ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. gi povrzuva Makedonstvoto. bez zemja. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. . so makedonskata kultura. Milijarda lu|e gladuvaat. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. so makedonskata ishrana. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. So moite knigi. im velam. Terorizmot divee.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Da gi ostavat. gradbi. ishrana i medicina. teatri. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. uragani. zemjata ne gi krepi. Stradaat lu|e na site kontinenti. zemjotresi. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. Kutri narodi ni. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. sekako. boluvaat i umiraat.

isto {to i sega. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi. Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .Makedonija”. Za taa Makedonija pi{uvam. za narod {to ni zemjata ne go krepi. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto. Avtorot . [to jadele Makedoncite vo drevnina .6 Angelina Markus velam.

vojni. palati. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. rasi. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. hrana. zemjotresi. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. nauka. religii. vrsti. @ivej i daj im na drugite da `iveat. Fotosintezata sozdava zelenilo. Narodi. nauka. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. pati{ta. Sveti kako svetski. kako kosmi~ko zra~ewe. sveti kako svetski centri.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK .ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. umet- . Ako potonala Atlantida. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. Da ne se zaborava son~evata energija. kako sonce. Tuka se za~nalo sè. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. uragani. Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. ako bil potop i ledeno doba. arhitektura. okolu Sredozemjeto.

sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. Taka e. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. srebro. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. sadovite od glina. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. ~aevite od lekovitite bilki. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot.8 Angelina Markus nost. . Surogati. samo nivni. ni pora~uvaat.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. istorija. pismo. po toa {to go storile za narodite. uraganite. ni vo opstanokot. . vinoto kako pri~est. crkva.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. Lebot. jazik. bronza. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. Energijata na vulkanite. }e im odgovorime: . ni vo istorijata. orudija. jabolkoto od rajot.

za toa ka`i mi. zo{to majkite na lice imaat jami~ki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. . deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. razmisluva. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. pa napredokot. zatoa i velam. istra`uva. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. kosmi~koto zra~ewe. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. . za{to `abite spijat bez pernica. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. pa i ~ovekot. hranata. Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. }e se zagrozat pticite i `ivotnite.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. zdravjeto. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki.

za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. Knigite na vitamini i proteini. terapii. horoskopot. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. zo{to pravele tolku sadovi. dieti. gor~livi. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. Seto toa zaviselo od ishranata. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. lekovite. Kako nastanal `ivotot. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. isto {to i sega. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. soleni. ima li lu|e na drugi planeti. slatki. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. kolku e povrzan so kosmosot. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. so jami~ki na liceto. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. pa kako gi upotrebuvale. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. [to jadele drevnite Makedonci si velev. zo{to bile tolku izdr`livi.

ukrasi i celi ku}i i yidini. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. ~a{i. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. Se iskopuvaat grnci. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. Hr. . povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. glineni bo~vi. ~ini.

ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. dno vo razni golemini i boi. Iskr{eni sadovi. pogolemi i pomali. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. ra~ki. grla. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite.

vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. da ne si gi pobarame. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Bu~in. Loznani. Krivoga{tani.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. Vo seloto Bu~in. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. Najmnogu odat pari~kite. I mermerot se nao|a po dvorovite. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. po niv e potraga i trgovija. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. Vo moda se mermerni statui. Se rasprodadoa i ukradoa. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. sega vgradena vo crkvata vo s. Bela Crkva. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. Pogolemi bea od mene. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. . Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. Gi ima vo Topol~ani. Na celiot prostor na Tupalo. ukrasite. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa.

Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. {to jadele. vo {to veruvale. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. I samata zemja ni ja rasprodadoa. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. a ni{to ne ni ostavaat. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. Ukrasuvawe i pismo na sadovite.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. . }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba.

Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . so znaewe da najde re{enija i model. Zemjanite sadovi. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. Koja hrana. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. Stoev na pragot na predistorijata. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. imal stil i darba. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. vezovite. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. terakoti i keramika. se ~udev i se pra{uvav. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. proslavi ili nepogodi. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. `ito.

ribolov. kapitali. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. za zdravje i za ra|awe. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. palati. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. Site pronajdoci i vojni se za hrana. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. ku}i. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski. Sè po~nuva so hranata. plata. grncite. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. Ogni{tata. So proizvodstvo: vrabotuvawe. tvrdini. za privle~enost. novo oru`je za za{tita i rasko{. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. potro{uva~ka. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. za ubavina. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . Deneska toa e profesija na celi narodi. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. kupuvawe.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. ~iniite. obi~ajot. presti`. lov.16 Angelina Markus na ~ovekot. zakonot. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana.

na pe~urka. Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. . na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). `ivotinski glavi. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni.

praznuvawe i nazdravuvawe. Znacite. lovot. Predmeti za ukras i za hrana. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. . bilki i drugi `ivotni. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. Sè bilo obmisleno. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. simbolite. bo`estvata i kosmografijata. Okolu ogni{teto kult na predmeti. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari.

isto oru`je: me~. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. isti sape~ka so sadovi. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . kopje. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. {tit. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. arheolo{ko. dovi za ista namena. nè doprele i nè osvoile. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. Vo edni isti depoa isti pari. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini.

I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . decata mali za rabota. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. ni velea.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. da ne bega silata. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Ajde jadete. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. Toa mi ostana od detstvoto. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. koga nè nosea na lozje. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Sednati na ~ergi~e. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. }e go izlupam i }e go izedam. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe.

si gi znaeme na{i se. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . crte`i. mozaici. bronzeni i srebreni kotliwa. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. keramika. domat so leb. ni vareni. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. tepsii. Mnogu sliki. gi pritajuvale za {itkawe. nakit. lubenica so leb. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. Dovolno e da se priznae. stakla. zlatni tawiri. Smokvite i maslinkite se jadele taka. {to pre`ivealo. terakota i keramika. moneti. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. bez ni{to. ni pe~eni. diwa so leb. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. Statui. ikoni. ni storeni. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. [to is~eznalo. kompletni escajzi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. slivi so leb za da ne boli stomak. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. {to se izmenilo.

Vo mnogu gradovi. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. za hranata. po nekoe drvo. isto taka. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. za religijata. . kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. orizot. p~enicata. minerali i proteini. vitamini. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. za bolestite. Licata se od belata rasa. kaj lekarite instrumenti.22 Angelina Markus skiot svet. Vo grobovite na voinite ima oru`je. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. r`ta. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. ku~eto i zmijata. Prigotvuvawe na lebot. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. Toa zna~i jaglenohidrati. ovesot. Vireele site `itarki. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. cvetovi i reljefot na kowot.

Pod pepelot na . Kako se ora zemjata za posev. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. kako pijalok. kako se `nee `itoto. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. Zob od site `ita bila hrana za kowite. I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. lozata. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. kako se mele ili tol~i zrnoto.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer.

`ivotnite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. bilkite. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. sadovite.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. nivniot izgled. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. Isti se palatite. mozaicite. parkovite. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. pijaloci. Lu|eto. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. kujnite. edinstven portret kako yidna freska. pre`ivean od toa vreme. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Taka sega site enciklopedii. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite.

site primeroci se zadr`ale vo original. morkovot. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. Niz {umite rastela leska. Nema {to nema vo Makedonija. istoto {to gi ima i vo Indija. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. badem. Jabolkoto. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. zelen~ukot. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. `ivotnite. ovo{jeto. Ne se pravele hibridi kako sega. planinski kowi. kosten kako rezervoar za minerali. duwata. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. Bivoli. grozjeto. razni salati. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. kromidot. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. zelkata. za~inite. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. `itata. retko {to e izostaveno vo upotreba. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . bilbili. Hranata bila i ostanala kako lek. Lukot. zaedno so receptite na jadewe. preventiva i imunitet i zatoa. stoka. orev.

zajakot. hirur{ki intervencii. Vo Stobi. pora|awa. Evmen. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. Lihnida. Ptolomej. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. zabobolki.26 Angelina Markus luvawe na bolka. Elenot. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. isto kako i denes. kolku leb }e . kozite. Efes. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. Pela. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. Drevnite Makedonci bile krupni. ranite i racete. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost.. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. kako prevencija od infekcii.. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. vo Ilijada. Dion. Herakleja. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. plavi. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija.

Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. Agaton. pri~est. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. piewe. Ni vojni. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. Taka mitologijata. Ahil sam go podgotvuval mesoto. Poga~a. Liturgija. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. barem edna{ godi{no. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. peewe i natprevari so denovi. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Evripid. ni grabe`i. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. Na Sv. Vo takov .

Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. . eleniz cela Makedonija. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. Servirawe na prepelica so zelen~uk. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. not. Divata sviwa.dvorovite. e`ot. zajakot. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. ogradite i dolinite broen.

bog na moriwata. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. prepelicite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. razni na~ini i gi imalo preku cela godina. @ivotnite. pticite. Takov e Aksij. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. posvet i pro~uen. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). ribite se glavnite proteini. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii. Site reki vo Makedonija se takvi. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . koko{kite. pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. za kr{tevawe i pokrstuvawe. misirkite. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. za razlika od Posejdon . Divite guski i pajki. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta.

okolu Jadranskite vodi. so tapi nosovi i gruguravi kosi. Vavilon se bogotvori i se jade. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. pismo. kako kaj Makedoncite {to se angelite. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. albini. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. kultura. Paflagonci. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. Bikot vo Krit. beli i mo}ni sveti voini. dobro vooru`eni. Bikot statua. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. Lidijci. stra`a na gradovite. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. . svetli. Egipet. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. @rtvenoto jare. ikumen. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. pri~esta. kako {to gi opi{uva Homer. bogatstva vo hrana i oru`je. rajskata gradina od Biblijata. li~ni. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. obi~ai. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. Karijci. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. kaj Epiopjanite i bogovite se crni.

Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. treniran ~ovek.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. Toa e izdr`liv. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. Tri dena mi bega{e od ~asovi. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe. sposoben vo sekoja sredina. Koga . a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. [tama trae{e cel ~as. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Kade be{e. raportira i si sedna pobedni~ki. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. Sepak. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. im gi slu{av srcata. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. ne di{ea.

Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. Sekoj vojnik nose{e bra{no. gi pla{i. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. suvo ovo{je. da napi{at ili da se nasmeat. se rodi. riba i za~ini. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. semki. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. suvo meso. Se rasturija za ovie 15 godini. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. . Poim i mit za kosmopolit. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. tie stanaa `rtvi na bezbednost. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. gi stega. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. na neza{titenost. voda. na terorizam.

Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. filozofite. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. I da im uspee{e toj plan. imale i znaewa i sre}a za uspeh. so toa. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. Pokraj tolku generali. pak }e bea pobedeni. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. Lekarite. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii.

Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. Toa e zapi{ano od site anali. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. pieweto. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. kako gi le~el. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. lek i okrepuva~ka napivka. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. So veselbata. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza.

Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi. Zemale ov~o sirewe. stada ovci. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. . hrana i vino za na pat do Itaka. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. obleka. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. pa mu izele sviwi. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). sveta pesna. Ima sveta zemja. kruni. . rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. ~a{i i drugi sadovi za hrana. Toa e kako zakletva na vojskata. naforata. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski. Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. sveta reka. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. sveta ptica. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. sveto drvo.

Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. za hranata. kako da se obele`at granicite. Makedonija od kade {to . ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. Nesposobniot tatko go brkale i decata. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). Mladite bile neposlu{ni. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. Taa odgovarala za decata. sega se jade grozje. go pravela lebot. kako da se sobira plodorodieto. pra{uvam. Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata. ni{to mi velat. Ako nema za site nema za nikogo. Kako da se obrabotuva zemjata. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak.[to }e im pravite na lubenicive. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. Rodnini bile samo po linija na majka. im pomina sezonata. za ogni{teto. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. I deneska e taka. . pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to.

drug red. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Se bara soglasnost za pat na sosedot. . druga trpeza. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. za otvorawe prozor. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. Sè po~nuva so svadbata. pojasneto. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. za kapajca. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. Imotot na `enata ili na ma`ot. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. Tamu se drugi lu|e. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata.t. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. drugi karakteri.n. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti.

Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. na knigite. Se tkae. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite. da se pee.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. pa svr{uva~kata. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. I vezev rekolti mo`ele milence. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. ~a{i.spomen od toa vreme. Trpezata se polni so razni mesa. kaci. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. drugarkite. ~estitawata. amfo. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. bov~aloci za svekrvata i svekorot.damna. na studentskite denovi. Po site carski i narodni obi~ai. na bile tolku gline. da si dozvolat ta. poga~i. ve}e trpezata ne se prazni. za deverite i zolvite. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. na tebe. Za devojkata raboti cela familija. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. se ukrasuva sekoja obleka.Popova. mi re~e neobol za sre}en `i. . ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. sega Igouseva vo Bitola. [to }e im denovi. se veze. roditelite. ri.dru`ewto. na ni sadovi. vino. manxi. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot.celiot `ivot.

boi. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. milina. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. vo palatite.44 Angelina Markus kotli. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki. svadbarski pesni. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. 12 trka~ki kowi... Znaeme kolku narod sobirale teatrite. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. Ahil. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. kolku narod sednuval na trpeza. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. Cve}e za radost i sre}a. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. oru`je i hrana. Listovi. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). 20 kotli srebreni. za grozdober. snaga da okrepi od umor na ~ovek. Za decata se . kolku ovo{je razno da iznese. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. zvuci. Makedonskata trpeza za `etva. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani.

Veselbi. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. obredi. statui na sekade. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. Kakva {to e Gali~kata svadba. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. divo nane. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. rezbite. So vino i pivo. kolonadi po patekite. kleka. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. lovor. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. muzika.

se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. Orata. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. trpezata. go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. veselbata. se pee svadbarskata pesna. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite.. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. tkaeni i vezeni prekrivki. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. osobeno vo ruralni sredini. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska.. nova trpeza. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. Tuka se sozdava novo ogni{te. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. Veridbata kako verba vo idninata. Makedonci. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot.. go redat. poka`uvawe na imotot. .. Jakne instikt za opstojuvawe. da se vidi i zavidi.

Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci. .. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi.

48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. . Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.

Maslinkite. orudija. dobri.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. amfori. smokvata. PRIORITETI Lebot. }upovi od keramika. znaci. kostenot. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. srebro i zlato ukraseni so pismo. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. Dobro i zdravo se hranele. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. na familijata i narodot. vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. . alati. umni. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. od bronza. Tolku sitni i golemi grnci.

Stobi. Dion. Solun do Krit i Aleksandrija. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. na vazni. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Sliki na ~inii.

podocna i sve}nici. ~est motiv vo Makedonija . ^esto pati e ukras na vazni. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba. venci i generalski epoleti. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali.

Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. Gulabot na crte`ot od Pikaso. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. So prvata granka si ja prese~e nogata. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. go ima na Bistra i na Ko`uv. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. zlatni obetki so gulab. Pre`iveal mileniumi. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. Greota e gulab da se ubie. greota e. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. Sveto drvo na pretcite ne se giba. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Kako da ne. Xabe se grabaat. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Listot i `eladot bile keltski znaci. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. du{a e. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. vesnik na `ivot i mir. Sè da ni zemat }e se pre`ivee.

se ~isti od korata i semkite. Vo crepna se stava tepsija (tava). diskata. Tikvata se podvaruva. ne mrzni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. Poznata e pe~enata tikva vo furna. jajca. stadionite. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. pr`eni tikvi~ki. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. . se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. slatko od tikva. Drugata tura se pravi za postarite. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. se dodava mleko. se gme~i vo kotle. dolgo trae. Lesno se ~uva. pita so tikvi. kako ru~ek na argatite. istol~en luk vo kiselina. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. sirewe i troa bra{no. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati.

zdrava hrana. zajacite. iskustvoto. spored opisi vo literaturata.54 Angelina Markus Prirodata. Imame primeri spored upotreba na sadovite. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. svoja hrana. erebici. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. sile Rim i {to bile . zdrav ~ovek. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. crte`ite na karpite. hrana od ovo{je. vozduhot i zemjata. Zdrava piroda. Lovot na divite sviwi. keramikata. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. Taka imame hrana od meso i mleko. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. freskite. svoe drvo. hrana od zelen~uk i bilki. sitni ptici. frizovite na gradbite.

pivo i alkoholi zelka so luti koreni. Go zamenuva lukot i lutiot piper. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. Gi ~isti di{nite organi od virusi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. Se dodava na pe~eno meso. jagniwa. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. potkiseluvawe. fermentirawe kako {to pravele boza. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. Renot se renda na sitno. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. na manxi i supi sosema malku. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. potkvasuvawe. .

biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. patlixan i piper. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. tivkata. kako me~kina {epa. kopriva. morkovot. ~ir. luk. Jabolkata. zelje vo razni divi vidovi. list i cvet od divoto nane. slivite. kiselec. lubenicata. . Mesoto. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. susam. le{nikot i `itata. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. poretko pe~ewe. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. duwata sami traele do kasna esen. smokvite. orevite. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. ribite. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. ~orbi i ~aevi. magdonosot. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. `alfijata. narot. Diwata. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. asparagusot. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. Golema bila upotrebata na lovorot. ruzmarniot. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus.

Medot bil za site sezoni i site vozrasti. kako energetska hrana i lek. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. Sè bilo ekonomi~no. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. oblekata. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. pe{terite. neka nè slavat neka nè sakaat. . za {to slu`ele. tavite so jadewa. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. tuku celiot folklor. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. Nanosi na rekite. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. ne samo jadewata. Makedonskata salata. muzikata. ajvarot. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. od drvo. od staklo. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. nakit. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. ista zemja. i poddava nafora. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. letawe pod sokolovo oko na sateliti. Taka e zameneto kopjeto so raketa. tepsija. kotle. ko{nici i ve{ali od grozje. |um~e. p~enka. ka~e sirewe. sekira. Taka pravel Isus Hristos. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Sè drugo e isto kako {to si bilo. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. orudije. Tie se od zemja. Taka ~ovekot vo obliku- .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. Isto podnebje. satar. cel dragor suvomesnati ple{ki. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. Zimnicata naredena so kaca zelka. kanta med. srp. stakla so slatka. od bronza. sadovi.

od tkaenini. rodilka. sonce kako amblem. son~ev narod so sonce na znameto.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. kako potpis na statuite i mozaciite. bujnata vegetacija. rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. Od ko`ata na bravot napravena gajda. Naj~est motiv e sonceto. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. tapan. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. sonce na ikonostasite. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. @enata majka. `ivotnite i samiot ~ovek. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a.`ena {to ja prigotvuva . Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. pticite. eleni ili bizoni. svetica . Neolitska ku}a vo vid na sonce. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. plodovite. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. Celiot `iv svet. od koski. so naboj na ~uvstva za nadmo}. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. freskite i ~eloto na Bogorodica.

Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. len. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. {lem i {tit. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. orel. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. se stega. arslan. sonce. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. deka lenot od vlaga ne popu{ta. belegzii. prsteni. [arite na monetite i na {titovite. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. dab. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. Na drugata strana lav. Indirektno . Od lenot se su~at ja`iwa za samari. ku~eto i kowanikot. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. pamuk kako sirovina i hrana i lek. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. ortomi. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. kowanikot i do negovite noze pismo. So konop se pravele mre`ite za ribolov. se tkaat platna i postelnini. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. amblem. krava so tele. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat.

edno jajce i so matewe se dodava griz. Vo tavata se sipa `iv oriz. se redi mesoto i se pe~e. Omileno jadewe: tava so bel oriz. prirodnite darovi od vodata i zemjata. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. Se pie sok od drenki. ovo{jeto. lovot. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. ribolovot. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. `ivotni. . Se vari koko{kata. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. eden prema tri se poleva so supata. oradija i lu|e od Makedonija. cvetovi. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Makedoncite.

`ivotnite. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. za bilkite. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. Ribari sede- . trla. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. sviwarnici. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. skok. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. podgotvuvawe na hrana. obi~aite. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. pukale od zdravje. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. borewe i frlawe kamen. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{.

Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. U{te pogolemo bi- . duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. so kilimi i ko`i prekrieni. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. vo nivi poseani. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni. piewe i peewe. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. kozi. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. rodnite mesta na Odisej i Ahil. a ovo{je. jadewe. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe.

sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. prosoto. leskata. brestot. zelki. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. lovor ili dafinovo liv~e. diwi. anason. `alfija. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. luk. od maslinka i razni semiwa. mak {to slu`ele za leb i masla. katarki. son~ogled. `ivotni. kopja. jasenot. za ma~- . Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. za osvetluvawe. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. grozje. jabolka. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. mo`ebi vid p~enka (carevka). ruzmarin. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. vesla i cela oprema za doma}instvata. drenot. ren. sidra. brodovi. maslinki. bosilek i zrna. palma. slatki i luti koreni. topolite. da se hranat i ubavo da `iveat. kostenot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. orizot. semki od tikva. kromid. smiq. boliva~ divi i pitomi maslinki. smrekata. potoa p~enicata. konop. morkov. Imalo smokvi. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. slivi. ovesot. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. borot. kru{i. Masla za gotvewe. vrbata. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. elata. nane. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima.

So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. Ako gi znaeme bilkite.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. . so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. pa srebrenite kotli i |umci. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. Receptot na Kirka: Zlatest med. oru`je. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. bereweto na grozjeto. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. orudija. ako gi znaeme glinenite sadovi. veeweto na `itoto. hranata. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). paseweto na govedata. tavi. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. za receptite. `neeweto.

Go fali vinoto.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. Dodvoruva~. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. Aristotel i Teofrast . Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. ku}ata. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. . kujnata. Lesen. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. plitok karakter.Bo`estveniot govornik. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. Prostak. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite.

Ne dava smokva da se skine od gradina. Zboruva i raska`uva do uspivawe. Brbliviot. Ne dava na zaem sol. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. Pee vo bawa. Bezobrazen. fitil. `ito. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. vrvki. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. se kara. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Stipsa. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. . Sam zema hrana. tamu i robovite si gi nahranuva. Nestrpliv. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. ni voda za piewe. Ne gi me{a vinoto so voda. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. magariwa. ni da se pomine niz dvor. Ako dade na zaem plug. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. Se kocka. ^ovekot {to znae sè. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. Dodvoruva~. jarci. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Vo teatar ti pre~i da gleda{. se kolne. Spletkar.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati.

Na praznik gi izramnuva tro{ocite. Netakti~en. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Se o~istuva so luk i malo ku~e. Zabegan. Na pozdrav ne odgovara. Ne se izvinuva. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. Ne znae da ra~una. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Nam}or. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. zaboraven e. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. vo teatar zaspiva. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Zaobikoluva kamen na krstopat. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. ne trpi nikogo. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Vo zima bara krastavici. ni igra. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Sueveren. Na svadba zboruva protiv `enite. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Bara tolkuvawe na sonovite. Patuva i gi prebrojuva parite. Ako go vika{ za svedok kasni. ni pee. Nedoverliv. Pesimist. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. kako {to o~ekuval. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Somnitelen.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. da ne se izedi. parite .

so li{ai. ku~iwa vo Kizik. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. {i{iwa od Turija. Ako zakole vol. Siromav. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. med vo Rod. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. Sueten. [mrka koga jade i se ligavi. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. valkan e i ne mu e sram. Voobrazen. da gi vidat site. Ima fazani. Bara najadena posluga za da za{tedi. oratori. Krastav. Menuva obleki. Ne~ist. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Zakrpeni konduri bile kako kopita. so crno pod nokti. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Ne posetuva nikogo prv. pra}a maslinki vo Vizant. gradina so sve` zelen~uk. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. i raska`uva za toa na site. Dosaden. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). rogovite so pandelki gi stava nad vrata. za oprema na brodovite i teatrite. bastuni od Sparta. dobar kuvar. Falbaxija. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. se namirisuva. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. gulabi od Sicilija.

. le}a. U~i so deca kako se frla strela i kopje. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. site se ednakvi. Bara zaem od gostin. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. Pravi gozba so malku leb. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. maslo za lambite i drugi sitnici. eden da bide gospodar. na pazarite i gozbite. Bara nagrada. Koristoqubiv. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. Lo{. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. ocet. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot.” Podmladen. Po priroda nemalo dobri. U~i da igra i si svirka sam. Oligarh. sol. Lo{iot nema predrasudi. Na gostite im pravi smetka za drva. si gi iskrvaril ali{tata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Go citira Homer. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. Stra{liv. Spasil ranet so svoi race.

72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”. . Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe.

Taka doterani. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. Kalapi za svetilki. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Se e povrzano. Kujnata. hranata. kalapi za kr- . kalapi za Vini~kite ikoni. kalapi za leewe na metalite. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. bockawe i lenti. pepelta vo ogni{tata i kremenot. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. kalapi za menadi. kafeava. ~iniite. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri.

site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. praz. Kulturata na ishrana. kulturni domovi i slavi. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. se menuvaat i . Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. si pravat svoja naselba. beli sme”. kromid. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. velat isti sme. da poslu{aat muzika. luk. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. makedonski maala po svetot. salati.74 Angelina Markus stovi. pesna i zbor makedonski. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. loboda. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. Si imaat crkvi. grav za da mo`at da jadat isto kako doma. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. kade i da se niz svetot. Avtorot . Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kakvi {to se ovde vo Makedonija.

Perdika.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. 8. vo svojata Istorija (kn. X. No. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. a najmladiot od niv. Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. bra}ata Gauan. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. ~ie ime ne go naveduva. a se pi{uvani pred dva mileniuma. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. ~uva{e kozi i ovci. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. zlato i srebro” (str. Edniot ~uva{e kowi. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. a ne samo narodot. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. Perdika. 8). Toj gi povi- . [tom go ~ul toa kralot. gl. R. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. {to stignale do nas. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. taa go izvesti svojot ma`. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. Herodot. se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. drugiot goveda. bea siroma{ni i nemaa pari. lebot narastuval dvojno. Be{e toa vreme koga i kralevite.

pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. se razbira od `ito. kako {to e poznato. koristen vo mali koli~estva. otkako go nacrta. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. dodatno. koj slu~ajno imal me~. re~e: “Se soglasuvame. ovci. I. stra{no se naluti. da go primime toa {to ni go dava{“. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. a najmladiot. im re~e . Afionot. a potoa si zamina so onie so nego”. Ovie. pak. da bil energetski stimulans.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . kako. kralu. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. krupen dobitok i mesele leb. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. kozjo. se spomenuva Sonceto. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. Verojatno imalo i drugi specijaliteti.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . A koga kralot ~u deka baraat plata. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. viree na son~evina i ne e nemo`no. na primer. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. U{te.

000 ~ifta maski i 5. 17. pak. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. a potoa da se vratat.000 razni `ivotni” (Diodor. Hr. a Justin. 115). Taa. tvrdini. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. Istoriska biblioteka.). Me|utoa. Zna~i. Al.778 g. Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. Po pogrebot na najbliskiot drugar. pr. da pravat deca. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. taka {to za `rtva bile prineseni 10. so Makedonci komandant i blagajnik. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . na primer. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. osobeno od Amerikancite. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. kn. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata.000 kamili” (Plutarh. fr. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. 37). kako {to bukvalo se soop{tuva. .

Spase [uplinovski . dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie. i za drugi vrednosti. vpro~em. potkrepena so arheolo{ki naodi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. kako.

Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. slivite. kru{ite. Mnogubrojnite drvja. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. malinite. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. jagodite.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. kapinkite. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. . kajsiite. duwite. kalinkite. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. vi{nite. jabolkata.

2001 g.2005 g.. Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi.2003 g. Pi{uva recenzii.. • Poemi za Makedonskite carevi .1998 g. rodena e vo s. Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci . [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija. • Makedonija na Makedoncite . Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija.. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina ... • Makedonski drevni vrednosti II . • Filip II Makedonecot . • Makedonskite drevni teatri .2005 g. Topol~ani kraj Prilep. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at.2004 g.2005 g.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod. .. • Makedonski drevni vrednosti ..2003 g. Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.

Istorija na stariot vek 4.Ilijada i Odiseja 3. 8.Zagreb 10.Aleksandar Makedonski 5. Markus .Koga sonceto be{e Bog. Homer . Aristotel . Kosidovski . A. A. Sejmon Xemjs . Mi{ulin . 9.Filozofija 6.Fizika 2. Istorija na makedonskiot narod.Leksikografski zavod .LITERATURA: 1. U. . Stojkovi} . Enciklopedii . Vilhem .Drevnij mir 7.Makedonskata drevna medicina.

........................................................82 . Dodatok.............. Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja...............arhe...........................................................49 7........................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza............................................21 4.................SODR@INA 1........................ Prioriteti...7 2.......81 12.............59 8..................... Literatura............................. Ishranata na makedonskata vojska... Recenzija............................31 5........76 11.................... Bele{ka za avtorot..................................................................................................41 6..Ishranata na vojskata.................................................................... Hranata vo drevna Makedonija..................... Terakotni i kerami~ki sadovi...............................................11 3.......................................................63 9.. Po~etok ...................................................................... Ishranata i tvore{tvoto................................................67 10..................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful