P. 1
Исхраната на древните Македонци

Исхраната на древните Македонци

|Views: 542|Likes:
Published by Vlatko Krstevski
Влатко
Влатко

More info:

Published by: Vlatko Krstevski on Dec 28, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/24/2014

pdf

text

original

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

Terorizmot divee. So moite knigi.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. so makedonskata kultura. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. bez zemja. gradbi. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. so makedonskata ishrana. Milijarda lu|e gladuvaat. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. boluvaat i umiraat. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. Da gi ostavat. . Stradaat lu|e na site kontinenti. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. im velam. ishrana i medicina. Kutri narodi ni. teatri. zemjotresi. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. uragani. sekako.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. gi povrzuva Makedonstvoto. zemjata ne gi krepi.

6 Angelina Markus velam.isto {to i sega. Avtorot . za narod {to ni zemjata ne go krepi.Makedonija”. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto. Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija . [to jadele Makedoncite vo drevnina . Za taa Makedonija pi{uvam. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi.

pati{ta. Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. Fotosintezata sozdava zelenilo. hrana. Ako potonala Atlantida.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. arhitektura. uragani. Narodi. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. vrsti. Sveti kako svetski. kako sonce. @ivej i daj im na drugite da `iveat. okolu Sredozemjeto. umet- . Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. Tuka se za~nalo sè. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. zemjotresi. kako kosmi~ko zra~ewe. ako bil potop i ledeno doba. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. nauka. sveti kako svetski centri. rasi. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. vojni. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. Da ne se zaborava son~evata energija. palati. religii. nauka.

ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. crkva. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. ni vo opstanokot.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. pismo.8 Angelina Markus nost. . Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. po toa {to go storile za narodite. istorija. jazik. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. jabolkoto od rajot. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. sadovite od glina. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. Taka e. }e im odgovorime: . Lebot. bronza. orudija. srebro. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. vinoto kako pri~est. Surogati. ~aevite od lekovitite bilki. samo nivni. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Energijata na vulkanite. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. ni vo istorijata. ni pora~uvaat. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. uraganite. .

Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. za toa ka`i mi. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. zdravjeto. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat. kosmi~koto zra~ewe. zatoa i velam. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. . U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. istra`uva. . Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. pa napredokot. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. hranata.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. za{to `abite spijat bez pernica. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. pa i ~ovekot. razmisluva. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. zo{to majkite na lice imaat jami~ki.

Kako nastanal `ivotot.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. ima li lu|e na drugi planeti. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. so jami~ki na liceto. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. gor~livi. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. zo{to pravele tolku sadovi. horoskopot. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. isto {to i sega. terapii. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. zo{to bile tolku izdr`livi. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. slatki. Knigite na vitamini i proteini. [to jadele drevnite Makedonci si velev. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. kolku e povrzan so kosmosot. pa kako gi upotrebuvale. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. Seto toa zaviselo od ishranata. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. dieti. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. soleni. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. lekovite.

~ini. glineni bo~vi. Se iskopuvaat grnci. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. Hr. povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. . ukrasi i celi ku}i i yidini. ~a{i. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata.

12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. ra~ki. dno vo razni golemini i boi. grla. pogolemi i pomali. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. Iskr{eni sadovi.

Najmnogu odat pari~kite. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. da ne si gi pobarame. Pogolemi bea od mene. po niv e potraga i trgovija. I mermerot se nao|a po dvorovite. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. sega vgradena vo crkvata vo s. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. Bu~in. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. Vo moda se mermerni statui.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. ukrasite. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. Loznani. Gi ima vo Topol~ani. Se rasprodadoa i ukradoa. Krivoga{tani. Vo seloto Bu~in. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. . Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Na celiot prostor na Tupalo. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Bela Crkva.

. {to jadele. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. a ni{to ne ni ostavaat. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. I samata zemja ni ja rasprodadoa. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. Ukrasuvawe i pismo na sadovite. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. vo {to veruvale.

Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. proslavi ili nepogodi. vezovite. `ito. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. so znaewe da najde re{enija i model. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. imal stil i darba. Koja hrana. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. se ~udev i se pra{uvav. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . terakoti i keramika. Zemjanite sadovi. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Stoev na pragot na predistorijata. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi.

Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. palati. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. Ogni{tata. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. za privle~enost. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. grncite. kupuvawe. za ubavina. potro{uva~ka. za zdravje i za ra|awe. presti`. tvrdini. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. Deneska toa e profesija na celi narodi. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. ku}i. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. kapitali. ribolov. obi~ajot. Sè po~nuva so hranata. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. So proizvodstvo: vrabotuvawe. novo oru`je za za{tita i rasko{. ~iniite. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. plata. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski.16 Angelina Markus na ~ovekot. lov. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. zakonot. Site pronajdoci i vojni se za hrana.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). . Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. na pe~urka. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. `ivotinski glavi. na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi. Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni.

praznuvawe i nazdravuvawe. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. bo`estvata i kosmografijata. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. lovot. .18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. Predmeti za ukras i za hrana. simbolite. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. bilki i drugi `ivotni. Znacite. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. Sè bilo obmisleno. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. Okolu ogni{teto kult na predmeti.

dovi za ista namena. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. kopje. isti sape~ka so sadovi. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. Vo edni isti depoa isti pari. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. arheolo{ko. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. isto oru`je: me~. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. {tit. nè doprele i nè osvoile. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si .

gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. Sednati na ~ergi~e. }e go izlupam i }e go izedam. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. Toa mi ostana od detstvoto. I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. decata mali za rabota. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). koga nè nosea na lozje. Ajde jadete. da ne bega silata. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. ni velea. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini.

{to pre`ivealo. slivi so leb za da ne boli stomak. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. keramika. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. tepsii. mozaici. ni pe~eni. Mnogu sliki. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. Statui. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso. moneti. gi pritajuvale za {itkawe. Smokvite i maslinkite se jadele taka. ni storeni. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. diwa so leb. terakota i keramika. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. si gi znaeme na{i se. [to is~eznalo. ni vareni. nakit. kompletni escajzi. Dovolno e da se priznae. lubenica so leb. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. crte`i. {to se izmenilo. ikoni. domat so leb. zlatni tawiri. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. bronzeni i srebreni kotliwa. stakla. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . bez ni{to. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb.

za religijata. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. ku~eto i zmijata. . Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. minerali i proteini. Vireele site `itarki. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. cvetovi i reljefot na kowot. Prigotvuvawe na lebot.22 Angelina Markus skiot svet. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. vitamini. Vo grobovite na voinite ima oru`je. po nekoe drvo. isto taka. p~enicata. orizot. za bolestite. Licata se od belata rasa. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. ovesot. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. Toa zna~i jaglenohidrati. za hranata. kaj lekarite instrumenti. kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. Vo mnogu gradovi. r`ta. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto.

I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. Pod pepelot na . za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. Zob od site `ita bila hrana za kowite. kako pijalok. kako se mele ili tol~i zrnoto. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. lozata. Kako se ora zemjata za posev. kako se `nee `itoto. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii.

pre`ivean od toa vreme. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. bilkite. nivniot izgled. Isti se palatite.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. pijaloci. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. parkovite. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. `ivotnite. mozaicite. sadovite. edinstven portret kako yidna freska. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. kujnite. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. Lu|eto. Taka sega site enciklopedii.

duwata. za~inite. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. `ivotnite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. zelkata. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. morkovot. retko {to e izostaveno vo upotreba. zelen~ukot. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. kosten kako rezervoar za minerali. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. badem. zaedno so receptite na jadewe. Bivoli. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. istoto {to gi ima i vo Indija. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. ovo{jeto. Lukot. site primeroci se zadr`ale vo original. stoka. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. Jabolkoto. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. grozjeto. razni salati. kromidot. `itata. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. Hranata bila i ostanala kako lek. preventiva i imunitet i zatoa. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. orev. bilbili. planinski kowi. Ne se pravele hibridi kako sega. Nema {to nema vo Makedonija. Niz {umite rastela leska. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite.

kolku leb }e . Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto.26 Angelina Markus luvawe na bolka. zabobolki. Vo Stobi.. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. Efes. Evmen. Elenot. kozite. kako prevencija od infekcii. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. Drevnite Makedonci bile krupni. Lihnida. Herakleja. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. ranite i racete. Dion. hirur{ki intervencii.. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. pora|awa. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. vo Ilijada. Ptolomej. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. isto kako i denes. plavi. Pela. zajakot.

kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. barem edna{ godi{no. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. Liturgija. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Taka mitologijata. Na Sv.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. Ni vojni. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. pri~est. piewe. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. ni grabe`i. Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. Evripid. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. Poga~a. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. peewe i natprevari so denovi. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Vo takov . Agaton. Ahil sam go podgotvuval mesoto.

Divata sviwa. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. ogradite i dolinite broen. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. not. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. . Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne.dvorovite. eleniz cela Makedonija. zajakot.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. e`ot. Servirawe na prepelica so zelen~uk.

Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). Site reki vo Makedonija se takvi. prepelicite. @ivotnite. za razlika od Posejdon . razni na~ini i gi imalo preku cela godina. za kr{tevawe i pokrstuvawe. ribite se glavnite proteini. Divite guski i pajki.bog na moriwata. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. pticite. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. misirkite. posvet i pro~uen. Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. koko{kite. Takov e Aksij. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii.

”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. rajskata gradina od Biblijata. pismo. kultura. obi~ai. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. kako kaj Makedoncite {to se angelite. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. Paflagonci. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Lidijci. . pri~esta. kako {to gi opi{uva Homer. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Egipet. dobro vooru`eni. beli i mo}ni sveti voini. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. so tapi nosovi i gruguravi kosi. @rtvenoto jare. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. Vavilon se bogotvori i se jade. ikumen. Karijci. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. okolu Jadranskite vodi. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. bogatstva vo hrana i oru`je. Bikot statua. stra`a na gradovite. albini. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. li~ni. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. Bikot vo Krit. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. svetli.

bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. ne di{ea. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. Sepak. sposoben vo sekoja sredina. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. Tri dena mi bega{e od ~asovi. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. Koga . [tama trae{e cel ~as. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . Kade be{e. Toa e izdr`liv. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. raportira i si sedna pobedni~ki. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. im gi slu{av srcata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. treniran ~ovek.

semki. . se rodi. Se rasturija za ovie 15 godini. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. Siroma{tijata ne e nikakva tajna.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Poim i mit za kosmopolit. na terorizam. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. na neza{titenost. gi stega. suvo ovo{je. tie stanaa `rtvi na bezbednost. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. suvo meso. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. voda. riba i za~ini. da napi{at ili da se nasmeat. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. gi pla{i. Sekoj vojnik nose{e bra{no.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. so toa. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. Pokraj tolku generali. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. pak }e bea pobedeni. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. Lekarite. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. I da im uspee{e toj plan. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. filozofite. imale i znaewa i sre}a za uspeh. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening.

Toa e zapi{ano od site anali. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. So veselbata. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. pieweto. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. lek i okrepuva~ka napivka. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. kako gi le~el. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata.

mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. . Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. stada ovci. pa mu izele sviwi. Zemale ov~o sirewe. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. obleka. hrana i vino za na pat do Itaka.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

Toa e kako zakletva na vojskata. ~a{i i drugi sadovi za hrana. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. sveta reka. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. . naforata. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. sveta ptica. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). sveta pesna. kruni.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. sveto drvo. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. Ima sveta zemja. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski.

ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. kako da se sobira plodorodieto. Rodnini bile samo po linija na majka. Makedonija od kade {to . Taa odgovarala za decata. Kako da se obrabotuva zemjata. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. sega se jade grozje. go pravela lebot. I deneska e taka. ni{to mi velat. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. . kako da se obele`at granicite. im pomina sezonata. Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. za ogni{teto. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna.[to }e im pravite na lubenicive. pra{uvam. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). Nesposobniot tatko go brkale i decata. Ako nema za site nema za nikogo. Mladite bile neposlu{ni. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. za hranata. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to.

Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. pojasneto. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba.n. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. Sè po~nuva so svadbata. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija.t. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. za kapajca.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. Imotot na `enata ili na ma`ot. druga trpeza. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. drugi karakteri. drug red. . Tamu se drugi lu|e. za otvorawe prozor. Se bara soglasnost za pat na sosedot.

a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot. kaci. pa svr{uva~kata. drugarkite. amfo. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo.celiot `ivot. za deverite i zolvite. vino.dru`ewto.damna. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. I vezev rekolti mo`ele milence. poga~i. Po site carski i narodni obi~ai. da se pee. manxi. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite. . sega Igouseva vo Bitola. na tebe. Trpezata se polni so razni mesa. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. da si dozvolat ta. ri. na studentskite denovi. na knigite.spomen od toa vreme. se ukrasuva sekoja obleka. Se tkae. na bile tolku gline. mi re~e neobol za sre}en `i.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. ~a{i.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. ve}e trpezata ne se prazni. ~estitawata. na ni sadovi. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. se veze. roditelite. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. Za devojkata raboti cela familija. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. bov~aloci za svekrvata i svekorot.Popova. [to }e im denovi.

Ahil. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. Listovi. kolku ovo{je razno da iznese. Za decata se . Makedonskata trpeza za `etva. boi. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. zvuci. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. 20 kotli srebreni. 12 trka~ki kowi.. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. milina. kolku narod sednuval na trpeza. Cve}e za radost i sre}a. svadbarski pesni. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko.44 Angelina Markus kotli. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki. vo palatite. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). crpalki ako ne da se poslu`at gostite. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. snaga da okrepi od umor na ~ovek. za grozdober. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. oru`je i hrana.. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva.

medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . lovor. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. obredi. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. Veselbi. divo nane. kolonadi po patekite. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. muzika. Kakva {to e Gali~kata svadba. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo. So vino i pivo. kleka. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. statui na sekade. rezbite.

Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska.. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. trpezata. se pee svadbarskata pesna. go redat. tkaeni i vezeni prekrivki. veselbata. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. Makedonci. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. nova trpeza... . go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. da se vidi i zavidi. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni.. Tuka se sozdava novo ogni{te. Jakne instikt za opstojuvawe. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. poka`uvawe na imotot. Veridbata kako verba vo idninata. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. osobeno vo ruralni sredini. Orata. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”.

.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci. Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi..

48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. . Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.

alati. orudija. Tolku sitni i golemi grnci. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. kostenot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. amfori. Maslinkite. vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. Dobro i zdravo se hranele. srebro i zlato ukraseni so pismo. znaci. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. na familijata i narodot. umni. PRIORITETI Lebot. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. . dobri. }upovi od keramika. smokvata. od bronza. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot.

maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. Dion. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. Sliki na ~inii. Solun do Krit i Aleksandrija. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. na vazni. Stobi. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite.

^esto pati e ukras na vazni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba. podocna i sve}nici. venci i generalski epoleti. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. ~est motiv vo Makedonija . Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta.

Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. vesnik na `ivot i mir. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. Kako da ne. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. Xabe se grabaat. Listot i `eladot bile keltski znaci. Pre`iveal mileniumi. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. greota e.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. So prvata granka si ja prese~e nogata. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Sveto drvo na pretcite ne se giba. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. du{a e. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. zlatni obetki so gulab. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. go ima na Bistra i na Ko`uv. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. Greota e gulab da se ubie. Gulabot na crte`ot od Pikaso. nikoga{ nema toa da go zaboravime”.

se ~isti od korata i semkite. se dodava mleko. dolgo trae. stadionite. Poznata e pe~enata tikva vo furna. diskata. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. kako ru~ek na argatite. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. ne mrzni. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. Drugata tura se pravi za postarite. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. . Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. Vo crepna se stava tepsija (tava). pr`eni tikvi~ki. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. Tikvata se podvaruva. istol~en luk vo kiselina. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. jajca. slatko od tikva. sirewe i troa bra{no. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. se gme~i vo kotle. Lesno se ~uva. pita so tikvi.

crte`ite na karpite. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. Zdrava piroda. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. freskite. hrana od zelen~uk i bilki. svoe drvo. Taka imame hrana od meso i mleko. spored opisi vo literaturata. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. sile Rim i {to bile . vozduhot i zemjata. zdrav ~ovek. zdrava hrana. Lovot na divite sviwi. sitni ptici. zajacite. keramikata. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe.54 Angelina Markus Prirodata. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. iskustvoto. Imame primeri spored upotreba na sadovite. hrana od ovo{je. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. svoja hrana. erebici. frizovite na gradbite.

So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. fermentirawe kako {to pravele boza. na manxi i supi sosema malku. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. potkiseluvawe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Se dodava na pe~eno meso. Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Go zamenuva lukot i lutiot piper. Renot se renda na sitno. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. jagniwa. . potkvasuvawe. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. Gi ~isti di{nite organi od virusi. pivo i alkoholi zelka so luti koreni. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi.

narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. lubenicata. luk. orevite. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. ~ir. `alfijata. duwata sami traele do kasna esen. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. susam. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. zelje vo razni divi vidovi. Golema bila upotrebata na lovorot. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. patlixan i piper. list i cvet od divoto nane. asparagusot. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. Jabolkata. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. ruzmarniot. morkovot. . magdonosot. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. ~orbi i ~aevi. ribite. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. smokvite. narot. Diwata. kako me~kina {epa. tivkata. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. le{nikot i `itata. poretko pe~ewe. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. slivite. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. kopriva. Mesoto. kiselec.

Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. ajvarot. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. muzikata. Nanosi na rekite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. tuku celiot folklor. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. . natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. neka nè slavat neka nè sakaat. pe{terite. kako energetska hrana i lek. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. tavite so jadewa. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. Sè bilo ekonomi~no. Makedonskata salata. za {to slu`ele. oblekata. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. ne samo jadewata.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. ko{nici i ve{ali od grozje. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. tepsija. satar. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. kotle. Sè drugo e isto kako {to si bilo. sadovi. i poddava nafora. Taka pravel Isus Hristos. Tie se od zemja. ista zemja. |um~e. letawe pod sokolovo oko na sateliti. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. sekira. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. Taka ~ovekot vo obliku- . nakit. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. kanta med. ka~e sirewe. srp. orudije. od bronza. p~enka. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. stakla so slatka. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. od drvo. cel dragor suvomesnati ple{ki. od staklo. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. Isto podnebje. Zimnicata naredena so kaca zelka. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Taka e zameneto kopjeto so raketa.

hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. Od ko`ata na bravot napravena gajda. rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. kako potpis na statuite i mozaciite. od tkaenini. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii.`ena {to ja prigotvuva . pticite. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. eleni ili bizoni. plodovite. @enata majka. svetica . Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. Celiot `iv svet. sonce na ikonostasite. Naj~est motiv e sonceto. bujnata vegetacija. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. `ivotnite i samiot ~ovek. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. sonce kako amblem. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. freskite i ~eloto na Bogorodica. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. od koski. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. so naboj na ~uvstva za nadmo}. tapan. son~ev narod so sonce na znameto. rodilka.

Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. deka lenot od vlaga ne popu{ta. belegzii. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. se stega. ortomi. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. dab. se tkaat platna i postelnini. len.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. orel. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. krava so tele. {lem i {tit. So konop se pravele mre`ite za ribolov. arslan. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. amblem. ku~eto i kowanikot. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. pamuk kako sirovina i hrana i lek. prsteni. kowanikot i do negovite noze pismo. sonce. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. Indirektno . Od lenot se su~at ja`iwa za samari. Na drugata strana lav. [arite na monetite i na {titovite.

Se vari koko{kata. se redi mesoto i se pe~e. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. Omileno jadewe: tava so bel oriz. ribolovot. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica. ovo{jeto. eden prema tri se poleva so supata. edno jajce i so matewe se dodava griz. oradija i lu|e od Makedonija. lovot. Makedoncite.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. Vo tavata se sipa `iv oriz. cvetovi. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. `ivotni. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. prirodnite darovi od vodata i zemjata. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Se pie sok od drenki. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. . upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto.

sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. borewe i frlawe kamen. `ivotnite. trla. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. pukale od zdravje. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. sviwarnici. za bilkite. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. skok.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. Ribari sede- . ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. obi~aite. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. podgotvuvawe na hrana.

po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. vo nivi poseani. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. U{te pogolemo bi- . leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. a ovo{je. so kilimi i ko`i prekrieni. rodnite mesta na Odisej i Ahil. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. piewe i peewe. kozi. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. jadewe.

slatki i luti koreni. kopja. boliva~ divi i pitomi maslinki. vrbata. nane. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. ren. smrekata. konop. brodovi. jabolka. lovor ili dafinovo liv~e. ovesot. luk. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. Masla za gotvewe. smiq. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. katarki. palma. grozje. borot. `alfija. Imalo smokvi. potoa p~enicata. maslinki. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. diwi. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. topolite. vesla i cela oprema za doma}instvata. anason. jasenot. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. da se hranat i ubavo da `iveat. od maslinka i razni semiwa. orizot. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. son~ogled. ruzmarin. brestot. elata. slivi. kru{i. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. mak {to slu`ele za leb i masla. zelki. drenot. za osvetluvawe. kostenot. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. `ivotni. semki od tikva. bosilek i zrna. kromid. sidra. za ma~- . leskata. prosoto. morkov. mo`ebi vid p~enka (carevka). Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki.

bereweto na grozjeto. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. Ako gi znaeme bilkite. oru`je. tavi. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. hranata. za receptite. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. paseweto na govedata. orudija. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. . Receptot na Kirka: Zlatest med. veeweto na `itoto. pa srebrenite kotli i |umci. ako gi znaeme glinenite sadovi. `neeweto.

Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. Prostak. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. Lesen. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Go fali vinoto. ku}ata. Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. Dodvoruva~. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. Aristotel i Teofrast . za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. . plitok karakter. kujnata. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija.Bo`estveniot govornik. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina.

Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. jarci. Bezobrazen. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. se kara. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. ni voda za piewe. . Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. vrvki. Ne gi me{a vinoto so voda. Brbliviot. fitil. magariwa. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Vo teatar ti pre~i da gleda{. Ako dade na zaem plug. Ne dava na zaem sol. Sam zema hrana. Pee vo bawa. Ne dava smokva da se skine od gradina. tamu i robovite si gi nahranuva. Stipsa. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. ni da se pomine niz dvor. ^ovekot {to znae sè. Spletkar. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Zboruva i raska`uva do uspivawe. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. Se kocka. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. `ito. se kolne. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. Dodvoruva~. Nestrpliv.

Se o~istuva so luk i malo ku~e. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. Pesimist. Bara tolkuvawe na sonovite. Zaobikoluva kamen na krstopat. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Ako go vika{ za svedok kasni. Vo zima bara krastavici. kako {to o~ekuval. Ne se izvinuva. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. parite . Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Sueveren. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. Na pozdrav ne odgovara. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Nam}or. ni igra. zaboraven e. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Ne znae da ra~una. vo teatar zaspiva. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. da ne se izedi. ni pee. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. ne trpi nikogo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Na svadba zboruva protiv `enite. Nedoverliv. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. Netakti~en. Somnitelen. Patuva i gi prebrojuva parite. Zabegan.

se namirisuva. so crno pod nokti. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. i raska`uva za toa na site. Zakrpeni konduri bile kako kopita. Ne~ist. Siromav. oratori.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. Ako zakole vol. bastuni od Sparta. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. Ne posetuva nikogo prv. Bara najadena posluga za da za{tedi. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. Krastav. [mrka koga jade i se ligavi. da gi vidat site. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. za oprema na brodovite i teatrite. Sueten. Voobrazen. so li{ai. Ima fazani. Falbaxija. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. ku~iwa vo Kizik. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. gulabi od Sicilija. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. dobar kuvar. valkan e i ne mu e sram. gradina so sve` zelen~uk. {i{iwa od Turija. med vo Rod. Menuva obleki. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. pra}a maslinki vo Vizant. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Dosaden. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite.

eden da bide gospodar. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon.” Podmladen. U~i da igra i si svirka sam. Go citira Homer. Spasil ranet so svoi race. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. U~i so deca kako se frla strela i kopje. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Lo{iot nema predrasudi. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. Po priroda nemalo dobri. le}a. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. site se ednakvi. maslo za lambite i drugi sitnici. Stra{liv. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. Koristoqubiv. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. Bara zaem od gostin. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Lo{. si gi iskrvaril ali{tata. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. Pravi gozba so malku leb. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. Bara nagrada. Oligarh. . Na gostite im pravi smetka za drva.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. sol. ocet. na pazarite i gozbite.

Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe.72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”. .

Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. kafeava. kalapi za kr- . kalapi za leewe na metalite. Kalapi za svetilki. kalapi za menadi. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. Se e povrzano. hranata. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Kujnata. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. bockawe i lenti. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. Taka doterani.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. ~iniite. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci. kalapi za Vini~kite ikoni. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. pepelta vo ogni{tata i kremenot.

pesna i zbor makedonski. si pravat svoja naselba. salati. Si imaat crkvi. da poslu{aat muzika. velat isti sme. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. makedonski maala po svetot. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. grav za da mo`at da jadat isto kako doma. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. Kulturata na ishrana. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. kromid. beli sme”. se menuvaat i . Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. loboda. kulturni domovi i slavi. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. luk.74 Angelina Markus stovi. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. praz. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kade i da se niz svetot. kakvi {to se ovde vo Makedonija. Avtorot .

a najmladiot od niv. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. gl.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. 8). zlato i srebro” (str. lebot narastuval dvojno. Toj gi povi- . Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). Perdika. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. Herodot. ~ie ime ne go naveduva. a ne samo narodot. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. ~uva{e kozi i ovci. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. a se pi{uvani pred dva mileniuma. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. Perdika. bea siroma{ni i nemaa pari. bra}ata Gauan. taa go izvesti svojot ma`. R. 8. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. No. vo svojata Istorija (kn. Edniot ~uva{e kowi. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. drugiot goveda. {to stignale do nas. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. X. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. Be{e toa vreme koga i kralevite. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. [tom go ~ul toa kralot. Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica.

A koga kralot ~u deka baraat plata. a potoa si zamina so onie so nego”. da go primime toa {to ni go dava{“. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. koj slu~ajno imal me~. viree na son~evina i ne e nemo`no. koristen vo mali koli~estva. se razbira od `ito. otkako go nacrta. pak. kralu. U{te. na primer. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. re~e: “Se soglasuvame. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. Ovie. kako {to e poznato. im re~e . ovci. stra{no se naluti. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. koe dava plodovi i koe e po~ituvano.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . se spomenuva Sonceto. kozjo. da bil energetski stimulans. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. I. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . dodatno. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. Afionot. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. kako. a najmladiot. krupen dobitok i mesele leb.

osobeno od Amerikancite.000 ~ifta maski i 5. 115).78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. pr. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. 17. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. kn. Hr. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa.). a Justin. Zna~i. Me|utoa. Po pogrebot na najbliskiot drugar. fr. da pravat deca. 37). Taa. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. so Makedonci komandant i blagajnik. a potoa da se vratat. Istoriska biblioteka. pak. tvrdini.778 g. Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes.000 razni `ivotni” (Diodor. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi.000 kamili” (Plutarh. Al. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. na primer. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. kako {to bukvalo se soop{tuva. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. taka {to za `rtva bile prineseni 10. . Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana.

potkrepena so arheolo{ki naodi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. i za drugi vrednosti. kako. vpro~em. Spase [uplinovski . dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie.

kalinkite. duwite. malinite. jabolkata. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. kajsiite.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. slivite. kru{ite. Mnogubrojnite drvja. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. vi{nite. kapinkite. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. . jagodite. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga.

.2005 g.2004 g.2003 g. • Makedonija na Makedoncite . • Filip II Makedonecot . rodena e vo s... Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija.1998 g. • Poemi za Makedonskite carevi .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod. • Makedonski drevni vrednosti II . • Makedonski drevni vrednosti .. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi. • Makedonskite drevni teatri . promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija. Topol~ani kraj Prilep.2005 g.. . Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.2005 g. Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci .2001 g. Pi{uva recenzii.2003 g...

Aleksandar Makedonski 5. Homer .Leksikografski zavod . U.Drevnij mir 7. Kosidovski .LITERATURA: 1. Markus . 9.Koga sonceto be{e Bog. 8. Sejmon Xemjs . Enciklopedii .Istorija na stariot vek 4.Makedonskata drevna medicina. Vilhem .Fizika 2.Zagreb 10. Mi{ulin . A. Aristotel . Istorija na makedonskiot narod. .Ilijada i Odiseja 3. A.Filozofija 6. Stojkovi} .

..................... Prioriteti.................................... Ishranata i tvore{tvoto........ Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja.41 6........................................................................................................... Ishranata na makedonskata vojska.................................SODR@INA 1........................................81 12.........................................................................49 7.......... Recenzija........ Terakotni i kerami~ki sadovi..... Hranata vo drevna Makedonija....................................................................................................................................................31 5........................................................................................................................ Literatura...............................................................82 .....63 9..............................Ishranata na vojskata................................................................................................................................................................................67 10........................... Dodatok........................................11 3..........7 2................ Po~etok ........ Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza......................21 4....................................arhe..................... Bele{ka za avtorot.76 11.....................................59 8....

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->