Исхраната на древните Македонци

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

so makedonskata ishrana. bez zemja. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. Kutri narodi ni. So moite knigi. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. teatri. Stradaat lu|e na site kontinenti. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. gi povrzuva Makedonstvoto. so makedonskata kultura. uragani. zemjata ne gi krepi. Da gi ostavat. zemjotresi. gradbi. Terorizmot divee. sekako. ishrana i medicina. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. Milijarda lu|e gladuvaat. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. . bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. im velam. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. boluvaat i umiraat. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i.

6 Angelina Markus velam. Za taa Makedonija pi{uvam. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi. [to jadele Makedoncite vo drevnina . Avtorot . Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .Makedonija”. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto.isto {to i sega. za narod {to ni zemjata ne go krepi.

kako kosmi~ko zra~ewe. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. zemjotresi. vrsti. vojni. ako bil potop i ledeno doba. Ako potonala Atlantida. Sveti kako svetski. religii. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. Narodi. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. rasi. hrana. pati{ta. nauka. @ivej i daj im na drugite da `iveat. Da ne se zaborava son~evata energija. uragani. sveti kako svetski centri. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. kako sonce. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. Tuka se za~nalo sè. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. umet- . palati.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. Fotosintezata sozdava zelenilo. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. okolu Sredozemjeto. arhitektura. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. nauka.

bronza. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. orudija. jazik. ni vo istorijata. pismo. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. ni vo opstanokot. ni pora~uvaat. sadovite od glina. }e im odgovorime: . Surogati. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. ~aevite od lekovitite bilki. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. po toa {to go storile za narodite. Lebot. Taka e. vinoto kako pri~est. Energijata na vulkanite. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. . srebro. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. crkva. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. uraganite. jabolkoto od rajot. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. istorija.8 Angelina Markus nost. . epidemiite te{ko }e se zauzdaat. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. samo nivni.

U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. za{to `abite spijat bez pernica. razmisluva. zo{to majkite na lice imaat jami~ki.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. istra`uva. zatoa i velam. pa napredokot. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. hranata. . Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. zdravjeto. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. kosmi~koto zra~ewe. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. . Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. pa i ~ovekot. za toa ka`i mi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat.

Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. Knigite na vitamini i proteini. [to jadele drevnite Makedonci si velev.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. slatki. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. dieti. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. so jami~ki na liceto. horoskopot. Seto toa zaviselo od ishranata. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. terapii. pa kako gi upotrebuvale. zo{to bile tolku izdr`livi. Kako nastanal `ivotot. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. ima li lu|e na drugi planeti. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. kolku e povrzan so kosmosot. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. isto {to i sega. soleni. zo{to pravele tolku sadovi. lekovite. gor~livi. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi.

TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. Hr.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. Se iskopuvaat grnci. ~ini. glineni bo~vi. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. ~a{i. . ukrasi i celi ku}i i yidini.

ra~ki. grla. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. Iskr{eni sadovi. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . pogolemi i pomali.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. dno vo razni golemini i boi.

Loznani. Najmnogu odat pari~kite. da ne si gi pobarame. . Pogolemi bea od mene. Vo moda se mermerni statui. Gi ima vo Topol~ani. po niv e potraga i trgovija. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. I mermerot se nao|a po dvorovite. Bu~in. Vo seloto Bu~in. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. sega vgradena vo crkvata vo s. Bela Crkva. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Se rasprodadoa i ukradoa. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Na celiot prostor na Tupalo. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. ukrasite. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. Krivoga{tani. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija.

Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. {to jadele. a ni{to ne ni ostavaat. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. I samata zemja ni ja rasprodadoa.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. Ukrasuvawe i pismo na sadovite. . I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. vo {to veruvale. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba.

sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. Koja hrana. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. imal stil i darba. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. vezovite. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . `ito. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. terakoti i keramika. so znaewe da najde re{enija i model. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. Zemjanite sadovi. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. se ~udev i se pra{uvav. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. proslavi ili nepogodi. Stoev na pragot na predistorijata. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina.

Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski. grncite. novo oru`je za za{tita i rasko{. za zdravje i za ra|awe. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. ~iniite. lov. ku}i.16 Angelina Markus na ~ovekot. presti`. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. za ubavina. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. kapitali. zakonot. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. Sè po~nuva so hranata. kupuvawe. palati. potro{uva~ka. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. ribolov. za privle~enost. obi~ajot. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. plata. Site pronajdoci i vojni se za hrana.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. Deneska toa e profesija na celi narodi. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. Ogni{tata. tvrdini. So proizvodstvo: vrabotuvawe.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi. na pe~urka. Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. `ivotinski glavi. .

Sè bilo obmisleno. simbolite. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. lovot. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. praznuvawe i nazdravuvawe.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. Okolu ogni{teto kult na predmeti. Znacite. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Predmeti za ukras i za hrana. . toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. bo`estvata i kosmografijata. bilki i drugi `ivotni. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija.

Vo edni isti depoa isti pari. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. kopje. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. dovi za ista namena. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. nè doprele i nè osvoile. arheolo{ko. isto oru`je: me~. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. {tit. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. isti sape~ka so sadovi. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini.

Ajde jadete. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. ni velea. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. decata mali za rabota. Toa mi ostana od detstvoto. I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. Sednati na ~ergi~e. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. da ne bega silata. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. }e go izlupam i }e go izedam. koga nè nosea na lozje.

nakit. terakota i keramika. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. keramika. kompletni escajzi. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. crte`i. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. diwa so leb. stakla. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. Mnogu sliki. slivi so leb za da ne boli stomak. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. bronzeni i srebreni kotliwa. gi pritajuvale za {itkawe. Statui. {to pre`ivealo. lubenica so leb. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. zlatni tawiri. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. {to se izmenilo. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. bez ni{to. Smokvite i maslinkite se jadele taka.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. Dovolno e da se priznae. [to is~eznalo. ni vareni. mozaici. ni pe~eni. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. tepsii. domat so leb. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso. ni storeni. si gi znaeme na{i se. moneti. ikoni.

za bolestite. isto taka. orizot. ovesot. cvetovi i reljefot na kowot. ku~eto i zmijata. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. p~enicata. Prigotvuvawe na lebot. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. Vo grobovite na voinite ima oru`je. za religijata. Vireele site `itarki. za hranata. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. Vo mnogu gradovi. . vitamini. Licata se od belata rasa. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. Toa zna~i jaglenohidrati. r`ta.22 Angelina Markus skiot svet. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. minerali i proteini. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. po nekoe drvo. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. kaj lekarite instrumenti.

kako se mele ili tol~i zrnoto. Kako se ora zemjata za posev. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. kako pijalok. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. kako se `nee `itoto. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. Zob od site `ita bila hrana za kowite. I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. lozata. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. Pod pepelot na .

Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. edinstven portret kako yidna freska. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. Lu|eto. parkovite. bilkite. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. mozaicite. Isti se palatite. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. `ivotnite.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. sadovite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . nivniot izgled. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. kujnite. Taka sega site enciklopedii. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. pre`ivean od toa vreme. pijaloci. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite.

Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. Bivoli. zelen~ukot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. kromidot. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. orev. zaedno so receptite na jadewe. Ne se pravele hibridi kako sega. Nema {to nema vo Makedonija. kosten kako rezervoar za minerali. planinski kowi. Hranata bila i ostanala kako lek. grozjeto. badem. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. istoto {to gi ima i vo Indija. `itata. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. `ivotnite. morkovot. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. preventiva i imunitet i zatoa. site primeroci se zadr`ale vo original. retko {to e izostaveno vo upotreba. Lukot. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. razni salati. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. Niz {umite rastela leska. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. za~inite. bilbili. stoka. duwata. zelkata. ovo{jeto. Jabolkoto. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona.

zabobolki... kako prevencija od infekcii. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. Ptolomej. Efes.26 Angelina Markus luvawe na bolka. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. vo Ilijada. Lihnida. ranite i racete. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. isto kako i denes. zajakot. Pela. Herakleja. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. Drevnite Makedonci bile krupni. kolku leb }e . Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. pora|awa. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. plavi. Elenot. Vo Stobi. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. kozite. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. Evmen. hirur{ki intervencii. Dion. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite.

piewe. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Agaton. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Poga~a. Taka mitologijata. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. Ni vojni. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. Ahil sam go podgotvuval mesoto. Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Na Sv. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. ni grabe`i. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. peewe i natprevari so denovi. Evripid. barem edna{ godi{no. Vo takov .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. Liturgija. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. pri~est. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti.

dvorovite. e`ot. not. . Servirawe na prepelica so zelen~uk. zajakot. Divata sviwa. eleniz cela Makedonija. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. ogradite i dolinite broen.

ribite se glavnite proteini. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka).bog na moriwata. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. koko{kite. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. @ivotnite. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii. Takov e Aksij. prepelicite. pticite. misirkite. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. za razlika od Posejdon . Site reki vo Makedonija se takvi. za kr{tevawe i pokrstuvawe. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. posvet i pro~uen. razni na~ini i gi imalo preku cela godina. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. Divite guski i pajki. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata.

30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. kako {to gi opi{uva Homer. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. Karijci. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. pri~esta. @rtvenoto jare. svetli. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. kultura. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. ikumen. so tapi nosovi i gruguravi kosi. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. li~ni. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. bogatstva vo hrana i oru`je. okolu Jadranskite vodi. kako kaj Makedoncite {to se angelite. stra`a na gradovite. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. beli i mo}ni sveti voini. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. Bikot statua. Vavilon se bogotvori i se jade. Paflagonci. dobro vooru`eni. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. albini. . Lidijci. Bikot vo Krit. rajskata gradina od Biblijata. Egipet. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. obi~ai. pismo.

Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. [tama trae{e cel ~as. ne di{ea. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. Kade be{e. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe. sposoben vo sekoja sredina. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. Toa e izdr`liv.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. im gi slu{av srcata. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. Sepak. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Koga . Tri dena mi bega{e od ~asovi. treniran ~ovek. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. raportira i si sedna pobedni~ki.

suvo meso. da napi{at ili da se nasmeat. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. se rodi. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. Se rasturija za ovie 15 godini. . Sekoj vojnik nose{e bra{no. gi stega. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. suvo ovo{je. na neza{titenost. tie stanaa `rtvi na bezbednost. riba i za~ini.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. Poim i mit za kosmopolit. semki. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. gi pla{i. voda. na terorizam. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar.

I da im uspee{e toj plan. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. pak }e bea pobedeni. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Pokraj tolku generali. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. filozofite. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. so toa. imale i znaewa i sre}a za uspeh. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. Lekarite.

34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. pieweto. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. So veselbata. kako gi le~el. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Toa e zapi{ano od site anali. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. lek i okrepuva~ka napivka.

ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Zemale ov~o sirewe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. stada ovci. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. pa mu izele sviwi. obleka. hrana i vino za na pat do Itaka. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi. . Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

~a{i i drugi sadovi za hrana. kruni. . Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. sveta pesna. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). sveta ptica. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. sveto drvo. Toa e kako zakletva na vojskata. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. naforata. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. Ima sveta zemja. sveta reka.

Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. Mladite bile neposlu{ni. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. ni{to mi velat. Kako da se obrabotuva zemjata. Nesposobniot tatko go brkale i decata. Taa odgovarala za decata. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. kako da se obele`at granicite. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. kako da se sobira plodorodieto. sega se jade grozje. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. I deneska e taka. go pravela lebot. Rodnini bile samo po linija na majka. za ogni{teto.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele.[to }e im pravite na lubenicive. za hranata. Makedonija od kade {to . pra{uvam. im pomina sezonata. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). . pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to. Ako nema za site nema za nikogo. Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata.

naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. Tamu se drugi lu|e.n.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. Se bara soglasnost za pat na sosedot. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata. drug red.t. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. druga trpeza. . re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. za kapajca. Sè po~nuva so svadbata. za otvorawe prozor. drugi karakteri. pojasneto. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. Imotot na `enata ili na ma`ot. Ne smee da se~e granki bez odobrenie.

Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. I vezev rekolti mo`ele milence.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. bov~aloci za svekrvata i svekorot. ~estitawata. Za devojkata raboti cela familija. poga~i. drugarkite. . na tebe. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. se veze. manxi. na studentskite denovi. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. da se pee. [to }e im denovi.dru`ewto. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. Se tkae. vino. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. na knigite. mi re~e neobol za sre}en `i. pa svr{uva~kata.celiot `ivot. Po site carski i narodni obi~ai. da si dozvolat ta. kaci. na ni sadovi. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot. ~a{i. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite. amfo. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. sega Igouseva vo Bitola. ri. Trpezata se polni so razni mesa. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. za deverite i zolvite. se ukrasuva sekoja obleka.damna.Popova.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim.spomen od toa vreme. roditelite. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. ve}e trpezata ne se prazni. na bile tolku gline.

vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. milina. 12 trka~ki kowi. za grozdober. kolku narod sednuval na trpeza. 20 kotli srebreni.. Makedonskata trpeza za `etva. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. kolku ovo{je razno da iznese.. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska.44 Angelina Markus kotli. svadbarski pesni. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. vo palatite. oru`je i hrana. Za decata se . snaga da okrepi od umor na ~ovek. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. boi. zvuci. Cve}e za radost i sre}a. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki. Listovi. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. Ahil. 10 zlatni talanti (trista kila zlato).

divo nane. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo. rezbite. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. Veselbi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. Kakva {to e Gali~kata svadba. muzika. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. kleka. lovor. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. kolonadi po patekite. So vino i pivo. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. obredi. statui na sekade. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk.

Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija.. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. nova trpeza.. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite. trpezata.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. Veridbata kako verba vo idninata. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”.. Tuka se sozdava novo ogni{te. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. . osobeno vo ruralni sredini. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. poka`uvawe na imotot. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. Makedonci. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. se pee svadbarskata pesna. Orata. tkaeni i vezeni prekrivki. go redat. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a. Jakne instikt za opstojuvawe. veselbata. da se vidi i zavidi. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot..

Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi. ..ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci.

.48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.

Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. kostenot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. smokvata. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. . vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. Dobro i zdravo se hranele. orudija. amfori.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. PRIORITETI Lebot. od bronza. Maslinkite. umni. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. alati. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. na familijata i narodot. znaci. dobri. Tolku sitni i golemi grnci. srebro i zlato ukraseni so pismo. }upovi od keramika. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza.

Dion. Solun do Krit i Aleksandrija. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Stobi. na vazni. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. Sliki na ~inii. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi.

Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. ^esto pati e ukras na vazni. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. ~est motiv vo Makedonija . Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba. podocna i sve}nici. venci i generalski epoleti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite.

Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. zlatni obetki so gulab. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. greota e. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. So prvata granka si ja prese~e nogata. Kako da ne. du{a e. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. vesnik na `ivot i mir. Gulabot na crte`ot od Pikaso. Sveto drvo na pretcite ne se giba. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. Xabe se grabaat. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. go ima na Bistra i na Ko`uv. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Greota e gulab da se ubie. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . Pre`iveal mileniumi. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. Listot i `eladot bile keltski znaci. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a.

Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. pr`eni tikvi~ki. se gme~i vo kotle. diskata. istol~en luk vo kiselina. sirewe i troa bra{no.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. slatko od tikva. Drugata tura se pravi za postarite. Poznata e pe~enata tikva vo furna. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. pita so tikvi. jajca. Tikvata se podvaruva. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. se dodava mleko. stadionite. Vo crepna se stava tepsija (tava). Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. kako ru~ek na argatite. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. se ~isti od korata i semkite. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. dolgo trae. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. ne mrzni. . kako mirisot na matenicata so topla poga~a. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. Lesno se ~uva.

hrana od zelen~uk i bilki. hrana od ovo{je. iskustvoto. vozduhot i zemjata. freskite. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. zajacite. Taka imame hrana od meso i mleko. Lovot na divite sviwi. frizovite na gradbite.54 Angelina Markus Prirodata. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. crte`ite na karpite. Zdrava piroda. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. sitni ptici. spored opisi vo literaturata. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. Imame primeri spored upotreba na sadovite. svoe drvo. svoja hrana. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. erebici. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. zdrava hrana. keramikata. zdrav ~ovek. sile Rim i {to bile .

Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. potkvasuvawe. fermentirawe kako {to pravele boza. Se dodava na pe~eno meso. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. Gi ~isti di{nite organi od virusi. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Go zamenuva lukot i lutiot piper. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. . Renot se renda na sitno. jagniwa. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. na manxi i supi sosema malku. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. potkiseluvawe. pivo i alkoholi zelka so luti koreni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa.

ruzmarniot. lubenicata. Mesoto. orevite. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. slivite. asparagusot. Golema bila upotrebata na lovorot. ~ir. tivkata. magdonosot. susam. ~orbi i ~aevi. . Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. ribite. Jabolkata. patlixan i piper. le{nikot i `itata. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. luk. morkovot. duwata sami traele do kasna esen. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. list i cvet od divoto nane. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. kiselec. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. `alfijata. narot. smokvite. kopriva. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. Diwata. kako me~kina {epa. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. zelje vo razni divi vidovi. poretko pe~ewe.

Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. ne samo jadewata. muzikata. Makedonskata salata. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. neka nè slavat neka nè sakaat. tavite so jadewa. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. pe{terite. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. kako energetska hrana i lek. ajvarot. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. Nanosi na rekite. Sè bilo ekonomi~no. oblekata. za {to slu`ele. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. tuku celiot folklor. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. . ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. od bronza. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. Taka pravel Isus Hristos. |um~e. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. orudije. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. sadovi. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. i poddava nafora. ko{nici i ve{ali od grozje. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. srp. od drvo. Sè drugo e isto kako {to si bilo. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. stakla so slatka. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. ka~e sirewe. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. cel dragor suvomesnati ple{ki. Zimnicata naredena so kaca zelka. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Isto podnebje. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. sekira. letawe pod sokolovo oko na sateliti. ista zemja. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. p~enka. Taka ~ovekot vo obliku- . kanta med. nakit.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. satar. Taka e zameneto kopjeto so raketa. kotle. od staklo. tepsija. Tie se od zemja.

Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. kako potpis na statuite i mozaciite.`ena {to ja prigotvuva . rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. plodovite. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. freskite i ~eloto na Bogorodica. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. Od ko`ata na bravot napravena gajda. @enata majka. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. so naboj na ~uvstva za nadmo}. sonce kako amblem. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. sonce na ikonostasite. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. rodilka. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. bujnata vegetacija. eleni ili bizoni. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. od tkaenini.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. od koski. son~ev narod so sonce na znameto. Celiot `iv svet. svetica . Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. Naj~est motiv e sonceto. tapan. `ivotnite i samiot ~ovek. pticite. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot.

amblem. se stega. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. deka lenot od vlaga ne popu{ta. belegzii. orel. ortomi. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. se tkaat platna i postelnini. prsteni. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. kowanikot i do negovite noze pismo. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. len. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. ku~eto i kowanikot. So konop se pravele mre`ite za ribolov. [arite na monetite i na {titovite. krava so tele. dab. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. Indirektno . Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. {lem i {tit. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. arslan. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. Na drugata strana lav. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. sonce. pamuk kako sirovina i hrana i lek. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite.

dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. lovot. Makedoncite. Se pie sok od drenki. prirodnite darovi od vodata i zemjata. oradija i lu|e od Makedonija. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. se redi mesoto i se pe~e. Se vari koko{kata. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. ribolovot. . Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. cvetovi. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. ovo{jeto. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. `ivotni. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. Vo tavata se sipa `iv oriz.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. edno jajce i so matewe se dodava griz. Omileno jadewe: tava so bel oriz. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. eden prema tri se poleva so supata. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica.

skok. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. trla. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. pukale od zdravje. sviwarnici. podgotvuvawe na hrana. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. za bilkite. Ribari sede- . pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. borewe i frlawe kamen. `ivotnite. obi~aite. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer.

pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. U{te pogolemo bi- . drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. kozi. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. a ovo{je. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. piewe i peewe. so kilimi i ko`i prekrieni. jadewe. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. vo nivi poseani. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. rodnite mesta na Odisej i Ahil.

luk. grozje. drenot. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. borot. `ivotni. ovesot. od maslinka i razni semiwa. katarki. boliva~ divi i pitomi maslinki. kostenot. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. elata. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. nane. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. lovor ili dafinovo liv~e. morkov. smiq. brodovi. ren. mak {to slu`ele za leb i masla. jasenot. palma. `alfija. topolite. orizot. Masla za gotvewe. maslinki. anason. kromid. konop. za osvetluvawe. diwi. bosilek i zrna. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. prosoto. zelki. brestot. slatki i luti koreni. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. vesla i cela oprema za doma}instvata. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. za ma~- . kopja. jabolka. kru{i. potoa p~enicata. semki od tikva. smrekata. sidra. Imalo smokvi. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. ruzmarin. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. slivi. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. vrbata. da se hranat i ubavo da `iveat. mo`ebi vid p~enka (carevka). son~ogled. leskata.

oru`je. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. za receptite. higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. bereweto na grozjeto. orudija. pa srebrenite kotli i |umci. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. veeweto na `itoto. Ako gi znaeme bilkite. `neeweto. Receptot na Kirka: Zlatest med. tavi. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak).66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. . za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. hranata. ako gi znaeme glinenite sadovi. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. paseweto na govedata. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina.

ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. plitok karakter. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. Dodvoruva~. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. kujnata. . Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. Prostak. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. Go fali vinoto. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. Aristotel i Teofrast .Bo`estveniot govornik. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. ku}ata. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. Lesen.

Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. . Bezobrazen. Nestrpliv. Se kocka. Ne gi me{a vinoto so voda. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. ni da se pomine niz dvor. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. tamu i robovite si gi nahranuva. magariwa. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Ne dava smokva da se skine od gradina.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. Stipsa. Ako dade na zaem plug. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. `ito. se kolne. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. Zboruva i raska`uva do uspivawe. vrvki. Brbliviot. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. Sam zema hrana. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. fitil. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. ^ovekot {to znae sè. Dodvoruva~. Ne dava na zaem sol. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Spletkar. Vo teatar ti pre~i da gleda{. se kara. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. Pee vo bawa. ni voda za piewe. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. jarci.

Sueveren. Zaobikoluva kamen na krstopat. Pesimist. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. Patuva i gi prebrojuva parite. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Zabegan. ni pee. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. da ne se izedi. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. Na pozdrav ne odgovara. Somnitelen. Na svadba zboruva protiv `enite. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Nam}or. Nedoverliv. Vo zima bara krastavici. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. zaboraven e. Netakti~en. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Se o~istuva so luk i malo ku~e. kako {to o~ekuval. parite . ne trpi nikogo. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. ni igra. Bara tolkuvawe na sonovite. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Ako go vika{ za svedok kasni. vo teatar zaspiva. Ne znae da ra~una. Ne se izvinuva. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo.

Siromav. i raska`uva za toa na site. Sueten. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. za oprema na brodovite i teatrite. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. Ne~ist. gulabi od Sicilija. Dosaden. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. Krastav.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. oratori. se namirisuva. so crno pod nokti. valkan e i ne mu e sram. bastuni od Sparta. Ima fazani. Voobrazen. med vo Rod. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. Zakrpeni konduri bile kako kopita. so li{ai. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Falbaxija. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. ku~iwa vo Kizik. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. Bara najadena posluga za da za{tedi. dobar kuvar. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). da gi vidat site. {i{iwa od Turija. gradina so sve` zelen~uk. pra}a maslinki vo Vizant. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . Menuva obleki. Ako zakole vol. [mrka koga jade i se ligavi. Ne posetuva nikogo prv.

Bara nagrada. Lo{iot nema predrasudi. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. Lo{. na pazarite i gozbite. le}a. Oligarh. eden da bide gospodar. Go citira Homer. Spasil ranet so svoi race. sol. Koristoqubiv. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. si gi iskrvaril ali{tata. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. U~i da igra i si svirka sam. . site se ednakvi. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. ocet. U~i so deca kako se frla strela i kopje. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Bara zaem od gostin.” Podmladen. Na gostite im pravi smetka za drva. Stra{liv. Po priroda nemalo dobri. maslo za lambite i drugi sitnici. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. Pravi gozba so malku leb.

Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe. .72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”.

kafeava. kalapi za Vini~kite ikoni. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. hranata. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Se e povrzano. Kujnata. Taka doterani. bockawe i lenti. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. pepelta vo ogni{tata i kremenot. kalapi za kr- . ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. ~iniite. kalapi za leewe na metalite. Kalapi za svetilki. kalapi za menadi.

grav za da mo`at da jadat isto kako doma. salati. Kulturata na ishrana. beli sme”. pesna i zbor makedonski. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. Si imaat crkvi. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki.74 Angelina Markus stovi. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. se menuvaat i . praz. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. velat isti sme. luk. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. loboda. makedonski maala po svetot. kromid. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. da poslu{aat muzika. si pravat svoja naselba. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. kulturni domovi i slavi.

kakvi {to se ovde vo Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kade i da se niz svetot. Avtorot .

go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. 8. No. vo svojata Istorija (kn.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. X. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. a se pi{uvani pred dva mileniuma. Perdika. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. R. 8). se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. Perdika. ~ie ime ne go naveduva. bea siroma{ni i nemaa pari. [tom go ~ul toa kralot. Herodot. zlato i srebro” (str. gl. Be{e toa vreme koga i kralevite. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. a ne samo narodot. a najmladiot od niv. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. drugiot goveda. Toj gi povi- . bra}ata Gauan. taa go izvesti svojot ma`. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. ~uva{e kozi i ovci. lebot narastuval dvojno. {to stignale do nas. Edniot ~uva{e kowi. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot.

kralu. Afionot. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . na primer. A koga kralot ~u deka baraat plata.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. kozjo. viree na son~evina i ne e nemo`no. se razbira od `ito. U{te. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. se spomenuva Sonceto. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. I. krupen dobitok i mesele leb. im re~e . se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. da bil energetski stimulans. Ovie. a najmladiot. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. koj slu~ajno imal me~. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. da go primime toa {to ni go dava{“. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. re~e: “Se soglasuvame. a potoa si zamina so onie so nego”. kako. ovci. koristen vo mali koli~estva. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. stra{no se naluti. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. otkako go nacrta.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. dodatno. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. kako {to e poznato.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. pak.

778 g. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . so Makedonci komandant i blagajnik. osobeno od Amerikancite. Zna~i. 115). pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. tvrdini. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. a Justin. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. 37). 17. Al.000 ~ifta maski i 5. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. Taa. Me|utoa. kako {to bukvalo se soop{tuva. na primer. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. kn. taka {to za `rtva bile prineseni 10. a potoa da se vratat. fr. da pravat deca.000 kamili” (Plutarh.000 razni `ivotni” (Diodor.). pr. Hr. Istoriska biblioteka. Po pogrebot na najbliskiot drugar. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. . poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen. pak.

i za drugi vrednosti. kako. potkrepena so arheolo{ki naodi. Spase [uplinovski . vpro~em. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija.

kajsiite. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. . Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. jabolkata. malinite. duwite. jagodite. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. slivite. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. kalinkite.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. kru{ite. kapinkite. vi{nite. Mnogubrojnite drvja.

.2001 g.. • Poemi za Makedonskite carevi .2005 g.2003 g. rodena e vo s..2005 g. Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi. Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci . Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.1998 g. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija. Topol~ani kraj Prilep. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. • Makedonskite drevni teatri . (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . Pi{uva recenzii.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod. • Filip II Makedonecot .2003 g. • Makedonski drevni vrednosti ... [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija. • Makedonija na Makedoncite . .2005 g..2004 g. • Makedonski drevni vrednosti II ..

A.Koga sonceto be{e Bog.Leksikografski zavod .Fizika 2. Vilhem .Aleksandar Makedonski 5. Enciklopedii . Markus . Aristotel .Filozofija 6. .Makedonskata drevna medicina. 8. Kosidovski .Zagreb 10.Ilijada i Odiseja 3.Istorija na stariot vek 4. Istorija na makedonskiot narod. 9. Homer .LITERATURA: 1. U.Drevnij mir 7. Sejmon Xemjs . Stojkovi} . Mi{ulin . A.

.................................................................................................................................... Dodatok................................... Bele{ka za avtorot. Terakotni i kerami~ki sadovi....................................76 11............ Po~etok .....................................................................82 .....................................................arhe..............................SODR@INA 1...................................49 7................................................ Hranata vo drevna Makedonija.......... Ishranata na makedonskata vojska. Ishranata i tvore{tvoto..........41 6................................ Prioriteti. Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja.....................................................7 2..............Ishranata na vojskata..............31 5......................................................81 12........................ Recenzija................................ Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza..............................................................................11 3.................................63 9..................................................... Literatura................59 8.........................................................................67 10............................................................................21 4.................................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful