ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

zemjata ne gi krepi. So moite knigi. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. bez zemja. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. gradbi. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. . bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. so makedonskata kultura. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. zemjotresi. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. Milijarda lu|e gladuvaat. ishrana i medicina. im velam. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. Kutri narodi ni. Da gi ostavat. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. Terorizmot divee. sekako.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. teatri. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. gi povrzuva Makedonstvoto. so makedonskata ishrana. boluvaat i umiraat. uragani. Stradaat lu|e na site kontinenti.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot.

za narod {to ni zemjata ne go krepi.6 Angelina Markus velam.Makedonija”. Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija . Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto.isto {to i sega. Za taa Makedonija pi{uvam. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi. Avtorot . [to jadele Makedoncite vo drevnina .

Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. kako sonce. vrsti. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. vojni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . religii. kako kosmi~ko zra~ewe. Narodi. sveti kako svetski centri. umet- . Fotosintezata sozdava zelenilo. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. uragani. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. hrana. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. Tuka se za~nalo sè. okolu Sredozemjeto. Sveti kako svetski. nauka. palati. pati{ta. ako bil potop i ledeno doba. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. @ivej i daj im na drugite da `iveat. arhitektura. nauka. zemjotresi. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. Ako potonala Atlantida. Da ne se zaborava son~evata energija. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. rasi.

ni pora~uvaat. crkva. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. orudija. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. ~aevite od lekovitite bilki. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. Energijata na vulkanite. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. sadovite od glina. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. ni vo opstanokot. Taka e. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. samo nivni. . Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. ni vo istorijata. jabolkoto od rajot. srebro. }e im odgovorime: . epidemiite te{ko }e se zauzdaat.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite.8 Angelina Markus nost. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. pismo. uraganite. istorija. .Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. Lebot. Surogati. po toa {to go storile za narodite. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. bronza. jazik. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. vinoto kako pri~est.

za toa ka`i mi. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. zatoa i velam. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. . zo{to majkite na lice imaat jami~ki. pa napredokot. zdravjeto. Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. za{to `abite spijat bez pernica. hranata. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. pa i ~ovekot. istra`uva. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. kosmi~koto zra~ewe. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. razmisluva. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. . Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka.

Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. kolku e povrzan so kosmosot. Seto toa zaviselo od ishranata. horoskopot. slatki. zo{to bile tolku izdr`livi. terapii. gor~livi. soleni. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. so jami~ki na liceto. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. isto {to i sega. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. [to jadele drevnite Makedonci si velev. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. ima li lu|e na drugi planeti. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. Kako nastanal `ivotot. pa kako gi upotrebuvale. Knigite na vitamini i proteini. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. dieti. lekovite. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. zo{to pravele tolku sadovi. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi.

~a{i. . Hr. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. Se iskopuvaat grnci. glineni bo~vi. ukrasi i celi ku}i i yidini. povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. ~ini. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata.

ra~ki. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. Iskr{eni sadovi.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. pogolemi i pomali. grla. dno vo razni golemini i boi. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite .

Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. sega vgradena vo crkvata vo s. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. po niv e potraga i trgovija. Bu~in. I mermerot se nao|a po dvorovite. Vo seloto Bu~in. Loznani. Krivoga{tani. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. da ne si gi pobarame. ukrasite. Gi ima vo Topol~ani. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. Bela Crkva. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. Vo moda se mermerni statui.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. Pogolemi bea od mene. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. Najmnogu odat pari~kite. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Se rasprodadoa i ukradoa. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. . Na celiot prostor na Tupalo. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite.

Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. . Ukrasuvawe i pismo na sadovite. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. a ni{to ne ni ostavaat. {to jadele. vo {to veruvale. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. I samata zemja ni ja rasprodadoa. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat.

dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. proslavi ili nepogodi. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. Zemjanite sadovi. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. Koja hrana. terakoti i keramika. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. imal stil i darba. `ito. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. Stoev na pragot na predistorijata. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. so znaewe da najde re{enija i model. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. vezovite. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. se ~udev i se pra{uvav. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori.

ku}i. Deneska toa e profesija na celi narodi. Site pronajdoci i vojni se za hrana. za zdravje i za ra|awe. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. za ubavina. kapitali. ribolov. Sè po~nuva so hranata. zakonot. plata. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. lov. potro{uva~ka. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. Ogni{tata. So proizvodstvo: vrabotuvawe. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski.16 Angelina Markus na ~ovekot. kupuvawe. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. presti`. tvrdini. grncite. Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. ~iniite. novo oru`je za za{tita i rasko{. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. obi~ajot. za privle~enost. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. palati.

Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi. Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). . na pe~urka. `ivotinski glavi.

Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. lovot. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. praznuvawe i nazdravuvawe. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. . porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. Znacite. simbolite. Okolu ogni{teto kult na predmeti.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. bo`estvata i kosmografijata. Predmeti za ukras i za hrana. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. Sè bilo obmisleno. bilki i drugi `ivotni.

isti sape~ka so sadovi. kopje. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. nè doprele i nè osvoile. Vo edni isti depoa isti pari. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. isto oru`je: me~. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. dovi za ista namena. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . {tit.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. arheolo{ko. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci.

Sednati na ~ergi~e. ni velea. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. da ne bega silata. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). Toa mi ostana od detstvoto. koga nè nosea na lozje. decata mali za rabota.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Ajde jadete. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. }e go izlupam i }e go izedam. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat.

Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. {to se izmenilo. terakota i keramika. zlatni tawiri. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. crte`i. stakla. diwa so leb. Statui. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. ikoni. Dovolno e da se priznae. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. bez ni{to. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. keramika. ni pe~eni. kompletni escajzi. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. domat so leb. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. Mnogu sliki. bronzeni i srebreni kotliwa. ni vareni. [to is~eznalo. {to pre`ivealo. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. tepsii. Smokvite i maslinkite se jadele taka. nakit. lubenica so leb. moneti. gi pritajuvale za {itkawe. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. mozaici. ni storeni. si gi znaeme na{i se. slivi so leb za da ne boli stomak.

za hranata. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Licata se od belata rasa. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. Prigotvuvawe na lebot. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. vitamini. po nekoe drvo. minerali i proteini. . za religijata. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. za bolestite. r`ta. cvetovi i reljefot na kowot. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. ku~eto i zmijata.22 Angelina Markus skiot svet. Vo mnogu gradovi. isto taka. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. ovesot. kaj lekarite instrumenti. p~enicata. orizot. Vireele site `itarki. Vo grobovite na voinite ima oru`je. Toa zna~i jaglenohidrati. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito.

MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot. kako pijalok. kako se mele ili tol~i zrnoto. Zob od site `ita bila hrana za kowite. Pod pepelot na . Kako se ora zemjata za posev. lozata. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. kako se `nee `itoto. lozata i cvetovite se ~esto prisutni.

Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. pijaloci. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. parkovite. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. Taka sega site enciklopedii. `ivotnite. mozaicite. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Isti se palatite. sadovite. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Lu|eto. nivniot izgled. kujnite. pre`ivean od toa vreme. edinstven portret kako yidna freska. bilkite.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija.

zaedno so receptite na jadewe. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. Ne se pravele hibridi kako sega. duwata. zelen~ukot. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. kromidot. kosten kako rezervoar za minerali. Niz {umite rastela leska. preventiva i imunitet i zatoa. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. orev. planinski kowi. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. badem. Bivoli. stoka. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. site primeroci se zadr`ale vo original. Lukot. za~inite. razni salati. retko {to e izostaveno vo upotreba. bilbili. istoto {to gi ima i vo Indija. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. ovo{jeto. Hranata bila i ostanala kako lek. `ivotnite. Jabolkoto. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. zelkata. Nema {to nema vo Makedonija. `itata. grozjeto. morkovot.

I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. hirur{ki intervencii.. Vo Stobi. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. ranite i racete. Efes. vo Ilijada. Elenot. Dion. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba.. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. kako prevencija od infekcii. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. Evmen. zabobolki. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. Ptolomej. Herakleja.26 Angelina Markus luvawe na bolka. kolku leb }e . kozite. plavi. Drevnite Makedonci bile krupni. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. isto kako i denes. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. pora|awa. Pela. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. zajakot. Lihnida.

Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Liturgija. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. pri~est. Na Sv. Poga~a. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. piewe. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Ahil sam go podgotvuval mesoto. peewe i natprevari so denovi. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. Evripid. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Agaton. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. Ni vojni. barem edna{ godi{no. Taka mitologijata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. ni grabe`i. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. Vo takov . vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci.

Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. not. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. . Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. Divata sviwa. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. zajakot. e`ot. Servirawe na prepelica so zelen~uk.dvorovite. ogradite i dolinite broen. eleniz cela Makedonija. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh.

Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii.bog na moriwata. pticite. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. Takov e Aksij. za razlika od Posejdon . misirkite. ribite se glavnite proteini. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. za kr{tevawe i pokrstuvawe. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. prepelicite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. posvet i pro~uen. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. @ivotnite. Divite guski i pajki. Site reki vo Makedonija se takvi. koko{kite. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). razni na~ini i gi imalo preku cela godina.

30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. pismo. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. bogatstva vo hrana i oru`je. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. beli i mo}ni sveti voini. stra`a na gradovite. so tapi nosovi i gruguravi kosi. li~ni. ikumen. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. svetli. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Egipet. pri~esta. Bikot statua. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. kultura. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. kako kaj Makedoncite {to se angelite. obi~ai. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. @rtvenoto jare. okolu Jadranskite vodi. Bikot vo Krit. Vavilon se bogotvori i se jade. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. Karijci. albini. Paflagonci. dobro vooru`eni. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. Lidijci. rajskata gradina od Biblijata. . kako {to gi opi{uva Homer. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura.

Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Tri dena mi bega{e od ~asovi. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. sposoben vo sekoja sredina. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . raportira i si sedna pobedni~ki. Koga . se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. Kade be{e. ne di{ea. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. im gi slu{av srcata. treniran ~ovek. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. Sepak. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. Toa e izdr`liv. [tama trae{e cel ~as. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”.

suvo meso. semki. suvo ovo{je. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. voda. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. na neza{titenost. gi stega. se rodi. Se rasturija za ovie 15 godini. da napi{at ili da se nasmeat. tie stanaa `rtvi na bezbednost. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. Sekoj vojnik nose{e bra{no. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. Poim i mit za kosmopolit. riba i za~ini.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. . Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. na terorizam. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. gi pla{i.

Lekarite. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Pokraj tolku generali. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. so toa. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. filozofite. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. pak }e bea pobedeni. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. I da im uspee{e toj plan. imale i znaewa i sre}a za uspeh. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija.

Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. kako gi le~el. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. lek i okrepuva~ka napivka. Toa e zapi{ano od site anali. So veselbata. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. pieweto. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot.

obleka. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. stada ovci. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. . Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi. Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. Zemale ov~o sirewe. pa mu izele sviwi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. hrana i vino za na pat do Itaka. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. sveta reka. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. kruni. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. Toa e kako zakletva na vojskata. Ima sveta zemja. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. . sveta ptica. naforata. ~a{i i drugi sadovi za hrana. sveta pesna. sveto drvo. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata.

im pomina sezonata. Ako nema za site nema za nikogo. Makedonija od kade {to . Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. Taa odgovarala za decata. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. Rodnini bile samo po linija na majka. Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata. za hranata. sega se jade grozje. Mladite bile neposlu{ni. kako da se obele`at granicite. za ogni{teto. kako da se sobira plodorodieto. ni{to mi velat. Nesposobniot tatko go brkale i decata. pra{uvam. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to. I deneska e taka. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. go pravela lebot. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. Kako da se obrabotuva zemjata.[to }e im pravite na lubenicive.

drugi karakteri. druga trpeza.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. Se bara soglasnost za pat na sosedot.n.t. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. drug red. Imotot na `enata ili na ma`ot. za kapajca. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata. pojasneto. za otvorawe prozor. Tamu se drugi lu|e. Sè po~nuva so svadbata. . “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija.

na ni sadovi. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta.spomen od toa vreme. se ukrasuva sekoja obleka. na tebe. se veze. ve}e trpezata ne se prazni. da si dozvolat ta. Se tkae. manxi. [to }e im denovi.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. vino. roditelite. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. da se pee.damna. na bile tolku gline. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. Trpezata se polni so razni mesa. amfo. za deverite i zolvite. na studentskite denovi. . drugarkite. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. na knigite. Po site carski i narodni obi~ai. bov~aloci za svekrvata i svekorot. Za devojkata raboti cela familija. I vezev rekolti mo`ele milence. ~a{i. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. poga~i. ~estitawata. mi re~e neobol za sre}en `i.Popova. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. pa svr{uva~kata. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. ri. kaci.dru`ewto. sega Igouseva vo Bitola. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite.celiot `ivot.

vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. 12 trka~ki kowi. kolku narod sednuval na trpeza. za grozdober. boi. milina. kolku ovo{je razno da iznese. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. oru`je i hrana. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. Za decata se . zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. Listovi. svadbarski pesni. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. Makedonskata trpeza za `etva. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko.. 20 kotli srebreni. zvuci. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. vo palatite. Ahil. snaga da okrepi od umor na ~ovek.. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli.44 Angelina Markus kotli. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. Cve}e za radost i sre}a. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki.

muzika. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. statui na sekade. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . divo nane. Veselbi. lovor. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. rezbite. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. kolonadi po patekite. kleka. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. obredi. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. Kakva {to e Gali~kata svadba. So vino i pivo. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi.

. Tuka se sozdava novo ogni{te. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. Veridbata kako verba vo idninata. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. se pee svadbarskata pesna. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. tkaeni i vezeni prekrivki. trpezata. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. da se vidi i zavidi.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. go redat. nova trpeza. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata.. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. poka`uvawe na imotot. Jakne instikt za opstojuvawe.. osobeno vo ruralni sredini. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a.. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. Makedonci. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. . Taa gi ispolnila kaselite so darovi. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. veselbata. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot. Orata.

.. Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci.

. Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija.

alati. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. umni. Tolku sitni i golemi grnci. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. od bronza. Dobro i zdravo se hranele. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. PRIORITETI Lebot. amfori. na familijata i narodot. Maslinkite. . smokvata. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. kostenot. }upovi od keramika. znaci. srebro i zlato ukraseni so pismo. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. orudija. dobri.

maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Sliki na ~inii. Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. na vazni. Stobi. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. Solun do Krit i Aleksandrija.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. Dion. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Smokvi i grozje vo racete na lu|e.

Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. podocna i sve}nici. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. venci i generalski epoleti. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. ^esto pati e ukras na vazni. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. ~est motiv vo Makedonija .

Sveto drvo na pretcite ne se giba. Xabe se grabaat. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. Greota e gulab da se ubie. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. zlatni obetki so gulab. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. So prvata granka si ja prese~e nogata. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Pre`iveal mileniumi. greota e. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. Kako da ne.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. Gulabot na crte`ot od Pikaso. Listot i `eladot bile keltski znaci. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. go ima na Bistra i na Ko`uv. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. vesnik na `ivot i mir. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. du{a e.

Drugata tura se pravi za postarite. Lesno se ~uva. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. pr`eni tikvi~ki. stadionite. dolgo trae. jajca. kako ru~ek na argatite. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. se ~isti od korata i semkite. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. diskata. Tikvata se podvaruva. Poznata e pe~enata tikva vo furna. se dodava mleko. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. slatko od tikva. istol~en luk vo kiselina. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. Vo crepna se stava tepsija (tava). ne mrzni. pita so tikvi. sirewe i troa bra{no. . se gme~i vo kotle. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje.

zdrava hrana. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. zdrav ~ovek. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa.54 Angelina Markus Prirodata. Lovot na divite sviwi. sile Rim i {to bile . frizovite na gradbite. Taka imame hrana od meso i mleko. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. hrana od ovo{je. hrana od zelen~uk i bilki. Imame primeri spored upotreba na sadovite. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. vozduhot i zemjata. freskite. spored opisi vo literaturata. erebici. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. svoja hrana. Zdrava piroda. iskustvoto. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. sitni ptici. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. svoe drvo. keramikata. crte`ite na karpite. zajacite.

Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. . na manxi i supi sosema malku. Gi ~isti di{nite organi od virusi. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. fermentirawe kako {to pravele boza. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. pivo i alkoholi zelka so luti koreni. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. jagniwa.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. potkiseluvawe. Se dodava na pe~eno meso. potkvasuvawe. Renot se renda na sitno. Go zamenuva lukot i lutiot piper.

Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. list i cvet od divoto nane. Jabolkata. patlixan i piper. Mesoto. kiselec. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. ~orbi i ~aevi. `alfijata. asparagusot. orevite. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. morkovot. . susam.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. Golema bila upotrebata na lovorot. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. tivkata. duwata sami traele do kasna esen. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. ~ir. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. kopriva. kako me~kina {epa. narot. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. slivite. Diwata. ruzmarniot. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. smokvite. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. zelje vo razni divi vidovi. le{nikot i `itata. magdonosot. luk. poretko pe~ewe. lubenicata. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. ribite. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta.

[to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. oblekata. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. Sè bilo ekonomi~no. Nanosi na rekite. ne samo jadewata. tavite so jadewa. ajvarot. muzikata. pe{terite. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. Makedonskata salata. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. neka nè slavat neka nè sakaat. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. kako energetska hrana i lek.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. tuku celiot folklor. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. za {to slu`ele. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. . racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

od bronza. Zimnicata naredena so kaca zelka. stakla so slatka. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Tie se od zemja. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. Isto podnebje. kanta med. ko{nici i ve{ali od grozje. ista zemja. |um~e. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. ka~e sirewe. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. sadovi. letawe pod sokolovo oko na sateliti. Taka ~ovekot vo obliku- . sekira. satar. kotle. srp. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. p~enka. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. i poddava nafora. orudije. Sè drugo e isto kako {to si bilo. od drvo. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. od staklo. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. cel dragor suvomesnati ple{ki. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. tepsija. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. nakit. Taka pravel Isus Hristos. Taka e zameneto kopjeto so raketa.

Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. svetica .`ena {to ja prigotvuva . Od ko`ata na bravot napravena gajda. od koski. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. freskite i ~eloto na Bogorodica. bujnata vegetacija. son~ev narod so sonce na znameto. `ivotnite i samiot ~ovek. Celiot `iv svet. pticite. eleni ili bizoni. plodovite. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. Naj~est motiv e sonceto. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. sonce kako amblem. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. rodilka. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. kako potpis na statuite i mozaciite. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. od tkaenini. so naboj na ~uvstva za nadmo}. sonce na ikonostasite. tapan. @enata majka.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. ku~eto i kowanikot. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. amblem. se tkaat platna i postelnini. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. dab. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. Na drugata strana lav. kowanikot i do negovite noze pismo. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. arslan. pamuk kako sirovina i hrana i lek. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. deka lenot od vlaga ne popu{ta. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. krava so tele. len. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. prsteni. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. {lem i {tit. [arite na monetite i na {titovite. belegzii. sonce. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. So konop se pravele mre`ite za ribolov. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. orel. Indirektno . Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. se stega. ortomi. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite.

lovot. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. `ivotni. se redi mesoto i se pe~e. Se pie sok od drenki. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. edno jajce i so matewe se dodava griz. oradija i lu|e od Makedonija. eden prema tri se poleva so supata. Vo eden pjat se stava la`ica mast. . prirodnite darovi od vodata i zemjata. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. Makedoncite. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Omileno jadewe: tava so bel oriz. Vo tavata se sipa `iv oriz. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. ribolovot. cvetovi. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. Se vari koko{kata. ovo{jeto. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica.

Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. sviwarnici. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. trla. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. `ivotnite. pukale od zdravje. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. za bilkite. skok. obi~aite. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. Ribari sede- . Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. borewe i frlawe kamen. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. podgotvuvawe na hrana. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer.

@enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. a ovo{je. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. so kilimi i ko`i prekrieni. piewe i peewe. kozi. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. jadewe. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. U{te pogolemo bi- . Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. vo nivi poseani. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. rodnite mesta na Odisej i Ahil. pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani.

od maslinka i razni semiwa. Imalo smokvi. slivi. palma. prosoto. jabolka. smrekata. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. luk. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. topolite. borot. ren. `alfija. za osvetluvawe. katarki. kopja. bosilek i zrna. zelki. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. boliva~ divi i pitomi maslinki. konop. vesla i cela oprema za doma}instvata. potoa p~enicata. leskata. Masla za gotvewe. nane. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. za ma~- . `ivotni. drenot. kru{i. brodovi. son~ogled. maslinki. ruzmarin. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. mak {to slu`ele za leb i masla. vrbata. ovesot. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. lovor ili dafinovo liv~e. kostenot. semki od tikva. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. smiq. jasenot. grozje. kromid. da se hranat i ubavo da `iveat. slatki i luti koreni. orizot. diwi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. morkov. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. anason. sidra. mo`ebi vid p~enka (carevka). Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. brestot. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. elata. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi.

higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. . pa srebrenite kotli i |umci. orudija. bereweto na grozjeto. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. hranata. `neeweto.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. Receptot na Kirka: Zlatest med. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. ako gi znaeme glinenite sadovi. za receptite. Ako gi znaeme bilkite. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. veeweto na `itoto. oru`je. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. paseweto na govedata. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. tavi. so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak).

Dodvoruva~. Lesen. ku}ata. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. kujnata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. Prostak. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite.Bo`estveniot govornik. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. plitok karakter. Aristotel i Teofrast . Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. . Go fali vinoto. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no.

fitil. ^ovekot {to znae sè. Spletkar. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. tamu i robovite si gi nahranuva.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. ni voda za piewe. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Stipsa. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. Vo teatar ti pre~i da gleda{. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. vrvki. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. Ako dade na zaem plug. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. Ne dava na zaem sol. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Pee vo bawa. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. Sam zema hrana. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. Brbliviot. Dodvoruva~. Ne dava smokva da se skine od gradina. ni da se pomine niz dvor. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. Nestrpliv. se kolne. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. `ito. . jarci. se kara. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. Ne gi me{a vinoto so voda. Zboruva i raska`uva do uspivawe. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. magariwa. Bezobrazen. Se kocka.

gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. Zabegan. Ako go vika{ za svedok kasni. Somnitelen. da ne se izedi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Se o~istuva so luk i malo ku~e. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. ni pee. ni igra. ne trpi nikogo. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. Bara tolkuvawe na sonovite. Nam}or. Patuva i gi prebrojuva parite. Sueveren. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Netakti~en. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. kako {to o~ekuval. Pesimist. zaboraven e. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. parite . Nedoverliv. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Na pozdrav ne odgovara. Zaobikoluva kamen na krstopat. Vo zima bara krastavici. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Na svadba zboruva protiv `enite. vo teatar zaspiva. Ne se izvinuva. Ne znae da ra~una. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva.

Sueten. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. za oprema na brodovite i teatrite. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. valkan e i ne mu e sram. gulabi od Sicilija. med vo Rod. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. Bara najadena posluga za da za{tedi. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). Ne posetuva nikogo prv. i raska`uva za toa na site. dobar kuvar. Siromav.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. ku~iwa vo Kizik. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. Dosaden. Voobrazen. bastuni od Sparta. Ako zakole vol. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. {i{iwa od Turija. so li{ai. Zakrpeni konduri bile kako kopita. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. pra}a maslinki vo Vizant. Falbaxija. gradina so sve` zelen~uk. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . da gi vidat site. so crno pod nokti. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. se namirisuva. [mrka koga jade i se ligavi. Menuva obleki. oratori. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. Krastav. Ne~ist. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. Ima fazani.

Go citira Homer. Spasil ranet so svoi race. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Bara nagrada. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. U~i da igra i si svirka sam. site se ednakvi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Po priroda nemalo dobri. na pazarite i gozbite. Oligarh. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. Stra{liv.” Podmladen. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. eden da bide gospodar. Na gostite im pravi smetka za drva. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. sol. maslo za lambite i drugi sitnici. si gi iskrvaril ali{tata. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. U~i so deca kako se frla strela i kopje. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Lo{iot nema predrasudi. ocet. Koristoqubiv. Lo{. . Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. le}a. Bara zaem od gostin. Pravi gozba so malku leb. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata.

.72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”. Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe.

kalapi za Vini~kite ikoni. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. kalapi za menadi. pepelta vo ogni{tata i kremenot. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. Se e povrzano. bockawe i lenti. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. kalapi za kr- . neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. hranata. ~iniite. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. Taka doterani. kalapi za leewe na metalite. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. Kujnata. kafeava. Kalapi za svetilki. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti.

Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. si pravat svoja naselba. luk. Si imaat crkvi. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. Kulturata na ishrana. makedonski maala po svetot. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. kromid. praz. loboda. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. kulturni domovi i slavi. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. se menuvaat i . Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. pesna i zbor makedonski.74 Angelina Markus stovi. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. grav za da mo`at da jadat isto kako doma. velat isti sme. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. beli sme”. salati. da poslu{aat muzika. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. Avtorot . kakvi {to se ovde vo Makedonija. Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kade i da se niz svetot.

137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. Be{e toa vreme koga i kralevite. {to stignale do nas.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. bra}ata Gauan. drugiot goveda. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. Herodot. gl. vo svojata Istorija (kn. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. ~uva{e kozi i ovci. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. 8). se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. zlato i srebro” (str. ~ie ime ne go naveduva. lebot narastuval dvojno. X. Toj gi povi- . Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. No. a se pi{uvani pred dva mileniuma. taa go izvesti svojot ma`. Perdika. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. a najmladiot od niv. R. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. [tom go ~ul toa kralot. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. 8. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). Perdika. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. bea siroma{ni i nemaa pari. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. Edniot ~uva{e kowi. a ne samo narodot.

im re~e . Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . kako {to e poznato. re~e: “Se soglasuvame. kralu. I. Afionot. stra{no se naluti. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. kako. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. ovci. dodatno. krupen dobitok i mesele leb. A koga kralot ~u deka baraat plata. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. se razbira od `ito. koj slu~ajno imal me~. Ovie. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. na primer. a najmladiot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. otkako go nacrta. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . da go primime toa {to ni go dava{“. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. U{te. kozjo. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. da bil energetski stimulans. viree na son~evina i ne e nemo`no. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. a potoa si zamina so onie so nego”. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. koristen vo mali koli~estva. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. pak. se spomenuva Sonceto.

Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. Me|utoa. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. kako {to bukvalo se soop{tuva. osobeno od Amerikancite. .778 g. pak. so Makedonci komandant i blagajnik. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen.000 ~ifta maski i 5. kn. a Justin. 17. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. fr. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. taka {to za `rtva bile prineseni 10. Taa. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10. Zna~i. da pravat deca. Istoriska biblioteka. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. Po pogrebot na najbliskiot drugar.000 kamili” (Plutarh. a potoa da se vratat.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no.). pr. Al. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica.000 razni `ivotni” (Diodor. 37). Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. tvrdini. na primer. Hr. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. 115).

Spase [uplinovski . kako. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie. i za drugi vrednosti. vpro~em.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. potkrepena so arheolo{ki naodi.

80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. kru{ite. duwite. jabolkata. kapinkite. kajsiite. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. jagodite. kalinkite. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. . malinite. slivite. Mnogubrojnite drvja. vi{nite. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot.

2005 g..2003 g. • Poemi za Makedonskite carevi . Pi{uva recenzii. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija. • Filip II Makedonecot ... Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi.2005 g..2003 g. . • Makedonskite drevni teatri . • Makedonski drevni vrednosti II .. Topol~ani kraj Prilep.1998 g.. rodena e vo s. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija.2005 g.. • Makedonija na Makedoncite . Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci . • Makedonski drevni vrednosti .2001 g. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.2004 g.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod.

.Ilijada i Odiseja 3. Homer .Istorija na stariot vek 4. 8.Koga sonceto be{e Bog.Fizika 2. A.Makedonskata drevna medicina.Filozofija 6. 9.Zagreb 10. Markus . U.Aleksandar Makedonski 5. Istorija na makedonskiot narod. Aristotel . Kosidovski . Stojkovi} . Vilhem .Drevnij mir 7. Enciklopedii .LITERATURA: 1. Sejmon Xemjs . A.Leksikografski zavod . Mi{ulin .

.......................... Dodatok.............................................................................................................................................................................. Ishranata i tvore{tvoto.........................................81 12.........................arhe.............................11 3............................... Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja..........................................Ishranata na vojskata.......................41 6...................................................21 4................... Prioriteti.......7 2...................................................................................31 5................ Bele{ka za avtorot....... Hranata vo drevna Makedonija...................... Terakotni i kerami~ki sadovi............................................................................. Recenzija........63 9.......................................76 11...................................................................................................................... Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza...... Literatura............SODR@INA 1...................................... Po~etok .......................................... Ishranata na makedonskata vojska..67 10.......................................49 7........................82 .....................................................................59 8....................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful