ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

So moite knigi. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. uragani. Da gi ostavat. gi povrzuva Makedonstvoto. teatri. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. ishrana i medicina.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . im velam. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. boluvaat i umiraat. Milijarda lu|e gladuvaat. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. . so makedonskata kultura. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. zemjotresi. so makedonskata ishrana. sekako. gradbi. Terorizmot divee. bez zemja. zemjata ne gi krepi. Kutri narodi ni. Stradaat lu|e na site kontinenti.

za narod {to ni zemjata ne go krepi. Za taa Makedonija pi{uvam.Makedonija”. Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .6 Angelina Markus velam. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto.isto {to i sega. Avtorot . [to jadele Makedoncite vo drevnina . Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi.

Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. @ivej i daj im na drugite da `iveat. umet- . Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. arhitektura. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. religii. Fotosintezata sozdava zelenilo. Narodi. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. nauka. kako sonce. uragani. pati{ta. hrana. rasi. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . sveti kako svetski centri. vojni. Ako potonala Atlantida. palati. ako bil potop i ledeno doba. Sveti kako svetski. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. kako kosmi~ko zra~ewe. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. Tuka se za~nalo sè. Da ne se zaborava son~evata energija. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. zemjotresi. okolu Sredozemjeto.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. vrsti. nauka.

pismo. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. orudija. vinoto kako pri~est. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. srebro. jazik. ~aevite od lekovitite bilki. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. sadovite od glina. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. }e im odgovorime: . nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. jabolkoto od rajot. istorija. samo nivni. Taka e. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat.8 Angelina Markus nost.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. crkva. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. Surogati. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. . Lebot. bronza. po toa {to go storile za narodite. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Energijata na vulkanite. ni vo istorijata. uraganite.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. ni pora~uvaat. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. . ni vo opstanokot.

zo{to majkite na lice imaat jami~ki. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. . Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. zdravjeto. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. kosmi~koto zra~ewe. istra`uva. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. za toa ka`i mi. Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka. hranata. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. zatoa i velam. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. . razmisluva. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. pa i ~ovekot. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. pa napredokot. za{to `abite spijat bez pernica. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki.

Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. horoskopot. dieti. Seto toa zaviselo od ishranata. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. lekovite. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. [to jadele drevnite Makedonci si velev. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. kolku e povrzan so kosmosot. soleni. pa kako gi upotrebuvale. so jami~ki na liceto. zo{to bile tolku izdr`livi.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. terapii. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. zo{to pravele tolku sadovi. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. ima li lu|e na drugi planeti. Knigite na vitamini i proteini. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. isto {to i sega. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. gor~livi. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. slatki. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. Kako nastanal `ivotot.

Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. ukrasi i celi ku}i i yidini. ~a{i. povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. ~ini. Hr.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. Se iskopuvaat grnci. . glineni bo~vi. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata.

Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite .12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. Iskr{eni sadovi. dno vo razni golemini i boi. grla. ra~ki. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. pogolemi i pomali. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa.

Najmnogu odat pari~kite. Krivoga{tani. Pogolemi bea od mene. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. Se rasprodadoa i ukradoa. ukrasite. . Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. Vo seloto Bu~in. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. Na celiot prostor na Tupalo. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. po niv e potraga i trgovija. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. sega vgradena vo crkvata vo s. Vo moda se mermerni statui. Loznani. da ne si gi pobarame. Bela Crkva. Bu~in. Gi ima vo Topol~ani. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. I mermerot se nao|a po dvorovite. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement.

I samata zemja ni ja rasprodadoa. Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. vo {to veruvale. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. {to jadele. . }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. Ukrasuvawe i pismo na sadovite.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. a ni{to ne ni ostavaat.

Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. terakoti i keramika. Koja hrana. se ~udev i se pra{uvav. imal stil i darba. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. so znaewe da najde re{enija i model. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. `ito. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. Stoev na pragot na predistorijata. Zemjanite sadovi. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. proslavi ili nepogodi. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. vezovite. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite.

za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. palati. So proizvodstvo: vrabotuvawe. za privle~enost. lov. ~iniite. novo oru`je za za{tita i rasko{. Ogni{tata. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. ku}i. plata. za zdravje i za ra|awe. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. Site pronajdoci i vojni se za hrana. ribolov.16 Angelina Markus na ~ovekot. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. potro{uva~ka. presti`. kapitali. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. obi~ajot. Deneska toa e profesija na celi narodi. tvrdini. Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. Sè po~nuva so hranata. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. grncite. kupuvawe. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. za ubavina. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. zakonot. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid .

. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. na pe~urka. na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni. `ivotinski glavi.

praznuvawe i nazdravuvawe. Predmeti za ukras i za hrana.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. simbolite. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. bo`estvata i kosmografijata. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. Okolu ogni{teto kult na predmeti. Sè bilo obmisleno. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. lovot. Znacite. bilki i drugi `ivotni. .

Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Vo edni isti depoa isti pari. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. {tit. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. nè doprele i nè osvoile. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. isti sape~ka so sadovi. isto oru`je: me~. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. kopje. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. arheolo{ko. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. dovi za ista namena.

Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. Ajde jadete. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. }e go izlupam i }e go izedam. Toa mi ostana od detstvoto. da ne bega silata. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. decata mali za rabota. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. Sednati na ~ergi~e.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. koga nè nosea na lozje. I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. ni velea. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija).

bronzeni i srebreni kotliwa. tepsii. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. gi pritajuvale za {itkawe. ni storeni. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. ni pe~eni. {to se izmenilo. nakit. Smokvite i maslinkite se jadele taka. terakota i keramika. Dovolno e da se priznae. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. Statui. keramika. bez ni{to. stakla. Mnogu sliki. ni vareni. crte`i. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. si gi znaeme na{i se. slivi so leb za da ne boli stomak. ikoni. lubenica so leb. [to is~eznalo. mozaici. {to pre`ivealo. moneti. domat so leb. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. diwa so leb. zlatni tawiri. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. kompletni escajzi.

Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. ku~eto i zmijata. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. cvetovi i reljefot na kowot. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. Toa zna~i jaglenohidrati. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. Prigotvuvawe na lebot. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. ovesot. za hranata. orizot. kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. r`ta. za religijata. Vo grobovite na voinite ima oru`je. Licata se od belata rasa. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. . p~enicata. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. po nekoe drvo. Vireele site `itarki. minerali i proteini. za bolestite. kaj lekarite instrumenti. isto taka. vitamini. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. Vo mnogu gradovi. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto.22 Angelina Markus skiot svet.

kako pijalok. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. lozata. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. Pod pepelot na . Kako se ora zemjata za posev. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. kako se mele ili tol~i zrnoto. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. Zob od site `ita bila hrana za kowite. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. kako se `nee `itoto.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica.

Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. kujnite. nivniot izgled. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. parkovite. bilkite. edinstven portret kako yidna freska. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Lu|eto. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. mozaicite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. `ivotnite. pre`ivean od toa vreme. pijaloci. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Taka sega site enciklopedii. sadovite. Isti se palatite. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite.

Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . preventiva i imunitet i zatoa. `ivotnite. duwata. orev. zelen~ukot. razni salati. badem. site primeroci se zadr`ale vo original. `itata. grozjeto. Bivoli. kromidot. Hranata bila i ostanala kako lek. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. stoka. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. planinski kowi. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. Jabolkoto. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. retko {to e izostaveno vo upotreba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. ovo{jeto. Lukot. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. Nema {to nema vo Makedonija. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. za~inite. zaedno so receptite na jadewe. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. kosten kako rezervoar za minerali. Niz {umite rastela leska. morkovot. Ne se pravele hibridi kako sega. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. istoto {to gi ima i vo Indija. bilbili. zelkata. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi.

Efes. zajakot. Dion. Drevnite Makedonci bile krupni. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. Vo Stobi. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. ranite i racete. plavi. zabobolki. Elenot.26 Angelina Markus luvawe na bolka. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. Herakleja. isto kako i denes. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija.. hirur{ki intervencii. kako prevencija od infekcii. pora|awa. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. Ptolomej. Evmen. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~.. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. kolku leb }e . Lihnida. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. vo Ilijada. kozite. Pela.

kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. barem edna{ godi{no. Vo takov . pri~est. Na Sv. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. Ni vojni. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Ahil sam go podgotvuval mesoto. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. ni grabe`i. Liturgija. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Poga~a. peewe i natprevari so denovi. piewe. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. Taka mitologijata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. Evripid. Agaton. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a.

Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. Divata sviwa. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. ogradite i dolinite broen. eleniz cela Makedonija.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata.dvorovite. Servirawe na prepelica so zelen~uk. e`ot. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. . Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. not. zajakot. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad.

koko{kite. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. za razlika od Posejdon . Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. Divite guski i pajki. Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina.bog na moriwata. razni na~ini i gi imalo preku cela godina. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. Takov e Aksij. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii. za kr{tevawe i pokrstuvawe. prepelicite. Site reki vo Makedonija se takvi. @ivotnite. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). pticite. misirkite. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. posvet i pro~uen. ribite se glavnite proteini.

Lidijci. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. Egipet.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. pismo. kako {to gi opi{uva Homer. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. obi~ai. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. kako kaj Makedoncite {to se angelite. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. Vavilon se bogotvori i se jade. dobro vooru`eni. Bikot statua. li~ni. albini. Bikot vo Krit. kultura. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. @rtvenoto jare. bogatstva vo hrana i oru`je. rajskata gradina od Biblijata. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. svetli. ikumen. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. Paflagonci. . stra`a na gradovite. Karijci. pri~esta. okolu Jadranskite vodi. beli i mo}ni sveti voini. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. so tapi nosovi i gruguravi kosi.

Kade be{e. sposoben vo sekoja sredina. Sepak. im gi slu{av srcata. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. ne di{ea. Toa e izdr`liv. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. Koga . I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Tri dena mi bega{e od ~asovi. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. raportira i si sedna pobedni~ki. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. treniran ~ovek.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. [tama trae{e cel ~as. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe.

Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. suvo meso. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. gi stega. se rodi. da napi{at ili da se nasmeat. Se rasturija za ovie 15 godini. riba i za~ini. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. Poim i mit za kosmopolit. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. semki. na neza{titenost. tie stanaa `rtvi na bezbednost. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. gi pla{i. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. na terorizam. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. . suvo ovo{je. Sekoj vojnik nose{e bra{no. voda.

Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. Lekarite. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. pak }e bea pobedeni. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. I da im uspee{e toj plan. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. imale i znaewa i sre}a za uspeh. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. filozofite. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. Pokraj tolku generali. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. so toa. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud.

Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. pieweto. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. kako gi le~el. Toa e zapi{ano od site anali. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. lek i okrepuva~ka napivka. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. So veselbata.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. obleka. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Zemale ov~o sirewe. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. stada ovci. hrana i vino za na pat do Itaka. pa mu izele sviwi. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. . Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

sveta reka. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. sveto drvo. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski. kruni. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. naforata. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. sveta pesna. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. ~a{i i drugi sadovi za hrana. Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. Toa e kako zakletva na vojskata. Ima sveta zemja. sveta ptica. . Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post).

pra{uvam. za ogni{teto.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. Taa odgovarala za decata. Ako nema za site nema za nikogo. im pomina sezonata. . Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. I deneska e taka. Nesposobniot tatko go brkale i decata. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. Rodnini bile samo po linija na majka. za hranata. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. sega se jade grozje. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. go pravela lebot.[to }e im pravite na lubenicive. kako da se sobira plodorodieto. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. Mladite bile neposlu{ni. Makedonija od kade {to . Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata. Kako da se obrabotuva zemjata. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. ni{to mi velat. kako da se obele`at granicite. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to.

42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. pojasneto. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. Imotot na `enata ili na ma`ot. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. drug red. Tamu se drugi lu|e. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba.t. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. Sè po~nuva so svadbata. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata.n. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. drugi karakteri. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. . Se bara soglasnost za pat na sosedot. za kapajca. za otvorawe prozor. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. druga trpeza.

Za devojkata raboti cela familija. na bile tolku gline. roditelite. amfo. ri. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot. da si dozvolat ta. pa svr{uva~kata. na knigite. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. manxi. Se tkae. za deverite i zolvite. mi re~e neobol za sre}en `i. ~estitawata. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. kaci. bov~aloci za svekrvata i svekorot. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. se ukrasuva sekoja obleka.spomen od toa vreme. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe.dru`ewto. ve}e trpezata ne se prazni. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. Po site carski i narodni obi~ai. na tebe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. da se pee. se veze. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. poga~i. na ni sadovi.Popova.damna. drugarkite.celiot `ivot. na studentskite denovi. ~a{i. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. I vezev rekolti mo`ele milence. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite. . [to }e im denovi. sega Igouseva vo Bitola. vino. Trpezata se polni so razni mesa.

crpalki ako ne da se poslu`at gostite. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. oru`je i hrana. vo palatite. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. 12 trka~ki kowi. boi. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. zvuci. snaga da okrepi od umor na ~ovek. Cve}e za radost i sre}a.. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. svadbarski pesni. kolku narod sednuval na trpeza. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite.44 Angelina Markus kotli. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. kolku ovo{je razno da iznese.. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. Listovi. Za decata se . 20 kotli srebreni. milina. Makedonskata trpeza za `etva. za grozdober. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. Ahil. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”.

statui na sekade. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. obredi. rezbite. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. kolonadi po patekite. kleka. Kakva {to e Gali~kata svadba. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . lovor. Veselbi. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. So vino i pivo. muzika. divo nane. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida.

Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. Makedonci. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. . taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. Orata. Jakne instikt za opstojuvawe. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. nova trpeza. trpezata. tkaeni i vezeni prekrivki. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. osobeno vo ruralni sredini. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. da se vidi i zavidi. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda..46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. poka`uvawe na imotot. Veridbata kako verba vo idninata. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. veselbata. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite.. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a.. Tuka se sozdava novo ogni{te. se pee svadbarskata pesna. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. go redat. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi..

. Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele. . Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci.

Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. .

umni. alati. smokvata. kostenot. vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. amfori. znaci. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. Dobro i zdravo se hranele. Tolku sitni i golemi grnci. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. orudija. na familijata i narodot. srebro i zlato ukraseni so pismo. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. . }upovi od keramika. Maslinkite. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. od bronza. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. PRIORITETI Lebot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. dobri. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot.

Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Sliki na ~inii. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. Solun do Krit i Aleksandrija. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Dion. na vazni. Stobi. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite.

Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. ^esto pati e ukras na vazni. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. podocna i sve}nici. venci i generalski epoleti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. ~est motiv vo Makedonija .

Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. vesnik na `ivot i mir. greota e. go ima na Bistra i na Ko`uv. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Sveto drvo na pretcite ne se giba. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Listot i `eladot bile keltski znaci. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. du{a e.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. Greota e gulab da se ubie. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. Xabe se grabaat. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. Pre`iveal mileniumi. Gulabot na crte`ot od Pikaso. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. zlatni obetki so gulab. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. So prvata granka si ja prese~e nogata. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. Kako da ne. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu.

slatko od tikva. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. se ~isti od korata i semkite. Drugata tura se pravi za postarite. sirewe i troa bra{no. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. dolgo trae. jajca. istol~en luk vo kiselina. Lesno se ~uva. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. . Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. se dodava mleko. ne mrzni. Poznata e pe~enata tikva vo furna. Tikvata se podvaruva. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. se gme~i vo kotle. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. pita so tikvi. stadionite. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. pr`eni tikvi~ki. diskata. kako ru~ek na argatite. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. Vo crepna se stava tepsija (tava).

Sekoj ~ovek ima svoja bilka. hrana od zelen~uk i bilki.54 Angelina Markus Prirodata. sitni ptici. iskustvoto. spored opisi vo literaturata. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. keramikata. zajacite. svoe drvo. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. Lovot na divite sviwi. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. frizovite na gradbite. hrana od ovo{je. zdrava hrana. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. Imame primeri spored upotreba na sadovite. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. vozduhot i zemjata. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. zdrav ~ovek. sile Rim i {to bile . erebici. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. Zdrava piroda. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. Taka imame hrana od meso i mleko. freskite. crte`ite na karpite. svoja hrana. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe.

Gi ~isti di{nite organi od virusi. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. Se dodava na pe~eno meso. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. fermentirawe kako {to pravele boza. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. na manxi i supi sosema malku. Go zamenuva lukot i lutiot piper. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. potkvasuvawe. potkiseluvawe. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. . jagniwa. Renot se renda na sitno. pivo i alkoholi zelka so luti koreni. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe.

So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. orevite. lubenicata. ruzmarniot. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. poretko pe~ewe. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. Mesoto. ribite. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. patlixan i piper. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. kiselec. Diwata. ~orbi i ~aevi. asparagusot. Golema bila upotrebata na lovorot. morkovot. `alfijata. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. kako me~kina {epa. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. list i cvet od divoto nane. Jabolkata. ~ir. . smokvite. le{nikot i `itata.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. kopriva. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. narot. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. slivite. zelje vo razni divi vidovi. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. duwata sami traele do kasna esen. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. magdonosot. luk. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. susam. tivkata. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona.

oblekata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. Nanosi na rekite. ajvarot. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. Sè bilo ekonomi~no. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. ne samo jadewata. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. tuku celiot folklor. za {to slu`ele. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. Makedonskata salata. tavite so jadewa. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. muzikata. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. . Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. neka nè slavat neka nè sakaat. kako energetska hrana i lek. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. pe{terite.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

tepsija. ko{nici i ve{ali od grozje. orudije. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. Zimnicata naredena so kaca zelka. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. kanta med. ista zemja. od drvo. letawe pod sokolovo oko na sateliti. Taka pravel Isus Hristos. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. Tie se od zemja. srp. |um~e. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. satar. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. sadovi. stakla so slatka. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. cel dragor suvomesnati ple{ki. Taka ~ovekot vo obliku- . Taka e zameneto kopjeto so raketa. kotle. Sè drugo e isto kako {to si bilo. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Isto podnebje. i poddava nafora. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. nakit. p~enka. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. od staklo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. ka~e sirewe. od bronza. sekira.

Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. `ivotnite i samiot ~ovek. tapan. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. sonce kako amblem. od koski. od tkaenini. Celiot `iv svet. Naj~est motiv e sonceto. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. son~ev narod so sonce na znameto. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. rodilka.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. plodovite. svetica . rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. sonce na ikonostasite. pticite. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. eleni ili bizoni. @enata majka. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. kako potpis na statuite i mozaciite. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. so naboj na ~uvstva za nadmo}. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. bujnata vegetacija.`ena {to ja prigotvuva . freskite i ~eloto na Bogorodica. Od ko`ata na bravot napravena gajda. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite.

kowanikot i do negovite noze pismo. belegzii. So konop se pravele mre`ite za ribolov. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. se tkaat platna i postelnini. krava so tele. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. se stega. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. prsteni. {lem i {tit. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. dab. Indirektno . Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. deka lenot od vlaga ne popu{ta. pamuk kako sirovina i hrana i lek.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. orel. len. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. arslan. amblem. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. ku~eto i kowanikot. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. [arite na monetite i na {titovite. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. ortomi. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. sonce. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. Na drugata strana lav.

`ivotni. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. Se pie sok od drenki. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. lovot. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Omileno jadewe: tava so bel oriz. edno jajce i so matewe se dodava griz. cvetovi. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. Se vari koko{kata. se redi mesoto i se pe~e. . dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. prirodnite darovi od vodata i zemjata. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. ribolovot. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Makedoncite. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. eden prema tri se poleva so supata. Vo tavata se sipa `iv oriz. ovo{jeto. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica. oradija i lu|e od Makedonija. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat.

~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. trla. za bilkite. `ivotnite. skok. obi~aite. pukale od zdravje. borewe i frlawe kamen. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. Ribari sede- . Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. podgotvuvawe na hrana. sviwarnici. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie.

pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. jadewe. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. vo nivi poseani. a ovo{je. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. piewe i peewe.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. rodnite mesta na Odisej i Ahil. kozi. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. so kilimi i ko`i prekrieni. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. U{te pogolemo bi- . duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata.

maslinki. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. potoa p~enicata. bosilek i zrna. elata. borot. palma. lovor ili dafinovo liv~e. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. vesla i cela oprema za doma}instvata. orizot. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. smrekata. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. grozje. vrbata. kopja. Imalo smokvi. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. jasenot. boliva~ divi i pitomi maslinki. zelki. topolite. brodovi. slivi. ruzmarin. morkov. mo`ebi vid p~enka (carevka). luk. drenot. kru{i. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. od maslinka i razni semiwa. kromid. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. katarki. konop. `alfija. smiq.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. prosoto. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. slatki i luti koreni. Masla za gotvewe. ovesot. nane. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. sidra. ren. za osvetluvawe. anason. jabolka. `ivotni. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. brestot. da se hranat i ubavo da `iveat. leskata. son~ogled. semki od tikva. za ma~- . diwi. kostenot. mak {to slu`ele za leb i masla.

hranata. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. oru`je. pa srebrenite kotli i |umci. Receptot na Kirka: Zlatest med. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. . Ako gi znaeme bilkite. `neeweto. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). za receptite. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). orudija. tavi. bereweto na grozjeto. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. ako gi znaeme glinenite sadovi. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. paseweto na govedata. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. veeweto na `itoto.

Lesen. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. plitok karakter. Prostak. . ku}ata. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. Go fali vinoto. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. Aristotel i Teofrast . Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. Dodvoruva~.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. kujnata.Bo`estveniot govornik. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast.

Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. Stipsa. fitil. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. Ne gi me{a vinoto so voda. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. Brbliviot. Sam zema hrana. Ne dava smokva da se skine od gradina. vrvki. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. `ito. Se kocka. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. ni voda za piewe. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. se kara. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. Ako dade na zaem plug. Nestrpliv. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. Bezobrazen. tamu i robovite si gi nahranuva. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. Zboruva i raska`uva do uspivawe. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. Pee vo bawa. ni da se pomine niz dvor. . Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). jarci. Vo teatar ti pre~i da gleda{.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. Dodvoruva~. magariwa. ^ovekot {to znae sè. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. se kolne. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. Ne dava na zaem sol. Spletkar.

Nam}or. ne trpi nikogo. ni pee. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. kako {to o~ekuval. Netakti~en. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Vo zima bara krastavici. Bara tolkuvawe na sonovite. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. Ne se izvinuva. Somnitelen. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Se o~istuva so luk i malo ku~e.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Na svadba zboruva protiv `enite. vo teatar zaspiva. Patuva i gi prebrojuva parite. da ne se izedi. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. Na pozdrav ne odgovara. Sueveren. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Zabegan. Zaobikoluva kamen na krstopat. ni igra. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Ako go vika{ za svedok kasni. Nedoverliv. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. zaboraven e. parite . gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Ne znae da ra~una. Pesimist.

da gi vidat site. oratori. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . gulabi od Sicilija. Sueten. Zakrpeni konduri bile kako kopita. dobar kuvar. se namirisuva. Ima fazani. bastuni od Sparta. so crno pod nokti. Voobrazen. Krastav. Menuva obleki. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. Bara najadena posluga za da za{tedi. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. i raska`uva za toa na site. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. med vo Rod. Dosaden. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. {i{iwa od Turija. Ako zakole vol. [mrka koga jade i se ligavi. Siromav. Ne posetuva nikogo prv. Falbaxija. so li{ai. Ne~ist. pra}a maslinki vo Vizant. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). ku~iwa vo Kizik. valkan e i ne mu e sram. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. za oprema na brodovite i teatrite. gradina so sve` zelen~uk. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto.

Go citira Homer. Na gostite im pravi smetka za drva. Spasil ranet so svoi race. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. Pravi gozba so malku leb. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. sol. si gi iskrvaril ali{tata. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. maslo za lambite i drugi sitnici.” Podmladen. Bara nagrada. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. ocet.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. site se ednakvi. Stra{liv. Lo{. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Po priroda nemalo dobri. eden da bide gospodar. . Oligarh. Koristoqubiv. na pazarite i gozbite. Lo{iot nema predrasudi. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. U~i da igra i si svirka sam. Bara zaem od gostin. U~i so deca kako se frla strela i kopje. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. le}a. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat.

72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”. Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe. .

Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Kujnata. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. kafeava. hranata. Kalapi za svetilki. kalapi za leewe na metalite. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. kalapi za Vini~kite ikoni. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. Taka doterani. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. pepelta vo ogni{tata i kremenot. bockawe i lenti. Se e povrzano. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. kalapi za kr- . ~iniite. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. kalapi za menadi.

grav za da mo`at da jadat isto kako doma. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. Si imaat crkvi. makedonski maala po svetot. velat isti sme. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. kulturni domovi i slavi. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. loboda. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. salati. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. se menuvaat i . beli sme”. kromid. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. pesna i zbor makedonski. da poslu{aat muzika. si pravat svoja naselba. luk. Kulturata na ishrana. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot.74 Angelina Markus stovi. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. praz. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba.

kade i da se niz svetot. Avtorot .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kakvi {to se ovde vo Makedonija.

Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. Edniot ~uva{e kowi. a najmladiot od niv.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. bea siroma{ni i nemaa pari. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. {to stignale do nas. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. lebot narastuval dvojno. a ne samo narodot. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. ~ie ime ne go naveduva. bra}ata Gauan. Herodot. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. vo svojata Istorija (kn. zlato i srebro” (str. Be{e toa vreme koga i kralevite. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). ~uva{e kozi i ovci. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. taa go izvesti svojot ma`. Perdika. Toj gi povi- . X. No. Perdika. drugiot goveda. 8. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. a se pi{uvani pred dva mileniuma. 8). gl. se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. R. [tom go ~ul toa kralot.

Ovie. da bil energetski stimulans. kako {to e poznato. kozjo. im re~e . toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. viree na son~evina i ne e nemo`no. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. koj slu~ajno imal me~. a najmladiot. re~e: “Se soglasuvame. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. na primer. kako.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . otkako go nacrta. U{te. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. dodatno. kralu. ovci. stra{no se naluti. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. da go primime toa {to ni go dava{“. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. pak. I. koristen vo mali koli~estva. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. krupen dobitok i mesele leb. se spomenuva Sonceto. se razbira od `ito. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . Afionot. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. a potoa si zamina so onie so nego”. A koga kralot ~u deka baraat plata.

poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. Po pogrebot na najbliskiot drugar. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. taka {to za `rtva bile prineseni 10. Al. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen. Me|utoa. Istoriska biblioteka. 37).000 razni `ivotni” (Diodor.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. kako {to bukvalo se soop{tuva.778 g. fr. 17. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . na primer. pak. tvrdini. Taa. . 115). Hr. da pravat deca.000 kamili” (Plutarh. a Justin. Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. pr. a potoa da se vratat.000 ~ifta maski i 5. so Makedonci komandant i blagajnik. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. Zna~i. osobeno od Amerikancite. kn.).

vpro~em. potkrepena so arheolo{ki naodi. kako. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie. i za drugi vrednosti. Spase [uplinovski .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija.

slivite. jabolkata. jagodite. vi{nite. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. kalinkite. kapinkite. kru{ite. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. kajsiite. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. duwite. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. . Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. Mnogubrojnite drvja. malinite.

2005 g. • Filip II Makedonecot ...2005 g. • Makedonija na Makedoncite ... [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija. . • Makedonskite drevni teatri .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod.2003 g.2001 g.1998 g. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija. Topol~ani kraj Prilep.2004 g. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina .. Pi{uva recenzii. • Makedonski drevni vrednosti II . promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. • Poemi za Makedonskite carevi . Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.. • Makedonski drevni vrednosti . rodena e vo s.2005 g.. Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi.2003 g. Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci .

Mi{ulin . Stojkovi} .Koga sonceto be{e Bog. Sejmon Xemjs . Homer .Istorija na stariot vek 4.Makedonskata drevna medicina. A. Istorija na makedonskiot narod. Vilhem .Leksikografski zavod . . A.Ilijada i Odiseja 3.Fizika 2.LITERATURA: 1. Aristotel .Filozofija 6. Markus .Aleksandar Makedonski 5.Zagreb 10.Drevnij mir 7. 8. U. 9. Enciklopedii . Kosidovski .

................................................................. Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza................................... Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja..................................................................................................31 5................................... Dodatok....................................63 9..................................................................... Literatura...................21 4................. Bele{ka za avtorot........................................................Ishranata na vojskata.......................SODR@INA 1....................................67 10................................................................76 11.................................................................... Terakotni i kerami~ki sadovi........................7 2......... Ishranata i tvore{tvoto..................................................................11 3.............81 12..........................................................................82 ........... Hranata vo drevna Makedonija...................59 8....... Ishranata na makedonskata vojska...................................... Po~etok . Recenzija...........................49 7.....................................................................................41 6............... Prioriteti................................arhe................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful