ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. boluvaat i umiraat. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. teatri. uragani. im velam. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. Stradaat lu|e na site kontinenti. bez zemja. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. so makedonskata kultura. ishrana i medicina.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. sekako. Milijarda lu|e gladuvaat. So moite knigi. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. Kutri narodi ni. so makedonskata ishrana. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. Da gi ostavat. zemjotresi. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. gi povrzuva Makedonstvoto. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. Terorizmot divee. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. . Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. gradbi. zemjata ne gi krepi. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema.

Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .Makedonija”. za narod {to ni zemjata ne go krepi. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto. Avtorot . Za taa Makedonija pi{uvam.6 Angelina Markus velam. [to jadele Makedoncite vo drevnina .isto {to i sega. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi.

Ako potonala Atlantida.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . nauka. nauka. Da ne se zaborava son~evata energija. okolu Sredozemjeto. arhitektura. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. Narodi. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. rasi. vrsti. hrana. zemjotresi. Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. uragani. Tuka se za~nalo sè. pati{ta. ako bil potop i ledeno doba. umet- . palati. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. sveti kako svetski centri. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. religii. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. vojni. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. kako kosmi~ko zra~ewe. @ivej i daj im na drugite da `iveat. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. Sveti kako svetski. kako sonce. Fotosintezata sozdava zelenilo. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok.

Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide.8 Angelina Markus nost. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. ni pora~uvaat. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. vinoto kako pri~est. jazik. Surogati. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. bronza. pismo. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. orudija. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. ni vo istorijata. samo nivni. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. }e im odgovorime: . crkva. sadovite od glina. Taka e. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. jabolkoto od rajot. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. . srebro. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. istorija. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. uraganite. Lebot. . ~aevite od lekovitite bilki. Energijata na vulkanite. po toa {to go storile za narodite. ni vo opstanokot.

zatoa i velam. Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. zdravjeto. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. . Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. zo{to majkite na lice imaat jami~ki. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. kosmi~koto zra~ewe. pa i ~ovekot. za toa ka`i mi. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. pa napredokot. za{to `abite spijat bez pernica. razmisluva. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. istra`uva. . Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. hranata.

Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne .10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. Seto toa zaviselo od ishranata. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. zo{to pravele tolku sadovi. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. so jami~ki na liceto. horoskopot. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. kolku e povrzan so kosmosot. dieti. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. gor~livi. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. soleni. lekovite. Kako nastanal `ivotot. ima li lu|e na drugi planeti. terapii. isto {to i sega. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. slatki. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. zo{to bile tolku izdr`livi. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. pa kako gi upotrebuvale. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. [to jadele drevnite Makedonci si velev. Knigite na vitamini i proteini. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna.

TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. glineni bo~vi. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. ~ini. Hr. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. Se iskopuvaat grnci. . ukrasi i celi ku}i i yidini. ~a{i. povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi.

Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. dno vo razni golemini i boi. ra~ki. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . Iskr{eni sadovi. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. pogolemi i pomali.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. grla. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod.

Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. Loznani. Bu~in. Na celiot prostor na Tupalo. . da ne si gi pobarame. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. sega vgradena vo crkvata vo s. ukrasite. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Vo seloto Bu~in. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. I mermerot se nao|a po dvorovite. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. po niv e potraga i trgovija. Vo moda se mermerni statui. Krivoga{tani. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Bela Crkva. Pogolemi bea od mene. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Gi ima vo Topol~ani. Se rasprodadoa i ukradoa. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. Najmnogu odat pari~kite.

Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. Ukrasuvawe i pismo na sadovite. . ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba. Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. I samata zemja ni ja rasprodadoa.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. a ni{to ne ni ostavaat. {to jadele. vo {to veruvale.

masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. `ito. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. proslavi ili nepogodi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. so znaewe da najde re{enija i model. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. vezovite. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. Zemjanite sadovi. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. imal stil i darba. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. terakoti i keramika. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. Koja hrana. se ~udev i se pra{uvav. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Stoev na pragot na predistorijata.

Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. Site pronajdoci i vojni se za hrana. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. potro{uva~ka. Deneska toa e profesija na celi narodi. So proizvodstvo: vrabotuvawe. lov. presti`. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. za zdravje i za ra|awe. za ubavina. ~iniite. zakonot. kapitali. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. kupuvawe. novo oru`je za za{tita i rasko{. obi~ajot. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana.16 Angelina Markus na ~ovekot. ribolov. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. palati. za privle~enost. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. plata. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. ku}i. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. tvrdini. grncite. Ogni{tata. Sè po~nuva so hranata. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe.

Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. . Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). `ivotinski glavi. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi. na pe~urka.

Znacite. Okolu ogni{teto kult na predmeti. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. Predmeti za ukras i za hrana. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Sè bilo obmisleno. . simbolite. lovot. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. bilki i drugi `ivotni.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. praznuvawe i nazdravuvawe. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. bo`estvata i kosmografijata. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie.

anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini. kopje. {tit. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. nè doprele i nè osvoile. isto oru`je: me~. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. isti sape~ka so sadovi. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. dovi za ista namena. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. Vo edni isti depoa isti pari. arheolo{ko. ista grn~arija od racete na istite Makedonci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{.

Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. ni velea. Ajde jadete. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. decata mali za rabota.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. koga nè nosea na lozje. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. Sednati na ~ergi~e. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. da ne bega silata. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . }e go izlupam i }e go izedam. Toa mi ostana od detstvoto.

crte`i. bronzeni i srebreni kotliwa. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. Smokvite i maslinkite se jadele taka. moneti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. gi pritajuvale za {itkawe. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. si gi znaeme na{i se. ni storeni. Statui. stakla. nakit. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. domat so leb. lubenica so leb. [to is~eznalo. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. {to se izmenilo. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. terakota i keramika. zlatni tawiri. ni pe~eni. tepsii. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso. {to pre`ivealo. mozaici. ikoni. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. Dovolno e da se priznae. Mnogu sliki. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. kompletni escajzi. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. diwa so leb. ni vareni. keramika. bez ni{to. slivi so leb za da ne boli stomak. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe.

kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. Prigotvuvawe na lebot. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. za hranata. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. Vo mnogu gradovi. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. Vireele site `itarki. cvetovi i reljefot na kowot. orizot. za religijata. isto taka. vitamini. ovesot. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. za bolestite. Vo grobovite na voinite ima oru`je. Toa zna~i jaglenohidrati. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. po nekoe drvo.22 Angelina Markus skiot svet. r`ta. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. minerali i proteini. ku~eto i zmijata. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. p~enicata. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. Licata se od belata rasa. . kaj lekarite instrumenti.

I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. kako se mele ili tol~i zrnoto. Pod pepelot na . Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. Kako se ora zemjata za posev. kako pijalok. kako se `nee `itoto. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. lozata. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. Zob od site `ita bila hrana za kowite. lozata i cvetovite se ~esto prisutni.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii.

edinstven portret kako yidna freska. sadovite. pijaloci. pre`ivean od toa vreme. Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. nivniot izgled. parkovite. bilkite. `ivotnite. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. Taka sega site enciklopedii. Lu|eto. kujnite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e .24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. Isti se palatite. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. mozaicite. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana.

planinski kowi. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. `ivotnite. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . `itata. Niz {umite rastela leska. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. Ne se pravele hibridi kako sega. Bivoli. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. zelkata. razni salati. Hranata bila i ostanala kako lek. istoto {to gi ima i vo Indija. stoka. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. kosten kako rezervoar za minerali. preventiva i imunitet i zatoa. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. grozjeto. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. morkovot. zaedno so receptite na jadewe. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. orev. Jabolkoto. bilbili. za~inite. site primeroci se zadr`ale vo original. Nema {to nema vo Makedonija. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. ovo{jeto. Lukot. retko {to e izostaveno vo upotreba. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. zelen~ukot. kromidot. badem. duwata. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi.

hirur{ki intervencii. Lihnida. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. kako prevencija od infekcii. isto kako i denes. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. kolku leb }e . Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. plavi.. ranite i racete. pora|awa. kozite. Pela. zajakot.. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. zabobolki. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. vo Ilijada. Elenot. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. Dion. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. Evmen.26 Angelina Markus luvawe na bolka. Ptolomej. Drevnite Makedonci bile krupni. Vo Stobi. Efes. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. Herakleja.

Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. Ni vojni. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. piewe. Evripid. Liturgija. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. ni grabe`i.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. peewe i natprevari so denovi. Agaton. Na Sv. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. Ahil sam go podgotvuval mesoto. barem edna{ godi{no. pri~est. Taka mitologijata. Vo takov . Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. Poga~a.

ogradite i dolinite broen. .28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. eleniz cela Makedonija. not. e`ot. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. zajakot. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki.dvorovite. Divata sviwa. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. Servirawe na prepelica so zelen~uk.

pticite. Site reki vo Makedonija se takvi. za kr{tevawe i pokrstuvawe. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. posvet i pro~uen. za razlika od Posejdon . Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. koko{kite. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. prepelicite. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. razni na~ini i gi imalo preku cela godina. Takov e Aksij. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. ribite se glavnite proteini. Divite guski i pajki. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). misirkite. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii.bog na moriwata. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . @ivotnite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata.

Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. svetli. bogatstva vo hrana i oru`je. . Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. obi~ai. ikumen. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. stra`a na gradovite. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. @rtvenoto jare. so tapi nosovi i gruguravi kosi. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Bikot vo Krit. albini.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. pri~esta. pismo. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. kako {to gi opi{uva Homer. Bikot statua. kako kaj Makedoncite {to se angelite. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. dobro vooru`eni. kultura. Vavilon se bogotvori i se jade. rajskata gradina od Biblijata. Karijci. Paflagonci. Lidijci. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. Egipet. okolu Jadranskite vodi. beli i mo}ni sveti voini. li~ni. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura.

I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. ne di{ea. Tri dena mi bega{e od ~asovi. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. sposoben vo sekoja sredina. se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . Kade be{e. im gi slu{av srcata. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. Sepak. [tama trae{e cel ~as. treniran ~ovek. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. Koga . Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. raportira i si sedna pobedni~ki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. Toa e izdr`liv.

se rodi. gi stega. da napi{at ili da se nasmeat. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. na terorizam. riba i za~ini. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. voda. Sekoj vojnik nose{e bra{no. Se rasturija za ovie 15 godini. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. gi pla{i.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. na neza{titenost. Poim i mit za kosmopolit. tie stanaa `rtvi na bezbednost. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. . suvo meso. semki. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. suvo ovo{je.

generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. Lekarite. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. filozofite. I da im uspee{e toj plan. so toa. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. Pokraj tolku generali. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. pak }e bea pobedeni. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. imale i znaewa i sre}a za uspeh.

Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. Toa e zapi{ano od site anali. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. lek i okrepuva~ka napivka. pieweto.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. So veselbata. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. kako gi le~el. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot.

mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. obleka. hrana i vino za na pat do Itaka. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. . stada ovci. Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. Zemale ov~o sirewe. pa mu izele sviwi. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. sveta reka. sveta ptica. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. sveta pesna. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski. sveto drvo. . Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. Toa e kako zakletva na vojskata. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. naforata. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. kruni. ~a{i i drugi sadovi za hrana. Ima sveta zemja. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma.

go pravela lebot. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. I deneska e taka. Nesposobniot tatko go brkale i decata. Mladite bile neposlu{ni. Kako da se obrabotuva zemjata. ni{to mi velat. Makedonija od kade {to . kako da se obele`at granicite. kako da se sobira plodorodieto.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. Ako nema za site nema za nikogo. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. Rodnini bile samo po linija na majka. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. za hranata.[to }e im pravite na lubenicive. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. . Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. sega se jade grozje. Taa odgovarala za decata. za ogni{teto. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). pra{uvam. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. im pomina sezonata.

Tamu se drugi lu|e. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. Sè po~nuva so svadbata. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. . Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. za otvorawe prozor. Imotot na `enata ili na ma`ot. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Se bara soglasnost za pat na sosedot. drugi karakteri. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. druga trpeza. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. pojasneto. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. za kapajca. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija.t. drug red.n.

ve}e trpezata ne se prazni. roditelite. na studentskite denovi. poga~i. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. da se pee. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite. drugarkite. se ukrasuva sekoja obleka. ~a{i. I vezev rekolti mo`ele milence. na knigite. na tebe. sega Igouseva vo Bitola. za deverite i zolvite. manxi. Po site carski i narodni obi~ai. Se tkae. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. [to }e im denovi. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. .Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim.dru`ewto. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. se veze.spomen od toa vreme. pa svr{uva~kata. mi re~e neobol za sre}en `i.Popova.damna. da si dozvolat ta. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. bov~aloci za svekrvata i svekorot. na ni sadovi.celiot `ivot. ~estitawata. amfo. ri. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot. Trpezata se polni so razni mesa. vino.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. Za devojkata raboti cela familija. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. na bile tolku gline. kaci.

kolku ovo{je razno da iznese. Ahil. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. snaga da okrepi od umor na ~ovek. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. 20 kotli srebreni. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. kolku narod sednuval na trpeza. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. vo palatite. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. 12 trka~ki kowi.44 Angelina Markus kotli. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. milina.. svadbarski pesni. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. oru`je i hrana. boi. Makedonskata trpeza za `etva. Listovi. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto.. zvuci. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. Cve}e za radost i sre}a. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. za grozdober. Za decata se . Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). Za svadbata se pravele dolgi podgotovki.

kolonadi po patekite. divo nane. Kakva {to e Gali~kata svadba. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. statui na sekade. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . Veselbi. lovor. So vino i pivo. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. kleka. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. rezbite. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo. muzika. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. obredi.

se pee svadbarskata pesna. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. veselbata. . go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. poka`uvawe na imotot. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. Orata. Makedonci.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. go redat. tkaeni i vezeni prekrivki. osobeno vo ruralni sredini. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti.. Veridbata kako verba vo idninata. nova trpeza. da se vidi i zavidi.. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot. Jakne instikt za opstojuvawe. Taa gi ispolnila kaselite so darovi.. trpezata. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca.. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. Tuka se sozdava novo ogni{te. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite.

. . Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi. Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci.

. Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija.

smokvata. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. Maslinkite. Dobro i zdravo se hranele. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. dobri. orudija. od bronza. kostenot. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. amfori. PRIORITETI Lebot. Tolku sitni i golemi grnci. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. . vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. }upovi od keramika. znaci. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. alati. umni. srebro i zlato ukraseni so pismo. na familijata i narodot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi.

Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. na vazni. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Sliki na ~inii. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Solun do Krit i Aleksandrija. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. Dion.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Stobi.

Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. podocna i sve}nici. ^esto pati e ukras na vazni. ~est motiv vo Makedonija . Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. venci i generalski epoleti. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je.

Kako da ne. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. du{a e. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. So prvata granka si ja prese~e nogata. Greota e gulab da se ubie. Gulabot na crte`ot od Pikaso. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. greota e. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Sveto drvo na pretcite ne se giba. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. Xabe se grabaat. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. zlatni obetki so gulab. Pre`iveal mileniumi. vesnik na `ivot i mir. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. Listot i `eladot bile keltski znaci. go ima na Bistra i na Ko`uv.

Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. stadionite. jajca. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. diskata. Lesno se ~uva. se dodava mleko. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. Vo crepna se stava tepsija (tava). ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. Poznata e pe~enata tikva vo furna. kako ru~ek na argatite. Tikvata se podvaruva. pita so tikvi. . Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. se ~isti od korata i semkite. istol~en luk vo kiselina. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. Drugata tura se pravi za postarite. sirewe i troa bra{no. ne mrzni. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. slatko od tikva. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. se gme~i vo kotle. pr`eni tikvi~ki. dolgo trae.

zdrav ~ovek. crte`ite na karpite. spored opisi vo literaturata. zdrava hrana. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. Lovot na divite sviwi. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. sile Rim i {to bile . Sekoj ~ovek ima svoja bilka. zajacite. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. frizovite na gradbite.54 Angelina Markus Prirodata. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. iskustvoto. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. hrana od ovo{je. svoja hrana. svoe drvo. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. erebici. hrana od zelen~uk i bilki. Taka imame hrana od meso i mleko. freskite. Zdrava piroda. vozduhot i zemjata. sitni ptici. Imame primeri spored upotreba na sadovite. keramikata.

Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. Se dodava na pe~eno meso. Gi ~isti di{nite organi od virusi. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. fermentirawe kako {to pravele boza. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. Renot se renda na sitno. jagniwa. potkiseluvawe. pivo i alkoholi zelka so luti koreni. Go zamenuva lukot i lutiot piper. potkvasuvawe. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. na manxi i supi sosema malku. . prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka.

slivite. lubenicata. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. . ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. orevite. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. zelje vo razni divi vidovi. magdonosot. `alfijata. le{nikot i `itata. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. narot. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. kiselec. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. morkovot. poretko pe~ewe. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. ~orbi i ~aevi. list i cvet od divoto nane. kopriva. luk. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. ribite. ~ir. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. tivkata. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. Diwata. Mesoto. duwata sami traele do kasna esen. ruzmarniot. smokvite. Golema bila upotrebata na lovorot. Jabolkata. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. patlixan i piper. asparagusot. kako me~kina {epa. susam.

kako energetska hrana i lek. . sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. neka nè slavat neka nè sakaat. pe{terite. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. ajvarot. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. tavite so jadewa. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. Makedonskata salata. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. tuku celiot folklor. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. Sè bilo ekonomi~no. ne samo jadewata. za {to slu`ele. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. oblekata. muzikata. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. Nanosi na rekite. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. od bronza. tepsija. ko{nici i ve{ali od grozje. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. od staklo. ka~e sirewe. i poddava nafora. sadovi. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. orudije. satar. |um~e. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Taka e zameneto kopjeto so raketa. letawe pod sokolovo oko na sateliti. kotle. nakit. Tie se od zemja. Taka pravel Isus Hristos. stakla so slatka. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. cel dragor suvomesnati ple{ki. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. Isto podnebje.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. Sè drugo e isto kako {to si bilo. ista zemja. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. kanta med. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. sekira. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. srp. Taka ~ovekot vo obliku- . Zimnicata naredena so kaca zelka. od drvo. p~enka.

Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. plodovite. @enata majka. `ivotnite i samiot ~ovek. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. svetica . son~ev narod so sonce na znameto. tapan. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. kako potpis na statuite i mozaciite. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. freskite i ~eloto na Bogorodica. Od ko`ata na bravot napravena gajda. so naboj na ~uvstva za nadmo}.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. sonce kako amblem. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. od koski. Naj~est motiv e sonceto. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. eleni ili bizoni. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. sonce na ikonostasite. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval.`ena {to ja prigotvuva . od tkaenini. rodilka. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Celiot `iv svet. pticite. bujnata vegetacija. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi.

Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. amblem. kowanikot i do negovite noze pismo. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. se tkaat platna i postelnini. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. se stega. [arite na monetite i na {titovite. orel. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. deka lenot od vlaga ne popu{ta. prsteni. arslan. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. ortomi. len. Na drugata strana lav. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. pamuk kako sirovina i hrana i lek. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. So konop se pravele mre`ite za ribolov. {lem i {tit. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. krava so tele. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. sonce.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. dab. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. Indirektno . Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. belegzii. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. ku~eto i kowanikot.

lovot. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. ovo{jeto. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. . Se pie sok od drenki. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. cvetovi. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. `ivotni. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. Vo tavata se sipa `iv oriz. se redi mesoto i se pe~e. ribolovot. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. Omileno jadewe: tava so bel oriz. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. eden prema tri se poleva so supata. Makedoncite. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. edno jajce i so matewe se dodava griz. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Se vari koko{kata. prirodnite darovi od vodata i zemjata. oradija i lu|e od Makedonija.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. Ribari sede- . pukale od zdravje. za bilkite. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. skok. borewe i frlawe kamen. `ivotnite. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. obi~aite. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. sviwarnici. podgotvuvawe na hrana. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. trla. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata.

kozi. pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. a ovo{je. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. vo nivi poseani. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. jadewe. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. rodnite mesta na Odisej i Ahil. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni. piewe i peewe. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. so kilimi i ko`i prekrieni. U{te pogolemo bi- . ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi.

Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. kopja. kru{i. kostenot. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. Masla za gotvewe. semki od tikva. smrekata. prosoto. slatki i luti koreni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. kromid. topolite. konop. borot. luk. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. diwi. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. brestot. katarki. jasenot. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. potoa p~enicata. drenot. `ivotni. grozje. zelki. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. elata. ovesot. za ma~- . slivi. leskata. jabolka. od maslinka i razni semiwa. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. mo`ebi vid p~enka (carevka). lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. son~ogled. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. boliva~ divi i pitomi maslinki. anason. bosilek i zrna. ruzmarin. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. ren. mak {to slu`ele za leb i masla. maslinki. smiq. vesla i cela oprema za doma}instvata. lovor ili dafinovo liv~e. palma. brodovi. orizot. za osvetluvawe. morkov. vrbata. sidra. nane. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. da se hranat i ubavo da `iveat. Imalo smokvi. `alfija.

mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. `neeweto. Ako gi znaeme bilkite. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. pa srebrenite kotli i |umci. oru`je. paseweto na govedata. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). tavi. za receptite. so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). ako gi znaeme glinenite sadovi.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. veeweto na `itoto. . hranata. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. Receptot na Kirka: Zlatest med. orudija. bereweto na grozjeto. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija.

Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. Lesen. . Aristotel i Teofrast . Prostak. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. plitok karakter. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Go fali vinoto.Bo`estveniot govornik. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. Dodvoruva~. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. kujnata. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. ku}ata. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija.

fitil. Stipsa. Ne gi me{a vinoto so voda. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. ^ovekot {to znae sè. . Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. tamu i robovite si gi nahranuva. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. Zboruva i raska`uva do uspivawe.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. jarci. se kara. ni voda za piewe. magariwa. Ne dava smokva da se skine od gradina. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. Spletkar. Ako dade na zaem plug. Nestrpliv. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. se kolne. vrvki. ni da se pomine niz dvor. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Bezobrazen. Ne dava na zaem sol. Sam zema hrana. Pee vo bawa. Brbliviot. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. Dodvoruva~. Se kocka. `ito. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. Vo teatar ti pre~i da gleda{. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa.

Patuva i gi prebrojuva parite. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. zaboraven e. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. vo teatar zaspiva. Zabegan. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. kako {to o~ekuval. Pesimist. parite . Ne znae da ra~una. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. Somnitelen. ni igra. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Bara tolkuvawe na sonovite. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. ni pee. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Se o~istuva so luk i malo ku~e. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Ako go vika{ za svedok kasni. Na svadba zboruva protiv `enite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Na pozdrav ne odgovara. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. da ne se izedi. Ne se izvinuva. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Netakti~en. Nam}or. Sueveren. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Nedoverliv. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Vo zima bara krastavici. Zaobikoluva kamen na krstopat. ne trpi nikogo.

70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. Ima fazani. bastuni od Sparta. med vo Rod. Falbaxija. Dosaden. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. {i{iwa od Turija. Bara najadena posluga za da za{tedi. Ne posetuva nikogo prv. Menuva obleki. pra}a maslinki vo Vizant. Ako zakole vol. Krastav. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . Zakrpeni konduri bile kako kopita. so crno pod nokti. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. [mrka koga jade i se ligavi. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. dobar kuvar. valkan e i ne mu e sram. ku~iwa vo Kizik. da gi vidat site. gradina so sve` zelen~uk. Ne~ist. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. se namirisuva. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. so li{ai. Siromav. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. Voobrazen. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. gulabi od Sicilija. Sueten. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). i raska`uva za toa na site. oratori. za oprema na brodovite i teatrite.

sol. site se ednakvi. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Oligarh. Na gostite im pravi smetka za drva. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. Bara nagrada. . Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. Go citira Homer. maslo za lambite i drugi sitnici. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. U~i da igra i si svirka sam. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. na pazarite i gozbite. Koristoqubiv.” Podmladen. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Spasil ranet so svoi race. Lo{iot nema predrasudi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. Po priroda nemalo dobri. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. si gi iskrvaril ali{tata. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. eden da bide gospodar. Bara zaem od gostin. Stra{liv. le}a. Lo{. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. ocet. Pravi gozba so malku leb. U~i so deca kako se frla strela i kopje.

Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe.72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”. .

orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. Taka doterani. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. bockawe i lenti. kalapi za menadi. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. Kujnata. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. kalapi za leewe na metalite. kalapi za Vini~kite ikoni. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. Se e povrzano.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. pepelta vo ogni{tata i kremenot. kafeava. Kalapi za svetilki. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. kalapi za kr- . hranata. ~iniite.

velat isti sme. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. luk. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. Kulturata na ishrana. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. salati. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. se menuvaat i . loboda. pesna i zbor makedonski. makedonski maala po svetot. praz. grav za da mo`at da jadat isto kako doma. si pravat svoja naselba. Si imaat crkvi.74 Angelina Markus stovi. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. kulturni domovi i slavi. beli sme”. kromid. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. da poslu{aat muzika. I poseta na bolniot se pravi so ponuda.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. kade i da se niz svetot. Avtorot . Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kakvi {to se ovde vo Makedonija.

Edniot ~uva{e kowi. a najmladiot od niv. a se pi{uvani pred dva mileniuma. vo svojata Istorija (kn. taa go izvesti svojot ma`. 8). izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. Be{e toa vreme koga i kralevite. R. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. {to stignale do nas. ~uva{e kozi i ovci. ~ie ime ne go naveduva. X. lebot narastuval dvojno. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. bra}ata Gauan. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. 8. Perdika. [tom go ~ul toa kralot. drugiot goveda. zlato i srebro” (str. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. Toj gi povi- . gl. Perdika. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. a ne samo narodot. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. Herodot. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. No. bea siroma{ni i nemaa pari. se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja.

bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. otkako go nacrta. pak. a najmladiot. A koga kralot ~u deka baraat plata. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. da go primime toa {to ni go dava{“. se spomenuva Sonceto. Afionot. viree na son~evina i ne e nemo`no. koristen vo mali koli~estva. Ovie. kako {to e poznato. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. U{te. a potoa si zamina so onie so nego”. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. kralu. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. kako. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. koj slu~ajno imal me~. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. da bil energetski stimulans. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . dodatno. stra{no se naluti. kozjo.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost .poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. na primer. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. krupen dobitok i mesele leb. im re~e . re~e: “Se soglasuvame. I.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. se razbira od `ito. ovci. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile.

osobeno od Amerikancite. kako {to bukvalo se soop{tuva. a potoa da se vratat. pak. Istoriska biblioteka. kn. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10.).778 g. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. so Makedonci komandant i blagajnik. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. 115). Hr. da pravat deca. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . tvrdini. Taa. pr. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. taka {to za `rtva bile prineseni 10. .000 razni `ivotni” (Diodor. 37). Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. Po pogrebot na najbliskiot drugar.000 kamili” (Plutarh. Al. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta.000 ~ifta maski i 5. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. 17. Me|utoa. fr. a Justin. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. Zna~i. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. na primer. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata.

kako. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie. vpro~em. potkrepena so arheolo{ki naodi. i za drugi vrednosti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. Spase [uplinovski .

jabolkata. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. Mnogubrojnite drvja. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. kru{ite. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. kalinkite. kajsiite. vi{nite. . malinite. duwite. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. kapinkite. slivite. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. jagodite.

• Makedonskite drevni teatri . Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci .2003 g.. • Poemi za Makedonskite carevi .... Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija. • Makedonski drevni vrednosti .1998 g. • Makedonija na Makedoncite . Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . • Filip II Makedonecot .2003 g. rodena e vo s..2005 g. Topol~ani kraj Prilep.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod.2005 g. .2004 g. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija.2005 g.. • Makedonski drevni vrednosti II ..2001 g. Pi{uva recenzii. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija.

8. Stojkovi} . Mi{ulin . A.Koga sonceto be{e Bog. Markus .Drevnij mir 7. 9. U.Ilijada i Odiseja 3. Vilhem .Leksikografski zavod .Filozofija 6.Makedonskata drevna medicina.Aleksandar Makedonski 5. Sejmon Xemjs . A.LITERATURA: 1. Kosidovski . Enciklopedii . Aristotel .Istorija na stariot vek 4. . Istorija na makedonskiot narod. Homer .Zagreb 10.Fizika 2.

.......82 .......................................................................................67 10.......................................................41 6........ Ishranata i tvore{tvoto.................................................................... Terakotni i kerami~ki sadovi.............................................31 5........11 3..........................................................................arhe.7 2.......................................81 12..................... Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza.............. Prioriteti.............................. Dodatok.... Bele{ka za avtorot.............................................63 9............................................................................................................... Literatura.. Hranata vo drevna Makedonija............................................................ Po~etok ..............21 4...........76 11.......... Ishranata na makedonskata vojska.............59 8......... Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja.......................................................Ishranata na vojskata..............................................49 7.......................SODR@INA 1..................................................................................................... Recenzija.................................................................................................................................................