata i revolucije pruta rrelativnio rnnogo podataka, ani je prilidno otvqreno za amalizu i rrazm,atranje pitanje njegova idej,no-po'litirdkog prof,irla, tj. evorlucije tkroz ikrojru j,e pro5ao u godinama prvog svjetskog rata. Literatura o na5em komunistidkom pokretu 1919-1925. god. prula, takocler, mnogo podataka o Copiiu, arli ni to nazd'oblje nije iscrpno obraileno s gledi5ta C'opiieve idejne b'iogr.afije. Neke su pojave jade zastupljene u literatu,r:i: Copiievi s,udski proc€rSi, veza s pelagiievcima i drugi vidovi povratnidke komunistidke djelatnosti, ulazak u rrukovodstvo SRPJ(tk) i KPJ, Copiiwi sudslki pnocesi, izbori 1920. i t925, razdabilje NRPJ. P'rva ,etap,a nj,egcxvaboravl<ra ;u SSSR nijre nepoznata, ali nije ni potpunije ohraclenra, dok je ka,o 'irnstnuktor Korminterne Copii u literatu,ri ,rnarlo sporlinjan. Njegov povratak u r,ukovodstvo KPJ, rad 'i odnosi u nj'emu do istupanja iz ruikovodstva takoder nis,u nepoznato rrazdobljre njegova Livola, atri o Copiiu nema i'sorpnijeg prikaza. Copii je jasnije ocrtran u iliteraturi o Spanjo,trskom ratu ilrroja jie, kako zr\amo, i dalje preteZno rnsrnoarslka' Neobradeno j'e zavr5no razdobljre njegova i-lvota. Zbog dlu,gsga erni,gnantskog ,razdorblja (1925-1939) u Copiievu Zivotu d:ade s'e dosta rlako uodirti da jo5 nsma dov,oljrno objavljenih ,istraZrirvanja o (l.r razliditim vidovi,ma tog odnosa). Jugoslavenirna u Kominterni je Zivot nejednako istraZen. Zivot mu je 'sloZen', i zb'og toga 5. Copiiev uilazi u vnlo s,loZene h,istor,iograrfske odnose. Historiograrfiijom ,bogatija raz' dobija rpnuZajruvi5e i o Copiiu u njima, 'manje istraZivana 'razdoblj'a pnuZaj,u i o njem,u 'manje. Rezultati historiografije koja je nepos,nedno ili posredno ,relevantna 7,a ovu temu ,i rrnoguinosti daljih iis,traZivanja Sto ih ta his,tori'ografija pruZa o Copiiu upuLduju na zalil.}16ak da pod,loga za znanstve1u rnonografij'u d,ijelo,m vei postoji, a 'dijelorm jo5 nastaje'

BILJESKE I Z. D. Protii - M. Vesovid - M. -19 Komunistidka partija Ju,goslavije L867 -1965), Beograd 1972, registrira, predme dan Copiiev tekst (relevantnrih jedinica i: cijalistidka revolucija, Bibliografija posel drike 1917-1945,Beograd 1967,registrira tekst (prijevod). Obje su jedinice o njemr Istina, 3. VII 1919.god. (,rijed je i o nje ciji); Proslava S0-godi5njrice Vladimira (skup5tina komunistidke omladine 1.0. I\ Milju5 d M. KrleZa). V. Dragovii, Srpska Starnrpa izmettu dva rata, I Osnova za bibliografiju srpske period,ike 1915-1945, Beograd 1956,biljel:i Copiia u tri jedinicet Vsemirnaja revoluciia... ., Moskva, 339-340 (medu suradnicima); RadniCke novine, Beo(mealu surar revoluciia. grad, 138 (kao dlana redakcionog odbora, pnije Obznane); Crveru zastaya, Za,greb, pniie C Crvena Zagreb, zatim Beograq, ry3 (rn-etlu suradnicima). Kao urednika Borbe biljeZi ea V. Raitevi6, Prllog bibliografiji naprednih novina i dasopisa rizmeelu dva rata (1918-1941), Putovi revolucife, 34/1964, 536. 2 M. Soboleuski Vladimir Copii 189l-1939, Rijeka 1976, 33.

torije_ S.aveza. komunista Jugoslaviie, pri_

82:,19j" prikazioiiaouai Zuiili-,s-rioine_

#'ol"'T'"1?li; ;f ,?tj 'J3: lHfl"',fJ; #g ti jnru!#:,i;il!#!*,y#:h i.iit*a ^, ?
cm pokoljenju, knjiga treia, Sarajevo Kronika senjske gimnazije. p,rigodom -rnrn',{;"f?fi6:TS. l00-godisnjice 18398 Almanah sociialis,tidke,omladine tS_!9,_lapyep, rs.omunistidke omladine_ Izd,alo UdruZenie Saveza J"s;;drij;?Zi"e.i6), 5e (NaS prosli i buduii rad). e I' Komunisti' (I .sqi.sak), n"ogiud- r92r.. (Ministarstvo unutrasniih dela

adri*riiii?iii#eeogradu), u frf'JiJiffi':iH,.ffiYfii: co. ,;ytii;^;;"daEi:.":"

;'llr,l*rl$1,{i""{#i'!i\::W4i:;Etilit:i)r;,'1?$+f't,,':3i r*+*';qr x}}; ,f#fi (br. 2,-10, :i:ffi rilqr,,*:*,Wi;$i,i,rjxir i"r.,i*iri -i"-ri,i,ii Jlll;3,v1;'4,\pi.-;;'"d"ff''-#t'dhii"i"f
Jugoslavlan' ezdom r;,ffifi i""^3i"3ltttov rusoslaviar katorie adpravljajutsia. s, pervim po*rap- ri'ffiiit"^fJrur'sl(rv var,^.amunrstiieskie partii, na teritorii Horvatii, t".di,"ti"Uf;?i#fiT1 borbi za ideje Oktotira. Jireo-

pi.;ii,'*l"itt##".:f 36i?T"-'3pjli:i:ti;-i,*{"fi #,''u-'iio';:"'so' \l.fl,Xru"&1?rJ iskaz ,ouil;i1,;U,og"*^.",391!*",1"-l"F;,m"d-f!i^,i, t',!:,,99o*, \'r t-z+u)' l9a_,i{i:T#l3jy,?X?il?r,fr:%i?.ifrT Jugoslavenski-internacionurr* i"""^o
le narizi'. 67, " il' 6,1;ui 51sy {,i af_&ii i:0,
gy"lt"I Okrobru, Beograd

dovdanskom

,t M. Banii, Agoniia t$grtg-ui:". uanr.-sloma, sloma, Beograd .,u-#o.",,j"eov tseograd 1941 10_11. U nvi_ 1941, ii"i_itiii"^,,rs -JqrvsrcvrJe. ,Qani

u)"i p $:'"1?J, ;xr?'llx*?,i# ^:g"'i' ""# p".ui*o"l* te,itorii l""Yr Ebiu;-,it,"5"iBi"'i"Uf;?,.,fif:,Tii.WZt:;n"tt #"nf:i*.ttli#1f."#
339

""uan;i\t+ir!*'ru;1#$ji'J#* iTiq:y;"*;ffi ",f#;fi ",.

slavenski povratnici iz Sovjetske Rusije (1918-1921), Zagreb 1976, izmetlu str. 208 i 209,faksimil. ta J. Vidmar, Prilozi gradi za historiju radnidkog pokreta i KPJ 1919.god., Arhivski vjesnik, 2/1959,7-226. t5 Pre5tampan u joS jednoj zbirci: Grada za istoriju radnidkog pokreta i KPJ u Vojvodini 1918-1929, Izbor i o;bja5njenja D. Albulj, Sremski Karlovci 1968,dok. 1, 13. Tamo je i bilje5ka o sastavu Centralnog partijskog vijeia (CPV) 1920(137)i karakteristidan podatak o jednoj zapljeni, u Vel. Bedkereku, Lenjinova ,Imperijalizma...< u Copiievu prijevodu (159). 16IzloLba radnidki pokret u Hrvatskoj i postanak KPJ, 1919-1920,Zagteb 1969,nepag.,legendeili regesta 28,59,63,127,129,130. Tu se nalaze: predstavka Izvr5nog odbora (IO) CPV predsjednriku Ministarskog savjeta protiv hap5enja Z. Topaloviia, F. Filipoviia, V. Copiia i A. Tajkova; letak SKOJ-a u Zagrebu u povodu Strajka glatlu uhapSenih komunista, 4. XII l9l9; rezolucija na protestnom zboru komunistidke omladine, radni5tva i Kluba studenata komunista u Zagrebu, 29. II 1920,zbog odgadanja rasprave protiv S. Milju5a, braie Copii, N. Pupavca i drugih (faksimil originala rezoluciie). D. Basta, Revolucionarni pokret u Beogradu 1918-1921.godine, Beograd 1969.(Muzej grada Beograda, Katalog broj 9), 18,20,29, 41, 42, 43, 62 (od CPV 1919. vidovdanskogprocesa). do 17B. Krizman, Korespondencija Stjepana Radiia, 2, 1919-1928,Zagreb 1973, pismo br. 55, 188 (S. Radrii, iz zatvora - Mariji Radii, 18. VI 1919). 18B. Luci.6, Zbornik grad.eza istoriju revolucionarnog radnidkog pokreta u Beogradu 1918-1920.godine, Beograd 1973,dok. 75, 133.O komentaru Rttdniikih novina 29. VI 1919.v. dok. 76, 134.M. Damianovii, Klub studenata komunista na Beogradskom univerzitetu (1919-1921),Arhivski almanah, 2-3/1960, takotler odnosi tekst rezolucije, 232-233, i faksimil (izmetlu stranica), isto tako iz Radnidkih rtovina 25. VI l9I9 (cenzurirano). 1eZbornik grade za povijest radnidkog pokreta i KPJ 1919-1920,Dvor, Gli qa, Ivaqii-grad, Kostajnica, Kutina, Novska, Petrinja, Sisak. Priredila J. Pavcr, S i s a k 1 9 7 01 2 1 . . I,izma,5/19_6_8, A,utor donosi presude OkruZnog i Apelacionog suda u Novom Q21. i _So4C, XI 1919. 30. VII 1920.-Prvapresuda sp6minj-e'i Copii6, kao jednog od 23-, boljSevidkih kolovoalau Zagrebu. Osim Stg-gA-spqminje S. Ljublianoili u uvodnoj studiji ('Duro Salaj: Prilog bioSto ga spominje S. Ljublianoili uvodnoi studiii Salaj: Prilog bio. grafiji, 29, 30) zbog vidovdanskog procesa, Copi3a nalazimo u neko"l,ikodo[umeCopiVa naliz rekoliko dokumenata: obavijest o nosiooima lista KPJ u Zupanijama Hrvatske i Slavonije i izvje llrvatske -82; -82: izvjeStaj o izabranima, :prema Novom sviietu 55 i r5l. 23. XI ii 4. XII 1920. izabranima, prgma Novom svijetu r5l, ,i 1920, dofiis doriis
2r Euro Salaj: Prilozi za biografiju i izbor radova, Slavonski Brod 1968.

s tekstom pisma, 88-90, komentar o sprovotleniu osu?lenih u vidovdanskom piotekstom pi;mqi 88-90, komentar sprovotlenju'osuhenih vidovdanskom piog9:sq kaznionice, gg:sq u kaznionice, iz Orgamizovanogradnika, lS, Zl. VII 1922,93-94; obavilest Organizovanog radnika, 75, obavijest -dela, Ministarstva unut,ra5ni,ih-dela. 27. Vff tSZg. b pismima osutlenima u PoZarevcu, Ministarstva unut,ra5njrih 1923,o oi znion,iceCopiia i drugih osuttenika, 95-96.

i"ah"t'e"oe;;;16.6;isfi-Sr;;.^'B;;if;: i'if liir,-o pimu'v.-EoprA;' 5.'s;t,;j;;,
medu. njimi i a;pic;; r+-Dii t.mL"t";-E'"i":'1i:-iT. i"1ii:i:'" iztaskuriz ka-

23Komunistidka partija i revolucionarni pokret u Voivodini 1919_1941, Tom I, 1919-1929,-Izbori bbja5njenja D. Keci6-M. pattC, Novi" Sad - Sremski Karlovci 1971, 218-226, odnosno 221,222. 2l fl. Raspor, Tokovima klasne borbe od Su5aka do Kube i Meksika, Rije\A t91.3,36 (faksirril), 37-38 (tekst); V. Antii, Vinodolska Selca u borbi, Selca 1975, 182-(faksirnri_l); .Zb.o.!ik, I, Badnidki pokret Hrvatskog primorja, Gorskog Irotara i Istre 1919-1941,Rijeka 1970,23-24 (tekst). 25Navodim oba, vrlo korisna izdanja autobiografije; D. Kapetanid, Nepoznati Cesarec,Rad Jigoslavenske akademiie znanostTi imjetnosti'342, 1965, Au340

cesarca' fpouoab"r" fi,fJ;,r::Iy;i!i"za , 3' le-66' Ausustcesaiec'idi;"-M?ilt ?',i;1";il;il: Ii.ia),381-40+ tfar.rimilftizma'

Bust cesarec (Anton Mann),55g, odnosno 56r. Kapg*tanoviio tome:567. Lj. RadubioerafiiuAugusta ji_:e"o,i;"ji"",.r;;.;ii,

'oi?,i#f: ^,",,1', "t;!rXi{'r:lii.l{:!f1i,l}'a.'u1,o,ii;l#?*filgro",ffi'fl?}?ji, T;r*. pror.iv grdpe komunisra (ocrit"#.ili3S:rfioril:TrL:6;;il";;:;sliiu o,.zuu"

26 zene Hrvatske q^1ad-ni-ckompokretu do aprila hiljadu devetsto detrdeset prve, Zagreb 1967,308-309; aok.-390.-"'-'"

i?i!z,t,T:if ?#i',\'fry:i;;tfi%r*1"a,+li:#"i:#Wl'iiiiztt,
isror.i
odjeci oktobra u .lugoslavenskim krajev,ima,zasreb 1957, *.o'olr'oft,'ri':r'rz:ot.o' Lj.- Mitin, Beli teror, Novi Sad 19 .."t jaiz je;;d;8ffi

Niz podataka -

za razdoblje-od

postanka frakcija^d^o zadnjeg copiceva za-

l:::t"*,'utkie,tJs5 !:,'33,:,:,'9\,"F-,f :,:iliii"4ili:b??^"jj1illA',.,'#Hiof.-:';'i" leoet"['i't;'";;;;pT'titif ii-:22)l tada aobiva ie
Ltrsauez-nKaKvog drusog teksta) treba usporeaitieluiir.J'rf. pij;;""ii';";iJ ?l"lirl:"f,,f.'?"'r
gna onoj u Borbi. ;lifl#Sj;;;ii:i

,,.i,-iis_iiri"i,^'io,rti, 326, 327. 1TJ:1:.i"_,..igr: 3.16,.3r7;"rom l9?: j,i; | '>tooodne rect (v. blrj. 10).Borba ll5:rp"l:x'r?r?l*'j::lii':i:i-iri;:'';:;;;;::'#T':ill";oli; kraci,;d;;;;"&"ff;i;#;iue 1m3_p_onesdje 'SlL1ll1-P:19:"'9 ; A6eil istraee,'ri5l*t# i:;i;;:; :,r*4*ld-""p,4& ;r o ocrnosu iX'u??I,"j; :XS.:"'l: *:-: I' l^?f
ii-;;;iJ;;'i;':""s,":'fi gredista, anaro-

j,orlS_f;L}i,*E,iiri,"i1j.ihdogada ;p"o"ri,",uuJugosravi

341

3aN. Pupavac, Susreti s Auguston 475476, 478/1919.god.; razgovor s"Cesar u zatvoru; tajni razgovori sa zatvorenim ski problemi. Zapisi i autobioeraf.iia. Zar -224. O tome jb5 i I. Ramljak, "AireusPutoy,i revolucii-e,6/1966, 126,'l2i. --Jo: proce,su, U{jtti, dao je svoj memoarski iskaz joS 1937,u jednom aktualnom .5. povodu (v. bilj. 3l). 35_f on- (kao i p. $limpi6 u leetrdeset godina..., 1) o manifestacijama u Beogradu nakon izlaska komunistidkih poslanika iz kazriionice u PoZarevcl, tgZl, s joi nekim- pojedinostima: V. Milenkovii, Seianje na rad udruZenja studenata marksis_ta, zbornik tekstova Crveni univerzitet 1919-1969, Beograd ile1, n 1podatak da su PoZarevdani,dlanovi Kluba studenata marksista,-odrZavali vezri s kaZnjenicima), 44. n A. S.upanc, nt!9j plijqteljgki aad u Zagrebu i suradnja s Augustom Cesar99ry, ly^t_ovi.reuo.luc.iie, l-2/L963, 467; M. 1ovko, Centralha part-ijska tehnika 1933-1935, isto 463 (u vezi s IV zem. konf. KPJ). - --ji H.._Rasppr,Tokovima klasne borbe od Su5aka do Kube i Meksrika,Rijeka.197.3, 17,32,33-34,35,37,56,57.lT,u ima nekoliko vaZnih odlomaka o Copi6evoj djelatnosti u Primorju. :8 R. Colakovii, Kazivanje o jednom pokoljenju. Citiram saraievsko izdanj9-(iirilica).Knjiga prva, 1968.(2. izdanje), fnjiea druga 1968,Knjiga treia, 'tom6,"nalazi jT.je jedino-kbmpletirano treiom krijigom "u- t<oiol*se, k 197.2,, i zaJeonrcKt regrsrar. 3e i . .Objavlj.en_g pos-eb4o: R. Colakovi1, Jedan susret sa A. Cesarcem, Prilozi za istoriiu socijaliTma, 3/1966, 392. Uz tekst je dodano niz napomena. 40Citiramo samo jedno ,izdanje: J. Broz Tito, Govori i dlanci, VIII, Zagreb 7959,Iz sjeianja na predratni ileealni rad (Odeovori na pitania uiednika Rldio "1962, Zagreba), 104, 105 (prvo .objavljivanje 1953); Isto, XIV, Za^greb Iz razgovora s predstavnioima redakcije Komunista, 202, 204,209 (razgoior 11. IV 1959). n'^tr4._ Marink?,_Moj,i spomini, Ljubljana 1971,85, 2. izd.: Liubljana 1974;S. ^ -.. P:!tC,-9 {_omunistjdkoj;jnte}nacionaf, Piitozi za istoiiiu sociiatizmd, T/t970,'426, !5.1;,U.,^llradin, Iz potitidkog djelovanja Augusta Cesarca,' Putoii revoluciie', 6/1966,123. 42 !o vrijed,i za jo5 jedan Beli1eu tekst: Stvaranie bataliona oDakoviiu u Spaniji, Prilozi za istoriiu sociializma, l/1964. (o Copiiri: 317, i30). a3Teze... su prvi put obiavliene 1953. Citiram ovo izdanie: M. Kilei.a. D_eset krvavih godina 'i drugi polilidlii eseji, Zagreb 1957.(Sabrana d3ela, 14-15); 536-s37. Krleia,.Djetinjstvo _1902-03 drugi zapisi, Zagreb 1972.(Sabrana djela, i _aa_M. 27),.Jedno-pisqg iz godine 1922,239 (pismo-M. buieinri, uredniku Nove Eviope, prvi put objavljeno 1960), bili. (o L. Popovidu, -sudjelovao osnivada i urednika iednom od Nove Evrope). U organiziranju Copiieva bijegb je i A. Cesarec (v. bilj. 2s). a5Isto, 289, Zapisi ,iz godine 1933.(,prvi put objavljeni 1954). s Citiiram samo.prvo hrvatsko izdanje: E. Hemingway, Kome zvono zvoni, Zagreb-1952._(preveoS._Balerl), 423, 424. Postoji niz drirgili'izdanja - nabrojio sam 8 hnvatskih, 7 srpskih i 2 slovenska. a7NaSi Sp.anci. _Zbornik fglggraflja i dokumenata o udeSiu jugoslovenskih dobrovoljaca u Spanskom ratu 1936-1939, Ljubljana 1962. aBPismo je u ruskom pr_{jeyodu,bilo jedan od priloga Milkiieva pisma IK Kl, s nap.gmenonlr Lgnji4a, 3. IX 1920.lU. Vujoievii, pisma Ilije Milkiia upuza iena Lenjinu i Komunistidkoj internaoiondli (l9l$-192i), prilozi ia istoriju s6ci" ializma, 5/1968,567,bitj. 221. - ?^y. ! L_gni,in,lzabrana dela u 16 tomova, Tom 16, Knjiga registara, BeoE:?d Wl,-_D.. YgCarevi(, Jugoslovenski prevodi Aeta V. I.'Lenjiia l9d4-1960, 271, 272, 27.3., 274, 276. U drugoJ se fiteratriri ponavlja pdneti pdAiiat<, pa to neiu navocrtt. 50. Klopdli, Gladivo za bibliografijo slovenskega .in F. srbohrvatskega ko. munistidnega tiska v Sovjetski Rusiji v leiih 1918-1921,Prispevki za zgo1ovino

342

gibania, l-2/1968-1969, r-rr^(suprement); !:-?"-t-kgF" B. Hrabak, propasanda

,'-so;i"i;k;J'.Zb"6ii#'rsl t-tgirl"iiTiit iii':# r;n#:i/ ldt?:'JS,":??rkomuniita

Fitipovii,Izabrani spis,i, II knjiga, Beograd 1962.(O partijskoj Skoli), Or.r, Ol,n.O. Bibliografski opis tih izdania: Komunistidka biblioteka, 5 Ljenjin,.Impenijalizam ^^\ oN. t?o najnovija.etapa kapitalizma (popularna ski car. s ruskos oriein4a preveo:

l'"dil."ff"

vradimlii c6pii,-Zagia''i6iii,"t azyir!-Sd.ii"rjli. -zavotniizarE ,,Tucbvic"--u b;&;#", Tisak Hlrvatskog'stamprrskog

Marksistidka biblioteka, 3 A. Bosdanov. podetnricaporitidke e\onomije u pitanjilqa i odgovorima, Svezak r, rsprivljeno'i aop"n-.ie"dl;.ffij;,"s'ruskog pr6veo:"vtaaimir copic, zagreb Isto, Svezak II, isto. teksta. tga drugog popularnog izdania, Borba. td treba.,izdati u Markiistieioi,EiUtioiecil om broju (144).Borba:e izvi:Jstiia i-cj VI. Iyekov_ii (i suradnrici),Hrvatska liieva 8_1941, Zagreb 1970. Ii6. 891,_1939, Rijeka 1976,33 str. (Centar za t, Hrvatskog primorja i Go,rskog kotara gS_godisnjicerotlenia se. (pov_o-dom revotmna<, r(alendar 1976, pula 1976,i70_175. mir Copii, Novi list Istre, Hrvatskog pri_ Vtg{lmjga Copiia (U povodu 25_eodiSnii_ /1966, 17.4-184, odnosno Seii sA'ib;;;ii. ."?y]" Je u prvom izdanju ruski, a u lustri,rano sa 9 fotografr;a. :a Copi(.a, Komunist, lg. I 196g, 20.

C, V. Dediier, Istorija Jugoslavije, Beo_ ,ta 1963,20, 48, 52, 58, 63, 70. ata i_Slovenaca od Uiedinienia do Vi_ .j.

01,_!96, llr, rr3," 108, 1li."i;,kod.;, (re-rg_t pe_ograd Fivi-;euid rsoz, ?.4s),. i2. F. Culinoulc,
Julgoslavi:a'irme&u--dra , n. dj., 56, 126,13g.Ta knjiga ima znani ,odnosi u Kraljevstvu Srba, Hrvata i rdnidke partije iugostavije ii<omtiniJaj ka, I, 1959,134, 135". I Jugoslav,ije,Beograd 1963, 44, 63, 79,

343

66Kongresi na5e partije, autori i urednici J. Marianovii ii S. Bosiljiit, d o s t " , B e o g r a d ,s . a . , 1 7 , 2 1 , 3 1 , 4 8 , 4 9 , 5 7 , 6 5 , 9 1 ;K o n g r e s ii k o n f e r e n c i j e P e d e s e t . "Mlagod,ina,Savezakomunista Jugoslavrije. Od prvog do devetog kongresa SKJ 1919-1969, Beograd 1969,17, 46, 66,90, 91, 137; Deset kongresa 1919-1974.Od prvog d o d e s e t o gk o n g r e s aS K J 1 9 1 9 - 1 9 7 4B e o g r a d 1 9 7 4 , 2 3 , 3 4 , 3 5 , 4 7 , 7 0 , 7 1 , 8 7 , 1 0 6 , , 123, 156 (ta je knjiga opienito detaljnija od prethodne dvije); D. Durafkovi1, Devet kongresa SKJ, Beograd, 1974,L8, 29, 34, 37,38 (1919-1924). 6?Komunistidki pokret i socijalistidka revoluciia u H,rvatskoj, Zagreb 1969, 72 (hapienia Copiia i Milju5a l9l9), 76 (izbor za poslanika 1920),77 (Copii i stvaranje ilegalnog aparata),.139-(zanimljivane_gqtivna_^o^gjena.nisam je diugdje naSao - naime, u vezi s konfuzijom oko SKOJ-a 1936.god. redeno je da je tome ,l?!gt!o prido_nijela i antipatija Gorkiia prema Kidridu i grupa5ka borba u CK KPJ izmeilu Goikiia i Copiia,i). , - ..ut14. Iyekovit, Hrvatska lijeva inteligencija 1918-1945, Prva knjiga 1918-1941! Zagreb 1970,20,21 (u Sovjetskoj Rusiji),57 (o Lenjinu u Zagr€bu 1920), 74, 110 (pr?vodiladki rad), 129, l3(; (Borba, Criena Tastaua)," 134 (izboii 1920),348 (Spanjolska). 6eL Oiak, Jugoslavenskiinternacionalist Vladimir Copii, n. dj. u (v. bilj. 12). M. _Gross, Nacionalne.ideje studentske omladine u Hrvatskoj uodi I svjetskog rata, Histor,ijski zbornik, XXI-XXII/1968-69,75-144, posebno 83-86, 90-92, 97-103; Stlldentski pokret 1875-1914, Spornenica u pbvodu proslave 300-godisnjice Qveudilista u Zagrebu, I, Zagreb'1969, 451-479, pbsebno 451, 462-463, 465-466, -1613469, 472-473: 476-477; Provijest frava5ke id^eologije, Zafreb 1973, posebno387i d. do 4ll. 71Jugoslovenski dobrovoljadki korpus u Rusiji. Prilog ,istoriji dobrovoliapokreta (1914-1918),Beograd 1954:24. Isrup M. Paviia, Copiia i I. Brkiia .c]5gg. biljeZe-j-o5neki_autor,i, u radovima o Jugoslaveniha u ruskoj reioluciji. Npr. s nekoliko -pojed,inosti- M. Marii-I . D: Onak, Danilo Srdii crveni geireral, Beograd 1965,34. ..'.t 4. Culinovii, Ude5ie Jugoslovena u Oktobarskoi revoluciji, Materiiali za naudni skup,Oktobarska revolucija i narodi Jugoslavijeu,sv.3, Kotor i967,5 (bez,oznake izvora). To bi morala biti intervencija iz zarobljeniStva (logor u Kerensku, Penza). tzv. disidentskogpokreta meclu Jugoslovenimau Ru... ,::_B.Hrabalq Poja_va g_odine, Zbornik, 13, Slav. Brod 1976,l-2 (vaLne opile ocjene dobrovo_siji.-1917. ljadkog.pokreta;_prethodne pojave prvih izlalenja iz dobrov<itiaete-divizije zbog nacionalno-politidkih razloga). 7aI. Otak, Jugoslavenski internacionalist Vladimir Copii, n. dj., 319-330. Isti, isto,_333-354.Tehnidl<,i, rad i graita nisu cjelina. U brilje5kama rada -iti -15 navode se arhivske signatu_redokumenata podaci o" novinama, a ne brojevi dokumenata u Gradd... Dokumenti u Gradi. . .- svrstani su kronoloiki ,i dani su im_b,rojevi, ali se ne navode njihove arhivske signature. Stoga ie te5ko ditati rad i Gractu. . . kao cjelinu, j_er.se samo paZljivom-analizom sIdrZa;a mogu povezivatii odrettena mjesta u dlanku s odre<ienim mjestima u Gratli... 16V. Strugar, Socijaldemokratija o stvaranju Jugoslavije, Beograd 1965,297, 3!7;-_M..^zeievii, Politidki rad jugosiovenskih re"voluJi,onara"dRusili, Komilnist', 7. XI 1963. , .." I. D...Oiak, Jugoslavjanskii_internacionalisti v borbe za pobedu savjetsko,i vrasti v Rasii (1917-19?-1. godi\, lvlqq\uu 1966,26,96, 102, 104,^105 (tu je"i bioj grats-ki-odlomak), ll4,116, 129,134,137,138,201 (pogre5anpodatak), 230,305-306, 3 0 8 .3 1 3 . 78 Isti, Jugosloveni u Oktobru, Beograd 1967,predgovor V. Strugara. pojedinostima, a novo je - djelomidno r revoluoionarnom pokretu u domovini" tveno-popularno znadenje. Metlutim, izoliografija. Nabe izdanje ima mnogo vi5e ihov spisak. U Indeksu imena nema Coromenut. 344

3r,d:'1tffit!'Io,J,"f,p;'?';ii ;:ilf;:#,.?t3lll,#"i'u:?9"'3fl1.:fu,,"1 ?f! Oktobru),229.
dd;; :; i3;i!j,;"; %l"f;:o]322;)u,:';'3u:';,,"r;i.3';ijll el'i3 diji-il;";;.i,
. 81Internacionali-sti.-TrudjaSiiesja zarubeZnih stran-udastnrikiborb,i za vlast

p.a-iiiril 'iuiioi,o-. isipi'o-siari'i".i, c,opia, rl, ifi;,jsl3ll?dl:flristina"rs6"z.

Hrabakov rad jg.objgylj_en..i u. Zborniku radova u dast S0,godiSnjice okto_

tiJ"iiit-rszi:. .r,;;tiiii22\,!,itffl3{r",'?uf3?,i"t*","1*"J;;; rFpj .ts"puo ;;;, 689'690:B. Hrabak, rugost<ivenlki-agiiaiio"b-b".iijiti-i '"oiirt-riu.esinski
kursevi Ru-aiji JJafi;,-zb;i;ii,'s,'5iui."irr.d i-e;z,ls:l's. LS|?J:ou.Sovjetskoi tst8-ls2r-.

. . :, B. Hrabak, propaganda putem Star

Ji'{i ?;gi;t5:5: "t"" 'tl'i$titif

su se u Sovjetskoi Rusijipriipremali za

: .tiiumleklo:?::i';,:"3i'i,"i6-t?u1i;j#!'#f

povratak u domoJugoslauenske akade306, 315, 318, 320, 327,

87Rad s. Dimitrijeu.iia objavljen,ie pod istim naslovom u Jugosrovenskor, istorijskom iasopisu, LqtDOB,-it:ig: ia.; iu temu v. i n. dj., u bilj.88. ra sociialistidka revoluciia i razvitak kla_ jugoslovenskim teritori jiina u toku rtrvos ostvorenoi zajednidkoj' driavi, prilcizi zd,

isi"'iji-ioiiiiiiim',-sngZa)hi,'sii;"il " o"_ i.-aiiij"i,'wi?,1iti%h?31', i,i:J:tbr:"
s2J' N' Sierbakov, dokumenat o ude5iu jugoslovenskih,internacionalista povrarn'ika iz Sovietske Novi. t b.;ii;i;;"orgcionariih Rusije s"igi-ila.iikog pokrera Jugoslavije stviranje za Markoviia u oktobarskoi revoluciii i nieu crnoj'Gori,r'sio, si;-rj.-'ktiii, or"*rroi'r.i.p;;il"'i,;j"iIct"iiiiii, ir',r:?li:t . .?' q'Vuiovii, Ude5ie dr Vuka5ina

'l','ii; ,'f;#,3L'3;i?;,i?"'3i,',i# "^ Manusevic, i,.,,u.,,""ioilili:;':i:X[:1? Ude.sie ...,so_v. :#tle|li",,
rFlllrto,-s7l-9i+.-iriirl"sl"-i"d;sr.'ffipL?r,"." izveitai uz
345

Saveza pelagiievaca napisao T. Milenkovit), $q, 343; G. M. Slavin i M. M. Sumarokova,.O kontaktimq V. I. Lejina s funkcionerima iugosl.tvenskog radnidkog pokreta ri Sirenju lenjinskih ideja u Jugoslaviji (1904-1924),isto,8, lr7l, 157,l5r, L67. s3B. Hyabqk, Dolazak organizovanih povratnika ,iz Sovjetske Rusije u Jug-gqlaliju !!18-_1919. g-q{inp, Z!.ornjk, 4, Slav. Brod 1966,239-281. Coprii: 243, 245, 246,247,248,249,250,262,264,265,266,269;1s/1,Jugosloveniudesnici olitobarske reyolqcije i-stvalanje KPJ, Zbornik Filozofskog fakulteta u P,ri5tini, III, 1966,109-140. Copii: Il2, ll3, 116,118, ll9, ll9-120, 123,I24, 126, L3l. ea Oiak, Povratnici iz Sovjetske Rusiie u borbi za stvaranje ,ilegalnih or!. gantza4ia ugdi prvog kongresa SRPJ (k), Historijski zbornik, XXVII-:XXVIII/ 1974--:75, l-26. Copi(: 2, 2-3, 4, 5, 6, 10, ll, 14, 23. s5 Isti, U borbi za ideje Oktobra. Jugoslavenski povratnic,i iz Sovietske Rusije (1918-1921),Zagreb 1976. Sadrll mnogo podataka b Copiiu: 14, 17,'18 (o gra918-1921), Zagreb 1976.Sadrll mnogo podataka Copiiu: 17,"18 di),33, 46,53,66 (polemika s B. Hrabako-mb vraianju u zemlju),'72,'74,89 (po- dini se kao da ie Copii predavao na voino-agitacionim tedane5to neprecizno neSto neprecizno Copii predavao vojno-agitacionim vojno-agitacionim tedajevima 1919.god.), 100, 102, 104, 707, 109 (podaci iz razdoblia do povratka), 185 povratKa), ld) .lcvrma t>Lr. goo'), ruu, Lvz, ru+, lu/, ruy (pocacr rz tazoootta (priievod Leniinova (prijevod Lenjinova (Mi1920, l9l9), 205,206,207,216,2ll, ne "Imperiializma . . . 1920. l9lr. 205.206.207.216.2ll. 212 Ia Copii), 215, 216, 219, 223, 234, 236, 242, 247 (do Konsresa ujedinjenja\,249, Copic), 289, 291-292, 301, 303, 304, 306, 308, 309, 3ll, 312, 313, 314 (-303 d. do 3ll7-- Diai mantsteinov proces), 315 (zanimljiv - 'i {rov J podatak da ie M. KrleZa autor svih dopisa u Novoj istini o procesu), 316,317,322,330-337.333,335 (die 333,335(djelatnost do Vukovaiskog kongresa), 336-337 (obradun s M. Rado5eviiem), 338, 339 339-340, Vukovarskog kongrbsa), 341 (predizborna kam,pa 344(piJdtbA'"a-fiimd'dnji-i i2L"r'Li-6;L"1ka), 1n <ie ii"ji'h^ id moiao-prijecj u ilegalnost nakon Obznane), 351, 352,353 (vidovdanski proces), 355, 369,371 (citi. 369,371 (citirana jedna redenica ,iz autobiografije, koje mettutrim u njoj nema). ffi T. Milenkovdi, Radnidki pokret u Vojvodini 1918-1920 (od kraja prvog svetskog rata do Obznane),Beograd 1968,114,ll5, ll7, ll9, l2l,122,188,194 (tu je trebalo komentirati Gruloviievo memoarsko mi5ljenje - sasvim neosnovano - da je Copii u doba Vukovarskog kongresa bio frakciona5); D. Kecii, Revolucionarni radnidki pokret u Vojvodini 1917-1921, Novi Sad 1972,214, 220, 226, 238, 248, 413, 426-427 (izbor podataka od osnivanja KP(b) SHS do hap5enja nakon Stejiieva atentata). T. Milenkovii, Ulicaj oktobarske revolucije na koncepcije ri delatnost Jugoglovenskog komuniistidkog revolucionarnog saveza pelagiievaca, Istoriia XX veka, x, 1969,25r,234. s B. Vraneievid, Iz revolucionarne borbe novosadskih grafidkih radnika (1919-1920), IstraZivanja, I, Novi Sad 1971,74. B. Hrabak, Radikalizacija seljaStva u Hrvatskoj i Slavoniji 1919.n 1920. godine, Zbornik, 10, Slav. Birod 1973, 23-24. e8V. Kovaieu. Ideolo5ke i politidke borbe u radnidkom pokretu Hrvatske i Slavonije 1917-1919.godine, II <ieo (period maj 1918- juni 1919. godine), Istoriia radniikog pokretA,4/19:67,l2t, lI3, t3B, 142;t6B, t69,iZl; n. Ziikovii, Borba protiv reformista u radnidkom pokretu Hrvatske i Slavonije (april l9l9 - avgust 1920),isto, l/1965,8, 10, 14, 20, 63. eeS. Koprivica, iSocijalistidka radnidka Skola u Zagrebu. . . , Putovi revolu.. cije, 3-4/1964: 203 (i Copii je predavao u toj Skoli, 19201;G. Vlaitii, Osma konferencija zagrebadkih komunista (25. i 26. veljade 1928.godine), Zagreb 1976,94, 95 (Copii mEtlu zagrcbadki,m delegi'tirna za Beo"gnad,ski V-ukovarski Eongres, funki rret u Zagrebu izmeetu dva svjetska rata, oE u Zagrebu 3. i 4. travnja 1968. u pogrebadke organizacije KP Jugoslavije, Zaka partija Jugoslavije u druStveno-politiska^,rata, 21, 3r, 5." Koprivice-Oiti.ic (O 06), Z. Stipetii (Pogledi zagrebadkih knjipori, Zagreb 1969,48,291. S. Kopriuica-Oitrit, O listu >Komunista( i majskom spisu _ "Osloboclenjen, Putovi revolucije,9/1967,160 (sastanak Izvr5nqg odbora Oblasnog vijeia KPJ u KrleZrinu stanu 30. ){II 1920- Obznana). 346

prilog 224) memoarski diskusiji rrk8il"?;gt,\;tr'",f.t't,tl?1,;),n'J;#?tlt: i *.

li

rl; iii
104 Kloptii- Velika F. razmejitev. stud,ija o nastanku komunistidne stranke v Sloveniii apriia t92o in ;"j;i';,"jiuiro"rii'oa maja do septembra 1920, Ljubrjana 1e69, 94, 149,156. 27,
jr

rii

347

L6 N. Engelsfeld, Rad kluba komunistidkih poslanika u plenumu Ustavotvorne skup5tine (u prosincu 1920. I u sijednju 7921),Radovi 2, Zagreb 1972, 194 (bilj. 37 - popis poslanika KPJ prema vjeri, todnije redeno, prema obredu polaganja zakletv,e),237,243-245 (potanji prikaz Copiteva govora u generalnom pretresu ustaynog nacrta, ll. i 12. V l92l). Napominjem da je taj opseZni rad (181-262) Siri od naslova, koji se odnosi samo na jedan dio teksta (naslovi ri podnaslovi u tekstu nisu precizno redigirani). - Copii je poslao stenografske biljeike, s tekstom svqg govora I. Kr5njavome, s kojim je bio u od,retlenoj prijateljsk<lj vezi [AH, I. Kr5njavi (ostav5tina), kutija 8 (korespondencija),pismo iz Beograda 25. V t92rl. M. Nikotii, O radu kluba komunistidkih narodnih poslanika od Obznane do atentata na ,regenta Aleksandra, Tokov'i revolucije, VI/1971,202(zamisaoda poslanik Novica Pavlovii, seljak iz Sumadije, i Copii drZe zborove po sel,imau Hrvatsko.i), 203. Rijed je o unuiarnjem partiiskom rbdu komunistidkog kluba. 1s/1, Komunistidka partija Jugoslaviie od Vidovdanskog ustava do dono5en j a Z a k o n a o z a 5 t i t i d r i a v e , n a i . m j . V / 1 9 7 0 , 3 1 4 , 3 1 6 , 3 1 7 , 3 2 6 , 3 3 93 5 1 ( h a p , Senje i izrudenje nakon Stejiieva atentata). 107 Vriinac, Rad i zakljudci Prve, Druge i Treie konferencije KPJ (PreJ. ma zapisnicima, rezoluciiama i drugim materijalima sa ovih konferencija), Istorija XX veka, I, 1959,282 (va1na oc.iena o Copiiu). Za drugu literaturu o kongresima i konferencijama KPJ v. bilj. 66. 108 Raiievli, Studentski pokret na Zagrebatkom sveudilri5tu izmetlu dva V. rata 1918-194i, Zagreb 1959,$-49 (protestne-akcije 1919),82 (jedna protestna akcija 1924,zbog kr5enja autonomije sveudili5ta); M. Damianovid, Napredni pokret studenata Beogradskog univerziteta, knjiga prva, od 1919. do 1929.godine, Beograd 1966,26-28 (protestne akcije 1919),42, 43, 70, 80 (Copiievo hap,Ienje i proces 1922), 158-162/163; 1sfa, Klub studenata komunista na Beqgradskom univerzitetu (1919-1921),u: Zbornik tekstova Crveni univerzitet 1919-1941,Beograd 1966, 19-20-21, 29 (protestne akcije 1919.i 1920). Prvo obiavljivanje: Arn-ivski almanah, 2-3, 1960. S. Cvetkovii, Napredni omladinski pokret u Jugoslavijl 1919-1928,Beograd 1966,donosi,i niz podataka o Copiiu l9l8-1924t $,42 (Cop\e je postao'jedan od zagrebadkih delegata za Kongres ujedinjenja i kao aktivni dlan UdruZenja akademske sociialistidkeomladine), 44,45,51-52,65,67,68,77 (44J7, podaci u vezi s ,aferom Diamantstein.),84, 84, 105, 129, 147, 179,227.Pojedine podatke o Copiiu i ociene (njegov odnos prema SKOJ-u) Cvetkovii unosi i u druge svoje radove: Prilog pitanju osnivanja Saveza komunistidke omladine Jugoslavije, Istorija XX veka, \tftgOq", 229, 23};"Pojava individualnog terora kod mfadih juloslovenskih komunista 1921.godine, 'isto, VII, 1965,479; O odnosima SKOJ-a i KPJ u pegodine, Pr.ilozi za istoriju sociializma,3/1966,328; O Vukovarriodu 1919-1928. skom programu. . . , n. dj., u bilj. 102; Idejne borbe u KPJ dvadesetih godina, Politidki Zivot Jugoslavije 1914-1945.Zbornik radova (Radio Beograd, Sveske Treieg programa), 1973,331, 341. Podaci se, dakako, ponavljaju, ali je korisno uoditi kontekste koiima pripadaju. 10s Tesemniko'tt, Sovjetski omladinski iasopisi dvadesetih godina o koV. munristidkom omladinskirm pirkretu Jugoslavije, Pritozi za istoriiu sociializma, 7, 286, spominje vijest o demonstracijama u Za,grebu i Beogradu 29. lI 1920.zbog (todnije, zbog dugog istraZnog zatvora) Milnusa i Vladimira Ko"hap5enja< "S. Sicau(sic!), tj. Milju5a i Copiia. n0 J. Cazi, Nezavisni sindikati 192l-1929, l, Zagreb 1962,97,115,308 (skupStina NRPJ u zagrebadkom kinu >Olimp" 5. X 1924),358; II, Zagreb 1964, 324 (proslava Prvog svibnja 1924.u Zagrebu); III/1, Zagreb 1967, L42 (Cazi otvara zanimljiv problem kritidkim osvrtom o lijevoj frakoiji, odnosno ljevidarstvu odredenih partijskih voda i aktivista, intelektualaca - meilu njima i Copiia - prema sindikatima), 299; III/2, Zagreb 1967,719 (do'pii je spomenut ,meitu predavadima u sindikalnim organizacijama). Zadnji svezak ima zajednidka kazala. 11rV. Vin.atter,Balkanska s,uradnja u ideologiji jugoslovenskih komunista izmealu dva svetska rata, Tokovi rertoluciie, IX./t973, 75. tt2 S. Koprivica-Oitric, Pedeseta godi5njica uBorbeu, Zagreb, 19. lI 1922 19. lI 1972,Casopis za suvremenu povijest, l/1972, 136. Op5irnije: Ista, Borba Ie348

L6 N. Engelsfeld, R.ad kluba komunistidkih poslanika u plenumu Ustavotvorne skup5tine (u prosincu 1920.i u s (bilj. 37 - popis poslanika KPJ prema r ganja zakletv,e),237, 243-245 (potanji pr tresu ustaynog nacrtcu,ll. i 12. V 1921).I -262) iiri od-naslovaj koji se odnosi sar slovi u tekstu nisu precizno redigirani). s tekstom svqg govora I. Kr5njavome, s kojim je bio u od,reilenoj prijateljskoj vezi [AH, I. Kr5njavi (ostavStina),kutija 8 (korespondencija),pismo iz Beograda 25. V l92tl. M. Nikolii, O radu kluba komunistidkih narodnih poslanika od Obznane do atentata na ,regenta Aleksandra, Tokov'i revolucije, VI/1971,202(zamisaoda poslanik Novica Pavlovi-i, seljak iz Sum'adije, i Copii drLe zborove po deliima u Hrvatskoi), 203. Rijed je o unutarnjem partiiskom radu komunistidkog kluba. 1sli Komunistidka partija Jugoslaviie od Vidovdanskog ustava do dono5enja Zakona o zaStiti drLave, na i. mj. V/1970,314,316,317,326,339, 351 (hapSenje i izrudenje nakon Stejiieva atentata). 107 Vriinac, Rad i zakljudci Prve, Druge i Treie konferenciie KPJ (PreJ. ma zapisnicima, rezoluciiama i drugim materijalima sa ovih konferencija), Istorija XX veka, I, 1959,282 (vaLna oc,jena o Copiiu). Za drugu literaturu o kongresima i konferencijama KPJ v. bilj. 66. 108 Raiievli, Studentski pokret na Zagreba(kom sveudilri5tu izmedu dva V. rata 1918-194i, Zagreb 1959,$-39 (protestne-akcije 1919),82 (jedna protestna akcija 1924,zbog kr5enja autonomije sveudili5ta); M. Damianovi1, Napredni pokret studenata Beogradskog univerziteta, knjiga prva, od 1919. do 1929. godine, Beograd 1966,26-28 (protestne akcije l9l9), 42, 43, 70, 80 (Copiievo haplenje i proces 1922), 158-162/163; Ista, Klub studenata komunista na Beqgradskom univerzitetu (19L9-1921),u: Zbornik tekstova Crveni univerzitet 1919-1941,Beograd 1966, 19-20-21, 29 (protestne akcije 1919. i 1920). Prvo obiavljivanje: Arhivski almanah, 2-3, 1960. S. Cvetkovii, Napredni omladinski pokret u Jugoslaviji l9l9-L928, Beograd 1966,donosi ,i niz podataka o Copiiu 1918-1924: 33, 42 (Copll. ie postao jedan od zagrebadkih delegata za Kongres ujedinjenja i kao aktivni dlan Udruilenja akademske sociialistidkeomladine), 44,45,51-52,65,67,68,77 (44-77, podaci u vezi s ,aferom Diamantstein.), 84, 84, 105, 129, 147, 179, 227. Pojedins podatke o Copiiu i ociene (njegov odnos prema SKOJ-u) Cvetkovii unosi i u druge svoje radove: Prilog pitanju osnivan.ia Saveza komunistidke omladine Jugoslavije, Istorija XX veka, Itft1'9Oq", 229, 23};"Pojava individualnog terora kod mfadih juloslovenskih komunista 1921.godine, 'isto, VII, 1965,479; O odnosima SKOJ-a i KPJ u pegodine, Prilozi za istoriju sociializma,3/1966,328; O Vukovarriodu 1919-1928. skom programu. . . , n. dj., u bilj. 102; Idejne borbe u KPJ dvadesetih godina, Politidki Zivot Jugoslavije 1914-1945.Zbornik radova (Radio Beograd, Sveske Treieg programa), 1973,331,341. Podaci se, dakako, ponavljaju, ali je korisno uoditi kontekste koiima pripadaju. 10s Tesemnikov, Sovjetski omladinski iasopisi dvadesetih godina o koV. munristidkom omladinsk6m p6kretu Jugoslavije, Pritozi za istoriiu sociializma, 7, 286, spominje vijest o demonstracijama t Za,grebu i Beogradu 29. II 1920.zbog (todnije, zbog dugog "hapSenja< Milju5a i Copiia. istraZnog zatvora) "S. Milnusa i Vladimira KoSican(sic!), tj. 110 Cali, Nezavisni sindikati 192l-1929, l, Zagreb 1962,97,115, 308 (skupJ. Stina NRPJ u zagrebadkom kinu >Olimp" 5. X 1924),358; II, Zagreb 1964, 324 (proslava Prvog svibnja 1924.u Zagrebu); IU/|, Zaereb 1967, L42 (Cazi otvara zanimljiv problem kritidkim osvrtom o lijevoj frakoiji, odnosno ljevidarstvu odredenih partijskih voda i aktivista, intelektualaca - meitu njima i Copiia - prema sindikatima), 2991' III/2, Zagreb 1967,719 (Oopii je spomenut .meilu predavadima u sindikalnim organizacijama). Zadnji svezak ima zajednidka kazala. 11rV. Vin.aver,Balkanska s'r.rradnja ideologiji jugoslovenskih komunista izu meclu dva svetska rata, Tokovi revolucije, IX./1973,75. 112 Koprivica-O|tric, Pedeseta godi5njica S. Zagreb, 19. lI 1922 19. II 1972,Casopis za suvremenu povijest, [/tglZ,"Borbeu, 136. O'p5irnije: Ista, Borba le348

uoprca.\svv), aD Copiia (390), ali u vezi s dru.qirn,'u ovofi radu vei spomenutim p,itanjem iz komvezl.s clrugrrn, u ovom pleksa frakciiskih borbi (u so-oru oko lacluuarllu,g r rleksa frakcijskih uvrur (_qsporu oko.naciorralnog pit^anja - u vezi s i{"roi"cijbvezl \u rljuru UKU nacionalno,o prtanJa _ Kezolucuom o nacionalnom p.itanju III konferenoije KpJ -*nianiiria g nacionalnom pitanju III konferenoije KPJ -*nianjiria zapraxo zapralo - optuZuie optuZuie D' Uvrjica D' Cvijica i Copiia za zloupotrebu autoriteta Komunistidke iniernacional6) koie Copiia za zloupo]rebg autoriteta Komunistidke iniernacionali) koie .'e u literaturi konstatirano, ali nije razja5nieno.

galno glasilo.ilegalne KPJ (Zagreb, 1922-1929),Borba 1922, zagreb 1972,Dod,atak reprint izdanju, nepag. Istd, Nezavisna radnidka partija Jugoslaviie i niena dielatnost u Hrvatskoi. cas.optsza suvremenu -Nakon 'Copiieia 7-36. Takodei, o djelatnosti NRpJ u Zdp.oviiest, 2/1975, -seki;;.; gig,9-1''.. dj, u^!ilj, e9. h-a_p5enja auznoit <iuiiiiiog po. vJerena Je A. urllgl usla, o pseudonimu Mbt, putovi revoluciie, l-2/1963, 429i. .8.. Gligorijevii, Demokratska stranka i politidki odnosi u Kraljevini srba, Hrvata i ,slovenaca,Beograd 1970,407 (o zabrani NRPJ i Saeza radnidlie omladine Jugoslavije), 449 (odnosi\RpJ -' HRSS). .9 C.vetkovit, s-tjspq" Ra_dii i komunistidki pokrer lg23_lg2s. godine - pri, lgq P]lap^q.odnosa HRSS. i KPJ, Istoriia XX veka XII, 1972,tako?er spominje

f t2 (copif,-{akaiio, ?92,"2P, put objavljeno nije bio u iiaiaazif, irs, i14,zto.Fiuf p"t ouju"rj6',j 1964.Prvi Zagrebaikoi panorami,
u 9-16/1964. lto V. Zani.novli, August Cesarec, I (Zivot i rad), Zagreb 1964,83-85. Taj br. racl_moggoiii i uz literaturu navedenu u bilj. l0t, no ipak ie ovdje, jcr spomrnJe Coprca samo u vezi s aferom. . .. .i" L. Kraus,.-O d.vjemq manifestacijama ,'odjeka Oktobrao u Slavoniji, Materijali, 1. dj. u bilj..86 i tekst s njom u-vezi,25-26,35. Taj bi rad moga.i'iii u skupinu 6, no ovdje je iz istog razloga kao i Zaninoviieva tirjiga. 118 Milin, Lj. Eeli.-teror, Novi Sad 1959.Copi( je spomenut na 53 stranice, pa sve to neiu navoditi (knjiga ima indeks), jer le bopii iedna od glavnih oso6a ditave knjige. lle D. Zilii, V,idovdanski proces protiv KpJ, Naie teme, 4/1959, 45-59. [. ne,priznat_im_ sudom. V_eliki sudski proji. Knjiga I, Beograd 1959,obuhvaia promovii spominje ,i Copiievo drZanie pred

.]t'Prec'iznije o delegaciji: lJ. vuioievic, Novi podaci o delatnosri Filipa Fi,. lipovica, Prilozi za istoriiu socijaliTma,3/1966, 3Zl, bjlj. 41. t'n^V.., Antii, Yinodolsk^aSelca,-n._ dj., u bilj. 100, l8l-184 (donosi i popis li. sta, za cnikvenicu i Novi, 181,te tabelarhi pregied rezultata, po listama,-1g31. . -. ..ttt I. Ramliak, Afera Diamantstein (na marginama arhivske grade i zagrepa-dkjf novina), Zagreb,juder. dalas sutra, I dio] Zagreb 1965,2i7-212. Coiie;

#tt"fl al,',ltb,?Th,i3#?i,;,Ylui'.-lx

.Li. R.istovii-9. KrZavac, Robija, knjiga prva, Zagreb 196g,SZ,55, 63, 64, g5, 1^15_, 148, 176-190 (o vidovdanslioir-rprdceSu), 2OS-jZtf (, mr:rtol-4!r *Airi:"j, 255-257. D._Markovii-Lj. Ristovi1, politidka sualenia fRadni naslov: Veliki sudski p|ocesi komunistima u staroj Jugo^slaviii1919-19411,Knjiga prva, Beograd, 1969. I ta.knjiga. obuhvaia sudenja do"1929.io ie dnugo ;dili;:-r';aztieitim-iimGnama koje nisu izmijenil-e.niehapubticistidkd obiljjZja. eoglavija-t a;pl;";Vi;";r-lanskip,roces,l-97, Nlaisko suttenie, 317_329. M. Z?Ereb 1963,33,40; Dugi dani. Lepoglava Skola re_ . .121 Perien, lqp_oglguq,^ volucionara, Zagreb 1915,-37, 4{. 39, n!^U, Uradin, o radu dlanova KpJ u_emigraciji u meiluratnom razdoblju ..^,^ (1918-1941), revolucije, 9/1967,85, 87, gii i.-6t"t .-j"eoriu"""rt<,i interrij^P_tytgvti cionalisti u SSSR-uposlije gridanskog rita,'R.ari iugostoriei;-tii-amaerniii'iiaiisti i ttmjernosri,356,-1968, 92, 94_975, 96, 107: 123 Momtilo"vii,. n. dj., u, bilj. D. 4, r3g. prvi dio tog rada sadrzi dobar pov,ijesni prikaz Skolovanja nasih koniuniita u Moit"i fijs-_tlDi. .."n J. R.-Boiou-id,Jugosloveni na Komunistidkom univerzitetu nacionarnih marlJrnaLapada, Iokovi revoluciie, VI/1971, 136.

349

s...Petrovii,.Sedam_sekretaraSKoJ-a, Beograd 1962,biljeli da je Janko Mi$i.c nniblizno u kolovo;q 1926. god. -otputovao u Moskvu na KUNMZ i da ;e tamo bio Copii, Sto ie znaditi naprosto da su se oni srel.i u Moskv,i.

* "u_4_!-u!r_qi, Radnidki pokret u Jugoslaviji i nacionalno pitanje lglg_lg4l, Beosrad 1972,228. ,- . N. Jou.anovii,.>.Klasnap-o5pa,1 _1eo_lijskidasopis KpJ (1926-2934, 1937),pritozx za xstortju socljalizma, 7/1970,497,508. na ..3 , ,^"',.P..pa17tiqyot1ip,_Tito detu partije, Beograd 1968.Copii: 20,23,24,25, 3 4 0 , ^ 4 1 ? , . 1 6 , 4 8 , 4 9 , 5 1 , - 5 5 , . 57 5 J 6 . 1 s r i , T i t o - p r e d t e m a m a i s t o r i j e , b e o g r a d t, 8, 1972' sadrii 19 mjesta o copiiu' koja se uglavnoni poauaara;u J o"ima-"-Freihodnoj knjizi. U frvoj je knjizi monografsk"i telisl a- ai"ga-jEluornik radova. .. ltli,"DrZanje -kom-unista pred_.klasnim neprijateljem kao moralno-politidki i fenomen Skica za- studiju, prilozi 2a-istoiiju sociializma,7il970,325, 99.c.rjqlni bilj. 9, sqominje j jedan.vid copiieve'misije-u-zagrebi u ljetti tgio -'fiieSto?d s komunistirya ?p2g pojave _nj'ihovanepovjerenja prema ilegalnim emiSarima iz rnozemslva (posrJeclrca provala). .... _1': L-!e!i!, Komg4lslidka partija Hrvatske 1937-lg4t, Zagreb 1972, 47,352, bilj. 110,3s3,bilj. 113,360,birj.222. Beograd 1976, deo, Podetak suko6a, 28,29,30, 31. " I world communism. A. Handbook 1918-1945. Editet b w. s. Sworakowskv. -voai*a"tco]i Stanford 1973, spominje i copiia (504) metlu prvim sr ttriaiti-^ii >distkamau, . _*o V, Qelije1 Jo-sip!q92, Tito. Prilozi za biografiju. Citiram samo dva izdanja: Zagreb ]2F3,-l?t._?[9,^?_18, 222, 228; II izdinje"(fototipija), eeograd-I_iu219, bljana, cir., 224, 234, 235, 245. ._. ^y. Vinterhalter, Zivotnom stazom Josipa Broza, Beograd 1968,lat. t64, 169, l7l' 220' . , ; r o , n r c k :j . , , .. . . . . . 131 Josip Broz Tito-monografija, Zagreb lg7l. lI. lelii, Zivot fosipa-groZa !\\q o_d1927.do 1940.godinej, nepig. Siie"o u pojeunbm-'.aa",-i bii:5Stur"", I. Jelii, Dolazak Josipa Bioza TIia ni Eelo KomunistidkJ parti:J jueoii-d"G Z7s.|!ts Sa.suvremenu pouiiest-,.2/1972,35 (ocjena o reorganiz-aciji"rukoiodstvi tcpl, rvro, KoJa oounvaca I Gorkrca).

r. oiak- l. Kondar. ,"#"?.tl1,ilZ,t!;,!Jl'rn ' ro, ts6. u, ts2, Prethodna biografska literatura nije relevantna za terirti ovdg rada. tst 74. Qyeiftovii-Krntiia, Autobiografija. Komentar [i] L Oiak-J. popouit, Zagreb 1976,164, 190, 210: 230, 232. a jugoslovenskih dobrovoljaca u Spanra I. Istorijat Spanskog rata: V. Bego0); R. Niklolfi, Spansk-i gratlanski iat

t3s

o",|ff'",l: fi1,pojedinostima, Jffi,Y#"'' fl1i*?r#"; "v ne unosim podatke o T"",Li5 rH,,Hj". I,f,iX *,$1"5?,"?H'uT
popovii,

:*",*^11" in":li?;, 8:l r,1,,'fh,')]l: ;
ttu Ctiram __ IVladrid, 177. drqgo izdanje: 3,1972, Internacionalne bnigade, 618; 5, 1973,

350

.o-va; v. kongres Komunistidke partije Jug.osl.avije, rzvestaji i-rei"iaii,^Z?!*g-1p48'ij"1.i, iiii,i." irankotii, rzabiani govori i dlanci. tat.. zdgreb tsst, is3_:i5+; biie'i-[d"il;;'K;""istidke partije Hrvatske 2r-25. Xr 1948;-Z"e;;,6'tg4b,;i. 138 'Komunist tiz4aj. knjiguJugosloveni - zrtve staljinskih distki. poziv sui svini nasiri eiti-ooimu--"u ,"laoi1ii,''EiliL"ist, 3. ry 1.969, }ff)f^,rodbini

13? Neiu

citi,rati sva.dzdanja, nego samo_

di5njice roilenja Vladimira Copiia ,Seni_ adimira. Copi(a,", te zbirku saietatu fSi_ saopcenJa< AntiCa,B. Hrabalca. N. po(V.

jr;;f;,;;f;,'rfr-. f:;:uf i.''du#f {iL?,*rl',
To su saopieniakoja.imaju polaziste p-osebnim u. istraZivadkim podrudiima svojih autora. oni su iz*siti o&i"&""" ^,ii"-a:ize;-p"ril*;"*-piJur"*ut,ike kciiom se inade,kao speciiaristi,.bive-da-6i;r";".sli ^dJaelove poui:esnimzbi_ ltadiririra" copiia, tj. p.:.ai-"" " "ai!ilj,r'i.#'sliir pbj"a'ti,"-",iaoit njegov Lvoti, a I?iJtTf Izuzetak ie ovo jl_9g,f:lj"t jer je pok,uiaj n5esjekakroz ditav Copiiev uodavanjem stanja i rezriltatdpozndvair;i toga'zivdia*u---tr'iltJiioerari:i. Zivot,

351

HININO RAS,POR

35s

revolugofir TirtoLm,,purtem revolucionanne bonbe 'do poibjede socijalistidke kojoj vi,Seneie biti erksploataci'je dovjeka po dovjeku, ci;e ltt ,na5oj zemlji, u ni t.r,gnjetenih i 'neravnopravnith naroda' sposobnoo Vladimi,nu copiiu, njegovim vrlirna,ma i revolucio'nar'nim sam bio u istraZnom zatvoru DrLav' 1929, rnedu ostalirma sam tamo surpoznao na Oblasrno'j kornferen'ciji u evu s'uclenju u 'Beogradu 1922' god'

$le'dir5ta'o l'' '' skla'd'u "s' naioj ,zem,l,ji,i ,kol1ko je ,ta njegova rziaia i danas aktualna i u iluJefinitivnim rje5enjem nacio,naliog pitinja Ll nas - -lo.na'm najbolje rS'nbi iz Hrrvats'ke imaju Hrvati i Ustavi SFRJ i ,SRH, po [oji*a ,trl.ajr Resvoju z4jednridku ,d,omovinu, kio ravnopravni nanodi u So,cijalistidkoj p'ublici H,rvats,koj. Upoznao 'sam dnuga V'ladirmira Copiia polovino.'m 1924' Eodirn'e'kad -je dosao ,na SuSak u svoj'Jtv,u sekretara otllas,nog tko,miteta NRPJ za Hrvatsku Jia s,arrrtada bio sekretar Mjesne orgai Slavonij,u, po partijikorn,zadatku. i,mao, sestrr'uu'datu za icpf' ; NRPj u rSusdku. Copid je u S1r,r53,k-u ,ir""i:" rbrijadrn'iceu KriZaniievoj ulici br' 7' U toj je ku6-i na. D,ujborku,vlasnjka prvo,m katu, stanovafi obitelj Duboka. Frigodom dolaSka u Su5ak, Copi6 'bi da . se ,sm;estio u 'stanru svoje ie,str,e I'z raz,go\tora sarm rrnogao primijetiti je jako volio svorju 5g5l1q. ,]rl4 moju prim'jidbu, karko-to 113 nije raniije. do,oti'5ao na partijsktr -iao",ocl,govorio mi je: ,Znaj da sim-sa robije o'dmaih duinostu. Njegov do,laaarku ,sursak irmao je rkarakte,r diroktno,g kontaktiranja s partiisiorn ,bazo,m,radi upoznavanja_nada osnovnirh orgarnizacija i po'liti'6kih pnilika u Susaku i u oijetom Hrvatskom prirnorju. .U. o,no vrijerne situacija vorjsks netom je napustila i; ; ;^t bila vrlo te'Stki' Talijansrka o'k'rpacio'na je mrnogo nasih Susak i o,kolicu. v,laclala je verlika besposlica, zbog dega Osirm toga, poslije Ijudi otislo u unutrasnjosi nase zem,lje il,i u e,migraciju. Zandarmeokupacije b,rojdano je pojadana policija, do5la je m'nogob'rojrna i vorj'ske. T'u je ,d,jelovala i glasovita rija, voii,t<i trt3 granieu.u, t1nrnuca urOrjunomo taSistitta o,rganizacija 'oOrjunau, koja je aktivno sudjelovala 5 -na Trrbovl,janslke nrldare 1. svirbnja 1924. godine. u ,narpad,u iz cijele ,u-11" poginulo je pet r'urdara. U tom sr.rrkobu Nako,n Sto je isrpirtao situaciju, Copii je traZio da se odmah sazove OknuZna konferencija NRPJ za Hrva'tsko primorje' Nakon S,to smo ,us,tanovili ,da u Bdkru nije ,postavlje,na iandar'merijska postaja, rnego,da se,tamo nalazi samo jedan panrdr,r,r.izvre'mernaAustro-'yguriL" odiudili smo, sigurnosti radi, da se konferoncija odrZi r.r Bakru' Na tom se prirnjer,u jasno vicli da j,e copii kao i'sprobani ,partijski prottv ,rujkovodirlac voclio ,raduna o svim diniociima koji su rgovorirli za iti orknuZne partijske konfere,ncije u Baknu, 'sa stajalist4 sigurnoodrLavanja 'organizatora konrferencije' jer se l'"d]1.9 sti. TraZilo ," ,-togo budrnosti od Hrvatskog primorja. Odredili kad,rova tlijelog o koncenrraciji rpffiskih ju'2a. listopa'da kao dan odriava'nja ko'n'ferencije' smo nedlel 356

ft?"5ilil';':''?J:'i""?'"i*:i;' il,ll?; 'nacio'nalno'm pi!anj-" 1 j
t(

t1

"'{

'$l

Dobio sam u zadatak da s drrugom Iva'om D,ujmiiean iz Bakra sve irnao s Dujmiiem u Bakr,u, za,kljudeno rijarma lLrdkih ,rad,nika, koje su se na_ ruli. D,ujmii,u je palo u ,duZnost, zLrog rurgove iz Kraijevice, Crrikvenice i dru_ do5ao u Suiaik. Kao po,orbidaju,,-j"riio se koid svoj,e sestre, gdje je i prenoiio. Drugog dana, 24. listopada, rano posrlije po,d,ne, ruputirli smo ,se iz stana njegove sestre sporerdni'm putem prema iusiot<oi 'Leijeznilko,i ,srtanici. Nismo i5li iaravno cestom, nego preko jedne ,RuZiieve kuie koja je imala tzlaz na Brajdiou, a o,datle s,m-op-o'sli ravno ,do stanice. p,red sarmom s,tani csm susrel'i srmo pro,feso'ra Milana Baniia, ,urednirka susadkog N,ovog Ii_ s/a, lkojega je coprii poznavao iz zarobrjenisiva u Rusij,i. zadrlil r" , iii^ u kratikom razgo'voru, jer nam se Zurilo ,na vlak, ,r.oji j" urb,rzo r<rretao. Prilikom u,lasika u va,gon, f,srpii ,mi s negoclovanjem iede: oHinko, danas smo imali pehlo ove su se njegove rijedi odnosile na susret s Baniiem. Na konferenciju je dosro 24 delegata. Nas iz Subaka bilo je sest (stjepa' Gorup,.Karlo Golecl Rikard. Rosek, n?n3amrn sarinii, Milan crnjar i Ilinko Raspor). ostali su dosli iz Bakra, Krarjevice, crikvenice, Nouog, Bribira, sv. ta iz drugih mjesta sjeiam se samo imena anida). Glavni i jedini referent za konon izvje5taja koje su podnijeli delegati veliki interes i bio vrlo aktivan. On ie v pr,ij,edlog, delegati su na konf,er.rrcili rijeg rada osnuje na Su5aku podsekre_ rlast na5eg pokreta .. .< Konferencija je doprinijela veioj aktivnosti na5eg pokreta u IL:vatskom primorju. tudenog 1924, odrLana i,e Oblasna kom_

U surbotu listopada,. p,ijT'KTJ.","?,i,]"1;r'"x3ffie, ie 23. u"" copii

Lvije B,as,arii (danas rmu se vi5e tordno rog rkom,i,tetaiz Beograda do5li su na ferenciji doS'lo do nesuglasica u diskusiji, zbog Eega ,d,etregacija ;t povukla, arli nje jzaila iz s,aledo svrsetlka konfere--ncij,E. Fa;" ourrl, ie ne sjeiam todno ko1j,aje to de'rtegacij,a,bila. j".policija-osjetila copiiev svestrani aktivan partijski rad i s time .eiT u vezi jadanje radnidkog komunistidkog pokreta rr.uuirr."j, potovinom prosinca o' je ponovno uhapsen i predan s-rau"trom " 2"L1"b,u radi sudenia. "t"r" "
5Jt

vrem,eno nakonrerenciju.yijll lil?:T;il;: 3;:e*:? iltj:"iiil#. Euno

Da bi se vidjelo kako se burZoaska Stampa odnosila prema partijskoj aktivnosti druga Copiia, navodimo dlanak Borbe od 5. veljade 1925,u kojem Borba odgovara No'vom listu na objavljeni dlanak protiv Copiia i na5eg partijskog rada u Hrvatskom prirnorju. Pod naslovom Suiaiki Novi list i njegove podvale veli se: >Netadne vijesti nekih b,urZoaskih li,stova da je drug Cqpii puSten iz zatvora, pokuiao je Novi lisr iskoristiti radi agitacije protiv na5e stranke. Na nimalo duhovit nadin dini razne podvale naSoj stranci, kako je reZim Pa5ii-Pribidevii njoj blagonaklon, dok ljude opozicionare, davidoviievce, koji su zajedno sa Pribideviiem i PaSiiern donijeli Zakon o za5titi d,rLave, progonre na osnoviu istoga zakona. .Iedna orvako oiiglodna podvala pneglupa je i g. riz Novog lista mora da jako osiku'djevaju u ,dokazima za abranu svoje rpoliti'ke, lkad,a rno,rajtr pribjregavati i ovakvim podva,lama. ..< Ja sam takocler uhap5en 24. prosinca 1924. godine. Kad sam izalao iz ogurlinskog sudb,enog zaffiora pol'ovino,m travnja 1925, posjetio sam provjerenika PodruZnice Saveza grafidkih radnika u Su3aku Vladimira Haramiju, na5ega d,obrog sirqpaliTso" i suradnika, i zamol,i,o ga da ,mi kaZe tko, j'e napis,ao navedeni dlanak. Tada sam saznao da je to napisao profesor IVIilan Banii, urednik Novog lista. Copl(, je m svitbrqi,uiste godine pried Sudbenrim stolorrn u Zagrebu osuilen na tri i pol godine robije. Iste godine Partija organizira njegovo bjekstvo iz zatvora s uspjehom. Pokusat iu ovdje iznijeti, bar djelomidno, neke znaEajne karakteristike druga Vladimira Copiia kao komunista i rukovodioca KpJ. Upozlgo sam ga kao izyrsnog retorika, koji je znao popularno i za rad.nike razumUivo govoriti. U njegovu izlaganju ni3e uito priznina, fraziranja i nejasnoia. Govorio je smireno i stalozeno i nastojao je da ga svi d.obro rizumiju. Imao je svoj metod rada i odnosa s drugovima. Na primjer, nakon referata znao je nabacivati isprekidano dijelove svojih misli iz referata da bi drugovima olaksao diskusiju. Nastojao j uvijk lidno upoznati osnovnu organizaciju i kadrove. Nakon zavrsetka sastanka ili konferencije, posvetio bi tidno svakom delegatu neophodno vrijeme za razgovor radi boljeg upoznavanja ka. drorra. Njegov cijeli Zivot i rad bila je Partija. Razgovor s njime mogao je za, podeti o bilo demu, no on je uvijek zavrsio na problemima radnidkog pokreta, rada Partije itd. To je bila karakteristika - moZemo slobodno reii - veiine rukovodilaca - komunista njegove generacije, koja je morala da pokrene, jo5 u samorn podetku, osnivanje i razvijanje Komunistidke partije u vrlo te5koj poslijeratnoj situaciji unutar kapitalistidke Jugoslavije, nasuprot Obznani i Zakonu o za5titi dry'.ave jeku borbe protiv socijalreformista, Sovniista i kleu rikalaca, koji su bili uglavnom u sluZbi vlastodrZaca. Met1utim, u svemu tome Copii se isticao svojim radom i sposobnostima. Posjedovao je sve uvjete za rukovodioca za stvaranje masovnog pokreta radnidke klase u uvjetima ilegalnosti. sto je vrlo znadajno, copii nije bio zararpn frakcionastvom. Nisam ga nigda duo da je u razgovoru ili na sastancima pledirao u tom smislu. copii Je svojim radom rukovodioca, svojim direktnim udesiem u radu s osnovnim parti,jskim organizacijanaa i forurni,ma surZavao pnostor wakom frakcijskorm radu, _Kao organizacioni sekretar Partije, i po svojoj biti i karakteru, najvise je radio na osnivanju, razvijanju i jadanju partijskih organizacija. cim je na 358

slobodi, u svibnju 1924, osniva oblasni komitet za Hrvatsku i slavoniju, Iisto_ pada iste godine saziva okruZnu.partijsku-ko'ferenciju za Hivatsko piimorje, a samo mjesec dana kasnije, mjeseca studenog, ponovrro saziva oblisnu konferenciju u Zagrebu itd. Bio je rmarksistidkoJenj,inistid,ki dobno po,tkovan, Sto s,e m,oglo, zapau:iti i iz njegovih govora, dlanaka i prijevoda maiksistidkoJenjinistidke literature na naSem jeziku. n najplodnijim godinama Livota i rada, iila da i dalje aktivno djeluje meclu na_ om revolucionamom aktivno5cu meelu_ brani Spanjolske republike, Spanjolskog ra5oj zemlji i u osnivanju i organizira_ : bio pravi komunist i poginuo je kao

ii

BOGUMIL HRABAK Posto iu nastaviti svoje izlaganje a u izvesnom smislu i odgovarati na primedbe, a s druge strane iu i sam ueiniti neke opaske radunam na ono vr:eme koje tu spada: deset plus pet minuta. Zaista sam morao prekinuti komunikaciju moZda tamo gde je bila najinteresantnija. n O5triiem rr nekim pitanjima. Najpre, ostoje uporedo dinjenice i procesi koji rjenica. Proces se moZe naudno istraZijedini nadin na koji se sve ono Sto se

lo5ke nego faktografske.

t"r*t pr ocese suprotstaviri r,r.ijl'tl *li"' #Tff ;" #::ffi: .ci'jenicarn". uvek znadajnezapraienje procesa, jcr su one

HiJ"il",?*.i.l;11 :i:j:f,5 Ji 5H#
desto sasvim sitne i vise hrono-

afiji, rnislim da je on sasvim tgtyolltclqlr Ino-politidJkim nazorima u ,podetkur.-

i udinio pogre5ku Sto ne uvida da fit fl 'cl

samim pravaiirna, a omladina je u 4,
1-)),1";'',- o:
JiD ? J r ,- - r , ,
:"; $. I

359

I k ril,JL:ry I li:

okviru stranke zauzimala najnaprednija shvatanja. Copii je, kako je on to sam izneo u svojoj biografiji, svojim dolaskom u Prag imao prilike da vidi jedan razvijen nacionalni pokret uperen protiv Austrije. On tu saznanje mnoge 6injenice koje govore da je Austro-Ugarska kao drZava na izmaku svoga trajanja. On poku5ava da nacle svoju Hrvatsku izvan okvira te drZave. Medutim, tu je podetak i njegovog jugoslovenskog re5enja hrvatskog pitanja, jer nijedna od sila Evrope u ratu sa centralnim silama nije mislila da hrvatsko pitanje reSava izvarr austrijskog okvira. Hrvatsko pitanje u sklopu jugoslovenskog pitanja re5avali su tada i naSi emigranti iz kasnijeg Jugoslavenskog odbora koji su se tada vei nalazili na strani. Copii upravo u Pragu nazire da je Austro-Ugarska izgubila rat, i to saznanje biie od znalaja za ujegovo pona5anje tokom rata. Prag ga odvodi i na teren jugoslovenskog pitanja. To njegovo jugoslovensko naziranje dobija samo reljefnije obrise kad se sukobio sa velikosrpskim pravcem resavanja toga pitanja u odeskoj dobrovoljadkoj diviziji. Zbog toga se ne bih mogao sloZiti sa drugom Nikolom Popoviiem da copiievo prelaZenje sa hrvatskog na jugoslovensko pitanje podinje tek u dobrovoljadkim redovima. Stavi5e, izgleda da je Copii dak reterirao u diviziji u pravcu vraianja prava5tvu, i pitanje je, na primer, da li je on pre prisilnog napu5tanja divizije bio na istim pozicijama sa Vilkom Marionom, koji je zastupao ideje integralnog jugoslovenstva i najpre dobro stajao u Stabu divizije. Marion bi se tadnije nego Cop,ii mogao oznatiti lkao protrodisident, iako ni on,ni Copii tr prolece 1916. godine ne pominju federativnu Jugoslaviju, kojom su idejom bili izgleda dosta napojeni tzv. disidentioficiri u proleie 1917. godine. Copiiu ne moZemo uz rever okaditi ono poznato jugoslovenstvo koje je zvanidno vladalo izmetlu dva svetska rata, pa dak ni ono jugoslovenstvo koje su zastupali dlanovi Jugoslavenskog odbora i Frano Supilo u ratu, tj. da su srbi, Hrvati i Slovenci u etnidkom pogledu jedan troimehi narod. copic jasno vidi razlidite ve1 izgradene nacije u redovima Jugoslovena, ali smatra da se njihovo pitanje moZe re5iti samo stvaranjern zajednidke drZave i to, u pogledu granlca, dosta ,slirdno ovoj drLavi koj,a 'd,an,asposto,ji. Takvo j,ugo,slovenstvo moZemo kod njega pratiti narodito 1918. godine, najinteresantnije u pogledu njegovog delovanja u toku rata. Uostalom, u svojoj knjizi >Jugosloveni u ratu i revoluciji< poznati internacionalista Nikola Grulovii, koji je poznavao sve te ljude izbliza, jasno kaZe da onaj centralui komitet koji je 20. novembra 1918. oti5ao iz Moskve za Jugoslaviju nije bio na liniji nikakvog integralnog jugoslovenstva. Smatram da su to znadajne konstatacije kad govorimo o Copiiu tokorn rata; mislim da to potvrcluje ono Sto je govorio drug Raspor za situaciju posle 1918. godine. Copii je, kao zreo politidki aktivist, znao svoju narodno,st, al,i je znao Sto mu je do'movina i kako trebra,re5avati njena pitanja, ukljudiv i nacionalno pitanje. Pitanje jugoslovenstva na5ih internacionalista u Sovjetskoj Rusiji nije se postavilo tek stvaranjem Komunistidke partije bolj3evika Srba, Hrvata i Slovenaca. Shvatanja koja zastupa drug Popovii poznala su jo5 iz radova Ivana Odaka i ja sam o tome detaljno pisao u nekim svojim raspravama. Krajem marta 1918. grupa Jugoslovena oko starog dlana bolj5evidke partije Vuka5ina Markoviia sazvala je jedan sastanak. Medutim, predstavnici desnih socijaldemokrata sa Mijrom Rado5eviiem na delu i predstavnici izve,snih disidenata koji su kasnije pri5li Jugoslovenskoj revolucionarnoj federaciji, onemoguiili su da se na tom sastanku formira jugoslovenska grupa RKP(b). Pomenuta skupina na samom podetku svoga rada zvala se >Seljadko-radnidka revolucionarna

360

361

Mesec dana irnamo situaciju da medu na5im komunistima u Moskvi deluje jedna samos,talna partij,ska organizacij,a, koja kao,takva hode da se legaldzuje u okviru RKP(b), ali dije rukovodstvo i kurs nisu po volji Federaciji inostranih komunistidkih grup,a, ko,ja nirkad nije im,ala povenenj,a u nase tzv. disidente, dak maja 1918. ni u Nil<olu Kovadeviia. Da se re5i pitanje priznavanja skupine, sazvan je sastanak 3. juna na kome, na traZenje vukasina Markoviia clolazi do izmene rukovodstva. Federacija inostranih komunistidkih grupa p::edlaZe da RKF(b) prizna tu skupinu kao svoju grupu, ali da se prom.rri naziv grupe i da se ukloni dak i rukovodstvo od 3. juna. Disidenti su zaista potpuno uklonjeni, iako je 3. juna ostao samo jedan, bivsi oficir simunii. Takvo stanje traje do 4. oktobra 1918, kada Lazar Vukiievii, koji nije bio disident ali je idejno zastupao 'nacionalnu liniju", ponovo otvara pitanje. situacija od oktobra 1918. je najinteresantnija. copii nije bio prisutan kad je 4. oktobra podelo da se reSava pitanje drZavne buduinoiti Jugoslovena u dorn:ovini, B[i-se prikljud.uje unaoi,o,nalno$"tendencijri. B,olj5evici smitraju da Jugosloveni treba u Sto veiem broju da odu u svoju,zemljl i sire revoluciju. Pri tome nije jasno kako 6e izgledati drlava u kojoj ti Jugosloveni treba da Zive. odmah polazi do poznatog obrta protiv vukasina Markoviia, koga je podrZavao Narodni komesarijat za nacionalna pitanja, a koji je obrt Izveo Vukiievii sa drugovima. Potorn dolazi do izbora novog rukovoarinu na jednoj vanrednoj konferenciji izmedu 10. i 13. oktobra (prihvatarno suZavanjeiermina sa 10. a ne 8., jer ,se coprii tek 10. vratio 'u Moskvu). R'ukrovodstvo,Rrp(u) ipak prihvata nrovo nxkovodstvo i to se saorp5tava na rkornferenrcijri20. okto;bra. ]Jovg rykgvgdstvo opet zateLe da komunis[e Jugoslovene salje na rad u zemlju. Zasto? Zato Sto se razlikuje u nacionalno-potitidkim pitinjima u odnosu na rukovodstvo RKP(b) i Sto ne Zeli da komuniiti Jugosloveni jprovode njima tud kurs. Tu treba podsetiti da je Lenjin 22. oktobra fovorio pred moskovitim radnicima sledeie: Bugarska se nalazi u raspadanju i revolucija kuca na njenavratai iz Bugar:ske se Sine s,ovjeti u Srrbiju, te de i,ona postati,s,ocijalristid,ka republika; nacionalne buriloazije u okviru Austrije imaju iluziju da ie moii crbrazovati svoje nacionalne drZave; te ie drzave biti samo prolaznog karaktera. Dakle, Lenjin na osnovu netadnih podataka o zao5trenosti nacionalnih odnosa u Austro-Ugarskoj misli da ie se stara monarhija moii pretvoriti u socijalistidktr drLavu, tkao Sto se 'to clesilo sa carskom Ru'sijorn. Drisiidentirna ne odgcxvarajru takva,shvatanj'a i,oni oiklevaju. Z'b,ogtoga 1. novermbra Matuzovii, kao izraziti revolucionar koji je bio blizak idejami koje je zastupao Markovii, lrali da njega samog upute u zemlju da siri revoluciju. onda copii, kao predsednik grupe, saziva aktiviste iz unutrasnjosti Rusije, koji su piedstavnici struje tzv. disidenata ali su i oni za odlazak u zemlju. Rukovodstvo grupe takvo drZanje prihvata. Prvog novembra objavljen je jedan proglas moskovskog komiteta radnicima Austro"Uganske krojri nagove5tava da,ie se Habzburbka monarhrij,a preolbraziti u socijalistidku republiku. To je jasna potvrda da boljsevici radunaju sa postojeiim drZavnim okvirom. Odmah zatim dolazi do korekcije ili do konkretnije ralizacije od stlane internacionalista Madara. Na sastanku 4. novembra, na kome je udestvovalo 13 Jugoslovena (ne 7-8 kako je rekao Popovii, no to su detalji ne mnogo znadajni), na kome je zakljudeno da se pripreme na polazak komunisti koji pripadaju ugarskoj polovini drlave, dakle i oni iz Flrvatske, ali stvarno i drugi Jugosloveni, oni iz Slovenije, Bosne i drugi koji 362

nisu pripadali zemljama krune sv. Stefana. Trojici Jugoslovena date su 6ak i funkcije u vezi sa ovim zadatkom. u tatvom p;'ri;pr":;";idim nacion arizant vodili raduna o svojim drZavnim potrelveni reaguju na taj nadin Sto stvaraju r, flrvata i Slovenaca i kao samostalna

tretira ih i dalie kao svoju grupu i u vezi s tim daje Injih izjave.

L'zve om ms pono a,, .,i jT s s i ru v' n n ;:ii'ili,lXrl,li3l?; ;; itlll medutim, ne priznaje samostarni karakter partijske "*o organizacije Jugosrovena,
,uautt" i prima od zvojnom l,uku, iko,nadno ri sarnog Copiia, recimo, dok nije postao sekretir grupe,

"fi i ;{1H}*|,T#,ffi ji;::i": iJ##" j#;"

f,".-r: dogada u zemlji, i to ne samo 5. novembia,i"go-i -r.t" 1-;tl. goaine. Ipak, oni su imali oseia"j: da se krasno pitanje neie moii resavati ako se ne . uzme u stvarno revolucionarni postupak i nacio'arno pitanje. nririia" l" takvo drZanje bilo pravilno.

nisti Jugoslovenirroskvibili srabo'ftJ 'r'&ff'3f:%!T:tr""'::;: u

a.titi posla, ne da od toga prave ge5eft,

lo novca drLao je mldkarsku farmu i

niz sludajeva da se ljudi koji nisu bili

363

povezani sa Jugoslovenskom grupom RKP(b) kasnije, kad su se povezali, navodili kao svoj staZ u Grupi mart 1918,kada ta grupa svakako nije postojala kao grupa RKP(b). To je, primerice, sludaj sa Brankom Bauerom, koji je u proleie 1918. radio u Penzi u okviru organizacija RKp(b) i kad je presao u Grupu priznat mu je taj stal. za nas kad utvrdujemo historijske dinjenice ne mogu presuelivati ti individualni sludajevi oko priznavanja staLa pojedincima. Ima jedan znatajan dokumenat koji nije datiran u kome se govori o 40 revolucionarnih rejona u koje je trebalo ilati nase povratnike da u tim rejonima rade. Taj sam dokumenat objavio a nisam gi anze d.atirao, ali u t'ezi s njim raspravljam o stanju posle 5. novembra. Kolega popovii srnatra da to orijentaciono datiranje nije u redu. Njegova analiz{, medutim, vrti se oko pitanja ko je prvi odnosno poslednji potpisnik toga plana akcije. Vukiievii se poslednji potpisao, a kao predsednik uove partije lrebalo bi da je prvi ua spisku potpisnika. Ta logika, medutim, nije prihvatljiva. Dozvolimo da treba izvrsiti analizu na taj nadin. Ali, prvi potpisnik je Ivan vuk. Kad je on to bio predsednik jugoslovenske komunistidke grupe ili partije? Nikadi Dakle, po tom kriteriju dokuemant bi morao da otpadne u pogledu datiranja i upotrebljivosti. Jedan princip ne moZe imati samo negativnu nego i pozitivnu primenu kojom mora da se dokaZe. eak ni premisa da je vukiievii predsednik partije od 5. novembra nije stabilna. on je eventualno predsednik tek od 7. novembra, ali prema Kovadeviiu predsednik nove partije bio je stvarno co. pii, koji je potpisan odmah posle Ivana Vuka. Ivan Odak, koji je razumeo da je datiran taj dorkumenat u dane kad je organrizovan,aKo,rnunirstidka partij,a boljsevika sHS, takode se nije sloZio sa mojom uopstenom pretpostavkom, ie rlatiranje stavlja izmedu 20. oktobra i 5. novembra. on se pii tome drZi kriterija RKP (b), te ne smatra da je 5. novembra osnovana nelia nova partija, vei drLi da je samo izmenjeno rukovodstvo. Treba reii da mojim koncepiiiama nimalo ne smeta ni datiranje sa 20. pa dak ni sa 10. oktobrom, ali metodoloski moramo dozvoliti i moguinost za 5-7. novembra, jer nisu podeljene funkcije izmeclu dlanova rukovodstva izabranog 5. novembra, dakle nije jbs bilo pre"dsednika, odnosno kao takav mogao je sloviti raniji predsednik, tj. copii. Prihvatam, dakle, da u obzir dolazi i raniji datum, ali ne na osnovu argumeuata druga Popoviia. srnatram da je taj plan radio sam copii, ta6nije da su ga sastavili Copii i Nikola Kovadevii. Njih dvojica su se kasnije striktno driali toga plana i po njemu su radili. Njime je obuhvacena cela Kraljevina SHS, Istra sa Rij,sksm i T'rstom, Zadar, seve,rna Albanija sa Dr,adem i deo lumunskog Banala. To je, znadi, ono Sto su copii i drugovi u Moskvi oktobra ili pn'ih dana novembra smatrali prostorom za delovanje jugoslovenskih komunista. Kasnije, izvestaji o upuiivanju nasih organizovanih povratnika ne govore o Subotici, sto bi znadilo da je ona izostavljena ili nije ni u5la u okvir programa o slanju aktivista. Treba pretpostaviti da je do takvog stanja doslo na zahtev madarskih internacionalista, koji nisu slali svoje ljude na teritoriju juZno od Subotice, kao Sto ni jugoslovenski internacionalisti nisu upuiivali povratnike u Baranju, severnu Badku, u Prekomurje i Metlimurje. Ipak, pojeciinadno se pojedini Madari Salju u Vojvodinu, ali kao jugoslovenski aktivisti. Svakako se radi o kakvom internom dogovoru izmeclu komunista raznih nacio,na,lnih grupa da jedni drugim'a ne srnetaju. Decembr:a 1918.,i janulara 1979. Trst se jos nalazi u interesnoj sferi nasih komunista, pa tu Talijani ne salju svoje ljude. Iz toga plana o 40 rejona i iz izve5taja o slanju internacionalista moZemo donekle videti i kako su naii komunisti u Moskvi konkretno sledali 364

na forrniralje jugoslovenskog politidkog prostora. Ako pomenuti plan treba datira.ti sa.20, pa i sa ko-jirn-rinijim dinom oktobra, to samo io$ uotie potvrduje naSe izneseno mi5ljenje o brizi naSih komunista da se ne zaobiile ni nacionalni monenat u revolucionarnom radu u jugoslovenskim etnickim oblastima. NIKOLA PIOPOVIC Ja bih zelio da govorim o viie pitanja, ari ne znam da li iu imati {/r,emena. Molio bih da dobijem malo slobbde. prvo, rrt"o rrlr, au poa..r, od imena ,l Vladimira Copiia. Misl,i,m ,da je ovde drug Raipor jedrini i;pi;;^ I tj' da j-e. copii. To je sitnici, ali ako je iei ."e o on ";;;'il; ' utvrcri- \ " .'le I .;".a"o*-io.rraurroyanjy dinjenrioa rz Livota i rada Vladimira copi,ia, dalkle >c<, J . ' S r i na kraju i na podetku je 'C.. To ste mogli i cla "rar:. "I-,-copi,i vidite i .r-Jrrevrricima iz njegove Skole, ovde na izlolbi. Ja sam te nje-gove potpise vidio ratinico* rru rup'ir' i 1 9 1 6 .g o d i n e .
'

- d ;

tc-'}>-, .ir

-'

4. i"tp *rJ ';

; cliskusiji. Ja bih trebalo da idem redom da nekako p"rtig""kontinuitet i jasnoiu. Ako se govori o Vradimiru copiiu ,r" -oz" "eki se staviti: jugoslovenski .evolucionar vladimir copii u Rusiji 1-9rc-1f13. copii nije bio revolucionar 1916.. ni On je to zaista postao tek l9lg. godine'. aprila 191g. -1917. "p#"tto_ godine d_ozvoljeno mu je da precte u Moskvu.n-navodi Hrabak u svom re_ limeu' Nije njemu niko dozvolio da on dode nego je on sam dosao sa stabom IV arnrije i tu se Stab armije rasformirao tz. miia" tots. goai"". Tokom aprila 1918.godine i do 12._naja on je kao sloboda'agitator, iao slobodan eoviet sa dokumentima svoje armije, hodao po Rusiji'pu j" veiorratrro dorazio i u Moskvu. ,Maja 1918. copii je navodno dolazio u srpski konzulat u Moskvi da lraZi pasos za Ameriku< - veri Hrabak. Tu se rLuz"-o. buije Hrabak kaZe: 'Kada je sledeiih d,ana u Moskvi osnovana j,uZno,sravenutu u"'lls"uidka or.ganizacij'a tjt je stupio i Cqpii kao, prevod"ilac bro5,ura".-i" tadno. O o,sniY 'anju Jugoslorzenskegrupe me'i je tu profesor Hrabak "ii" p.ipirio, imputirao mi je, da ja tvldim, d.a je ti Grupa brnouutru marta r91g. godnie. To sarn davno mislio, ali nikad nisam tako i napisao. Moje mislje"3" 1""J"J"le: sestog aprila 1918. godine u Moskvi grupa Jugoslovena, ustvari Hrvata, Srba i sto'venaca, izdaje list Revoluciju. Tako:" ?o^y",'ju kazu izdaje odbor socijardemokrata-internacionalista Hrvata, srba i Slovenaca. za va,s"s"";u"" ,u"imljivo je da je u ovoj grupi bio i Stiepan Ma.rkovii. on je u srodstvu, po zerrstol riniji, sa Sil_ vijom Strahimirom i(ranjdeviiem. ovi ii'uai nisu imali'jur,oro.-ljenu organizaciju' Ta grupa je u svom razvoju dosla do sta'ovisia da obrazuje jugoslovensku komu'istidku emigrantsku, emigrantsku naglaSavarn, partiju i to su
365

svom tekstu, rezimeu referar",tt"t*ox*t"tt""t u svog ffitrttiid:,ttrLiil:;

uradili kako to oni kaZu na prvom plenarnom sastanku, 16. maja. Ta rezolucija je veoma dobro poznata. Mesecbana, do 15. juna, ta grupa ie aat3e radila na svom konstituisanju, i 15. juna 1918.godine ia grupa, ti-isti t3uai, doneii su statul po kome se grupa zove Jugoslovenska komunistidka grupa RKp(b). Ona prihvata program RKp(b). Hrabak kale da je- copii stupio u juZnoslavensku boljsevidku organizaciju kao prevodilac.brosura. To nije ta6no. prvo, on je stupio u Grupu- s tim da radi u, sekretarijatu, pa mu je onda dato da prevodi brosure, a o'da je postao sekretar. Dalje, u rezimeu svog referata Hiabak tvrdi da je on pripadao nacionalno usmjerenoj skupini k-omunistidke grupe, a ne iniernacionilistirdki ,ursrmerenoiln vodstvu ,na delu s,a Markoviiem. s,a^,a j,a ovde ,mogao da hi drZim govor o Vuka5inu Markoviiu u kome bi ustvrdio aa ie toa taj internacionalizam, koji_qu pripisuje Hrabak, vrlo sumnjiv, alisad nileLiresno ";Jg" da j.a.'razlai"T k9 je VuLkasin Marrkovii. Ja sam o njemu ,pisao ,u Istoriiskim zapisima, rbr.3-4, 1970. cr:dno je to da se jedno,m doveku,ikoji je blo prilieno neuravnroteZen, koga su zaorbi,lazili svi 6lanovi Jrr.lgoslovenskegrup-e pripisuje neki internacionalizam. Dalje, veoma je sumnjriruo-kako Hr:abai gouo.i o tom nacionalizmu i o tome da neie da idu- vukicevii i druzina u Jug-oslaviju da diZu revoluciju itd. Moram da kaZem da su ti ljudi bili veoma stibo oblvesteni o stanju u Jugoslaviji. Drugo, oni su bili ipa[ disciplinovani. Nisu mogli tek tako: neiemo da idemo, ili ovo ili ono. Medutim, uajvaZnije je to da su oni bili odubevljeni idejom svjetske revolucije. I 20. okto-bra tsts. ako neie da idu, kako navodi Hrabak,_o'i to odluduju 5. novembra, za 1.5dana. oni usvajaju sto posto Lenjinovu kon-cepciju partije. Njima partija ne treba raai pariiie, njima_partija treba da dignu revoluciju. I-oni je osirivaju 5. novembia, dan posle Nladara, a nazvali su je Komunistidka parii.la boljsevika Srba, Hrvata i slovenaca. T-a partija je, da tako kazem, mrlvo ioeleni. ona je egzistirala u svom centralnom komitetu i u dlanstvu. Do 20. decembra lglg-. goEine oni su poslali-u Jugoslaviju 114 svojih emisara. Ja imam spisak gradoviu kojima su planirali da stvore ile_galneorganizacije. Dakle, otri iputi nije mrtvo ioclena, ona je postojala, od 5. novembra do dolaska u zemlju. Me&utim, dolazak u zemlju je sasvim nesto drugo o demu ne mislim da govorim ovde. Ali hoiu da vas upozorim na ovo: ti povratnici smatraju da treba da imaju partiju. Ova komunistidka partija bolj5evika Srba, Hrvata i Slovenaca se rasturila po dolasku u zemlju. Prvo, njen centralni komitet od 7 dlanova se rasturio. Matuzovii je ostao u Budimpesti. Clanstvo koje je trebalo da formira organizacije po gradovima se rasturilo. sad se pred jezgro pomenute partije ponourro postavlja pitanje partije. Treba im partija, treba im revoluciji. I ii ljudi, povratnici iz Sovjetske Rusije formiraju grupu ,pelagic.. Ja ne znam u kakvim je bio odnosima copii sa tirn ljudima, koji su 9. marta 1919. na Strazilovu osnovali tu revolucionarnu grupu "pelagii<. Revolucionarna grupa ,pelagiio opet dobija zadatak da stvori partiju. Ti pelagicevci udestvuju na Kongr;su Ujedinjenja. Dakle, Pelagiievci su nastavak napora povratnika iz sovjetske Rusije u cilju stvaranja partije. o nekim proma5'ajima prof. Hr:abaka Zelirm ,da kazem ,s,ledeie. Hrabak kaze: ovako:^>Po povratkg E Povolozja copiii parrtijski avanzu,je. Bio je najpre sekretar od 22. oktobra 1918. i prediednik cK kohunistidke grupe." la iim glyldio tadno, ro nije bilo te,Sko, da se copii ,iz povo,l,oEja vratio, 10. oktobra 1918. Jos 20. jula bio je sekretar, a predsednik Grupe fortu" je 20. oktobra 366

je CK komunistidke grupe izvestio CK to je Sto se ti6e rezjmea (teza) r,eferata. rof. Hrabak govorio. On kaZe da su bile li Rusima. Ja mislim da je to nepravda :dati se Ru,s,ima.Narodito Sto ,su Austri_ silov podeo svoj prodor na Jugozapac Jer Je on upravo znao da su tamo slo rvome mora se diferencirati, nijansirati: ro pre5ao itd. Meclutim, ja ipak mislim .rskim uniformama badena ni front, da toga rata ne ,moZe ni5,ta da odekuj,u doibro, j jugoslovenski pokret koji je nosila jugo-

usad'a da suseoni. o*0.1i,,"?"?t::ii:ri ii l;rl"r1*";T,H* i: to -rako bi trebalo reii da su bile izu)etne poia"e predavania.

narnog previranja maja 1917. godine tebruarske revolucije. Medutiml copii revolucionarnog gibanja u srpskoj dbbr da Je on izi5ao maja 1,917, ga je i oi sr ,"q dl^j: Copii verovatno udestvovao, trila l9lg. godine kacla su zajedno udeLborom Samuelijem i Bele Iiunom a i . kaZem da taj napad na po5tu nije bio f,vatno do polovine juna dvoumio kuda iievom namerom da ide u Ameriku Sto Medutim, pored policijskih izveitaja :ti da je on zaista u jednom _o..r"rri., anju Josipa paviSiia Verina. rbak veli da je Lazar Vukiievii izvr5io r da nikakav udar nije bio izvr5en. Sa

'T"N*Y'jl ;A"; $.xf;,""H,i:'E'.ilJ
Ovde je izredena jedna konstatac u isto vreme bio i socijalni i nacionaln lazum. Ono za Sta je copii Zeleo da s Livota, bila je socijalna revolucija, a ta meva i reSenje nacionalnog pitanja. Dr

367

svakoln sludaju onako kako je to I-enjin pisao. On je to znao, on je tamo prevodio kao Sto smo duli komunistidke broSure i bio je svedok te prakse. Njemu je, dakle, u prvom planu bila socijalna revolucija. Ovim mislim i OStriiu da odgovorim, da je veoma te5ko vr5iti analizrt Copiievog politidkog preobraZaja. Ali ja se usutlujem da tvrdim da je Vladimir Copii polovinom 1918. godine defirritivno stao na pozicije socijalne revolucije i da je tu, dakle, njegov podetak kao socijalnog revolucionara. BOGUMIL HRABAK Kritika u vezi s naslovom moje komunikacije nije umesna. Nesumnjivo je da je Copi6 svojim drZanjem na frontu 1915. godine istupio protiv Austro. -Ugarske i tako vei tada stvarno bio revolucionar, samo ne socijalni nego nacionalni. I pre 1914. historija govori o nerevolucionarima, rnada nisu bili na Iiniji boljsevidke partije, pa ni na liniji socijalista. Nauka zna o burLoaskim pa i o nacionalnim revolucionarima. Dakle, revolucionar nije samo onaj koji se bor.i za ,prelvar,anje neke b,urZoaske dr,Laveu socij,alistidku. N,ajzad, da ne bih izazvao nedoumice, ja u naslovu ne pominjem 1915.godinu, jer je po zarobljavanju copii bio u zarobljenidkom logoru u korre nije imao slobodu nikakvog delovanj,a. U naslovu sto,jri 1916. godina, tjr. vrerne ikad j,s podero da cleluje u Dobrovoljadkoj diviziji (diviziji, a nc korpusu, kako Popovii uzima ve(. za 1914, kad nije bilo u Rusiji nikakvih srpskih dobrovoljadkih jedinica). Tek kasnije, 1918.godine, Copii postaje i socijalni revolucionar, mada je vei pre toga u Bobrovsku podeo prihvatati marksistidku ideologiju. Kolega Popovii nije osveZio svoja poznavanja stvari kad tvrdi da je ru. liovodslvo koje je stvorilo partiju 16. maja bilo ono isto iz ranije i da je tada ta partija priznata kao grupa RKP(b). Moram podsetiti da je predsednik te emiigr'antske partije bio Nitkola Kovadevi,i a sekretar Ratkovii, rkoji je j,ula 1919.pni5ao naci,onali,stirma. Vei 3. juna dorlazi poinrovo del,o,sik'upine Vurka5in na Markovii, koji je bio dovek najveieg poverenja od prvog dana, a jedini tzv. disid,ent oficir Sirmunii isp,ada sred,inom juna ,i iz nog prelaanog ru,ko,vo,dstva. Rukovodstvo od 16. maja bilo je disidentsko, koje je zaista bilo podozrivo za Ilelu Kuna i Federaciju inostranih komunistidkih grupa. Ono Sto je smetalo Markovicu bio je statut koji su izradili disidenti a meitu njima i Copii. Markovii ga otvoreno kritikuje 11. septembra. Ne razumem za5to se komentariSe moje razlikovanje zarobljavanja, preclavanja i stanja kad su austrijski vojnici dozvoljavali da budu zarobljeni. Tu treba poznavati i tok i teren borbe, na primer u Karpatima podetkom 1915, daljinu rovova ili uslove sa zaokruZivanjem jedinica, kao u Brusilovljevoj olanzivi 1916. godine. Da koutraversi ima oko zarobljenidkih logora u kojima je boravio Copii, pored onoga Sto se u literaturi moZe naii, ukazuje i nov podatak koji nam je danas dao dr Antii, pominjuii Copiievu dopisnicu iz TaSkenta, posle prihvatnog logora u Lembergu. Kada je iskljuden iz divizije, s kirn je iskljuden i kada je Marion predat rtiskim vlastima, sasvim egzaktno se moZe ustanoviti na osnovu vrednog pregleda gratle Vojno-istorijskog instituta. Pre svega, nije tadna konstatacija kolege Po,poviia 'da su zajedno iskljudeni Corpii, B,rkii i Pavii. P,avii je iskljuden dva-tri dana kasnije, a u grupi od trojice nalazia se Slavko Hl,avati. Marion je izruden vlastima znatno kasnije. Evo tadnog datuma u primerku koji sam predao za Stampu: to je27. jun odnosno 10. jul po novom, dakle dva meseca 368

t
t I

1

I

IO

i
o

n

posle prisilnog odlaska copiia i d.rugova iz di'izije. u svorn izlaganju ja sam upravo kritikovao to spajanje dvaju sludajeva, rar-ume se, ne samo kbd-oeaka nego i kod Ivese i drugih. umesto pretpostavki treba poii od jasnih datuma iz arhivskih dokumenata. bri bila tadna ni popoviieva tvrdnja iz C Poltave i na drugim popri5tima Ukra_

,3fJdfi il'fl*:ff1ffi;1r#J'?,?Ellj[:
njeSki logori bili koncentracioni za dei sludaj i sa PaviSiiem, Vjerinim, dije jr Ono Sto je apsolutno neprihvatl govo nastojanje (u jednoj Stampanoj postojanje dveju jugoslovenskih komunistidkih partija, pri demu bi ova nasa, )na prva, s obzirom na program, ciljeve r partijom osnovanom aprila 1919. Ta rihvaiena, nego prosto izaziva dutlenje. )gram, ni iste ciljeve, ni iste kadrove.

jupolazitiodosnovno**"roToo,l?j,loJH1#::Tir#1t:'rfu;:i? 'ego-mora
tr uslovima mesta i vremena. ocena se ne dajJna osnovu proizvoilno izabianih i dinjenidki nategnutih detiri ili pet ,uslova.. Samo toliko. MILENKO PALIC samo jednu kratku napomenu iu udiniti u prilog onoga sto je govorio d-rugPero Damjanovii, o tome koliko su se dojmiie lulostov"enazatedenihna llu Rusije obe revolucije - februarska godine.Metlu njima je bio i drug Vlad oko 100 hi,ljada Jnrgos,lovena. znam Ne Jugoslavij ali iz severnogBanata ih . i, _1 tsedkereka(danas Zrenjanin) i Sire oi vreme Austro-ugarskei poslati na istodni front 1915. godine, gde su ,".ruii"nri, i t-u na ,tlu Rusije 'se zatekli ,u vreme zbivanja obe-te revoiucije. Dogaaiji nekoli,ko godina kasnije su potvrld,ili kotiko su duboko oni dozi,vel,itrirevolurciju,nasi ljudi seljaci i radnici, mnogi polupismeni, a aosiu i nepismenih. Naime,. kada je u prvgj. n$q_v1qi_f g-oain"do5lo do'one ptznate atcii" po_ eZ_2. moii gladnima u Rusiji, veliki Bedkerek je sa uZom okolinom pritcupio stt Itiljadadinara, a to je bio od.ukupne prikupljene sume ,., ,rorr..r,u cetoj Jugoslaviji, detrnaesti deo,,a. voj'vodini,diiavajedna tre6ina.To je nesu,rnnj,ivo u 5io uticaj raspolozenjastedenihza vreme boravka nasih ljudi u Rusiji, u godinarn1_rprvog svetskog rata - raspolorZenja prema Sovjitskoj Frusiji i s-ocij,alistidkoj revoluciji. VINI(O ANTIC vladimir copii 1910-1914.zaistaje problem i u tom pogledu skorii ima pravo' ali se slaZemi s drugom Hrabakom. Ja sam se dosia'mudio proudavaiuii to razdoblje pravastva koje je vrro sloZeno,a einlenica-oovotlno nismo
24 Zivot i delo Vladimira Copiia

369

otkriti. Tu je ujevii, Mladohrvati, tu su naprednjaci.itd., ali sta ierno s copiiem? Kad Uirm-ootkrili da je Copii nesto napisao,bilo gdje, u Mladoj Hrvat-

bio u Su5aku,ne znamo. Medutim, SuSz i u Bakru uopie nema jakog pravaskog omladinskog pokreta. Tamo su samo naprednjaci. bni vei 19b9.g;4. imaju iastanak na Trsatu i donose rezoluciju pooti* rkierrikafizma.Ne 'sario 'to, oni imaj'u svoji savez' izdaju svoj list -Novi Gniianac 2ivot, kajoon je urednirk Dubravko Dujt5in, a zapravo ga uretluje Antun Birac. i aot Cesarec pi5e u povodu cladkog Strajka svoju bro-Buruu -Novom oiiwtu, takottrer pise,_ A$k:ry Zagrdia, dotle Antun Banac L to* vrlo dobar i intiman s Milom Budakom. Mile Budak Itr?:1".'o"lje, CopiJle pnoje i6ano odj"*" ;led,ain urednika Mlade Hrvatske; tu rse,ra5'6i56avaju od Mile Budak pise tada dlanke i u bf"*i odnoia prema Srbima, itd. Ali, taj isti r vriieme Budak i Copii zajedno stanoJukiieva atentata i Copii je uhap5en' U L,an Durtrnan piSe da zu u go'stionici 'u
stolom sjedili su i Mile Budak da je to policiji bilo dovoljno da ga uhapsi. i copii, dakle vidimo Prema tome, nema jos podataka na osnovu kojih bismo mogli osvijetliti i njegovu ulogu. Ja sam ptt nsuo u onom mom prilogu nesto udiniti. Istina, - to je juder konstatirano, a ja sam to takotler CLslarec se i Spaniji s3eia iznio u prilogu, samo nisatn proditao put susreli: "Tudemo se!". A Cesarec t mislio na one borbe protiv rnadtarona u Zagrebu. To znadi da je Cesarec, koji smatiao Copiia antimadaronom, Sto j proudi taj period bez obzira na dalji nacionalnom okviru i u pogledu odnos -lidkim

ittlJT:HTu3?'3'ii,':";Xliliii:

da se to jo5 istraZi.

SLAVOLJUB CVETKOVIC Meni je Zao sto se moZe tumaditi da sam verovatno jedan od krivaca zato Sto drug Antii nije jude zavrSio svoje izlaganje, sto je prekinut 1a naj' interesantnijEm mestu. li tu* zapravo Z-eleo da ne$to kaZem o jednoj pret' postau"i za koju nema dovoljno podataka da bi mogla da_bude objektivno sagledana, i tu bi se moZda priaruZio metoclolo5ki Hrabaku da iz jednog zbira dirijenica i ,tturdiuuttja dinjenidkog stanja, mi nismo u situaciji i ne mozemo 370

stvarno da sagledamo i da vidirno historijsku velidinu i znataj ni odredenog rnomenta ni odretl,ene lidnosti. Ovde bih hteo nesto da kailern o tom omladinskom pokretu uodi I svetskog rata. Radeii na nekim stvarima ja sam nailazio na €opiia i dosta razmi5ljao da ga uklopim u taj nacionalno revolucionarni omladinski pokret uodi I svetskof rata. Ako neko dita moje radove videt ie d.a toga nema. Da sam ga ja ispustio. lvledutim, svi ovi ljudi, svi oni nacionalno r&olucionarni uordi io pbeetta I.svetskog rata koji su_se iz tog omladi'skog pokreta vei tokom 1917, ako su bili u i'ostranstvu, a 1918. Geclmo sludaj riSi-oMiljusem), ako su bili u z-gmljri,rxkljudivali su. se u radlidki porkrei. Dakle, veliki bro,j tih lju,di iz oml,alinskog pokreta koji s.u.se ukljudili u revolucionami radnidki pbkret bili su lidni .prijatelji, poznanici i saborci vladimira copiia. zaog togi bih skrenuo paLnju eventualnom istraZivadu, koji bi se time vi5e interesovao moZda iz ove regije, da se bolje sagleda copii u-razdoblju i,gl}_lgl4. godine. U razdoblju aktivnosti i delovanja i 'Mladi I{rvatske< i ios uis" delorz'ja jedne struje"u ornladinskom pokretu koja je vodila ka ujedinjavanju omlaJilskih nacionalno revolucionarnih organizacija.u Austrougirst<o3 monarhiji. Radi se o prvom fazi tog ujedinjavanja do kojeg je foimalno i afsto u Bedu z{i. :lyp"j"' iuna 1914. U vezi sa copiiem treba ukazati, dakre na Kongres na kome je konsti. tuisana jug,osrl,ovenska o,mlad,ina, i na onu sponru od,n6sa koje personi,fioiraj,g na neki nadin lidnosti Ljube Leontiia, Nike Bartuloviia, mitostislava Bartulile i drugih koji su ostali vair revolucionarnih strujanja posle rata, ili su bili na suprot strujanjirna u levoluciollarnom radnidkbrn- pokretrr. Na tu dinjenicu upozoravam zbog toga Sto se ta jugoslovenska revohicionarna omladina raslojila u toku rata i neposredno polle rata, ja bitr rekao, na svoje konzervativno i levo krilo. Konzervativno koje je nastbjalo da sa8uva formu da dd nove sadrZaje i obiike u du-hu historijskih dinjenica i stvaranja zajednidke dr1ave i one koji to nisu mogli da podn-esu, da iiclrie, i koji su se prelili u revolucionarni radnidki pokret i koji su traLili sadr/.aj te nacibnahe borbe u socijalnom preobraZaju druStva u celini. Ta veza bi mbrah da postoji, ja se izvinjal,am za te pretpostavke, .ali i_ova diskusija, zapravo izraganje-i, uopste, ti iadovi koji se tidu nasih udesnika u oktobarskoj ievoluciji,ioseurio Viadimira copi_ ia, i_ditav taj disidentski tzv. pokret, na izvestan t iein r" idejno vezuje ,u ,id. i delatnost jugoslovenske o'rladine. stavovi disidenata -erri *rrogo lid", pu i"gl? iziava copiieva rn'ogo lidi, na stav ove jugoslovenske omladine :un iz JLrna1914. godine. To je i.jedan od momenata, jedan od podataka koji izaziva da se bliZe, mgzla, pokusa i da rasvetri odnos vtaaimira copiea prerna iugo. slovenskoj omladini u celini. VLADO OSTRIC oji je vaZan za istralivanje djelovanja a u skupini referata Sto smo ih danas Ireclenoj mjeri i dalje otvorena. U daaZnju njegovom Zivotu i zbog njegova gova Sireg zuadenja. Dakle, treba veiu

I

rakata prekodubegos,mi a,'Tfi nego rj srlenj .lj"#HiT*jHj f i:l;:-ili'::
37r

zbiva u Copiiu i s Copiiem u velikim, prijelomnim, svjetskirn dogaclajima. U vezi s tim evo jednog primjera: u svojoj autobiografiji sam copii nije dao ba5 adekvatnu ocjenu vlastitog s,udjelovanja u om,lad,i,nrskornpokretu u Hrvatskoj uodi I svjetskog rata. Mislim da on u tom dasu, kad autobiografiju pi5e (dade se to jednorn analizom izvuii), nema pravu predodZbu - moZda nikad nije sasvim ni imao todnu predodZbu - o stvarnom, veoma kompliciranom razviiku prava5tva, o dinjenici da prava5tvo vei odavno prije I svjetskog rata ne predstavlja jedinstven pojam, da se ono dijeli, da se odvijaju veoma burni i veoma bogati idejni preobraZaji. Dakle, on vlastitom sudjelovanju u "Mladoj l{rvatskoj< daje dosta neadekvatne ocjeue. U analizi tih mjesta, upozoravam, treba osobito uzeti u obzir najnovije rezultate hrvatske historiografije, uaime najnovije radove u prava5koj ideologiji, a takoclel i o omladinskom pokretu u Hrvatskoj do I svjetskog rata. Sam Copic daje malo neadekvatnu, malo pro5irenu ocjenu. >Mlada Hrvatskan, istina, isprva podrlava distu stranku prava, ali, npr., nije vezana za ollu zakulisnu i bez sumnje podosta prljavu politiku Josipa Franka, koja je dala odretleni podetni temelj (pojmu frankov' luka) u onom znadenju Sto ga taj pojam ima do I svjetskog rata, koje se nadograduje ,obogaiuje<, poslije I svjetskog rata. Postoji, sloZenija situacija te omladinske skupine, "Mlade Hrvatske<, i daljeg razvitka. Zatim, potrebno je posvetiti veoma ozbiljnu paZnju, jer to ima Sire zna' denje, onim podetnirn iluzijama koje je Vladimir Copii mogao imati u pogledu I svjetskog rata i moguinosti koje bi rat mogao da ima za pololai Hrvatske. Morlmo rizotkriti milo jasnije proces koji podinje time sto se on nadao da ie Hrvatska moZda unutar Austro-Ugarske pobolj5ati svoj poloZaj zbog inteFesa same Monarhij,e. Slijedi nazvitalk kojri ga d,ovodi do spoznaj,e da ie I svjetski rat zaista modi izmijeniti pol,oZajrHrvatske i drugih jugoslavenskih zimalja, ali nevolucioniranjem situaoije u Evrorpi. Dalcle, to je pnoces fiao:jinekako ipoznajemo jos uvijek na razini nekoliko odvojenih 6injenica, jos uvijek treba da ga produbljuiemo. Zatirrr bih upozorio na to da bi bilo vrijedno paZnje da s tom gledi5ta jo5 malo o,smislimo, raspravimo onaj njregsv preobraZaj koji se dalj,e zhiva -u -carskoj Rusiji, a zatim i u revolucionarloj Rusiji. Ja bih ovdje predlolio da se ,i dnug tlrabak urklju,di u disrku'sij'u 'i da nastavi tamo Cdje j9 stao postujuii poslovnik i prekidajuii na odretlen nadin svoje izlaganje. Sjeiate se da je stao upravo na jednon prikazu, vlastitim ocjenama toga Copiieva idejnog razvitka. Odrecleni tekstovi koji se odnose na Vladimira Copica u carskoj, a zati,m ,u revoLuc,ionarnoj Rusij,i pno,izaSli su u vel,i,koj mjeri ,iz velitk'og, hvalevrijednog, veoma potrebnog napora da se rekonstruiraju dinjenice paZljivom a.railiro,m svih rnoguiih dokum'enata koji su nam danas dostupni. Medut,iim' taj uapof za rekonstrukcijom dinjenica kao da je malo zanemario onaj psiholo5ki i idejni razvitak Copiiev, nekako - nalazirn to u rezimeu jednog referata dini se kao da je Copii u prvom redu brinuo brigu kako da preZivi u onoj ratom osinoma5enroj Rusiji, pa je tako, u brizi ,kako da pnoZivi, gdje da se 'komunistidk;r.r gruPu. Got'ovo b'i zaposli, Sto da rad,i, dospio i u jugoslavenslru - uzmite da rnrvicu karikiram, nemojte shvatiti sasvim doslovno se-reklo da je podeo prevoditi marksistidku literaturu zbog toga da nacle zaposlenje, zbog honorara ili ne znant 6ega. Dakle, nalazimo teZnju da se todno utvrdi Sto je ,radio, i to je u redu, ali dajrno dalje razrni,Sljajrno Sto iz toga 'moZemo lzvu(i za razjalnjenje onog odiglednog idejno-psiholo5kog preobraZaja koji se u njemu zbio. 372

PERO DAMJANOVIC

politidka i idejna saznanja i podeo se opreOeljivati. ie f<arakteristidna u vreme prelomnih ;takao bih jednu posebnost iti moZaa

j"?,,-''"f.:',:;',"i","ff:il,'.":;i:itl*l!i:!r,:.ff ,,f;:",.T&:fjij

Ponavljam da iemo, ako u tom kontekstu posmatramo stvari, onda rak.e i.opredeljenja-claka ovde u senju i u 2asrebu. To ie.."aina,r rrni^i i.1':1T:]

rnovl su na oca, kierhe na majku, ali

377

iako, naravno, to nije uvek tarko, ripak Vlad,iimir Cqpii rkao da potvrclruje pravilo, jer je u svim svedodanstvirna_upisiiffiirpS-bEir,'kao Srbin. Gledao sam-fijegova sveilodariiiv;"kcjjt-mu iilpruga saduvala u Pragu. J5Tu sam nai5ao na jednu interesantnu pojavu, na onu posebnost u Vladimira Copiia koju sam prethodno najavio. Red je, naime, o ovome: svuda upisivan, kako vei rekoh, kao Srbin, on se p jgd_ngrn momentu nacionalne istorije, ? n nacionalnoos,lobodi,Iadkih pr.eviranja tq$pZgig*-Bgp_Hfvat,d.a bi se ukljudio i da ! . \ bi odludnije i svestranije podrZao ta stremljenja za oslobocleujem, za ujedinje-4 njem, za re5avanjem hrvatskog pitanja. Mislirn da je to karakteristidno i kaoSQt$e* t, oznaka Copiieve strasnosti u borbi, koja ga nikad nije napu5tala. J.. Hteo bih da kaZem da, ma koliko cenio Hrabakova nastojanja da bude *t( sumnjidav u pogledu dinjenica, smatram da je mnogo stvari kole ie tidu bio. $rlt.ot&e.&d\i grafskih podataka i Zivota Copiia u Rusiji i Sovjetskoj Rusiji D€osfloV?rrof 1px -pitanjima 'l relativizirano. Rekao bih da je po mnogim viSe u pravu kolega Po- i { ,:\'a''.ti. povii u smislu blileg opredelenja u situiranju Copiieve uloge i mesta udoba 49,rQ$ ' t v't bktobra. Jedino bitiu svojoj nedoumici postavio pitanje i rriaOafru i lfif<oii .' - zaito ispu5taju iz vida 1917. godinu. Za 1916. god. se zna da j" r Popovicu .1'o, n,,l.rlt, njoj doSlo do tzv. disidentskog pokreta; jasno, Copii neie da se zaklinje kralju i r Petru kao srpskom, vei jugoslovenskom kralju, jer je smatrao da nijedna druga kombinacija van zbliiavanja jugosloveirskih naroda, pa tako ni irnperijalistidki rat, neie biti re5enje ni za Hrvatsku. Ra5distivsi s tim, Copii neie u taj srpski korpus, te nastaje disidentski pokret. Meclutim, istoriografska istraZivanja vei su pokazala da u disidentskom pokretu takotle ima izvesnih struja od revolucionarnoga nacionalnog ka kornunizmu. Direktni socijalisti, vei pre rata deklarisani i svesni socijalistidki,h i,deja, takode se odvajaju ,i ve6 podinju u tom pravcu da deluju u logorima i svin skupinarna Jugoslovena koji su se nalazili na tlu Rusije. Raduna se da ih je bilo preko 200 hiljada, ako se ne varam 211 hiljada. Svakako treba imati u vidu da oni nisu to odjednom postali. Ovim hoiu da kaZem da izuzetno znatenje za opredeljivanje, za sazrevanje, za taj preobrataj, kako smo jude duli, ima i 1917. godina, i tada3nja gledi5ta o ratu, i februarska revolucija kao ogromni lom. Februarska revolucija neopravdano je rpoti,snuta, lhaiko ru svj,etskoj, talko i ,r.rsovjetskoj ,i na5oj istoniografijri, a to je bila istinska revolucija, koja je iz temelja pokrenula i preokrenula Rusiju, tako da nije bilo nikakve v'lasti koja bi, jo,j se ,mogla suprotstaviti. Medutirn, <lno Lenjinovo >Svu vlast Sovjetima< nije se moglo tada ostvariti jer ti sovjeti nisu bili u toj oblasti sasvim dozreli te su nesvjesno pred,avali vlast organizovanoj kontrar'evdlu,cij,i tkoja se vrlo brzo pri,brala. JVIoraIa je nastati nova orijentacija u kojoj deluju bolj5evici, i veiina Jugoslovena se vei tada opredeljuje dolazedi s njima u bliZi kontakt. Mi nemamo dokurnenata, ali verovatno istorijsku istinu neiemo izmeniti ako ponekad istinu sagledavarno na osnovu globalnih proudavanja op3tih tokova i procesa, ili ako se u stvarnom sagledavanju idejnih, politidkih i raznih drugih uticaja posluZimo, donekle, i imaginacijom. To je opravdano, a i neizbelno, jer moramo neke slike, neke procese da upotpunjavamo i na osnovu rnoguieg i verovatuog, te da postavljamo hipoteze bliZe ili dalje istini, Sto de dalj,a 'i,straZiva'nj,a utvrditi. Stoga smatram ,da je 1917. god. irrna,la na Copiia ogroman uticaj. JoS bih samo na kraju dodao ne5to kao prilog ovoj svojoj tezi. Cinjenica je da su se vei od sredine 1918.god. vraiali u domovinu na5i ljudizarobljenici. 378

.{rl
AF

'Ititt

Parcijalna istraZivanja o ulozi povratnika u 1a$em drustve'om Zivotu i nasim politidkim prilikama u vreme stare Jugosrlvije i doba NoR-a pokazuju da veiina tih..rjudi povratnika, o-cr kojih "uto3ito " mnogi i nisu dospjeli do stupnjra komuniama, ali doZivevs,i dve revo,lucije"(nebrraisku i potom sku) postaju bliski nasoj borbi, bliski socijaiizmu i uticu--'a svoju "itouu._ okorinu, sami se opredeljujuii ili podstiduii na to porodicu i svoje sinove. IstraZivanja koja su izvrsena po Lici pok_azuju da tamb gde god uito tih povratnika gotovo nema primera da je neko Lio s druge strane ;e birikade. Ako je to tako bilo, da tako kaZem, s obid'irn rjudima, onda je na copicia, koji je vei bio politidki opredeljen, revolucija aateto rris" a"lorrula. Zato srnatram da su nekorisna nag-aelanja-ujednoj oa"pretr,oJrrih diskusija o tome je. u pitanju oktobar iti novemuar, 4.1 te april ili maj. Takvo parcijalno | situiranje Copiieva idejnog razvoja neie dati'itprun-n" rLrultate. Mislim da treba gledati Sire, jer,.konadno, r"d je o Zivotnim opredeljenjima u uslovima sloie'nih i mnogostranrih procesa, il<aia je uvek, bar po -*., or*njr,, ispravnije p.ostaviti pitanje: sta je sve derovaio, koje mnostvo faktora i zbivanja, a ue toliko: kad je to bilo, u smisru datumskog preciziranja. oblikovanje iovekove svesti i saznanja uvek je - kraii ili dut - istorijski pro""r.

VINKO

ANTIC da uzrnem rijed drugarica Eurovii. Ona o i drro, sp,omennlla neko rrnoj,e nasloja_ ma je Copii rastao i odrastao. Morim :za u podetku priprema ovoga skupa u o i s drugom prof. Kovadiiem, direkto_

na:baciti, madra je ,on ru r,sferat,t tu-"t3ito i detaljrno obraden. Ako je todna prri,rr{iredbadrmgar,ice.Dqrovi6 i ako to prihvaia ."r: ,r*p, zaista rrnLislim da tome moramo posvetiti jos.vise paZnje. i.r" rumo grlailii'slrr.ja, r nego u vezi s copiiern opienito. cinienica -formiran .je aa 3e copii osamloJi"u gi*nazijarac ovdje u Seniu; ott u zasreb ide vei nl izvjestair 'adirf a na to je netko cljelovao, pogotovJ vanskorsk-i utj;;aj, ; mgZda i njegovi profesori. cinjenica je da je u to vrijeme tu profesoi i Krsto pavletii,"p6r""ti-pruvas progonjen od- Kuena' .5or."it:.je .bio r zagrebu i potpredsj"aitit nruti"e Hrvatske. JoS Ilrsam utvrdio da li ie copiiu predavao. prvih seclirn godi'a nije mu pr"auuuo, ali ako copiiu.i nij-e predavab ott ie i" uio, igrao je svoju ulogu; ne moZe se nor31i uloga tih predavada, nastavnika, lra tu omradi'u. prema tome, moZe se faktidno vei'u senjskom copiievu periodu vidjeti ,uruitak. privre" dne su prilike bile teike. Senj^ je ,rur-udouuo, ";"go" a materijalne prilike su same djelovale, ali ja insistilarn ya einlenici, jer dirjenic" l" prr."r":u, da je Senj izrazito kulturno srediite. stamparska'd3elatnost, k.j; ;";;ni jarro dopada (a ja sarn vei to obrarfivao), govbri o kuitur'om Zivoiu u Senju i ne moZe se poreci da ta omradina, ti gimnazijalci, nisu;rg";;;;rir"ri'i pratili. A vrro mnogo je tada u Senju ire."9..Ja-sam jednom o6radivao Kranldeviia. Kranjdevidev je razvoj lakse pratiti, jer se zna sto j,e ron sve ditao,kao girnnaaijralac, a Sto je objavljeno u Giatli Jugbsravenst<e atiaemir" T;l;"rl-avio corovii.

vureJlav. rv's',r qaJero porrebnq , ,"tllf?i'rtHr*;tJff#:nJ:tH;

379

Tamo se vide i Kranjdeviieve bilje5ke, pa se lijepo moZe pratiti kako se taj Kranjdevii vei tu izgratluje, da d.ita i onu prava1ku Sloboda i joS neke dlanke i neke knjige. Medutim, kod Copiia to nije moguie, ali se zna po vrSttjacima da je mnogo ditao vei ovdje, da je zaista literatura koja je tu iza5la mogla djelovati na Copiia. Ako je opravdana primjedba drugarice Durovii i ako je to zaista potrebno, onda ta tema zasluZuje da je jo5 upotpunim iako sam taj problem vei dosta zahvatio. Ja sam vei pisao o nizu izdanja koja su onda iza5la da se osjeti Senj kao kulturno sredi5te, najjade kulturno sredi5te toga razdoblja u Primorju, s najjadom Stamparskom djelatno5iu, veiom nego u Su5aku. Ja prihvaiam i razmiSljanja druga O5triia; o tome sam vei nesto rekao. Naime, taj period 1910--1914.vrlo je sloZen. Kad sam proditao ono Sto je pisano o tom razdoblju, vidim da stvarno treba udiniti napor da se, ibez obzira na to Sto nema puno podataka, osjeti da je tu copii, da je on ipak iza toga i da ga treba uklopiti u razvoj Mlade Hrvatske, kako je Vice Zaninovic svoju raspravu nazvao, te naii mjesto Copiievo i 5to copii tu rafli. Podataka zasad nema puno, jer iskreno govoreii, nisrno sve ni istraZili. Treba preii jo5 i optuZnicu protiv Juloiia. On je b,io pravnik, a i Copii je bio pravnitk, ,pa rxije 'i,skljuc\eno da su se i viSe dodirivali. Valja vidjeti stajali5ta onda5njih ljudi, npr. Mile Btrdaka ikoj,i pi5e i 'u Novayn listu, v,\djeti kako u io dob,a i Budak sazrijeva i gleda pravilrrije nego prije na hrvatsko-srpske odnose. Copii je, kao Sto smo rekli, blizak, intiman drug i Budaka jer zajedno stanuju u istom stanu u Josipovcu. Evo, toliko sam smatrao potrebnim da dopunirn ono ranije judera5nje izlaganje, jer ono nije dopunjeno, pa je ostalo nekako nabadeno. Ja iu nastojati da u referatu tome posvetim jo5 vi5e paZnje, da sve bude zaista cjelovitije, da se pokaZe taj Copii koji se kasnije razvio, aza kojeg smo vidjeli i duli kako je izrastao i kakvi su utjecaji mogli biti vrSeni na njega ovdje u Senju. PridruZujem se i drugu Peri Damjanoviiu, a to sam juder ispustio na. glasiti. Naime, ja sam bio takoder u nedoumici kako valja pisati Copiievo pr.ezime. Svuda u izvje5tajima manje-viSe pi5e negdje ima Stampar"Copii<, a skih gre5aka pa pi5e ,C" i zaista to nije stvar jednog dovjeka. Tu moramo biti svi jedinstveni. Udomaiilo se uCopiin. Ja sam takotler bio u sumnji pi5uii o njemu. Vidim 'da u Enciklopediii Jugoslavije, koja je ipak nekakro rner,itorum, pi5e >Copii", ali zaista bi trebalo donijeti odluku da svi pi5emo ,Copiiu, kao Sto je vjerojatno najpravilnije. Nama Primorcima i dakavcima to i zvudi bliZe, jer u nas nema, kao 5to je u Zagrebu, mekanog i tvrdog odo; u nas ima samo ,i. i ima >d<.Cak se u nas moZe osjetiti od dega je to ,i" nastalo - kao ,u tom pogled,u da nam da "tj". Prerna tome, ri redakoirja Zbornika trebat de uputu kalko iem,o zaista tog naL5egCopiia zvati. Sad jre pri,liika, ako je potrebna revizija u pogledu prezimena, da se to udini.*

*.O wern-u izniijotom vid,i pobllide naknadna iStraZ,ivanjau prilogu Sto ie objardrjen u ovoj knjizi _ pod naslovom: Stkolovanje Vrladriniira dogrida i su{ielovanje L oniladrfuiskom 6rokre"tu,

380

SADRZAJ
Strana

PREDGOVOR OTVARANJEZNANSTVENOGSKUPA
MILAN BUTKOVIC, predsjednik Skup3tine opiine Senj, Pozdravna rijed

5

IVO KOVAeIC, predsjednik pripremnog odbora, Uvodna rijed
IVICA RACAN, predsjed uik Odbora za proslavu 85-godi5njice rodenja Vladimira Copiia, Uvodno izlaganje

REFERATI Dr VINKO ANTIC, skolovanje Vladimira copiia i sudjelova'je u omladinsko'r pokretu DT BOGUMIL HRABAK, Jugoslovenski revolucio'ar vladimir copii u Rusiji (1916-191g) . . Dr NIKOLA popovlc, Vladimir Copii u oktobarskoj revoluciji FRANCE KLOPEIE Vladimir copii u jesen 1918. godineu Moskvi Dr TOI\{A IVIILENKOVIC,
Vladimir Copii u jugoslovenskom radnickorn pokretu (decembar 1918- jun L92l)

15
)l

75 87

97 r51 167 389

VUJICA KOV,{EEV. vladimir copii u Konstituanti i za vreme vidovdanskog procesa DT SLAVOLJUB CVETKOVIC, Savez komunista omladine Jugoslavije i Vladimir Copii

Dr MILENKO PALIC, Pomoi Vladimira copiia organizacijama Nezavisne radnidke partije Jugoslavije u Vojvodini STANISLAVA KOPRIVICA - OSTRIC, Vladimir copii kao oblasni sekretar Nezavisne radnidke partije Jugoslavije i urednik ,Borbe< Dr DRAGISA JOVIC, Presuda Vladimiru Copiiu od 18. svibnja 1925. fuIIHAEL SOBOLEVSKi, Vladimir Copii u revolucionarnom radnidkom pokretu Hrvatskog primorja 1\4r UROS NEDIMOVIC. Radnidka Stampa u Bosni i Ilercegovini o procesu Vladimiru piiu i dmgovima podetkom 1922. godine Co-

179

185
199

2t1

221

DT BRANISLAV GLIGORIJEVIC, Gledi5ta Vladimira Copica na nacionalno pitanje uodi i posle III kongresa KPJ (1926 - 1.927) Dr JAROSLAV OPAT. Vladimir copii i eehoslovadka DRAGICA LAZAREVIC, Vladimir copii kao dlan Privremenog rukovodstva KPJ - Politbiroa CK KPJ i predstavnik KPJ u lzvr5nom komitetu Komunistidke internacionale (jun l932-sernptembar 1934) Dr BOSILJKA JANJATOVIC, Vladimir copii u Spanjolskoj Dr PERO DALJANOVIC, Revolucionarna delatnost Vladimira godina Copiia sredinom tridesetih

225

233

253 279

DT SMILJANA DUROVIC, Neka metodolo5ka razmatranja o izudavanju uloge lidnosti u istoriji i istoriografiji radnidkog pokreta u nas Vi-ADO OSTRIC, Vladimir Copii u jugoslavenskoj historiografiji

3'-'0

DISKUSIJE

HINKO RASPOR DT BOGUMIL HRABAK Dr NIKOLA POPOVIC DT BOGUMIL HRABAK Dr MILENKO PALIC
Ilr VINKO ANTIC

355 359 365 368 369 369 370 37r
J1J

DT SLAVOLJUBCVETKOVIC VLADO OSTRIC Dr JAROSLAVOPAT ZLATKO EEPO Dr PERO DAMJANOVIC Dr VINKO ANTIC PE3IOMT] SUMMARY

375
5t I

379 381 385

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->