ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

Milijarda lu|e gladuvaat. Da gi ostavat. Stradaat lu|e na site kontinenti. so makedonskata kultura. ishrana i medicina. . sekako. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. so makedonskata ishrana. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. boluvaat i umiraat. So moite knigi. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto. Terorizmot divee. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. zemjotresi. bez zemja. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. gradbi. uragani. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. teatri. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. im velam. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. gi povrzuva Makedonstvoto.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . zemjata ne gi krepi. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. Kutri narodi ni.

Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .Makedonija”. [to jadele Makedoncite vo drevnina . Avtorot .6 Angelina Markus velam. za narod {to ni zemjata ne go krepi.isto {to i sega. Za taa Makedonija pi{uvam. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi.

vrsti. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. @ivej i daj im na drugite da `iveat. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. hrana.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. pati{ta.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . kako kosmi~ko zra~ewe. Ako potonala Atlantida. Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. nauka. ako bil potop i ledeno doba. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. rasi. Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. Tuka se za~nalo sè. Narodi. Sveti kako svetski. palati. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. nauka. okolu Sredozemjeto. kako sonce. religii. vojni. arhitektura. zemjotresi. Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. uragani. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. Fotosintezata sozdava zelenilo. umet- . Da ne se zaborava son~evata energija. sveti kako svetski centri.

Taka e. ni vo istorijata. }e im odgovorime: . pismo. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata.8 Angelina Markus nost. uraganite. ~aevite od lekovitite bilki.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. ni vo opstanokot. orudija. crkva. ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. po toa {to go storile za narodite. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot. istorija. nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. jabolkoto od rajot. Lebot. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. samo nivni. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite. jazik. vinoto kako pri~est. srebro. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. bronza. . sadovite od glina. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. . ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. Surogati. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Energijata na vulkanite. ni pora~uvaat. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen.

Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek. zo{to majkite na lice imaat jami~ki. istra`uva. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. razmisluva. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. pa i ~ovekot. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. zdravjeto. bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. kosmi~koto zra~ewe. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. za toa ka`i mi. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. . Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. za{to `abite spijat bez pernica. . deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. hranata. zatoa i velam. pa napredokot. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka.

Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. isto {to i sega. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. horoskopot. lekovite. zo{to pravele tolku sadovi. terapii. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . Seto toa zaviselo od ishranata. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. dieti. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi. Kako nastanal `ivotot. soleni. pa kako gi upotrebuvale. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. slatki. Knigite na vitamini i proteini. zo{to bile tolku izdr`livi. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. gor~livi. Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. [to jadele drevnite Makedonci si velev.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. so jami~ki na liceto. ima li lu|e na drugi planeti. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. kolku e povrzan so kosmosot.

Se iskopuvaat grnci. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. . povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. ukrasi i celi ku}i i yidini. ~a{i. glineni bo~vi. ~ini. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. Hr. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata.

Iskr{eni sadovi. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. grla. ra~ki. dno vo razni golemini i boi. pogolemi i pomali.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. da ne si gi pobarame. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. Loznani. Najmnogu odat pari~kite. Vo seloto Bu~in. Vo moda se mermerni statui. Se rasprodadoa i ukradoa. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. sega vgradena vo crkvata vo s. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. Bu~in. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. Bela Crkva. Gi ima vo Topol~ani. ukrasite. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. po niv e potraga i trgovija. Na celiot prostor na Tupalo. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. Krivoga{tani. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. . Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. I mermerot se nao|a po dvorovite. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. Pogolemi bea od mene. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija.

Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. . vo {to veruvale. a ni{to ne ni ostavaat. {to jadele. Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. I samata zemja ni ja rasprodadoa. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok. Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. Ukrasuvawe i pismo na sadovite. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat.

simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. Stoev na pragot na predistorijata. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. proslavi ili nepogodi. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. se ~udev i se pra{uvav. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. imal stil i darba. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. terakoti i keramika. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. vezovite. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. `ito. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. so znaewe da najde re{enija i model. Koja hrana. Zemjanite sadovi. masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni.

za zdravje i za ra|awe. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. kupuvawe. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. lov. ribolov. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. za ubavina. grncite. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. Ogni{tata. tvrdini. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. Deneska toa e profesija na celi narodi. ku}i. zakonot. novo oru`je za za{tita i rasko{. za privle~enost. obi~ajot. Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. plata. Sè po~nuva so hranata. ~iniite. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. presti`. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . palati. kapitali. Site pronajdoci i vojni se za hrana.16 Angelina Markus na ~ovekot. potro{uva~ka. So proizvodstvo: vrabotuvawe. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot.

Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni. . `ivotinski glavi. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi. Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. na pe~urka.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak).

18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. simbolite. lovot. Okolu ogni{teto kult na predmeti. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. . praznuvawe i nazdravuvawe. bo`estvata i kosmografijata. Sè bilo obmisleno. Predmeti za ukras i za hrana. bilki i drugi `ivotni. porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. Znacite.

kopje. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. isti sape~ka so sadovi. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. arheolo{ko. Vo edni isti depoa isti pari. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. nè doprele i nè osvoile. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. {tit. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini. isto oru`je: me~. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. dovi za ista namena. Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas.

da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). decata mali za rabota. Toa mi ostana od detstvoto. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Ajde jadete. Sednati na ~ergi~e. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. koga nè nosea na lozje. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . da ne bega silata. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. ni velea. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. }e go izlupam i }e go izedam.

{to pre`ivealo. tepsii. zlatni tawiri. mozaici. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. crte`i. Statui. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. ni vareni. terakota i keramika. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. stakla. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. kompletni escajzi. slivi so leb za da ne boli stomak. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. ni pe~eni. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. Smokvite i maslinkite se jadele taka. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . bronzeni i srebreni kotliwa. Mnogu sliki. si gi znaeme na{i se. {to se izmenilo. domat so leb. lubenica so leb. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi. diwa so leb. [to is~eznalo. ni storeni. nakit. moneti. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. bez ni{to. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. keramika. ikoni. Dovolno e da se priznae. gi pritajuvale za {itkawe. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso.

kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. . kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. Prigotvuvawe na lebot. Vireele site `itarki. orizot. isto taka. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. Vo grobovite na voinite ima oru`je. p~enicata. kaj lekarite instrumenti. za hranata. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. r`ta. za bolestite. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. ku~eto i zmijata. Toa zna~i jaglenohidrati. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. Vo mnogu gradovi. cvetovi i reljefot na kowot. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. minerali i proteini. po nekoe drvo. ovesot.22 Angelina Markus skiot svet. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. za religijata. Licata se od belata rasa. vitamini.

I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. Pod pepelot na . Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. kako se `nee `itoto. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. kako se mele ili tol~i zrnoto. kako pijalok. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. lozata. Zob od site `ita bila hrana za kowite. Kako se ora zemjata za posev.

bilkite. Lu|eto. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. Taka sega site enciklopedii. pre`ivean od toa vreme. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. mozaicite. pijaloci. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. kujnite. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. sadovite. parkovite. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. Isti se palatite. edinstven portret kako yidna freska. `ivotnite. nivniot izgled. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie.

Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . `ivotnite. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. kromidot. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. razni salati. izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. site primeroci se zadr`ale vo original. retko {to e izostaveno vo upotreba. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. kosten kako rezervoar za minerali. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. stoka. morkovot. Lukot. Hranata bila i ostanala kako lek. bilbili. ovo{jeto. Ne se pravele hibridi kako sega. Niz {umite rastela leska. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. planinski kowi. zaedno so receptite na jadewe. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. preventiva i imunitet i zatoa. zelen~ukot. grozjeto. zelkata. badem. istoto {to gi ima i vo Indija. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. Bivoli. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. Jabolkoto. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. Nema {to nema vo Makedonija. duwata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. `itata. za~inite. orev.

. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. Efes. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. Vo Stobi. hirur{ki intervencii.26 Angelina Markus luvawe na bolka. plavi. zabobolki. Dion. pora|awa. kolku leb }e . kako prevencija od infekcii. Elenot. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. Pela. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. ranite i racete. @rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. vo Ilijada. zajakot. kozite. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. Lihnida. Herakleja. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. isto kako i denes. Ptolomej. Drevnite Makedonci bile krupni. Evmen..

Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. Ni vojni. ni grabe`i. Na Sv. Liturgija. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. peewe i natprevari so denovi. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. barem edna{ godi{no. Vo takov .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. Evripid. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Poga~a. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Agaton. Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. piewe. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. Taka mitologijata. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Ahil sam go podgotvuval mesoto. pri~est. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe.

28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. . Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa.dvorovite. Divata sviwa. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. ogradite i dolinite broen. not. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. zajakot. eleniz cela Makedonija. Servirawe na prepelica so zelen~uk. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh. e`ot.

pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. @ivotnite. Site reki vo Makedonija se takvi. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. Takov e Aksij. za kr{tevawe i pokrstuvawe. koko{kite. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii. za razlika od Posejdon .bog na moriwata. razni na~ini i gi imalo preku cela godina. prepelicite. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec. posvet i pro~uen. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . ribite se glavnite proteini. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). pticite. misirkite. Divite guski i pajki.

Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. Karijci. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. svetli. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. bogatstva vo hrana i oru`je. . dobro vooru`eni. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. Vavilon se bogotvori i se jade. @rtvenoto jare. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. Paflagonci. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. Bikot statua. kako {to gi opi{uva Homer. pri~esta. okolu Jadranskite vodi. so tapi nosovi i gruguravi kosi. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. Lidijci. kultura. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. stra`a na gradovite. obi~ai. Egipet. Bikot vo Krit. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. ikumen. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. kako kaj Makedoncite {to se angelite. pismo. albini. beli i mo}ni sveti voini. rajskata gradina od Biblijata. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. li~ni.

Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. Toa e izdr`liv. mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. Sepak. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. raportira i si sedna pobedni~ki. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. Kade be{e. Koga . se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. ne di{ea. treniran ~ovek. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. Tri dena mi bega{e od ~asovi. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. im gi slu{av srcata. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. sposoben vo sekoja sredina. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. [tama trae{e cel ~as. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik.

gi pla{i. . na neza{titenost. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. suvo ovo{je. Sekoj vojnik nose{e bra{no.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. Se rasturija za ovie 15 godini. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. gi stega. riba i za~ini. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. Poim i mit za kosmopolit. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. semki. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. na terorizam. tie stanaa `rtvi na bezbednost. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. suvo meso. voda. se rodi. da napi{at ili da se nasmeat. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to.

Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. I da im uspee{e toj plan. Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. filozofite. Drevnite Makedonci bile izdr`livi. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Lekarite. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. pak }e bea pobedeni. so toa. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. Pokraj tolku generali. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. imale i znaewa i sre}a za uspeh. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening.

Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. pieweto. magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. Toa e zapi{ano od site anali. Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. lek i okrepuva~ka napivka.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. kako gi le~el. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. So veselbata. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. . Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. obleka. hrana i vino za na pat do Itaka. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi. stada ovci. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. Zemale ov~o sirewe. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. pa mu izele sviwi.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. sveto drvo. sveta pesna. ~a{i i drugi sadovi za hrana. Ima sveta zemja. rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. sveta reka. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. naforata. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. sveta ptica. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. . Toa e kako zakletva na vojskata. za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. kruni.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post).

Taa odgovarala za decata. Mladite bile neposlu{ni. pra{uvam. ni{to mi velat. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. go pravela lebot. Rodnini bile samo po linija na majka. za ogni{teto. . Kako da se obrabotuva zemjata. Makedonija od kade {to . Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. kako da se obele`at granicite. I deneska e taka. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. Nesposobniot tatko go brkale i decata. Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata. za hranata.[to }e im pravite na lubenicive.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. sega se jade grozje. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. im pomina sezonata. kako da se sobira plodorodieto. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to. Ako nema za site nema za nikogo.

za kapajca. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. za otvorawe prozor. Ne smee da se~e granki bez odobrenie. Sè po~nuva so svadbata. . drugi karakteri. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti. pojasneto. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. Se bara soglasnost za pat na sosedot. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. Tamu se drugi lu|e.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto.n. Imotot na `enata ili na ma`ot. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. drug red.t. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. druga trpeza.

ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. roditelite. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite.Popova. na ni sadovi. ~a{i. [to }e im denovi. se veze. sega Igouseva vo Bitola. Po site carski i narodni obi~ai. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza. vino. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot.damna.spomen od toa vreme. na bile tolku gline. Trpezata se polni so razni mesa.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. pa svr{uva~kata. drugarkite. . da si dozvolat ta. amfo. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. ~estitawata. na tebe. bov~aloci za svekrvata i svekorot. Za devojkata raboti cela familija. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. mi re~e neobol za sre}en `i. ve}e trpezata ne se prazni. poga~i. ri.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi.celiot `ivot. na knigite. kaci. na studentskite denovi. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. za deverite i zolvite. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite.dru`ewto. manxi. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. Se tkae. I vezev rekolti mo`ele milence. da se pee. se ukrasuva sekoja obleka. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta.

za grozdober. kolku narod sednuval na trpeza. Makedonskata trpeza za `etva. milina. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. kolku ovo{je razno da iznese. Cve}e za radost i sre}a. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. Listovi. snaga da okrepi od umor na ~ovek. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. svadbarski pesni. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto.. Za decata se . zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. oru`je i hrana. vo palatite. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. 12 trka~ki kowi. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). zvuci. Ahil. Za svadbata se pravele dolgi podgotovki. zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani.44 Angelina Markus kotli. 20 kotli srebreni. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. boi.. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite.

kolonadi po patekite. obredi. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. muzika. freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo. Kakva {to e Gali~kata svadba. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. divo nane. rezbite. Veselbi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. kleka. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. So vino i pivo. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. statui na sekade. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . lovor. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka.

taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. Tuka se sozdava novo ogni{te.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. . tkaeni i vezeni prekrivki. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. Orata. poka`uvawe na imotot. Jakne instikt za opstojuvawe. veselbata. go redat. trpezata. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola.. osobeno vo ruralni sredini.. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot. Makedonci.. nova trpeza. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a.. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. Veridbata kako verba vo idninata. da se vidi i zavidi. se pee svadbarskata pesna.

Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele..ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi. .

.48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. Raznovidni svetilki na maslo od Stobi.

smokvata. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. . vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. dobri. kostenot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. Dobro i zdravo se hranele. amfori. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. umni. orudija. na familijata i narodot. od bronza. znaci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. Maslinkite. alati. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. Tolku sitni i golemi grnci. srebro i zlato ukraseni so pismo. }upovi od keramika. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. PRIORITETI Lebot.

Solun do Krit i Aleksandrija. na vazni. Stobi.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. Sliki na ~inii. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. Dion. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla.

Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. ^esto pati e ukras na vazni. podocna i sve}nici. ~est motiv vo Makedonija . Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. venci i generalski epoleti. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali.

Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. Kako da ne. Pre`iveal mileniumi. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite. zlatni obetki so gulab. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. greota e. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. go ima na Bistra i na Ko`uv. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. So prvata granka si ja prese~e nogata. nikoga{ nema toa da go zaboravime”. Xabe se grabaat. Gulabot na crte`ot od Pikaso. Sveto drvo na pretcite ne se giba. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Greota e gulab da se ubie. vesnik na `ivot i mir. du{a e. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Listot i `eladot bile keltski znaci. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii.

pita so tikvi. jajca. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. sirewe i troa bra{no. se dodava mleko. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. ne mrzni. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. Drugata tura se pravi za postarite. Poznata e pe~enata tikva vo furna. istol~en luk vo kiselina. Vo crepna se stava tepsija (tava). Lesno se ~uva. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. . se gme~i vo kotle. dolgo trae. Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. stadionite. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. Tikvata se podvaruva. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. diskata. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. slatko od tikva. se ~isti od korata i semkite. kako ru~ek na argatite. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. pr`eni tikvi~ki.

svoe drvo. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. svoja hrana. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki. zdrav ~ovek. vozduhot i zemjata. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. Taka imame hrana od meso i mleko. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. Zdrava piroda. Lovot na divite sviwi. hrana od ovo{je. Imame primeri spored upotreba na sadovite. crte`ite na karpite. frizovite na gradbite. zajacite. keramikata. sitni ptici. sile Rim i {to bile . hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. spored opisi vo literaturata. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. freskite. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti.54 Angelina Markus Prirodata. erebici. iskustvoto. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. zdrava hrana. hrana od zelen~uk i bilki.

potkvasuvawe. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. pivo i alkoholi zelka so luti koreni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. . Go zamenuva lukot i lutiot piper. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. na manxi i supi sosema malku. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. potkiseluvawe. Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. jagniwa. Gi ~isti di{nite organi od virusi. Renot se renda na sitno. Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini. Se dodava na pe~eno meso. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. fermentirawe kako {to pravele boza. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki.

morkovot. luk. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. smokvite. ribite. `alfijata. ~ir. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. le{nikot i `itata. magdonosot.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. ruzmarniot. Diwata. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. kako me~kina {epa. Golema bila upotrebata na lovorot. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. list i cvet od divoto nane. narot. Mesoto. kopriva. zelje vo razni divi vidovi. duwata sami traele do kasna esen. kiselec. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. tivkata. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak. Jabolkata. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. asparagusot. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. . poretko pe~ewe. susam. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. orevite. slivite. lubenicata. patlixan i piper. ~orbi i ~aevi.

Nanosi na rekite. ne samo jadewata. za {to slu`ele. ajvarot. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. neka nè slavat neka nè sakaat. tavite so jadewa. Sè bilo ekonomi~no. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. Makedonskata salata. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. kako energetska hrana i lek. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. tuku celiot folklor. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. pe{terite. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. oblekata. sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas. .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. muzikata. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

stakla so slatka. ista zemja. Isto podnebje. Tie se od zemja. cel dragor suvomesnati ple{ki. srp. letawe pod sokolovo oko na sateliti. satar. ko{nici i ve{ali od grozje. Taka ~ovekot vo obliku- . p~enka. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. sadovi. Zimnicata naredena so kaca zelka. i poddava nafora. kotle. kanta med. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. nakit. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. sekira. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. orudije. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. od bronza. tepsija. Taka e zameneto kopjeto so raketa. Sè drugo e isto kako {to si bilo. |um~e. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Taka pravel Isus Hristos.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. ka~e sirewe. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. od staklo. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. od drvo.

Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. Od ko`ata na bravot napravena gajda. od tkaenini. svetica .`ena {to ja prigotvuva . `ivotnite i samiot ~ovek. freskite i ~eloto na Bogorodica. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. bujnata vegetacija. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. son~ev narod so sonce na znameto. sonce kako amblem. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Naj~est motiv e sonceto. kako potpis na statuite i mozaciite. rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. od koski. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. rodilka. pticite. tapan. sonce na ikonostasite. Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. so naboj na ~uvstva za nadmo}. plodovite. eleni ili bizoni. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. @enata majka. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite. Celiot `iv svet.

Na drugata strana lav. orel. pamuk kako sirovina i hrana i lek. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. len. se stega. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. So konop se pravele mre`ite za ribolov. deka lenot od vlaga ne popu{ta. arslan. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. [arite na monetite i na {titovite. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. sonce. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. {lem i {tit. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. krava so tele. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani. Indirektno . ku~eto i kowanikot. kowanikot i do negovite noze pismo. dab. se tkaat platna i postelnini. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. ortomi. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. belegzii. amblem. prsteni. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto.

Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. Vo tavata se sipa `iv oriz. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. ovo{jeto. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. Se pie sok od drenki.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. eden prema tri se poleva so supata. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. ribolovot. Omileno jadewe: tava so bel oriz. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Makedoncite. `ivotni. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Se vari koko{kata. oradija i lu|e od Makedonija. . upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. Vo eden pjat se stava la`ica mast. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. cvetovi. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. prirodnite darovi od vodata i zemjata. se redi mesoto i se pe~e. lovot. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. edno jajce i so matewe se dodava griz.

sviwarnici. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. `ivotnite. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. trla. obi~aite. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. Ribari sede- . sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. za bilkite. podgotvuvawe na hrana. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. skok. pukale od zdravje. borewe i frlawe kamen. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi.

po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. piewe i peewe. rodnite mesta na Odisej i Ahil. vo nivi poseani. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. a ovo{je. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni. jadewe. kozi. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. U{te pogolemo bi- . so kilimi i ko`i prekrieni. pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano.

prosoto. nane. da se hranat i ubavo da `iveat. jasenot. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. elata. konop. ruzmarin. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki. lovor ili dafinovo liv~e. maslinki. ren. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. kromid. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. luk. potoa p~enicata. sidra. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. katarki. sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. ovesot. smrekata. slivi. borot. jabolka. boliva~ divi i pitomi maslinki. mo`ebi vid p~enka (carevka). od maslinka i razni semiwa. bosilek i zrna. vesla i cela oprema za doma}instvata. `alfija. kopja. vrbata. anason. palma. son~ogled. topolite. za ma~- . smiq. morkov. brodovi. slatki i luti koreni. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. kru{i. diwi. kostenot. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. mak {to slu`ele za leb i masla. orizot. Imalo smokvi. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. `ivotni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. grozje. drenot. za osvetluvawe. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. brestot. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. zelki. leskata. Masla za gotvewe. semki od tikva.

Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. pa srebrenite kotli i |umci. ako gi znaeme glinenite sadovi. veeweto na `itoto. higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija. so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). bereweto na grozjeto. Receptot na Kirka: Zlatest med. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). . hranata. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. tavi. za receptite. So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. oru`je. paseweto na govedata. orudija. Ako gi znaeme bilkite. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. `neeweto.

Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. ku}ata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. plitok karakter. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. Go fali vinoto. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade. Dodvoruva~. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni. kujnata. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. Aristotel i Teofrast . Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata.Bo`estveniot govornik. Prostak. . Lesen. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija.

ni da se pomine niz dvor. Ne gi me{a vinoto so voda. vrvki. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. Dodvoruva~. se kolne. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). I pomaga na sluginkata da somelat `ito. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. Nestrpliv. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno. `ito. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. fitil. Se kocka. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. Sam zema hrana. Stipsa. Vo teatar ti pre~i da gleda{. jarci.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. ni voda za piewe. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. ^ovekot {to znae sè. Ako dade na zaem plug. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. se kara. Pee vo bawa. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. Brbliviot. magariwa. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Zboruva i raska`uva do uspivawe. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba. Bezobrazen. . Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. Ne dava smokva da se skine od gradina. tamu i robovite si gi nahranuva. Ne dava na zaem sol. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. Spletkar.

Se o~istuva so luk i malo ku~e. Patuva i gi prebrojuva parite. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. kako {to o~ekuval. Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. da ne se izedi. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Netakti~en. Nam}or. Vo zima bara krastavici. ni pee. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. Zaobikoluva kamen na krstopat. Ako go vika{ za svedok kasni.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Pesimist. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. Zabegan. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. zaboraven e. Bara tolkuvawe na sonovite. Na pozdrav ne odgovara. ne trpi nikogo. Ne znae da ra~una. Sueveren. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Na svadba zboruva protiv `enite. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. ni igra. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Somnitelen. parite . Ne se izvinuva. vo teatar zaspiva. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Nedoverliv. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta.

i raska`uva za toa na site.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. Zakrpeni konduri bile kako kopita. bastuni od Sparta. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). ku~iwa vo Kizik. valkan e i ne mu e sram. Ima fazani. [mrka koga jade i se ligavi. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. za oprema na brodovite i teatrite. da gi vidat site. pra}a maslinki vo Vizant. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. Siromav. se namirisuva. oratori. Sueten. Ne~ist. Menuva obleki. Ne posetuva nikogo prv. so li{ai. Krastav. gulabi od Sicilija. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. Dosaden. so crno pod nokti. Voobrazen. med vo Rod. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. gradina so sve` zelen~uk. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. Ako zakole vol. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Falbaxija. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. {i{iwa od Turija. dobar kuvar. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . Bara najadena posluga za da za{tedi. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto.

site se ednakvi. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. maslo za lambite i drugi sitnici.” Podmladen. ocet. U~i da igra i si svirka sam. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. Lo{. eden da bide gospodar. si gi iskrvaril ali{tata. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara. Spasil ranet so svoi race. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. . Stra{liv. U~i so deca kako se frla strela i kopje. Lo{iot nema predrasudi. Po priroda nemalo dobri. Na gostite im pravi smetka za drva. Pravi gozba so malku leb. Oligarh. le}a. Koristoqubiv. Bara zaem od gostin.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. sol. na pazarite i gozbite. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. Go citira Homer. Bara nagrada.

Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe. .72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”.

kafeava. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali. orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci. pepelta vo ogni{tata i kremenot. kalapi za menadi. kalapi za leewe na metalite. hranata. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. kalapi za Vini~kite ikoni. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. bockawe i lenti. Kujnata. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. ~iniite. Kalapi za svetilki. Taka doterani. kalapi za kr- . Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. Se e povrzano. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina.

Kulturata na ishrana. Si imaat crkvi. luk. praz. se menuvaat i . si pravat svoja naselba. da poslu{aat muzika. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. loboda. kulturni domovi i slavi. beli sme”. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza.74 Angelina Markus stovi. salati. makedonski maala po svetot. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. kromid. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. grav za da mo`at da jadat isto kako doma. velat isti sme. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. pesna i zbor makedonski. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci.

Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija. kade i da se niz svetot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. kakvi {to se ovde vo Makedonija. Avtorot .

Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. bra}ata Gauan. Toj gi povi- . ~uva{e kozi i ovci. 8). R. Perdika. gl. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. ~ie ime ne go naveduva. vo svojata Istorija (kn. taa go izvesti svojot ma`. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{. a ne samo narodot. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila. Herodot. {to stignale do nas. drugiot goveda. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. No. se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. bea siroma{ni i nemaa pari. X. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. zlato i srebro” (str. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. [tom go ~ul toa kralot. Edniot ~uva{e kowi. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. Be{e toa vreme koga i kralevite. lebot narastuval dvojno. Perdika. 8. a se pi{uvani pred dva mileniuma. a najmladiot od niv. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica.

I. ovci. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. a potoa si zamina so onie so nego”. re~e: “Se soglasuvame. da bil energetski stimulans. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. viree na son~evina i ne e nemo`no. krupen dobitok i mesele leb. na primer. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . Verojatno imalo i drugi specijaliteti. a najmladiot. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. Ovie. se razbira od `ito. kozjo. koristen vo mali koli~estva. se spomenuva Sonceto. U{te. koj slu~ajno imal me~. Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. Afionot. A koga kralot ~u deka baraat plata. kako {to e poznato. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. da go primime toa {to ni go dava{“. im re~e . Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. otkako go nacrta. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- . pak. kako. kralu. stra{no se naluti.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. dodatno.

Al. 17. na primer.778 g. osobeno od Amerikancite. kako {to bukvalo se soop{tuva. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. kn. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. a potoa da se vratat. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta.000 ~ifta maski i 5. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. da pravat deca. Po pogrebot na najbliskiot drugar. 37). Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. taka {to za `rtva bile prineseni 10. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. 115). Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. a Justin.000 razni `ivotni” (Diodor. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10.). Taa. . Zna~i. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. pak. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. fr. tvrdini. pr. Hr. so Makedonci komandant i blagajnik. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora.000 kamili” (Plutarh. Istoriska biblioteka. Me|utoa.

vpro~em. potkrepena so arheolo{ki naodi. Spase [uplinovski . i za drugi vrednosti. kako.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie.

slivite. kru{ite. grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. Mnogubrojnite drvja. kalinkite. jagodite. vi{nite. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata.80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”. jabolkata. duwite. kajsiite. kapinkite. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. malinite. .

.2001 g. Pi{uva recenzii. Topol~ani kraj Prilep.2003 g. • Makedonija na Makedoncite . .1998 g..2005 g.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod. • Filip II Makedonecot .2005 g. Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci ..2003 g. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at... • Makedonski drevni vrednosti . Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija. • Makedonski drevni vrednosti II . • Makedonskite drevni teatri . rodena e vo s. • Poemi za Makedonskite carevi .2005 g. [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija. (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi..2004 g..

Mi{ulin . A. Aristotel . Homer .Fizika 2.Koga sonceto be{e Bog.Ilijada i Odiseja 3.Leksikografski zavod . Markus . U.Aleksandar Makedonski 5. 9. Kosidovski . Enciklopedii . 8. Stojkovi} .Zagreb 10. Sejmon Xemjs . A. .Drevnij mir 7. Vilhem .Istorija na stariot vek 4. Istorija na makedonskiot narod.Makedonskata drevna medicina.Filozofija 6.LITERATURA: 1.

............ Ishranata na makedonskata vojska.....................................81 12.... Ishranata i tvore{tvoto..................41 6.................................11 3...................................... Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza..76 11.SODR@INA 1........................................................................Ishranata na vojskata... Terakotni i kerami~ki sadovi...................................................................................21 4...............59 8...............................67 10........................................arhe....................................................................................31 5.............. Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja..........63 9............................................. Literatura.......82 ............................................................................................... Recenzija................................................................49 7.......................................................... Prioriteti.........................................................................7 2.................................................... Hranata vo drevna Makedonija...................................... Dodatok..................................................... Bele{ka za avtorot......................... Po~etok ...................................................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful