ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, Makedonija, 2006

E D I C I J A

KLEA

Sponzori na knigata: Marko Gulev, “Via Ignacija”-Veles Du{ko Damjanoski, Skopje Izdava~: Angelina Markus Korica: @ivko Popovski Prepro~ital: Kokan Stoj~ev - novinar Daktilograf: Zorica Kmetovska Kompjuterska obrabotka i podgotovka za pe~at: “MAKFORM” - Skopje Pe~at: “Invest trejd” - Skopje

CIP - Katalogizacija vo publikacija Narodna i univerzitetska biblioteka “Sv Kliment Ohridski” - Skopje 792(3) MARKUS, Angelina Makedonskite drevni teatri / Angelina Markus, - Skopje : Markus A., 2005. - 108 str. : ilustr. vo boja ; 20 sm. - (Edicija KLEA) Prilog kon dememoriraweto / Spase [uplinovski: str. 89-99. Bele{ka za avtorot: str. 103. - Bibliografija: str. 102 ISBN 9989-2461-0-6 a) Anti~ki teatar b) Teatar - Makedonija, anti~ka COBISS.MK-ID 61866762

ANGELINA MARKUS

ISHRANATA NA D R E V N I T E MAKEDONCI

Skopje, 2006

.

boluvaat i umiraat. Ne se vodat vojnite za `eni tuku za hrana. Terorizmot divee. im velam. Ima dlaboka vrska istorijata na carevite so naukite na Aristotel. vojni {to pusto{at golemi prostori na cela zemjina povr{ina. sekako. Nasilija na bogatite da se doograbi {to ostanalo od kolonijalizmot. . teatri. Se sproveduva `ivotinski zakon na posilniot. ishrana i medicina. so makedonskata kultura. Ostanatite go pominuvaat `ivotot zamotani vo siroma{tija. Stradaat lu|e na site kontinenti. Kutri narodi ni. Me pra{uvaat dali site moi knigi bile povrzani edni so drugi. Vo Makedonija trieset nasto familii se bez rabota. gradbi. lu|e {to nema kade da `iveat i {to da jadat. so makedonskata ishrana. da ne gi zala`uvaat }e pre`iveat kako vo davnina niz ikumenot. gi povrzuva Makedonstvoto. So moite knigi. Se brojat stotici iljadi ubieni i deset pati pove}e raneti {to isto taka umiraat.od zenicite na tie {to trepkaat za da ne gi vidat im . Da gi ostavat. zemjotresi. zemjata ne gi krepi. bez pravo na `ivot i vkrsteno gi negiraat Makedoncite vo sopstvenata zemja vo sopstvenata dr`ava. Milijarda lu|e gladuvaat. uragani. da ne o~ajuvaat i da se borat za lebot {to od usta im se zema. Me pra{uvaat za podatocite za sekoja tema od kade sum gi zemala. bez zemja.KAKO PREDGOVOR BEZ NASLOV Po~etokot na vekov obele`an e so su{i. sakam da gi potsetam Makedoncite na dostoinstvoto.

Avtorot .isto {to i sega.Makedonija”. Aj bidete `ivi i zdravi Makedonci mili moi.6 Angelina Markus velam. Za taa Makedonija pi{uvam. za narod {to ni zemjata ne go krepi. Neka ~itaat so pamet ne napamet da go citiraat sprotivnoto. [to jadele Makedoncite vo drevnina . Ja po~ituvam izjavata na Xorx Atanasoski: “Ima samo edna partija .

Agolot na kosmi~koto zra~ewe najpovolen e okolu ~etiriesettiot stepen na koordinatata. kako sonce. Fotosintezata sozdava zelenilo. pati{ta. palati. okolu Sredozemjeto. @ivej i daj im na drugite da `iveat. hrana. ako bil potop i ledeno doba. nauka. Toj kru`en pojas okolu zemjata e po~va na prapo~etok. kako kosmi~ko zra~ewe. zemjotresi. Legendite go baraat sozdavaweto na `ivotot vo voda. Zemjinata oska e nakloneta i zatoa patot e elipsa. Toa bi bilo ramnewe na visinski koti {to bi go izmenile i presozdale `iviot svet. religii. nauka. vrsti. rasi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 7 PO^ETOK . vojni.ARHE Milionite godini raznovidno i dramati~no go oformuvale dene{niot svet. sveti kako svetski centri. Sveti kako svetski. Golemi visinski razliki poka`uvaat isti klimatski uslovi {to doveduva do sli~nosta na `ivot od pod Himalai do Makedonija. Da ne se zaborava son~evata energija. arhitektura. Od vremeto na po~etokot vo Makedonija ostanale unikatni pojavi na gradbi. Narodi. Sè {to se slu~uvalo kako istorija za ~ove{tvoto sè e tuka. Ako potonala Atlantida. Tuka se za~nalo sè. povtorno mo`eme da o~ekuvame kataklizmi ako se ispravi zemjata od kosiot agol pod koj potpa|a Makedonija vo nejzinata mestopolo`ba. umet- . Na tie podra~ja naiduvame na sveti zemji. uragani.

ve{ta~kiot mamec za lovewe ribi. po toa {to go storile za narodite. samo nivni. crkva. Pri~insko posledi~nite odnosi na ~ovekot i na svetot se uslovuvaat me|usebno. Ne mo`at da sozdadat so klonirawe modificirana Deenka. uraganite. Religiite imaat svoe tolkuvawe za sozdavaweto na svetot.Nikoj nema pravo nad Makedonija osven Makedoncite.8 Angelina Markus nost. izgleda nau~nite sfa}awa te{ko }e se revidiraat za eliminacija na Makedoncite po osvojuvaweto na svetot. Toa se odnesuva na medicinata i na ishranata. Lebot. . nema drugi kako drevnite Makedonci osven nsledniot gen. Energijata na vulkanite. Taka e. makedonska zemja imalo i vo drugi dr`avi. jazik. prvi takvi {to ja pravele vojnicite po osvoenite prostori. ni vo istorijata. epidemiite te{ko }e se zauzdaat. istorija. Neka si ostane Makedonija kakva {to si bila i kakva {to treba da bide. Ako ni vra}aat nema samo zemjata da ni ja vratat. Aleksandar najslavniot Makedonec trebalo da im pripa|a na site narodi za da bide celosno prisvoen. makedonskata salata i makedonskiot sladoled. ni vo opstanokot. Turbulencii ne se po`elni ni vo prirodata. pismo. oru`jeto so golemo vlijanie i kaj drugi narodi od toa vreme i podocna. sadovite od glina. . sètoa zaedno se neizbri{livi tragi i vlijanija vrz drugi narodi koi primile po ne{to od nas. }e im odgovorime: . bronza. Surogati. jabolkoto od rajot. ima da ni vratat sè {to sme imale: ime. orudija. ni pora~uvaat. ~aevite od lekovitite bilki.Nikoj nema ekskluzivno pravo na imeto Makedonija. vinoto kako pri~est. sekoja pojava kako alka vr{i povrzuvawe i na poznatoto i na nepoznatoto. srebro.

Mene me interesira {to se slu~uvalo do tamu. Nemame odgovor ni lek za obi~en virus kamo li za ne{to poslo`eno. pa napredokot. zdravjeto. deka nema katanci za ustata na decata da ne pra{uvaat za sè. zo{to majkite na lice imaat jami~ki. prirodata i ~ovekot mnogu vidovii }e is~eznat. Ramnote`ata na `iviot svet zavisi od son~evata energija. }e se zagrozat pticite i `ivotnite. zatoa i velam. Qubopitnosta kaj ~etirigodi{nite deca go nadminuva toa kaj vozrasen ~ovek.Bara{e odgovor za po~etokot na `ivotot. . bara odgovori i o~ekuva mnogu pove}e od vozrasnite osven {to im davaat jadewe. Deteto ~ekori vo nepoznatiot svet. Ako gi snema planktonite nema {to da jadat ribite. Na pra{aweto na mojata ~etirigodi{na }erka kako se rodila se obidov da objasnam so edna ruska pesni~ka vo pra{alna forma: zo{to babata na kosa ima pavlaka. pa i ~ovekot. istra`uva. zo{to pticite ne nosat narakvi~ki. .ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 9 Kineweto na atmosferskata obvivka u{te ne znaeme {to }e ni donese i kakvi posledici }e nè snajdat. Potoa se hipoteti~kite objasnuvawa za potekloto i slavata na ovie i na onie. Ako se skine edna alka na povrzanost na svetot. za{to `abite spijat bez pernica. hranata. I raska`uvav kako sme oti{le vo bolnica na eden {alter i sestrata ni podade bebe. U{te ne go znaeme seto toa {to im bilo poznato na drevnite Makedonci i fenomenot na svetskite ~uda. Sepak }erka mi saka{e odgovor i da ja izostavam prikaznata za {trkot deka toa go slu{nala. za toa ka`i mi. Ne znaeme kako toga{ sekoj }e `ivee za da im ovozmo`uva i na drugite da `iveat. Mnogu tajni i misterii okolu nastanokot. `ivotot i opstanokot nè opkru`uvaat. razmisluva. kosmi~koto zra~ewe.

Se poka`a deka ne samo za sebe ~ovekot i za drugite `ivi vrsti e glavnata alka vo sinxirot na prirodnata selekcija. Kako nastanal `ivotot. [to jadele drevnite Makedonci si velev. Sega se nametna pra{awe kolku bile zdravi. ima li lu|e na drugi planeti. horoskopot. Ve}e vo idnata generacija ne veruvaa decata deka se ra|aat kako sliki na kompjuter. Potoa ~itav {to smee a {to ne smee da se jade. Vkusovi kako i samiot ~ovek: luti. Ra|aweto e najlesen i najte`ok problem vo taa golema zbrka na `iveewe na lu|eto. za krvnite grupi i soodvetnata ishrana. kako da im odgovorime na ~etirigodi{nite deca koga ne znaeme ni{to za nas i si `iveeme kako {to znaeme i umeeme. pa kako gi upotrebuvale. zo{to pravele tolku sadovi. soleni. Knigite na vitamini i proteini. Darvinovata teorija i Mendeleeviot sistem na elementite. isto {to i sega.10 Angelina Markus Potoa mol~evme po toa pra{awe. kontrola na energijata i mnogu takvi napisi i gri`a za ~ovekot ne . Bolest e bolka kako refleksija na bolesta a taa e bezbolna. Ima edna pogovorka “Ako znam {to jade{ }e znam kakov si”. kolku e povrzan so kosmosot. I hrana i lek ako se pogodi spored potrebata na organizmot. Seto toa zaviselo od ishranata. zo{to bile tolku izdr`livi. Golemoto pra{awe mi go postavi nekoga{niot moj u~enik Du{ko Damjanovski sega donator na moite knigi. terapii. slatki. gor~livi. so jami~ki na liceto. lekovite. dieti. toa be{e “[to jadele drevnite Makedonci”? Odedna{ se otvorija mnogu temi. znaat pove}e od nas za svetot i `ivotot. Sekoj ~ovek imal svoja bilka i ako ne ja upotrebuva }e se razboli ili samo so nea mo`e da se izle~i. mo`ebi vo po~isti prirodni uslovi.

MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 11 mi dadoa podatoci da mo`e da se objasni toj fenomen na Makedoncite i nivnoto slavno postoewe vrz osnova na jadewata. Toa me natera da se svrtam na predistorijata i arheologijata i da gi analiziram site otkritija vo smisla na upotreba na raznite predmeti vo kujnata na drevnite Makedonci i od tamu rekonstrukcija na `ivotot i ishranata. Se kopa stotina godini na toa {to niz Makedonija bilo vo upotreba 5-6 iljadi godini pr. Od zemja Golemi vr~vi se otkopuvaat nasekade vo Makedonija. Se iskopuvaat grnci. ~ini. Gi ima okolu pet iljadi i u{te kojznae kolku drugi. Hr. glineni bo~vi. ~a{i. . povrzana so celi rituali vo kontinuitet na site epohi. TERAKOTNI I KERAMI^KI SADOVI Niz cela Makedonija se utvrduvaat arheolo{ki lokaliteti. ukrasi i celi ku}i i yidini.

ra~ki. Ve}e i ne se obrnuva vnimanie na kupovite crep po oraweto. dno vo razni golemini i boi. Iskr{eni sadovi. kako arheolozite }e re~at se naiduva na slu~aen ili osamen naod. Ponekoga{ celi glineni bo~vi ima vo dvorovite . grla.12 Angelina Markus niknuvaat par~iwa na ispokr{eni sadovi po nivite. ridovite i na sekoj ~ekor koga se kopa. pogolemi i pomali.

So nekoj i se slikav zaradi nivnata golemina. Sosedite strvni po sè {to e makedonsko ja pothranuvaat strvnosta i po evropskite zemji. Mestoto vo Bu~in se vika Tupalo. Najmnogu odat pari~kite. Nepobiten dokaz za lokalitetot na gradot Alkomena kako i plo~ata so pismo za Alkomena. . ukrasite. da ne si gi pobarame. Otidovme nad seloto nad edna mala viso~ina na rit~e da go vidime mestoto na iskopuvaweto. Bela Crkva zaedno so drugi desettina plo~i so pismo i isprskani so cement. Krivoga{tani. Sè e zafateno od na{ite artefakti tamu. I mermerot se nao|a po dvorovite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 13 po selata niz Pelagonija. na drevnata Alkomena bezbroj luzni od divi kopa~i i razna iskr{ena keramika {to nikoj ne ja esapi. Vo moda se mermerni statui. bronzata iako seto toa e del od istorijata na Makedonija. vo dvorot na crkvata toj }up kako golema kaca kako i drugite se zatvorale so kapak. sega vgradena vo crkvata vo s. Za Makedonija se znae nema mesto vo Evropa ni kako dr`ava ni kako narod. Gi ima vo Topol~ani. Pogolemi bea od mene. Bela Crkva. Se potka~iv na eden kamen kako na skala i na ubavo izvrteniot rab pro~itav: Alkomena. Lebot od usta im go zemaat na Makedoncite. Vo seloto Bu~in. Se rasprodadoa i ukradoa. @elezna zavesa od vizi za Makedoncite i sloboden vlez na site so se kriminal i tu|i znamiwa na dr`avi {to ne nè priznavaat. po niv e potraga i trgovija. Lu|e od site tertipi snovaat niz Makedonija prou~uvaj}i do kade se reformite za pat vo Evropa. Koga }e tropne{ so noga se odziva ekot kako i od golemite sadovi. mo`ebi nema da nè primat da ne si gi prepoznaeme. Bu~in. Na celiot prostor na Tupalo. Loznani.

Deka e taka aj neka yirnat po naselbite kako ostatok po patot na Aleksandar. Ukrasuvawe i pismo na sadovite. I samata zemja ni ja rasprodadoa. vo {to veruvale. I takvi tie go ispi{uvaat `ivotot i opstanokot na Makedoncite od samiot prapo~etok.14 Angelina Markus Ni ja sobiraat kulturata od predcite {to ni potvrduva kako `iveele. Me voshituvaat iskr{enite keramiki so crte`i i pismo. {to jadele. . a ni{to ne ni ostavaat. }e gi najdat istite makedonski artefakti i terakotni sadovi celi i vo sekojdnevna upotreba. ne kako kr{enica {to nè zatrupuvaat. Civilizacija niknata na zemja i od zemja niz Makedonija.

Se ~udev i se pra{uvav {to ~uvale Makedoncite vo tolku golemi i raznovvidni sadovi. Koja hrana. Go zadr`ale i jadeweto i gotveweto i site obi~ai. Toa e vremeto koga e napraven najvisokiot skok vo razvitokot . masla ili vino im slu`ela za rezerva za vreme na vojni. so znaewe da najde re{enija i model. Aj neka se najde majstor da napravi od zemja tolku ubavi. `ito. Od toga{ Makedonija bila centar na svetot za koe ni zboruva koncentracija na kr{ vo site sloevi na arheolo{ki naodi. Kaj da kopne{ }e skr{i{ grne i vo nego duhot na pretcite nè vxa{uva da go objasnuvame i da go sakame sopstveniot gen. zapliskuvani od reki i pred sebe pole za izobilstvo na hrana. simbolite i po~ituvawe na pretcite Makedonci. Tamu ni{to ne se kr~ka kako ovde. Site makedonski naselbi se vo podno`je na ridovi. zapo~nale da se upotrebuvaat u{te od pronao|awe na ognot. se ~udev i se pra{uvav. dlabok zvuk na arheolo{ka praznina. sama si davav odgovor za narodot {to `iveel na ovie prostori.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 15 Naslednici od makedonskata vojska {to upravuvale so Aleksandriite ostanale tamu pod Himalaite od Hinduku{ do Penxab i Pamir kako Kala{i i Hanzi. Spomen za avtenti~nost kako `iva bitnost postoi nasekade kade {to odat i `iveat Makedoncite. proslavi ili nepogodi. Pominuvam po patot za Negotino i gledam vo parkot na restoran~eto “Crna Reka” takov ist }up kako vo Bu~in. golemi zemjeni sadovi za mileniumska upotreba. imal stil i darba. Zemjanite sadovi. Tropnav so nokt i od dlabinite na dnoto zayvoni temen. Tamu vo sekoja ku}a 2300 godini se ~uvaat terakotnite sadovi. da mu ponudi na svetot primeri za `iveewe. vezovite. terakoti i keramika. Stoev na pragot na predistorijata.

plata. Od raka na sè toa im odele klimatskite uslovi za zemjodelie. vreme vo koe smisluval kako da go upotrebi ognot. Toa zna~i progres preku sadovite do razli~nite tehnologii za proizvodstvo i organizacija na `iveewe i pove}e vreme za kultovi. kapitali. Izrabotkata na sadovi za doma}instvo diktirala izgradba na pogolemi `iveali{ta. Sè po~nuva so hranata. Gladnite lu|e si go rasipuvaat mirot so gnev i razbojni{tvo. Seto toa odelo preku ishranata za da se misli nau~no i filozofski. lov. ribolov. So hrana }e se re{i genocidot vrz ~ove{tvoto. Ako ~ovek sonuva izgasnat ogan po~nuvale obredi ne daj Bo`e toa da se slu~i i ogni{teto da se zapusti. ~a{ite nosat makedonski beleg na sebe. grncite. zakonot. Site pronajdoci i vojni se za hrana. ~iniite. za privle~enost. ku}i. novo oru`je za za{tita i rasko{. novi ekonomski merki za kru`noto dvi`ewe i ciklusite za bogatewe i osiroma{uvawe. za ubavina. za podobro da misli i da izmisluva do lanecot na gu{a za ukras na `enata. za zdravje i za ra|awe. Toa ni zboruva za intelektualniot razvitok i bogatstvata od hrana. palati. kupuvawe. So proizvodstvo: vrabotuvawe. Poinaku misli onoj {to `ivee vo koliba od onoj {to `ivee vo palata. Grne so edna i dve ra~ki napraveno vo vid . presti`. Zatoa tolkav koncentrat na sadovi vo Makedonija.16 Angelina Markus na ~ovekot. obi~ajot. So niv podobar lov i pove}e hrana i pove}e proteini za ishrana na mozokot. Deneska toa e profesija na celi narodi.Toa gi nateralo da gi upotrebuvaat i metalite za kalewe na oradija. potro{uva~ka. tvrdini. Kolku podobro se `ivee tolku podobro se misli i se po~ituvaat redot. Ognot gi nateral da pravat sadovi od glina i vo niv da varat hrana. Ogni{tata.

na telo ili amfora vo vid na `ena ili `enski gradi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 17 na afion (mak). na pe~urka. Kakva imaginacija: da pie voda od sad vo forma na gradi i da go zamisluva maj~inoto mleko. . `ivotinski glavi. Da pie vino od ~a{a so grafemi na pismo ili makedonski {tit so stilizirani sonca. Ne se znae koj Sadovi vo vid na glavi od `ivotni.

porakite gi povrzuvale lu|eto vo edna makedonska nadarenost so ista kujna {to go izrazuva celoto `iveewe. sinhrono da deluva kako kalendar za polski raboti. Sè bilo obmisleno. Predmeti za ukras i za hrana. Znacite. Samoto ogni{te ograduvano so kamewa em ukras em funkcija. praznuvawe i nazdravuvawe. Okolu ogni{teto kult na predmeti. simbolite. . lovot.18 Angelina Markus bil pogolem umetnik. bilki i drugi `ivotni. Vremeto na keramikata ni go pretstavuva tvore~kiot um vo vid na geometriski {ari. Imame sadovi vo forma na ptici ili crte`i na ptici. Obi~aite so mileniumi sozdavani prisut- Del od postavkata na Muzejot na Makedonija. crte`i od `ivotot na zemjodelieto. toj {to go sozdaval ili toj {to go koristel predmetot koga se jade ili pie. Poprskani so voda toplite kamewa ja zagrevaat neolitskata ku}a kako so parno greewe i toa e videno vo Makedonija. bo`estvata i kosmografijata.

kopje. nè doprele i nè osvoile. Golema e vozbudata so o~i da gi vidi{. ista grn~arija od racete na istite Makedonci. Mnogu drevni recepti niz generacii stignale do nas. Golema e vozbudata za soznanieto na toa {to e arho. Po arheolo{kite iskopuvawa izobilstvo od keramika i po nekoe grne so pari~ki. arheolo{ko. isti sape~ka so sadovi. Toa {to sum go slu{ala od dedo mi Vele za tatko mu Risto i dedo mu Dimko im go raska`uvam na moite deca i vnuci. {tit. isto oru`je: me~.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 19 ni se nasekade. so race da gi dopre{ predmetite na na{ite lu|e {to gi pravele i upotrebuvale niz dolgiot period na istorijata. Drevno {lem na makedonogni{te i ski voini. Vo edni isti depoa isti pari. dovi za ista namena. Nekoi takvi predmeti isti se so dene{nite i na isti na~in se upotrebuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Ne treba da gi barame po muzeite sè e vre`ano vo na{eto iskonsko se}avawe i dene{noto `iveewe. toa se imiwa generaciski povtoruvani od Biblijata vo sekoja familija. anti~ko nasledstvo na drevnite Makedonci. Baba mi Mitra kisele{e mleko vo grne i bez da ja izmie majata utredenta sipa{e novo mleko i taka vkusot si . Sinxirot se dol`i i obnovuva sekoi 200 godini. Toa e znaewe prenesuvano od 7-8 generacii.

I seu{te se gotvi vo glineni sadovi. Ponekoga{ od loznica }e skinam laster. }e rastite kako loza i ne odete vo dolot vo koj plivnala zmiska treva.20 Angelina Markus ostanuva{e sekoj den ist. koga nè nosea na lozje. Sednati na ~ergi~e. ni velea. Site spomeni od detstvoto mi se sve`i. Doma}inkata e toj Gospod vo ku}ata. Se preliva so izmateni jajca vo kiselo mleko i se ostava da ostini. Toa mi ostana od detstvoto. zatoa sega mo`am da sproreduvam za principot vo ishranata na . Potkr{uvaweto na lozjata se pravi za da zavrzi rodot. da ne se rasonilo nekoe `ivin~e (zmija). da ne bega silata. }e go izlupam i }e go izedam. Ajde jadete. decata mali za rabota. gi lupevme i gi jadevme lasterite so leb i presno sirewe. Se dodava malku oriz i mleko a na kraj se dodava koprivata. Od crepna se vadi poga~a i se ru~a so toa {to dal Gospod. Gi pametam receptite od baba mi i veruvam deka tie po pat na se}avawe doprele od davnina. Nasledeno i e znaeweto kako da se hranat zdravi generacii. Vo kotle na pirustija tivko se varat is~istenite pol`avi. Potoa sekoe dete ja dopolnuva{e torbata so vrvovi od mlada kopriva. Toj recept mi e od detstvoto: Rano naprolet odevme da sobirame pol`avi duri se zape~ateni da ne se ligavat. Znam da ja napravam ~orbata so koprivi.

ni pe~eni. sadovi i oradija ni raska`uvaat za toa koja tradicija bila ishranata. tepsii. Osnova na se vo ishranata bilo i e lebot i vinoto. gi pritajuvale za {itkawe. [to is~eznalo. mozaici. keramika. slivi so leb za da ne boli stomak. bronzeni i srebreni kotliwa. Aukciskite ku}i trguvaat po svetot so makedonski artefakti. lubenica so leb. Mnogu sliki. Dovolno e da se priznae. kompletni escajzi. domat so leb. toa {to od Makedonija oti{lo kako pri~est vo hristijan- . Sekoj predmet prijaven od nepzonat lokalitet vreska: “Od Makedonija sum od centarot na svetskata kultura”. zlatni tawiri. si gi znaeme na{i se. ikoni. Na edno mesto se otkopuva kamena sekira. Sè bilo vo osnova na varewe vo grnci i druga keramika. moneti. {to pre`ivealo. terakota i keramika. Smokvite i maslinkite se jadele taka. mo`ebi eden den sè }e se obelodeni. HRANATA VO DREVNA MAKEDONIJA Ako sakame da zboruvame za zdrava hrana {to dava energija za decata vo rastewe. Sve`oto ovo{je kako i sega se jadelo kako: grozje so leb. za voinot i narodot treba da identifikuvame {to imalo toga{ za jadewe od drevnina do sega. ~a{i i bokali {to gi upotrebuvale Makedoncite i drugi narodi {to bile vo atarot na Makedonija. {to se izmenilo. sve`a i gotvena i poslu`uvana vo sli~ni sadovi.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 21 Makedoncite deka bila ista. Statui. stakla. nakit. crte`i. ni storeni. ni vareni. bez ni{to. diwa so leb. kako i sega koga se podgotvuva tav~e grav~e ili selsko meso.

Da ne ja zaboravime i ribata vo Tajnata ve~era na apostolite. `itoto e prisutno kako hrana za na onoj svet. Na nadgrobnite spomenici pokraj likovi na celi familii se gledaat sadovi za napivka. isto taka. Toa zna~i jaglenohidrati. Vo mnogu gradovi. kaj decata igra~ki i kaj site tragi od hrana {to viree na tie prostori. r`ta. Vireele site `itarki. p~enicata. cvetovi i reljefot na kowot. za religijata. . orizot. ku~eto i zmijata. od Makedoncite {to `iveele na trite kontineti. Nekoga{ grobovite raska`uvaat za profesijata na lu|eto. za bolestite. ovesot. vitamini. Toa zna~i `itatata i ovo{jeto. Vo grobovite na voinite ima oru`je. Vo mnogu neolitski nao|ali{ta kraj ogni{tata vo sadovi se nao|a `ito. kaj lekarite instrumenti. po nekoe drvo. minerali i proteini.22 Angelina Markus skiot svet. Prigotvuvawe na lebot. kakov {to e sostavot i na dene{nite jadewa. Treba da se razjasnat i mnogute votivni sadovi prisutni vo grobnicata na Filip II. sojata i razni drugi zrnesti bilki od koi se pravele bra{na za ka{i i leb i dodatok vo manxi. Licata se od belata rasa. za hranata.

Zob od site `ita bila hrana za kowite. Opisot na bilkite i ovo{jeto se ~est motiv vo mozaicite. kako se mele ili tol~i zrnoto. Kako se ora zemjata za posev. I so arheologijata doznavame mnogu za ishranata. Toa ni kaTava za pr`ewe jajca 2000 `uva za mestoto i ulogata na godini vo upotreba. za lovorot i kako za~in a cvetovite kako lek i napivka. Pod pepelot na . Najbogati opisi za hranata i najdobri dokazi ni dava Homer. lozata. kako se pe~e lebot i vo ko{nica se nosi kaj argatite vo pole. kako pijalok.MAKEDONSKITE DREVNI TEATRI 23 Interesen e podatokot deka p~enicata bila hrana za robovite i slugite a so oves se hranelo plemstvoto i carskite familii. lozata i cvetovite se ~esto prisutni. kako se `nee `itoto. Mozaikot so Flora e predaden so najgolem sjaj na boi i cvetovi pod vlijanie na makedonskite muzi vo Pompeja. Ku~iwata i ma~kite grickale koski okolu trpeza i ~esto se go{tevale i so ponekoja ulovena ptica. na vencite i postamentot na skulpturite i vo razni artefakti kade {to lovorot.

edinstven portret kako yidna freska. kujnite. Vo prvite godini po Hrista site rimski gradovi isti se kako i makedonskite. prira~nici za medicina i razni spisanija mo`at da se slu`at so makedonskite izvori za recepti za medicina i ishrana. Koga Kosidovski ja opi{uva Pompeja kako da se {etal po makedonskite prestolnini od Pela do Aleksandrija. Lu|eto. sadovite. parkovite. Evropskata nauka po biologija i botanika }e be{e . mozaicite. rastelo i se hranelo po poteklo od Makedonija. Opisite na rajskata gradina i kov~egot na Noe vo bliblijata kako da pravat popis za sè {to vireelo. Napi{aniot zbor i opis ostanati vo golemata i prva takva sistematizacija na naukite od Aristotel vo deloto “Fizika” ili za prirodata ni dava pravo da sogledame {to sme imale od toga{ dosega za jadewe. carevite i voinite najdobro niz toa se gleda kako se hranale i kako rabotele i na {to mislele Makedoncite so site svoi izumi za podobar `ivot na lu|eto. pre`ivean od toa vreme. Tie prezele se od Makedonija pa koga zboruvame za Pompeja se {to e konzervirano i so~uvano go potvrduva makedonskite karakteristiki na `iveewe. Lekovitite bilki posebno bile tretirani kako i kaj Hipokrat. Teofrast u~enikot naslednik na Aristotelovata nau~na misla ja prodol`il rabotata na popis na site `ivotni i bilki od Makedonija. Taka sega site enciklopedii. bilkite. `ivotnite. Isti se palatite.24 Angelina Markus Vezuv vo palatata na Paunot so~uvan e mozaikot na Aleksandar so falangata vo borba so Darie. nivniot izgled. Aristotel tatkoto na site nauki i na biologijata prv ja registriral ishranata na Makedoncite. pijaloci.

izobilstvo na voda od rekite i ezerata e pogodna po~va za vireewe na raznovidni rastenija. bilbili. kromidot. grozjeto. zaedno so receptite na jadewe. Taka se steknuvale novi vrski na pokvalitetni jadewa na {to rabotela cela falanga nosej}i novini i tamu i vamu. Niz {umite rastela leska. kosten kako rezervoar za minerali. Originalni bile semiwata {to gi raznesuvala vojskata. Jabolkoto. zelen~ukot. badem. Hranata bila i ostanala kako lek.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 25 mnogu posiroma{na bez Aristotelovite istra`uvawa. Od tamu makedonskata kujna e sli~na so kujnite na mnogu narodi do Indija. ovo{jeto. Od nego se pravele so slaba doza napivki za nama- . Bivoli. Nema {to nema vo Makedonija. Vo enciklopedija pi{uva deka Afionot (makot) od Makedonija so liljakova boja bil najkvaliteten vo svetot. ovo{je ja vrzuvale ednata so drugata sezona. preventiva i imunitet i zatoa. Pokraj vinoto se koristelo i pivo i mineralna voda vo mnogubrojnite svetili{ta so po nekolku bawi. stoka. za~inite. razni salati. `itata. Dolga e listata na razmena i opstanok na bilkite. Ne se pravele hibridi kako sega. retko {to e izostaveno vo upotreba. istoto {to gi ima i vo Indija. site primeroci se zadr`ale vo original. Makedonija kako zemja so mnogu son~evi denovi. orev. morkovot. zelkata. U{te pove}e se pro{iruvale so Aleksandrovite patuvawa niz svetot i so toa se zbogatuvale Aristotelovite laboratorii vo liceumite niz Makedonija. planinski kowi. razni napivki slu`ele za hrana i sokovna napivka. duwata. Prvi opisi na raznovrsniot `ivotinski i botani~ki svet napraven e na makedonsko podnebje i prvite recepti se praveni za makedonskiot narod potoa se pro{iruvala nivnata primena. `ivotnite. Lukot.

@rtvenoto jare poznato ni e od mitologijata i gozbite so `rtvi od 100 `ivotni {to trebalo da se izedat za sre}a i uspeh na sekoj praznik. Herakleja. Se znae so tolku meso kolku vino }e se ispie. vo Ilijada. Opisi za toa kako lovele i {to jadele Makedoncite vo Biblijata. vo site svetili{ta koga se slavela plodnost. Predimstvo vo ishranata bila najkalori~na hrana za da ja odr`uva energijata i zdravjeto. Pela. Gri`ata za lekovitost na hranata se dol`ela na visokiot stepen na razvitok na naukite vo Makedonija. vo zapisite na Aleksandrovite generali kaj Nearh. plavi. Vo Stobi. zajakot. Dion. kako prevencija od infekcii. Od niv najdobro doznavame kako jadela i kako piela makedonskata vojska na banketite po bitkite.. ranite i racete.. Lihnida. zdravi lu|e so golema umetni~ka i voena darba. kozite.26 Angelina Markus luvawe na bolka. Evmen. Na site statui Artemida e vo pridru`Naslikana scena od lov ba na elenot. Ptolomej. volot i pticite ovekove~eni se vo mozaici po site gradovi niz Makedonija. hirur{ki intervencii. kolku leb }e . pora|awa. Elenot. Drevnite Makedonci bile krupni. Efes. isto kako i denes. Alkoholot slu`el za dezinfencija na grloto. I kako da ne bile tolku sposobni koga se hranale so ~ista proteinska hrana od raznoviden dive~. zabobolki.

Tie se slavat bilo kade da se vo svetot. Site tie proslavi kako da ja obnovuvaat energijata za cela godina. vino i bogat ru~ek za sekoj patron se obezbeduva vo manastirskite konaci. Najtesno povrzana so tie gozbi e trpezata. kolku salati i ovo{je }e se poslu`i. Taka mitologijata. ni{to nema da gi spre~at da si gi slavat praznicite so najubavi momenti na `iveewe. Ritualot na masovno proslavuvawe se odr`al pove}e iljadi godini vo memorijata na makedonskite lu|e. ni grabe`i. Bogorodica vo Berovo vo 100 kazani se gotvi hrana za narodot. Taka bratot Zlate od R `anovce kaj Kumanovo za denot Sveti Jovan sekoja godina nahranuva i po dve iljadi gosti. Evripid.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 27 se izede. barem edna{ godi{no. Agaton. Ni vojni. Narodot znae {to da zgotvi za posni denovi i kako ponekoga{ se poslu`uva cel vol na manastirskata trpeza. istorijata i hranata se najduvala na ista masa. Na Sv. \or|ija i mnogu princevi od Makedonskata carska ku}a. Vo takov . Takvi narodni veselbi i deneska se pravat za svadbi i crkovni praznici. pri~est. Otkako }e se pomolele so `rtvi na Bogovite po~nuvalo jadewe. pomiluvanite za nivnoto diveewe niz selata vo Makedonija. Liturgija. I vo mnogu opo`areni mesta sega narodot se vra}a. za praznik na crkvata za da prosti za rasturaweto na ogni{tata i na trpezata da im prostat na teroristite. Na bogata trpeza Arhelaj vo Pela go sobiral celiot umetni~ki svet. piewe. blagoslov i veselba cel den me|u narodnite nosii izlo`eni kako i tie da igraat oro narodno. Zaedno lovele divi sviwi i zaedno sednuvale edno do drugo koj od koj poslavni lu|e kako Tukidid. Ahil sam go podgotvuval mesoto. peewe i natprevari so denovi. Poga~a.

Vo takov lov se sobirala careva hrana za voinite i narodot. Znaele Makedoncite za kalori~ni jadewa. Divata sviwa. eleniz cela Makedonija. kontrolirana izdr`livost i raspolo`enie kaj vojskata kako uslov za dobra borba i uspeh.28 Angelina Markus lov Odisej se zdobil so luzna vo nogata. [umite bile prepolni so dive~ i site ja sakale zdravata hrana i lekovitoto ovo{je i bilki. . not. Dive~ot po makeE`ot i pol`avite gi ima niz donskite {umi bil ne. ogradite i dolinite broen. zajakot.dvorovite. Servirawe na prepelica so zelen~uk. `el- Aplikacija na sonce i ribi na kerami~ki sad. e`ot.

pticite. za razlika od Posejdon . na{iot Vardar {to nosi ime na re~en Bog. Site reki vo Makedonija se takvi. Vodata bila ~ista za pastrmkite od rekata Bistrica kako i od Ohridskoto Ezero kade {to se sobrale tolku endemiti {to gi nema nikade na svetot (jagulata i ohridskata pastrmka). razni na~ini i gi imalo preku cela godina. vareni so mnogu zelen~uk i mirudii. za kr{tevawe i pokrstuvawe. Mnogu ribari po svetot ne znaat kade e Makedonija a znaat kako Makedoncite prv pat izumile ve{ta~ki mamec.bog na moriwata. Aksij ima i svoe crkovno ime povrzano so kr{tevaweto. Toa e hrana soodvetna na naporite i izdr`livosta {to . misirkite. Crkvata go dala imeto za Aksij kako reka Dostojna i Dobrina. Divite guski i pajki.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 29 kata. Reka {to te~e niz grad se smeta za sveta. Go narekuvaat vtor Jordan vmesto prv zatoa {to e mnogu postar. koko{kite. Ribite gi lovele Razni i gi podgotvuvale na mirudii. mlekoto i ovo{jeto gi davale kalori~nite vrednosti vo hranata na Makedoncite. pol`avot i deneska se specijaliteti a doma{nite `ivotni sekojdnevna ishrana. prepelicite. @ivotnite. posvet i pro~uen. najmnogu si go na{le mestoto vo moazici i crte`i po tawirite i drugite sadovi. ribite se glavnite proteini. Takov e Aksij.

Bikot vo Krit. bogatstva vo hrana i oru`je. kultura. pri~esta. Po Trojanskata vojna tie se vra}aat doma. Zabele`ani se kaj Indijancite i Afrikancite beli bogovi. li~ni. Paflagonci. postot so riba go davale ritualniot ton na snagata na lu|eto od Makedonija. Taka Makedoncite se dvi`ele niz svetot ostavaj}i nasekade hrana. . rajskata gradina od Biblijata. Karijci. pismo. Lidijci. Nekoga{ tie plemiwa preminale kon istoto krajbre`je pod drugi imiwa kako Brigi. za podocna toj silen gen vo vremeto na Aleksandar. Lu|eto borci od bujniot Aksij crvenkosi. okolu Jadranskite vodi. obi~ai. dobro vooru`eni.30 Angelina Markus gi pravi Makedoncite tolku poznati i slavni vo svetskata istorija. so tapi nosovi i gruguravi kosi. Toa bile kultovi izme{ani so Mitologija i hrana. svetli. da dominira niz celiot toga{en poznat svet. Toa e verba kaj mnogu narodi da kasnat od naforata i od `rtvata za da zajaknat. Egipet. kako kaj Makedoncite {to se angelite. beli i mo}ni sveti voini. ”Koga i volovite bi imale bogovi i tie bi bile volovi”. Bikot statua. kaj Epiopjanite i bogovite se crni. ikumen. kako {to gi opi{uva Homer. Vavilon se bogotvori i se jade. albini. @rtvenoto jare. Makedonskata falanga pominala vo ritualna procesija niz portite na Vavilon pome|u redovi spomenici i krilesti bikovi. toa se Makedoncite od site plemiwa dojdeni vo Ilij deset godini da go branat od naemnite vojski. Elejskiot filozof Ksenofon vo eden fragment gi opi{uva tie lu|e: “Plavite lu|e so sini o~i i plavi dolgi kosi imaat bogovi sli~ni na niv. Sè {to ima vo Makedonija i {to donela falangata ja napravile Makedonija ogledna botani~ka gradina. Etrurci sli~ni so Makedoncite po kultura. stra`a na gradovite.

mu velam i kako od pu{ka isfrli: “Na regrutacija bev”. ne di{ea. Oru`jeto e dobro poznato i mnogu slaveno. Eve sega golem napliv na plodorodie od kivi i japonskoto jabolko. Edna{ pro~itav deka vojna tajna bil ru~ekot na vojnikot. Prirodata ima mnogu stapici za osvojuva~ite na nepoznati tereni. I za vojnikot se upotrebuva ist zbor nakiten so oru`je. Sepak. Oru`jeto za vojnikot e kako nakitot na devojka stokmena za svadba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 31 Nema hrana {to ne uspeva vo Makedonija. Kade be{e. najdobro e site da si se hranat so toa {to viree vo sopstvenata sredina zaradi naslednata adaptivnost i imunitet. Koga . Za toa {to e vojna tajna se raspravav so eden u~enik. raportira i si sedna pobedni~ki. Nikoj ne zboruva za vojni~kata torba so hrana. Majkata na Spartanecot mu go dava {titot so zborovite: “So nego ili na nego”. Toa e izdr`liv. Tri dena mi bega{e od ~asovi. So golema qubov majkata mu go dava oru`jeto na Patroklo. na Ahil i na mnogu poznati borci vklu~uvaj}i gi i amazonkite. ISHRANA NA MAKEDONSKATA VOJSKA Vojnicite od sekoga{ bile posebna vrsta kaj sekoj narod. treniran ~ovek. Mu pobarav izvinuvawe “Vojna tajna” . se {eta{e po gradot i u`iva{e vo nekakva sloboda duri drugite u~ea. do toga{ sojuznik mu e torbata so rezerva na energetska hrana. Sekoj mora da gi znae site taktiki za pre`ivuvawe so postapno priviknuvawe. im gi slu{av srcata. [tama trae{e cel ~as. a tokmu taa go spasuva `ivotot na vojnikot koga e ranet ili pobednik.bilo toa a vojnikot ne smeelo da se raspra{uva. sposoben vo sekoja sredina.

riba i za~ini. semki. gi pla{i. voda. suvo meso. Torbata na Makedonecot vo dolgite pohodi be{e polna so hrana. koj znae dali povtorno }e se sobere celata generacija vo eden klas. se rodi. gi zagrozuva `ivotite na site Makedonci so glad. Pogolemata rezerva so hrana se dvi- Aleksandar i falangata. na terorizam. Sekoj vojnik nose{e bra{no. . gi stega. Poim i mit za kosmopolit. se stutkale vo svoite vojni tajni Makedoncite barem da ka`at ne{to. Siroma{tijata ne e nikakva tajna. tie stanaa `rtvi na bezbednost. Im popu{tiv na idnite generacii vojnici. na neza{titenost. Se rasturija za ovie 15 godini. `ivee{e i se bore{e za Makedonija. da napi{at ili da se nasmeat. Voin {to go oblagorodi svetot be{e Aleksandar. Se gri`e{e i odlu~uva{e za sekoj vojnik. Poimot za vojska vo svetot e makedonskata falanga. suvo ovo{je.32 Angelina Markus gi pravdav izostanocite eksplodira smea.

Francuzite i Germancite ne se Makedonci za da vladeat so ogromni prostori so golem nau~en potencijal i iskustvo. imale i znaewa i sre}a za uspeh. princovi i specijalisti za sekoja struka Aleksandar sam odlu~uva{e koga i {to treba da jadat i pijat vojnicite. Lekarite. filozofite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 33 `e{e vo kolite na krajot na falangata i se podgotvuva{e hrana za site po zalogoruvaweto. Pokraj tolku generali. glumcite bea zadol`eni da go so~uvaat zdravjeto i duhot na vojskata. Samiot Aleksandar od detstvoto ima{e sovetnici za hrana i svoeto iskustvo i rezultati gi primenuva{e na vojskata. da ja uni{ti hranata za da umrat Makedoncite gladni na nivna teritorija. pak }e bea pobedeni. Taka Napolen vo 1812 godina vleze vo praznata Moskva. Sekoe utro posednata vojska go ~eka{e svojot pospan car da se razbudi za da po- . Napoleon ne mu be{e dorasnat na makedonskiot gen iako go imitira{e Aleksandra. Makedonskata energija na vojskata se dol`e{e na trening. Gladot i belata smrt gi pokosi Francuzite na ruska zemja so sibirski stud. Francuzite ne znaele da se spravat so ruskiot stud. Ruskata zemja i klima mu se osveti i na Hitler. Falangata na Aleksandar gi izdr`a Himalajskite studovi so rezervnata hrana od vojni~kite torbi. I da im uspee{e toj plan. Koga Makedoncite zapo~naa da gi osvojuvaat persiskite teritorii. ishrana i silna psihofizi~ka konstitucija. Nave~er zaspivale iljadnici se razbuduvale samo stotina od niv. persiskoto naselenie }e izumre{e gladno. so toa. generalite go sovetuvaa Darij da gi zapali `itata. Gladna i izmrznata francuskata vojka ne se vrati doma. Palewe na hranata i begaweto na naselenieto e poznato i ~esto primenuvano. Drevnite Makedonci bile izdr`livi.

magdonos i bosilek za ~istewe na zabite i zdivot. kako Aleksandar go kontroliral zakrepnuvaweto od dolgite mar{evi ili bitki. kako gi le~el. So veselbata. Koga po patot na falangata naiduvale na vinovata loza.34 Angelina Markus jaduvaat zaedno. Slatkoto makedonsko drvce ja spre~uvala `edta i do osum dena niz pustinite. pieweto. Patuvaj}i so nedeli vojnicite vo usta dr`ele jatka od ovo{je ili korka leb za da se la~at sokovi. Pove}e avtori i biografi pi{uvaat za slu~ka vo pustinata kako na Aleksandar mu podale voda i toj ja isturil vo pesokta ne sakaj}i da pie pred `ednite vojnici. Makedoncite se veselele potsetuvaj}i se na lozovite nasadi grozdoberi i natpivawe so vino od polnite me{ini vo svojata rodna zemja. ja ubla`uvale `edta dodeka ne se ispita vodata i hranata od nepoznato poteklo. Taka ne se gubi te~nosta od organizmot tuku plunkata se golta i temperaturata na teloto bila ista i vo toplo i vo ladno vreme. Poznato e kako Aleksandar gi hrabrel. Taka kiklopot Polifem be{e oslepen otkako Odisej go . Mnogu ~esto Homer i vo Ilijada i vo Odiseja pi{uva za grozjeto i vinoto kako za hrana. Toa {to mo`e da go podnese i izdr`i carot mo`at site makedonski vojnici. jadeweto i peeweto se odlikuvaat Makedoncite. lek i okrepuva~ka napivka. Toa e zapi{ano od site anali. Posle sekoj obrok xvakale listovi od nane. kako nazdravuval so vojnicite i kako gi sovetuval da ja odr`uvaat energijata. Aloeto i smiqot bil obrok za imunitet i brzo zazdravuvawe na rani. Aleksandar go delel i posledniot zalak i poslednata kapka voda so vojnicite. Toa vo nasledstvo vo krvta im e preneseno u{te od Dionisiskite povorki i procesii niz Makedonija.

stada ovci.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 35 ispijanil. . Tamu zasednale strojnici i ergeni baraj}i ja Penelopa za `ena. obleka. Zemale ov~o sirewe. hrana i vino za na pat do Itaka. Vinoto vo Makedonija se pielo pove}e od voda. Sekoja godina so regrutite od Pela trgnuvale karavani i brodo- Sadovi za vino i maslo. mnogu ovo{je i seto vino go ispile razni natrapnici {to mora{e da gi ubie da go za{titi narodot i da ja so~uva hranata. pa mu izele sviwi. ovci i ovo{je za na pat so brodot niz Egejot. Feni~anite na Odisej mu go napolnija brodot so mnogu darovi.

36

Angelina Markus

vi polni so hrana i vino za falangata. Vo iskopinite i potonatite brodovi se so~uvale redovi na }upovi, amfori, me{ini terakotni i zlatni pehari od koi{to Makedoncite nazdravuvale so vino. Tie proslavi vo ~est na bogovite, carevite, heroite brzo se pro{irile kako rastot na vinovata loza i taka brzo lozata si go na{la mestoto vo umetnosta. Listot od vinovata loza i grozdot izvajani ili izdlabeni se okolu site statui na Dionis {to stoele po teatrite i palatite. Gi ima po ritualnite sadovi, {titovite, freskite, ikonostasite, drvorezot, nakitot, sadovi od razni metali, nasekade tie se potpis i pe~at vtisnat za da svedo~at za makedonskoto bogato `iveewe. Vinoto svrzano so proslavi se pie od `ed, navika, za metabolizam, za zagrevawe, otpornost, nastinka. Se pie kako {ira, brlivo vino, mlado vino, otstoeno, skiseleno, preraboteno, stopleno, pre-se~eno, vino za veselewe. Aj da ne gi u~ime znaat Makedoncite kako vinoto da go pravat i da go pijat. Malo dete na pri~est vkusuva vino i cel `ivot ne go zaborava. Tie {to ja napu{tile Makedonija nostalgi~ni se po poliwata so lozja, pa zare`uvawata na Sv. Tripun, grozdoberot i vinoto. Aj da se napieme za zdravje na site i za du{a na branitelite na Makedonija. Nema kraj na vinskata tema i grozje. Rano grozje, zimsko, grozje od stara loza, belogrozje, crno, komiwa, jagurina. Kakvo e grozjeto takvo e vinoto. Manastirsko vino, vino za kana~ka, za ru~ek so riba, so jagne, so prase i so sekoe jadewe se pie vo Makedonija. Jas ne sum go probala, ne do{lo na red od tolku pija~ki {to ni gi ostavile drevnite Makedonci od ovo{je, od mleko, od med.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

37

Medot e priroden dar od p~elite i pretstavuva slatka hrana i mo}en lek. Na liceto na carot na zlatnata maska od Trebeni{te mu sletala p~ela u{te od pred 2500 godini. Ja gledame p~elata i vo zlatnite kruni vo cvetovi od Filipovata grobnica. Ja ima i na stari pari. Ja ima p~elata po {umite, pe{terite, dvorovite rabotliva kako narod, organizirana kako dr`ava za roewe i kooperativna e so lu|eto i so prirodata. Ni dava medovina kako napivka so voda, so ~aj, so vino, so mleko. Gi hranela Makedoncite odsekoga{. Medot vo grne so godini ne fermentira i ne gubi od energetskata vrednost. Vo analite za smrtta na Aleksandar zapi{ano e deka bil staven vo sandak so med. Medot kako konzervans za podolgo stoewe na testenini i kola~i {titi od muvla i ako i taa ne e {tetna kako prethodnik na penicilinot. Ubodot od p~ela re~isi e pove}e korisen odo{to {teten. Le~i reuma, zasladuva, imunizira bez vakcini, spre~uva epidemii i nastinki. Sepak na {trek da se alergi~nite. Deset ubodi od p~ela ravni se na kasnuvawe od zmija. Mo`e da le~i i da usmrti i p~elata i bilkite. Sobira~ite na hrana od sekoga{ znaele da se za{titat bez da gi uni{tat p~elite. P~elinok ili mati~wak raste vo blizina na ko{nici so p~eli. Mirisot na p~elinok ja namamuva maticata da gi zbere p~elite pri roewe. Nekoga{ toa mo`e da bide i ~ove~kata raka. Toga{ p~elite ne go kasnuvaat ~ovekot i ako se slu~i toa nema da ote~i, da pomodri ili da se onesvesti zo{to takov ~ovek ima vdi{ano od lekovitata mo} na medot i p~elata, imuniziran e. P~elata, toj mal insekt od polenot na cvetovite pravi nektar i ambrozium za dolgove~nost i besmrtnost. Da se zadovolime so obi~nata upotreba na medot. Makedonskata vojska znaela

38

Angelina Markus

kako da go upotrebi medot, za{to samiot pohod bil edna golema nau~na ekspedicija i ne ja prekinuvala vrskata so tatkovinata. Makedoncite ne samo medot tuku seta hrana ja upotrebuvale ako bila sli~na na doma{nata kako semiwa, salati, mirudii, pe~urki, ovo{je, pa potoa sè drugo. Sè e tolku povrzano vo svetot i toa treba da se znae i da se po~ituva. Kvalittot na hranata od cvetovite, trevite i ovo{nite gradini, a seto toa od plodnata zemja i sonceto za da bidat Makedoncite takvi kakvi {to bile so svojot ekskluzivitet. U{te treba da yirneme vo vojni~kite torbi na Makedoncite. Nosele i su{eno ovo{je od smokvi, slivi, kajsii, grozje, kru{i i jabolka vo mali koli~ini kako energetska rezerva, dopolneto so semki od ko{tano ovo{je. Kru{ata i jabolkata vo Makedonija se se~ela na polovina i so sè semki se stavala na provev da svene pa na sonce da dehidrira. Isto taka, i kajsiite i slivata so sè koski se su{ele i ostanuvale meki i vkusni. I koskite se jadele i slu`ele za rasad na mnogu ovo{ja {to nekoi narodi i deneska go su{at ovo{jeto kako {to pravela makedonskata vojska. Taka pejsa`ite okolu Aleksandriite vo Azija osamnale so novi ovo{ni gradini kako makedonskite. Pred triesettina godini od Ki{iwev u~itelot donese 10 godi{no dete da pee na “Zlatno slavej~e” i osvoi prva nagrada. Ni bea na gosti i kako {to e redot ni podarija su{ena kajsija ista kako na{ite. Od semkata porasna drvo so ist vkus na kajsijata kako i na{ite. Po dve ipol iljadi godini kajsijata se vrati doma po istiot pat kako {to falangata go odnela ovo{jeto kaj Amur Darja. Nie im podarivme xemperi od ra~no predena i pletena volna. Tie gi pomirisaa i rekoa deka i nivnite ovci taka mirisaat “pa krvta ne e vo-

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI

39

da” rekoa mislej}i na Aleksandar. Svetot e tolku mal, lu|eto se tolku bliski kako od v~era. Zemjata e kako to~ka na kvadraten hamer sporedena so golemina na galaksijata, zatoa se normalni site sli~ni raboti {to ni se slu~uvaat. Zemjata e tolku mala vo kosmi~ki razmeri {to soznanijata za sli~ni obi~ai, recepti, vojni i idei pre`iveale so nekoja mala etni~ka specifika. Ako Makedoncite vladeele so svetot ne e ~udo {to mnogu pronajdoci poteknuvaat od Makedonija. Eve eden primer za nastanuvawe na prviot sladoled {to go podgotvile Alekandrovite vojnici pod Himalaite: “Slatko suvo ovo{je od grozje, smokvi i kajsii se me{a so podmrznat sneg. Se dodava med ili slatko makedonsko drvce za da stane hrana i osve`uvawe”. Ovoj sladoled se upotrebuval koga nemalo meso i vino. Pri podolgo logoruvawe vojnicite si pravele leb i varivo od grav i le}a zajaknato so merudi. Gravot se odgleduval vo niva kako i deneska. Poznat ni e opisot kako Pitagorinite filozifi nastradale nesakaj}i da ja izgazat nivata so grav. Le}ata, orizot, konopot se odgleduvale vo Makedonija. Lenenite i pamu~nite obleki na dvorjanite ni zboruvaat preku rasko{nite nabori na diplite isklesani vo mermerni statui. Rastitelnoto na oblekata i ishranata se nadopolnuvaat. Od ovcata se koristi mesoto, mlekoto, sireweto i volnata. Ko`ata od ovcata i od drugite `ivotni se koristela za tapani, {titovi, remeni, sandali, eleci, sedla. Go znaeme runoto na ovenot i ko`ata na

rasprostraneti od Makedonija do Kolhida. sveto drvo. Od sekoga{ se znalo {to smee da se jade.40 Angelina Markus lavot preku ramoto na Heraklo. sveta ptica. Pokraj hranata se vodelo smetka i za posteweto kako forma za ~istewe na organizmot od {tetni naslagi (post). za pred sekoe jadewe da se pomolime za da go imame. Vo runata se isplaknuvalo zlato od rekite privle~ena od elektricitet na volnata. naforata. ~a{i i drugi sadovi za hrana. kruni. Za nas sveta hrana e lebot i vinoto. sveta pesna. Bilkite na mermerno kopani~arstvo vo Stobi. Energetskata hrana vo torbata na vojnikot od makedonskata falanga e ramna na energetskata hrana na kosmonauite vo vselenata. So zlatnite pari se kupuvala hrana i se zatvoral krugot na bionika kako stil za gradbi. Ima sveta zemja. Od tamu i zabrani za jadewe na nekoja hrana. orudija i sadovi so biomorfna i homeomorfna forma. . za vernost na narodot i zemjata da se krepat i ~uvaat za svetost. sveta reka. sveta hrana {to treba ili ne da se koristi ili da ne se skrnavi. Toa e kako zakletva na vojskata. Od zlato se pravi rasko{en nakit: maski.

im pomina sezonata.[to }e im pravite na lubenicive. za ogni{teto. Kako da se obrabotuva zemjata. ne po~ituvale tradicija i napadno se oblekuvale i jadele. Taa odgovarala za decata. Krvnata vrska ovozmo`uva ramnopravna podelba do posledniot zalak. Nesposobniot tatko go brkale i decata. I deneska e taka. kako da se sobira plodorodieto. kako da se pravi zimnica so sè toa rakovodi tatkoto na familijata. sega se jade grozje. pra{uvam. Generaciskite sudiri imaat drevni korewa. Justinijanoviot zakonik predvidel sè za regulirawe na odnosite me|u lu|eto od Skopje. pitomela `ivotni i ja spu{tala ko`ata kako zatvorena vrata na kolibata pred ma`ot koj ne ulovil ni{to. za hranata. Mladite bile neposlu{ni. kako da se obele`at granicite. Niedna `ena ne go prepu{ta mestoto vo kujna. Treba{e da pominat 1000 godini za Justinijan da go zacvrsti tatkovskoto pravo kako glava na familija (paters familias). go pravela lebot. Rodnini bile samo po linija na majka. . Majkata stanala glavna li~nost vo familijata i rodot koga go prona{la `itoto. Makedonija od kade {to . Tatkoto ja odreduva hranata spored sezonata i rezervite kako i sega koga doma}in rakovodi so ekonomijata vo ku}ata.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 41 SVE^ENOSTI I SVADBI SO BOGATA TRPEZA Ako ne postoel matrijarhatot vo Makedonija osvedo~en so kult na Golemata majka i Artemida boginka na plodnosta sigurno pre`ivuvaweto na lu|eto bi bilo zagrozeno od nedostatok na hrana. Ako nema za site nema za nikogo. ni{to mi velat. Na toa se dol`i netrpelivosta na svekrvata i snaata.

Sè po~nuva so svadbata. “Ne e va`en bikot teleto e sekoga{ na{e”. Taka sè po~nuva odnovo do idnata svadba na idnata generacija. drugi karakteri.n. pojasneto. druga trpeza. za otvorawe prozor. Se znae deka najgolem nastap za sekoj ~ovek e svadbata.42 Angelina Markus poteknuva i ako go vikaat rimski ili evropski toj pred sèbara re{enija na sèona {to se slu~uvalo na na{e podra~je i sèu{te e aktuelno vo zemjodelieto. Devojkata se odvojuva od familijata i odi da `ivee vo druga familija. Potoa }e se rodi dete i pove}e obvrski. Tamu se drugi lu|e.t. Ako izrasne drvo na me|a kako samonik nikoj ne smee da go giba. Se bara soglasnost za pat na sosedot. drug red. Ako kom{ijata pozajmil krava i taa se otelila dali }e go vrati teleto so kravata i. za kapajca. naslednost na decata poznati se od najstari vremiwa vo Makedonija. Ako frla senka na nivata na sosedot toj ima pravo da gi sobira plodovite od grankite Justinijan na negova strana. Imotot na `enata ili na ma`ot. U{te vo “Ilijada” i vo obi~ajnoto pravo sè e op{irno. . Ne smee da se~e granki bez odobrenie. re~e Bla`e Koneski edna{ vo odnos na sopstvenosta i naslednost na imoti.

damna. ve}e trpezata ne se prazni. kaci.celiot `ivot. da se pee. ja gatstvo i bogatite pogotvuvavme za nevesta. Me potsetuva na mominskite vot na mlado`encite. pa svr{uva~kata. ~estitawata. . ~a{i.dru`ewto. postarite `eni da go podgotvuvaat ~eizot. [to }e im denovi. da si dozvolat ta. vino. na ni sadovi. Svadbata gi zasenuva site proslavi so najbogata trepza. roditelite. ri. da se sviri i da se igra makedonsko oro kako {to e obi~aj na svadbite kaj nas. Mlado`encite treba da blesnat so ubavina i veselost pred svadbarska trpeza se najvkusni jadewa so koi se poka`uvaat Makedoncite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 43 Me|uvreme roditelite se podgotvuvaat na sekoja etapa od `ivotot za deteto so razni proslavi. I vezev rekolti mo`ele milence. Koga Filip II se `ene{e i Kleopatra }erka mu se ma`e{e vo Ege po sedum dena be{e postavena trpeza.spomen od toa vreme. poga~i. se ukrasuva sekoja obleka. drugarkite. Za devojkata raboti cela familija.Go ~uvam navezenoto i mi e drag kvi gozbi kako sim. na knigite. amfo. Po site carski i narodni obi~ai. na tebe. ovo{je za site da ima jadewe i piewe koj kako {to saka da kasne. za deverite i zolvite. na studentskite denovi. a posebno nevestinskata ruba i taa za zetot. manxi. sega Igouseva vo Bitola.Popova. na bile tolku gline. Se tkae. mi re~e neobol za sre}en `i. Takvi gozbi za~esteni se u{te od prvata sredba na viduvawe. bov~aloci za svekrvata i svekorot. se veze. Drevnite MakedoPred pedeset godini na Nade nci so svoeto bo. Trpezata se polni so razni mesa.

Ahil. svadbarski pesni. Agamemnon mu dava{e golem miraz na Ahil za da se o`eni so }erka mu i toa devet trono`ni stola. Veselbata za svadba po~nuva kaj mom~eto koga se pre~ekuvaat drugarite i rodninite i odat po nevestata i site zaedno slavele vo teatri-te. crpalki ako ne da se poslu`at gostite. kolku ovo{je razno da iznese.. Za decata se . Za svadbata se pravele dolgi podgotovki.. Homer pak za svadbite ni pi{uva: “Vino medeno slatko. zakiteni svadbari so kitki od son~evi zraci po trpezite za site slavewa na Makedoncite. oru`je i hrana. sedum naseleni gradovi i mnogu drugi raboti vo obleka. zvuci. vo palatite.44 Angelina Markus kotli. za grozdober. Znaeme kolku narod sobirale teatrite. snaga da okrepi od umor na ~ovek. kolku narod sednuval na trpeza. boi. vo dvorovite kako {to sega se odi vo restorani. kolku me{ini i }upovi vino da se ispie. Od darovite se gleda kolku iljadi gosti trebal da nahrani vo dvaeset golemi kotli. milina. 20 kotli srebreni. Site se oblekle vo novo da se poka`at i da gi vidat darovite. 10 zlatni talanti (trista kila zlato). zo{to od vinoto najdobro se oporavuva”. Kako {to redot nosi za svadbi i nazdravuvawa se baralo dolgo podgotvuvawe. 12 trka~ki kowi. Listovi. Cve}e za radost i sre}a. Koga }e se rodi ma{ko dete vujkoto zakopuva od prvata berba grozje vo dlabok pesok da stoi do svadba vinoto. za svadbi i razni slavewa od iskona isto se podgotvuva. svadbarska trpeza so site svadbarski obi~ai pre`iveani do deneska. Makedonskata trpeza za `etva.

freskite go pravi veli~estven i svet brakot kako i vo drevnosta koga svadbite go pridru`uvale bogati formi od site umetnosti na makedonsko tvore{tvo.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 45 slu`ele mle~ni proizvodi i slatki. divo nane. za mladite se slu`elo da go jadat najjakoto meso so mngou za~ini od ruzmarin. takvi se svadbite vo Makedonija od sekoga{. medovina i so~no ovo{je se polevaat so denovi. za postarite vareni manxi so mnogu meso i zelen~uk. kleka. lovor. kolonadi po patekite. Qubovta e uslov za seta taa blagosostojba {to se maGali~ka svadba nifestira kako . Spomnavme {to sèAgamemnon dava{e za ma`ewe na svojata }erka. Kanonot vo crkvite pod pogled na ikonostasite. obredi. so mozaici vo bazilikite i salite na palatite. rezbite. Na Ahil ne mu be{e do toa tuku do Briseida. Kakva {to e Gali~kata svadba. statui na sekade. Veselbi. muzika. Seto toa nadopolneto so bogata trpeza ja ispolnuva du{ata so vozvi{eno ~uvstvo na pripadnost na narod koj {to umee ubavo i bogato da `ivee i da go prenesuva primerot niz generacii za da se so~uva tradicijata na svadbi i slavewe. So vino i pivo.

osobeno vo ruralni sredini.. Kolite se pokrivaat so kilimi i drugi volneni i leneni. Tuka se sozdava novo ogni{te. igrite i se {to se pravi mi li~i na hrabrewe na majkata da ne pla~e koga i se kornat decata od doma isto kako za sinot koga odi vo vojska. se pokriva so kilimi i se kiti so cve}e i kolani so monista. poka`uvawe na imotot. Site svatovi se kitat no kiteweto na zetot i kiteweto na kowot podednakvo se skapi. go redat.. se pee svadbarskata pesna. Yevgarot so volovi vo sprega isto taka. Sega{niot zbor za svadba kako glamur ja nagrduva svetosta. tkaeni i vezeni prekrivki. Narod po ulici i sednat pred porti go ispra}a odeweto od doma.46 Angelina Markus na sekoj na~in i vo site sloevi kaj narodot od Makedonija. Makedonci. Opisot na prenesuvawe na ~eizot na Olimpija sosema e sli~en i deneska kaj devojkite od Makedonija. Vo taa centralna sve~enost po~nuvaat da se ra|aat decata. . go ukrasuvaat i najubavite raboti na race gi prenesuvaat naredeni edno do drugo okolu nevestinskata kola. Taa gi ispolnila kaselite so darovi. da se vidi i zavidi. nova trpeza. Orata. obleka i sè{to }e i treba za v ku}a.. veselbata. Drugarkite gi polnat kolite so ~eizot. “^ere{a se od koren korne{e moma se od majka dele{e”. trpezata sè e vtkaeno vo `elbata da se zapametat ubavinite i da se prenesuvaat niz generaciite. novo generacisko biolo{ko i kulturolo{ko nasledstvo. Toa izgleda vaka: Se {to srabotila devojkata go izlo`uva niz ku}a i dvorot. Nevestata sekoj saka da ja vidi i da ja zapameti. taka treba da im odgovorime na pra{awata na ~etirigodi{nite deca. Jakne instikt za opstojuvawe.. Veridbata kako verba vo idninata. da go vidat site i da go sledat primerot vo sekoja prigoda. trpezata.

Ako znaeme so {to se slu`ele {to jadele i piele Makedoncite }e znaeme kako `iveele.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 47 Za potrebite vo ishranata ni svedo~at arhai~ni sadovi {to nosat na sebe pe~at na umetni~ko tvore{tvo i kultura na `iveewe kaj site Makedonci. .. Sega mo`eme da vidime {to imale vo posed Ukrasuvawe na kerami~ki sadovi.

48 Angelina Markus Kerami~ki sadovi izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. Raznovidni svetilki na maslo od Stobi. .

. Listot i grozjeto oblikuvani vo raznovidni izrabotki od makedonskite umetnici. Maslinkite. umni. smokvata. na familijata i narodot. dabot so svojata dolgove~nost i dlaboki iljada godi{ni korewa gi crpat site retki minerali za da go snabdat i ojaknat organizmot na ~oveka za cel `ivot. borbeni i sposobni da go organiziraat `iveeweto i raboteweto so golemo obezbeduvawe i za{tita po zdravjeto i sre}ata na sekoj ~ovek. znaci. dobri. orudija. srebro i zlato ukraseni so pismo. od bronza. amfori. kostenot. PRIORITETI Lebot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 49 za da znaeme kako se hranele i kako se slu`ele so site sadovi. Znaele {to da iznesat na makedonska trpeza. alati. Toa ne ja iscrpuva cela paleta na izbor na drugi prioriteti na hrana od toa {to raste i `ivee niz Makedonija. Tolku sitni i golemi grnci. crte`i ni ja ka`uvaat mo}ta na Makedoncite. Na nekoi proizvodi }e im posvetime pove}e vnimanie zaradi nivnata specifi~nost. vinoto i medot se naj~esti produkti vo ishranata na Makedoncite. Dobro i zdravo se hranele. }upovi od keramika.

Mnogu svetilki na masla se otkopani od Herakleja. Smokvi i grozje vo racete na lu|e. Sliki na ~inii. Vo Stibera do Topol~ani najdeni se spisoci na tie {to daruvale masla. na vazni. Lihnida i site makedonski gradovi prestolnini kako Pela. Na tie svetilki gledame umetni~ki formi vo vid na glava. na crte`i kako lu|e ka~eni na drvo so stap udiraat po grankite a drugite gi sobiraat maslinkite. Stobi. Sliki od smokvi i maslinki vo terakotni sadovi na trpeza. Ima slika na presa za vadewe na masla od maslinki. Solun do Krit i Aleksandrija.50 Angelina Markus Za koristewe na maslinkata ima mnogu dokazi. maska ili ukrasni crte- Maslinka Gulab . Golem broj na amfori naredeni vo skladovi ili na potonati brodovi se otkrieni okolu Egejot i ostrovite kade {to `iveele Makedoncite. Dion. Masla za masa`a na sportistite se ~uvale vo sadovi vo site gradovi so stadioni i svetili{ta.

Maslinkite ne se samo hrana tuku i arhivi za istoriski podatoci. podocna i sve}nici. Sekako deka go ima do kaj {to go odnele Makedoncite i do kaj {to se gleda vlijanieto od makedonski stil. Vo eden od simbolite kako i maslinovo Dab i `elad vo rezba.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 51 `i na kandilcata upotrebuvani po site `iveali{ta. Neli Aleksandar ja odnese falangata do krajot na svetot i nasekade ostavi po ne{to makedonsko od simboli do semki od ovo{je. Maslinovoto gran~e e simbol na mirot i ve~nosta. Pokraj terakotnite praveni se i kandila od site metali. venci i generalski epoleti. Znam deka nevernite Tomi }e mi re~at deka toa go ima i na drugi mesta. Osvetluvaweto se zasiluvalo so pravewe na fosforni cvetovi po yidovite. ^esto pati e ukras na vazni. ~est motiv vo Makedonija .

nikoga{ nema toa da go zaboravime”. “Makedonski dab” e drvo od Makedonija” pi{uva vo enciklopedija. So prvata granka si ja prese~e nogata. Mo`ebi Keltite go prenele od Dodona i ostanal kako palmeta da se rezbarat po evropskite dvorovi. Ostanaa osakateni i dabot i ~ovekot. Te{ko na site {to ja sakatat Makedonija. vo sekoe selo za senka vo letnite `e{tini. Greota e gulab da se ubie. Nekoi cvetovi oti{le podalkeu. Kako da ne. gulabot vo nacrt na Obedinetite nacii. Xabe se grabaat. Pre`iveal mileniumi. Sè da ni zemat }e se pre`ivee. Ro{kite od dabot preraboteni vo }umur ostanale vo ogni{ta pod grncite od glina. Od podaleku pove}e ne po~ituvaat. nevenot stignal da bide pe~at vo japonskite paso{i i vizi. Neka ka`at i tie ne{to od kade im se simbolite. @eladot se melel i se upotrebuval kako bra{no i kako lek. @eladot e glavna hrana na divite sviwi a tie glavna hrana na lu|eto od drevnina. Sveto drvo na pretcite ne se giba. bile simbol na krunite od filipovata grobnica. vesnik na `ivot i mir. Gulabot vo sekoj dvor na makedonskata ku}a. go ima na Bistra i na Ko`uv. Devojki od Mali od Afrika bea dojdeni vo Kilimarata vo Skopje na praksa i po godini na na{ reporter mu rekov: “Nie jadevme makedonski leb. greota e. Dabovite gran~iwa na Badnik se vnesuvaat vo sekoja makedonska ku}a. Gulabot na crte`ot od Pikaso. Znaat deka e bibliska i sveta zemja i narod. Gulabot po{tar i vesnik od vojnite.52 Angelina Markus gran~e spa|a i gulabot na Noe. zlatni obetki so gulab. Se najde junak da se~i petstogodi{en dab. du{a e. Kamo sre}a site {to kasnale makedonski leb da . Listot i `eladot bile keltski znaci. Gulabot vo race na devoj~e na statua od Stibera i Dion.

Tikvata se podvaruva. Se prema~kuva so bela kravja mast od butim sobrana i pak se sipa od sme{ata na ist na~in u{te nekolku pati. kako ru~ek na argatite. istol~en luk vo kiselina. slatko od tikva. semki od tikva sve`i i pe~eni kako gricki kaj semkarite pred kinata. pr`eni tikvi~ki. Odamna vo Makedonija kostenot i tikvata bile hrana za posiroma{nite. dolgo trae.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 53 ne frlaat drvja i kamewa po nas. stadionite. se ~isti od korata i semkite. hrana e za `ivotnite i na razni specijaliteti so {iroka upotreba vo doma}instvoto. ]e se najde nekoj da zapla~e i da prokolne. se dodava mleko. se gme~i vo kotle. ne mrzni. . Vo crepna se stava tepsija (tava). Na sinija posednati decata ~ekaat da dobijat u{te ne ostinato par~e. kako mirisot na matenicata so topla poga~a. Lesno se ~uva. Otkako e zabele`ana hranlivosta kako ubaviot i zdrav izgled zapo~nala pogolemata upotreba na ovie produkti {to dolgo vireat na na{eto podnebje. Vkusot i mirisot trae cel `ivot kako i miris na pokosena livada. Tikvata ne e ni ovo{je na zarzavat a gi zamenuva i dvata proizvodi vo ishranata. jajca. sirewe i troa bra{no. se sipuva od sme{ata i se pokriva so vr{nik. Eve (vo ramkata) eden star recept so tikvi {to se vika “turi potpe~i”. Drugata tura se pravi za postarite. diskata. Poznata e pe~enata tikva vo furna. pita so tikvi.

Zdrava piroda. svoe drvo. Mo`e da se nabrojat produkti ostanati isti od davnina i pokraj zagaduvawe na vodata. Rastenija i lu|eto imaat nekoj svoj odbranben sistem izgraden so od niz vremeto. hrana od zelen~uk i bilki. Lovot na divite sviwi. zajacite. zdrava hrana. freskite. crte`ite na karpite. hranata i ~ovekot go uskladile i uslovile svoeto postoewe. vozduhot i zemjata. sitni ptici. erebici. hrana od ovo{je. patki Istata hrana od riba i dive~ i i jata guski {to go spadenes se upotrebuva. iskustvoto. keramikata. Imame primeri spored upotreba na sadovite. Taka imame hrana od meso i mleko. Ciklusot na ishrana kaj Makedoncite rotira vo prirodni uslovi. zdrav ~ovek. svoja hrana. Ne mo`e ni da se izbrojat ni da se klasificiraat site primeroci zatoa }e nabroime nekoi prioriteti. Sekoj ~ovek ima svoja bilka. ogni{tata i li~nite sogleduvawa po pat na analizi i intuicija. spored opisi vo literaturata. sile Rim i {to bile . frizovite na gradbite.54 Angelina Markus Prirodata. hrana od `ita i semki so kombinacija napitok {to ostanale nepromeneti od najdrevni vremiwa. Sinxirot na povrzuvawe mo`e da izabi nekoja alka i na mestoto da buknat epidemii i da se le~at so lekoviti spasonosni bilki.

Nama~kan na zalak lep~e udira na nos do bolka i le~i nastinka. Se dodava na pe~eno meso. Gi ~isti di{nite organi od virusi. prasiwa i mnogu riba dekorirani so jajca sirewe i varen zelen~uk. istoto go znaat i go pravat po ba~ilata do deneska vo Makedonija. na manxi i supi sosema malku. Makedoncite od sekoga{ rabotele na princip na zbufnuvawe. jagniwa. Renot se renda na sitno. potkvasuvawe. potkiseluvawe. Taka bilo olesneto konsumirawe na hranata vo `eludnik. Na sli~en na~in se pravi i potkvas za lebot koga od testoto se ostava maja za narednoto mesewe. . Vidov slika kako toa se rabotelo pred nekolku iljadi godini.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 55 site na meni na makedonskata trpeza vo tipi~nite makedonski ku}i so `ivi ogni{ta kade {to `iveele i sè u{te `iveat Makedonci po svetot i sè u{te gi gotvat jadewata so jariwa. pivo i alkoholi zelka so luti koreni. fermentirawe kako {to pravele boza. Kaj nekoi narodi se upotrebuvaat bezkvasnite lebovi. Go zamenuva lukot i lutiot piper. Naprolet so toa se potkiseluva sirutka se cedi vo platna i od cvikata se vari urda. So hranata se so~uvale i starite recepti za skiseluvawe na mleka i napivki. Se stava vo tegli~ka so kiselo mleko i stoi so meseci. Za podolgo ~uvawe hranata od site vidovi se Pak recept za pravewe sirewe: Naesen koga se povlekuvaat ovcite od planina `ol~kata od jagne izme{ana so mleko vo zemjen sad se zakopuva vo zemja da prezimi.

ribite. Rani~ki se prema~kuvale so med koga ispuka ustata. ovo{jeto i zelen~ukot su{eni najdolgo traele kako rezervi na hrana za vojskata. tivkata. Jabolkata. luk. narodot i masovnite proslavi i ako mo`ele da se najdat kako sve`i vo sekoe vreme. kiselec. ~ir. ruzmarniot. kopriva. narot. `alfijata. smokvite.56 Angelina Markus potsu{uvala i dimela nad ogni{tata. lubenicata. . Diwata. patlixan i piper. le{nikot i `itata. Osnova na gotveweto bilo kisnewe i varewe. susam. biber i drugi semiwa {to se dodavale vo ka{i. orevite. zelje vo razni divi vidovi. boliva~ot kako gran~iwa za nadopolnuvawa na vkusot ili su{eni perca i list od site lekoviti bilki opi{ani kaj Hipokrat. Site ovo{ja {to zreat pod makedonsko sonce se upotrebuvale od sezona do sezona. magdonosot. kajsiite grozjeto se su{ele za zimnica kade {to stoele zaedno so maslinkite. Golema bila upotrebata na lovorot. list i cvet od divoto nane. Od zelen~ukot poznata bila zelkata. Mesoto. Tuka se i drugi mirudii i bilki za sekoja manxa ili listovi za ukrasuvawe na mesata. morkovot. slivite. Ponekoga{ magacinite bile poRecept: svarena smokva vo mleko u{te `e{ka se stava na apces. asparagusot. Diviot luk na Ko`uv go ima kako listovi so u{te posilen miris i lut vkus. ~orbi i ~aevi. ren i drugi luti vkusovi {to gi lutele i kiselele lu|eto i go jadele za zdravje. duwata sami traele do kasna esen. ote~en zab za brzo sozrevawe i ru{ewe na gnojni mesta. poretko pe~ewe. kako me~kina {epa. So poznatite ra~ni melnici od toa vreme se melele semiwa od mak.

za {to slu`ele. muzikata. Za~uduva~ki se receptite za jadewa i lekuvawe od koj znae i od koga do sega. . sè toa ima makedonski koreni so naseluvawe na Jadranot po Trojanskata vojna i {irewe na rimjanite so vojska pod komanda na Makedonci generali i imperatori. tuku celiot folklor. Medot bil za site sezoni i site vozrasti. racionalno za odr`uvawe na kondicijata i imunitetot. [to da im pravime koga tolku gi okupiral makedonskiot duh. Da go spomneme i makedonskoto slatko drvce. natavrena nevesta }e gi pre~eka kaj polna trpeza. Ne se iscrpeni nabrojuvawata na produktite za ishrana na drevnite Makedonci. Neka povelat neka i baknat raka na nevestata. kako se upotrebuvale i tolku dolgo traele bez izmena da stignat do nas.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 57 golemi od ku}ite. Sè bilo ekonomi~no. oblekata. neka probaat sol i leb i potoa sè {to e izlo`eno na trpezata {to jadele drevnite Makedonci i jadewa {to gi jadat i sega Makedoncite. sirewata od Makedonija gi patentiraat drugi. Prou~uvawata na pepli{tata na Vezuv i Etna skamenile sè {to toga{ `ivo i mrtvo se nao|alo vo Pompeja. neka nè slavat neka nè sakaat. tavite so jadewa. ima i latinsko ime {to go koristela falangata vo pustinite i ne bile `edni po osum dena patuvawe. Sekoja generacija gi sakala jadewata na baba i taka sme gi nasledile od pred nekolku iljadi godini ne vo sli~nost tuku istovetnost. Makedonskata salata. otkopuvaweto na grobovite i gradovite ni go dava vistinskiot dokaz. pe{terite. kako energetska hrana i lek. Indirektnite indicii na sadovite krijat u{te mnogu tajni. ne samo jadewata. ajvarot. Nanosi na rekite.

58 Angelina Markus Plodorodie vo dvorot .

ista zemja. sekira. Drugo e pra{aweto za {etawe niz kosmosot za nurkaweto vo dlabo~ini. Tie se od zemja. nakit. ka~e sirewe. {i{iwa so sokovi i nizi piperki. kanta med. stakla so slatka. taka pravat makedonskite doma}ini dve iljadi godini. Taka pravel Isus Hristos. Zimnicata naredena so kaca zelka. Da se `ivee treba da se hrani a so toa da se bide blizok so hranata izvorna do prirodata. tepsija. isti lu|e {to jadele toa i }e jadat. Sè drugo e isto kako {to si bilo. sadovi. od staklo. Taka ~ovekot vo obliku- . Taka e zameneto kopjeto so raketa. Neiscrpno e obnovuvaweto na `ivotnata sila na generacii rodovi od bilki do lu|e. svetilki i nivnoto ukrasuvawe. letawe pod sokolovo oko na sateliti. satar. ko{nici i ve{ali od grozje. Narodot seu{te na ~ekor od civiliziranite gradovi `ivee kraj ogni{te i pokraj oxakot se redat sadovite: grne. Nema nikakva razlika vo materijalot za sadovi. orudije. Umetni~koto tvore{tvo pravi ~uda vo oblikuvaweto na formite na predmetite so koj{to se slu`i vo `iveeweto. Isto podnebje. Is~ekor napred e storen koga son~evata svetlina e zameneta so elektri~na energija. i poddava nafora. od drvo. cel dragor suvomesnati ple{ki. kotle. |um~e. Doma}inot go baknuva lebot i mu podava par~e na sekoe dete kako sve{tenikot {to ka`uva molitva kako blagodarnost za hranata na trpeza. srp.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 59 ISHRANATA I TVORE[TVOTO Mnogu e bliska povrzanosta na proizvodstvo na hrana i praveweto na ku}i. od bronza. Toa e koristewe samo na onie deset na sto od potencijalot na ~ovekoviot mozok. p~enka.

rtovi i ubieni `ivotni vo srednovekovieto ne e ni{to drugo tuku potvrda za vkusot na hranata i na~inot kako se stignuvalo do nea.60 Angelina Markus vaweto na predmetite gi crtal bilkite.`ena {to ja prigotvuva . Navikata da se lovi dive~ ne stivnuva i ako vo sekoja ku}a na selo se {etaat prerduvesti ptici. tapan. hranata i lu|eto vo Makedonija mu go dol`at na sonceto. Od koskite na elen napraven ~e{el i na nego nacrtani eleni. Lovot na lav naslikan na mozaicite go veli~a ~ovekot i carot. Naj~est motiv e sonceto. so naboj na ~uvstva za nadmo}. son~ev narod so sonce na znameto. sonce kako amblem. Vo makedonskata arheologija mnogu predmeti ne potsetuvaat na tvore~kiot duh na Makedonecot kako umeel da go odbele`i toa {to bilo preokupiranost vi `ivotot. Opasnosta od lovot izrazena vo pe{terskite crte`i kako ~ovekot stoi me|u stado kowi. od tkaenini. Celiot `iv svet. Otsekoga{ ~ovekot {to sobiral hrana ne zaboraval da go odbele`i toa na bilo koj na~in. plodovite. pticite. @enata majka. eleni ili bizoni. rodilka. Hranata bila povrzana i so izrabotka na predmeti od ko`a. sonce na ikonostasite. `ivotnite i samiot ~ovek. kako potpis na statuite i mozaciite. svetica . od koski. Gradnikot na sekoj vojnik od falangata se ukrasuval so razni simboli od `ivotot na Makedoncite. Neolitska ku}a vo vid na sonce. Slikite na plemstvoto okru`eni so kowi. Sekoja nedela pukotnici po zajacite i erebicite. dajre i naslikan ~ovek {to sviri na kaval. Invencijata izvira od podsvesta na prvobitnite lu|e kako generi~no pomnewe do dene{nite kreacii. Od ko`ata na bravot napravena gajda. istite vidovi {to mnogu mileniumi se {etale niz makedonskite {umi i dolini. freskite i ~eloto na Bogorodica. bujnata vegetacija.

se tresat dolgite vlakna i pominuvaat niz greben. belegzii. cvetovite i obrabuvaweto na kilimite ni ja otkrivaat povrzanosta na umetni~koto tvore{tvo za sekoga{. Na site makedonski pari (moneti) go gledame carot ili bogot. dab. Nivite so len pokraj reka vo leto se `neat i prvo se is~ukuva semeto. sonce. ortomi. Na drugata strana lav. [arite na monetite i na {titovite. amblem. Od lenot se su~at ja`iwa za samari. Snopovite se potopuvale vo reka pokrieni so kamewa. se tkaat platna i postelnini. arslan. So konop se zategnuvale uzdite i uzengiite. {lem i {tit. Po edna nedela se su{at i se is~ukuvaat. se stega. Sekoja ku}a si ~uva kadela za zategnuvawe na gvintovi. Tie se prirodni i dobri izumi i za sega{no proizvodstvo. krava so tele. Zrnata gi jadea site i `ivotnite i pticite. Vo Makedonija do neodamna se odgleduva{e mak. kowanikot i do negovite noze pismo. ku~eto i kowanikot. Na stelite redovno pokraj drvo se pojavuva zmijata. Korenite na drevnite zanaeti opstojuvaat. deka lenot od vlaga ne popu{ta. So konopno ja`e se vrzuvale grankite na drvata da ne se iskr{at od rod koga preroduvaat. prsteni. Polnata oprema na falangistot ni otkriva cela tehnologija na proizvodstvo i ishrana vo makedonskoto stopanstvo od toa vreme do sega{nosta. So konop se pravele mre`ite za ribolov.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 61 hranata kako da ne bide nagradena so najubav nakit od najskap materijal. len. So konop se vrzuvale lakovite na falangistite. So konopni kolani se stegale sedlata na makedonskata kowica. Ov~arite so konop gi zavrzuvaat {inatite noze na ovcite. ubavi frizuri so pletenki i rasko{ni obleki od len i krzno kako i sega. pamuk kako sirovina i hrana i lek. Indirektno . orel. Terakotnite majki ukraseni se so gerdani.

Knedlite od malo laj~e zbuvnuvaat kolku tupanica. ribolovot. . Pra{aweto za toa {to jadele Makedoncite se sodr`i vo toa {to go ostavile kako traga na `iveewe {to stignalo do nas naslednici na sè {to e makedonsko. Za ve~era se pr`i bu~inski kromid so jajca i xmirinki posoleno so bukovka. Morame toa da go prou~ime i da go ostavime na idnite makedonski generacii. cvetovi. edno jajce i so matewe se dodava griz. Od supata se vadat sitnite par~iwa da se iseckaat. Se vari koko{kata.62 Angelina Markus seto toa e napraveno za obezbeduvawe na dobrata ishrana vo Makedonija vo slo`ena povrzanost na site segmenti na proizvodstvo. Omileno jadewe: tava so bel oriz. Vo tavata i vo knedlite dominira vkusot na doma{na koko{ka i ne treba da se dodava ni{to. oradija i lu|e od Makedonija. Malku limon da ostanat zrnata na orizot celi. Se pie ~aj od maj~ina du{ica. prirodnite darovi od vodata i zemjata. dobro da se hranat so najraznovrsni produkti kako {to toa go pravele na{ite predci. Vo eden pjat se stava la`ica mast. lovot. upotreba i rezervi od hrana od zemjodelieto. Makedoncite. ovo{jeto. Vo tavata se sipa `iv oriz. se redi mesoto i se pe~e. `ivotni. se dodava malku dafinka da ne se ubie vkusot so za~ini. Toa {to go znaeme za ishranata na drevnite Makedonci va`i i za site narodi {to go imaat prezemeno do kaj{to stapnala makedonska noga i ostanalo vlijanie od Evropa do Indija. Se pie sok od drenki. Seto toa go potvrduvale niz umetni~koto tvore{tvo zabele`ano ili naslikano so makedonski simboli. eden prema tri se poleva so supata.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 63 PODATOCI OD HOMER VO ILIJADA I ODISEJA Ako se raska`uva na delovi od toa {to go opi{uva Homer. Vo sekoj dvor ku~iwa da go ~uvaat imotot. pitomi beli guski i druga `ivina {to ja imaat golemite dvorovi. sviwarnici. Od opisite na Homer doznavame deka sviweto bile belozabi i na mladite momci na oro fateni zabite im svetkale vo nasmevka. ishranata i za lu|eto isti onakvi kakvi {to bile nekoga{. ~uvawe na stoka sobirawe na plodorodieto. Ako se napravi sporedba na `ivotot na Ahil i Odisej so `iveeweto na Makedoncite od Parnas i Ftija do Samotraki a i Trojanskite plemiwa seu{te mo`at da se sogledaat sli~nosti. Zatoa i naj~esto niz knigava se navra}am na Homer kako glaven izvor za ishranata. obi~aite. za bilkite. `ivotnite. Se natprevaruvale da zajaknat vo trki. sekoj }e pomisli deka toa e raska`uvawe za dene{nite prostori vo Makedonija. pukale od zdravje. borewe i frlawe kamen. skok. Ribari sede- . Ubavo oble~eni i so guna nametnati da se gledaat kolanite i me~ot so srebro i zlato opkaveni. Toa se pati{ta od beli kamewa {to vodat do ku}i od re`an kamen i plo~i gradeni na dva sprata do ogradi od lupeni dabovi kolci i pokraj niv bel glog i drugi grmu{ki nasadeni. trla. podgotvuvawe na hrana. Kako da go gledame i `iveeme `ivotot na makedonskite familii vo golemi nepodeleni zaednici za obrabotuvawe na zemjata. Homer od pred tri iljadi godini go ovekove~il sega{noto sekojdnevie.

pi{uva Homer za familiite od Itaka i Ftija. Se gledaat golemi odai so masi i stolovi postaveni.64 Angelina Markus le na breg so predolg stap i na krajot so kuka svitkana gi mamele ribite. potoa vol so rogovi vo voda gi brkal da se zberat vo inka od platno i da se prpelkaat na zemja duri gi sobiraat vo ko{nici. Mnogu ve{tini primenuvale vo lovot na divi sviwi i eleni kako `rtvi za bogovite i hrana za gosti po sedum dena slavewe. Seta hrana {to se ~uvala vo zlatni i srebreni sadovi. U{te pogolemo bi- . Toj `ivot e odraz na bogatstvoto od drevnina steknato so rabota. ovci i sviwi ne mo`ele site {tali da gi soberat ni golemite dvorovi. jadewe. duri toga{ imalo {to da se vidi vo ku}ata. kozi. lozja i ovo{tarnici bile bogatstva za pokolenie do desetto koleno da se hrani. Koga }e se pre~ekorel pragot od jasen na dvokrilnite vrati zatvorani so rezina i ko`ni remeni. vo nivi poseani. @enite vo ubava tenka obleka so zlato i jantar nakit ukraseni. drugi {to u{te od zori lebot go mesat i tie {to poslu`uvaat znaat kolku da zgotvat site da se nahranat. po zemja ko`i od div bradest jarec poslani i ov~i krzna za pomeko sednuvawe. po yidovite kovano oru`je so srebro opkovano. so kilimi i ko`i prekrieni. Mnogu meso i mnogu vino se poslu`uva. leb i sirewe vo ko{nici ne se dojaduva. Ima `eni {to go melat beliot ja~men i p~enica. Niz cela Makedonija krda od kowi pasele i vitorogi spori goveda. so sjajni kosi neguvani blesnuvaat kraj trpeza kade {to svira~ na farminta gi razveseluva site. piewe i peewe. a ovo{je. rodnite mesta na Odisej i Ahil.

brestot. ruzmarin. `ivotni. zelki. palma. elata. Razni pirati ograbuvale i po more i po zemja duri drugi familii sozdavale za pokolenija kako {to toa go pravele Makedoncite. Zaradi golemata upotreba na mesa i ribi se dodavale razni mirizlivi za~ini i ukrasni liv~iwa od magdonos. Masla za gotvewe. ren. boliva~ divi i pitomi maslinki. jasenot. jabolka. anason. vesla i cela oprema za doma}instvata. kru{i. Imalo smokvi. Od drvjata poznati se i do den deneska gi ima: dabot. ovesot. topolite. drenot. morkov. orizot.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 65 lo bogatstvoto {to se razgrabuvalo od Pelagonija i Troja. konop. Ovo{jata se jadele sve`i i se su{ele na sonce kako hrana za zima. od maslinka i razni semiwa. kopja. brodovi. `alfija. katarki. da se hranat i ubavo da `iveat. lovor ili dafinovo liv~e. kostenot. slatki i luti koreni. grozje. maslinki. kromid. za ma~- . smiq. borot. slivi. vrbata. Najmnogu {to mo`e da se postigne so Homerovite opisi e toa {to mo`e da se identifikuva istata hrana i deneska vo Makedonija. bosilek i zrna. Mnogu bile upotrebuvani maslata od riba. lubenici i bobinki {to gi opi{uva Homer. nane. diwi. Te`ok bil patot na vojuvawe za plen. mak {to slu`ele za leb i masla. Od zelen~ukot poznati bile razni zelja. semki od tikva. leskata. sidra. son~ogled. prosoto. Od `ita najmnogu se cenel beliot {iroko klasen ja~men. orevot i mnogu drugi drvja i grmu{ki {to se upotrebuvale za gredi. za osvetluvawe. smrekata. mo`ebi vid p~enka (carevka). sirovini i znaeweto na lu|eto da go koristat toa. luk. potoa p~enicata. Mo`e da nabroime {to toga{ postoelo i deneska opstojuva kako bilki.

higienata i negata gi pravela lu|eto ubavi i zdravi. za receptite. Taka se odlikuvale i vo patuvawe i vo vojni so golema izdr`livost i sve`ina. Koj }e proba }e se zamae i ne saka da si odi doma. Receptot na Kirka: Zlatest med. hranata. `neeweto. ako gi znaeme glinenite sadovi. Neverojatno slikovito vo Ilijadata e pretstaveno oraweto na nivite. Na Odisej napivkata ne deluvala deka kasnal od bilkata so crn koren i beli cvetovi (raste vo Makedonija). So toa Homer ni pretstavuva glaven izvor za ishranata vo drevnina. mo`eme da znaeme zo{to slu`ele i kako se upotrebuvale. tavi. paseweto na govedata. pa srebrenite kotli i |umci. . so drobeno sirewe se stava vo vino i se pome{uva so ~udesni trevki (opium-mak). Ako gi znaeme bilkite.66 Angelina Markus kawe po kapewe i mirizlivi masla. oru`je. orudija. veeweto na `itoto. za upotreba na sirovini od negibnata priroda i za obi~aite i tradiciite kaj Makedoncite. bereweto na grozjeto. lovot i slavjeto na trpeza isto onaka kako {to se pravi toa i deneska vo Makedonija.

Aristotel i Teofrast .Bo`estveniot govornik. ja prodol`ile svojata nau~na rabota na cela makedonska teritorija kako i vo Atina i Aleksandrija i celiot toga{en svet {to i pripa|al na Makedonija. Raska`uva so prazni zborovi po red {to mu dale za ru~ek da jade.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 67 DODATOK Pokraj Aristotel za sistematizacijata na prirodnite nauki zaslu`eno mesto vedna{ do nego zasednal negoviot najdobar u~enik i sorabotnik Teofrast. plitok karakter. lekovite i kako prodol`enie na Aristotelovata “Poetika” go pravi popisot na karakterite. “Karakteri” e naslovot na knigata od Teofrast. nivite duri i portretot na doma}inot deka se e uspe{no. Dodvoruva~. Toj kupuva sitnici od `enski pazar. ku}ata. Do nas dojdeni se opisi na negativni tipovi i ne znaeme dali imalo spisi i so pozitivni ili tragi~ni lica. Pie ~orba od zelka pred da odi vo teatar i ka`uva deka kiselata zelka poubavo mirisa od parfemite. kujnata. . Lesen. a Teofrast raboti pokraj popisot na bilkite. Prostak. I dvajcata od kako Filip i Aleksandar ja uredija vlasta vo Atina. Za decata kupuva jabolki i kru{i koga odi na gosti i im gi dava pred roditelit e za da se poka`e dare`liv. Go fali vinoto. Vo nea se otslikani lu|e od Atina so doza na ironija. Od niv }e gi poka`eme samo onie osobini {to se odnesuvaat na ishranata. Od toa vreme pokraj Metafizikata od Aristotel poznati ni se sociolo{kite istra`uvawa za ustavite na dr`avite. za cena na p~enicata i za do`dot ako zavrni.

se kolne. Stipsa. ^ovekot {to znae sè. ni voda za piewe. Vo teatar ti pre~i da gleda{. I pomaga na sluginkata da somelat `ito. Ne dava smokva da se skine od gradina. Ako sluga skr{i grne ili ~inija mu odbiva od hranata. ni da se pomine niz dvor. Ne dava na zaem sol. na ru~ek ti pre~i da jade{ od zboruvawe. Brbliviot. se kara. Odi na pazar i ne kupuva ni{to. . Spletkar. fitil. `ito. Raska`uva bez argumenti i bara da mu veruvaat. do{ol od Makedonija i pet dena go krijatj vo nekoja ku}a. Ako zakoli `ivotno za `rtva go posoluva i odi da ru~a kaj drug. Se kocka. Bezobrazen. Sam zema hrana. Ako dade na zaem plug. Sam ja sobira lihvata po kr~mite i prodavnicite na presna i su{ena riba.68 Angelina Markus Po ulica se zagleduva vo goveda. Se raspra{uva za cenata na ko`ata i solenata riba i koga ne kupuva. Ako nekoj kupil eftina hrana bara da mu dadat malku. Zboruva i raska`uva do uspivawe. Vo mesarnica visi nad kantarot za nekoe par~e meso pove}e ili koska za supa. kosa ili torba ne mo`e da spie duri ne si gi vrati. tamu i robovite si gi nahranuva. Nestrpliv. Kov~ezite so hrana mu fa}aat muvla od {tedewe. magariwa. Ja otvora portata zaedno so ku~eto da poka`e koj ja ~uva ku}ata. jarci. Dodvoruva~. vrvki. ni da se digne od zemja padnata maslinka ili urma. Pee vo bawa. Igra so decata dodeka ne zaspijat od umor kraj nego (gladni). Ne gi me{a vinoto so voda. Ako go pokanat na ru~ek gi vika decata da ka`e deka bile sli~ni na tatkoto kako dve kapki voda. Nosi dokumenti pod mi{ka i dava pari na zaem so 25% kamata dnevno.

Ako gotvi le}a v pole (za argati) ja presoluva. ni pee. Zabegan. ^ovek se vratil od dolg pat toj go vika na pro{etka. Na sekoj ~etvrti vo mesecot topli vino i kadi so temjan i mirta. Bara tolkuvawe na sonovite. Nam}or. Ako mu pratat jadewe se luti {to ne go pokanile na ~orba i vino. Zaobikoluva kamen na krstopat. Se o~istuva so luk i malo ku~e. Na svadba zboruva protiv `enite.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 69 Aroganten. Ako lekar zabranil vino na bolen toj }e go iznapie za da ja proveri {tetnosta po zdravje od pieweto. Somnitelen. ni igra. Pazaruva so svira~i za da vidat {to kupil. Koga mu se igra go vika sosedot i toj da igra a ~ovekot u{te ne se iznapil. zaboraven e. Ako go vika{ za svedok kasni. parite . Vo zima bara krastavici. Koga na pazar e navalica od tezgite si zema za proba orevi i plodovi. Ne pominuva ma~ka kade {to pominala. Pesimist. Legnuva otkako }e gi zaklu~i sandacite so srebreni sadovi. Sueveren. Ne se izvinuva. Ako glu{ec mu izgrizi torba za bra{no bara o~istuvawe na prokletstvoto. Za poklon veli deka dobil i toj da dade ne{to za vozvrat. Nedoverliv. Patuva i gi prebrojuva parite. kako {to o~ekuval. Vo teatar pleska koga drugite prestanale. Na praznik gi izramnuva tro{ocite. Na pozdrav ne odgovara. Netakti~en. vo teatar zaspiva. gi isvirkuva uspe{nite artisti za da se istakne sebe si. da ne se izedi. Ako zavrne se luti {to porano ne zavrnalo. Ako vidi bolen se poplukuva vo pazuva. ne trpi nikogo. Ne znae da ra~una.

Krastav. Menuva obleki. Sam mete i mesti po ku}a da ne pla}a slugi (da ne gi hrani). se namirisuva.70 Angelina Markus i kov~e`iwata so hrana. oratori. Ne~ist. Ima fazani. da gi vidat site. {i{iwa od Turija. Zakrpeni konduri bile kako kopita. Ako zakole vol. Se fali kako Antipatar tri pati go vikal vo Makedonija so dozvola da izvezuva drvo bez carina a toj se otka`al da ne re~at deka e blizok so Makedoncite. muzikanti za da mo`e so sè da se fali. Falbaxija. Bara najadena posluga za da za{tedi. pra}a maslinki vo Vizant. Ne prifa}a dol`nosti oti e prezafaten. so rani i tvrdi deka toa mu e nasledeno od tatko i dedo. so crno pod nokti. Koga pravi svadba za }erka go prodava mesoto. gulabi od Sicilija. Sueten. i raska`uva za toa na site. dobar kuvar. Ne posetuva nikogo prv. Vo teatar nosi partal mesto perni~e. gobleni so Persijci i palestra za nastap na filozofi. Ako e pokanet na ru~ek raska`uva kako doma ima cisterna so ladna voda. Pokanuva prijatel na ru~ek i ne . gradina so sve` zelen~uk. Voobrazen. bastuni od Sparta. so li{ai. [mrka koga jade i se ligavi. za oprema na brodovite i teatrite. Veli deka vojuval so Aleksandar ramo do ramo i dobil mnogu ~a{i ukraseni so skapoceni kamewa. Siromav. med vo Rod. valkan e i ne mu e sram. ku~iwa vo Kizik. Dosaden. golema ku}a polna so prijateli {to ne mo`e da gi doiznapie. rogovite so pandelki gi stava nad vrata. Koga bilo kriza potro{il mnogu pari za gladnite.

Lo{. Bara zaem od gostin. Ne bile dostojni kako Makedoncite da slu`at za primer vo ishranata i kulturata. Go citira Homer. Se zaka~a so heteri i ako sopernicite go pretepuvaat. eden da bide gospodar. Ako deli meso na op{ta trpeza za sebe zema duplo. . sol. Vo borba go krie me~ot i se preprava kako da go bara.” Podmladen. Lo{iot nema predrasudi. ocet. Oligarh. Po priroda nemalo dobri. “Lo{a e vlasta na mnogu lu|e. le}a. Na 60 godini u~i poezija na pamet i ako ne uspeva. site se ednakvi. Saka so mom~iwa da tr~a vo {tafeta. U~i da igra i si svirka sam. maslo za lambite i drugi sitnici. Sedi na pretstavi pove}e pati so cel da go nau~i tekstot. na pazarite i gozbite. Po more bara brodot da ne odi daleku od bregot. Vo teatar odi so decata da ne pla}a karta. Stra{liv. U~i so deca kako se frla strela i kopje. Koristoqubiv. Spasil ranet so svoi race. Na gostite im pravi smetka za drva. Koga se pravi svadba patuva za da ne kupi poklon. Pravi gozba so malku leb. Vo karakterite od Teofrast gledame izvori za na~inot na `iveewe na lu|eto vo vremeto na vladeeweto na Aleksandar i site negativni osobini na poedinci {to Makedoncite gi ismevale vo Atina deka otstapuvale od vospostaveniot moral na odnesuvawe vo teatarot. Trguva so vino razredeno so voda i za prijatelite. Bara nagrada.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 71 jade so nego od nadmenost. si gi iskrvaril ali{tata.

Se pove}e lavot i sonceto kako simboli na ku}ite niz Makedonija-povrzuvawe na drevnoto so sega{noto `iveewe. .72 Angelina Markus Vlez vo restoranot “Markoj kuli”.

neolitiski ku}i tumbi niz Makedonija pronajdeni se razni kerami~ki sadovi od pe~ena i nepe~ena glina od pre~istena i nepre~istena od podebela i mnogu tenka glina zajaknata so siten pesok. Isti sadovi nasekade za ista upotreba raska`uvaat za toa kako `iveele i kako rabotele Makedoncite. bockawe i lenti. Rogozinata se pletela od `itni rastenija kako {to se plete kosa vo pletenki na doma}inkata. Sadovite od glina se redele na roguzina za da se potsu{at na sonce pred pe~ewe i zadr`ale tragi od slamki na sebe. kalapi za menadi. Ve{tite race na `enata ostanale vrz sadovite i statuetkite. ukraseni im prio|ale na `itata za da ja podgotvat trpezata kako uslov za zdrav i dolg `ivot na lu|eto od Makedonija. poslu`uvaweto i gostoprimstvoto vo Makedonija vle~at koreni od drevnina. ~iniite. Kujnata. hranata. Taka doterani. So ramni ili izvrteni obodi na ~ii povr{ini se nao|aat ukrasi od nakit i ukrasi so vtisnati prsti. kalapi za leewe na metalite. Zatoa i ni ostanale tolku sadovi od najrazli~en materijal za da svedo~at za nas i obi~aite vo spremawe na makedonska trpeza so neodminlivi rituali.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 73 NAMESTO ZAKLU^OK Vo otkrienite pe{teri. Na razni mesta od Skopje do Ohrid i preku cela Pelagonija gi nao|ame sadovite vo siva. crvenikava so crna boja i crtani so bela boja ili crvena boja {to se bri{e. Kalapi za svetilki. kafeava. pepelta vo ogni{tata i kremenot. Se e povrzano. kalapi za Vini~kite ikoni. kalapi za kr- . orudie zaedno so invecijata od umot na na{ite pretci.

grav za da mo`at da jadat isto kako doma. salati. proizvodstvoto i umetni~koto tvore{tvo gi opkru`uva i gi potvrduva Makedoncite. Ne e ni{to ~udno {to potomcite na Aleksandrovite vojnici tret milenium od pod Himalaite u{te gi neguvaat bilkite i obi~aite za da gi ~uvstvuvaat mirisot i vkusot na makedonskite jadewa: “Nie sme Makedonci. makedonski maala po svetot. [e}er~iwa za decata {to gi frla nevestata i kumot na svadba. site se odovde i slu`at kako kalap za izvoz na makedonska kultura po svetot. Seto toa na{iroko e poznato sekade kade {to `iveat Makedonci i strogo se pridr`uvaat do obi~aite. Za edna kr{tevka na dete {to ne go poznavaat Makedonci patuvaat po stotina kilometri za da sednat na manastirska trpeza. Si imaat crkvi. Nema poubavo “dobre dojde” za ma`ite od rakija so meze i za `enite lokum ili slatko so ~a{a voda i potoa site specijaliteti na trpeza za go{tevawe. si pravat svoja naselba. I poseta na bolniot se pravi so ponuda. velat isti sme. Raska`uva postara `ena kako so preseluvaweto vo Avstralija odnele semiwa od sè pomalku i sega pravat rasad za na{ite lu|e za piperki. loboda. gostoprimstvoto i ugostitelstvoto poneseno od rodnite ogni{ta i vo najdale~ni mesta na zemjata. Tokmu zatoa Makedoncite ja imaat univerzalnosta vo svoeto postoewe.74 Angelina Markus stovi. praz. Kulturata na ishrana. pesna i zbor makedonski. da poslu{aat muzika. se menuvaat i . Treta generacija pravi gradini so bosilek i xunxule. luk. kulturni domovi i slavi. I oroto ne e nostalgija tuku sostaven del od `ivotot na Makedoncite kakov {to bil i vo Homerovo vreme. beli sme”. kromid.

kakvi {to se ovde vo Makedonija.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 75 ostanuvaat isti vo sopstvenoto prevozijduvawe i ovekove~uvawe na `iveeweto. kade i da se niz svetot. Avtorot . Makedonskata kujna i ishranata ima mnogu arhai~nost vo sebe i go nosi delot od makedonskata istorija avtenti~no izrazena vo se ona {to im pripaa|a na Makedoncite vo svetskata civilizacija.

se seti deka bi mo`elo da e nekoe ~udno znamenie i da pretska`uva ne{to va`no. lebot narastuval dvojno. mo`e da se naseti so {to se hranele makedonskite vojnici vo vremeto na Filip II i Aleksandar Treti Makedonski. {to vladeel pred Perdika za kogo smeta smeta deka “go osnoval makedonskoto kralstvo”. vo vrska so pobedite na Filip Makedonski. a ne samo narodot. 8. sekoga{ koga pe~ela leb za najmladiot ov~ar. izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana i ve}e pove}e od skromnite rezervi na bakar i lim. a od Ilirija vo gorna Makedonija i dojdoa vo gradot Lebeja. vo svojata Istorija (kn. drugiot goveda. Perdika. Be{e toa vreme koga i kralevite. Za kakva hrana stanuva zbor? U{te “tatkoto na istorijata”. a najmladiot od niv. Edniot ~uva{e kowi. a se pi{uvani pred dva mileniuma. R. ~ie ime ne go naveduva. golemata raspolo`liva ~ove~ka sila.76 Angelina Markus ISHRANATA NA VOJSKATA Od onie malku podatoci. Tuka se glavija da mu slu`at na kralot. Herodot. {to stignale do nas. taa go izvesti svojot ma`. 8). ~uva{e kozi i ovci. zlato i srebro” (str. bea siroma{ni i nemaa pari. gl. [tom go ~ul toa kralot. Elis vo “Makedonskiot imperializam” (1975). go akceptira i izobilnoto i sigurno snabduvawe so hrana: “Neophodnite raspolo`livi sredstva ne se zanemareni. No. Perdika. Aerop i Perdika od Arg pobegnaa vo Ilirija. Herodot pi{uva: “Trojca potomci na Temen. bra}ata Gauan. Toj gi povi- . Leb im mese{e i pe~e{e samata kralica. 137) indirektno soop{tuva kakva hrana imal kralot. X. I bidej}i istoto se povtoruvalo sekoga{.

da go primime toa {to ni go dava{“. Ako vnimatelno se analizira Herodotovoto soop{tenie. na primer. re~e: “Se soglasuvame. Interesno e {to vo makedonskite muzei se nao|aat pove}e primeroci afionski ~u{ki od bronza najdeni na pove}e arheolo{ki nao|ali{ta. a najmladiot. toa e platata {to ste ja zaslu`ile i koja jas vam vi ja davam”. pa so no` go nacrta son~eviot zrak na podot i. kako. se spomenuva Sonceto. kako {to e poznato.poka`uvaj}i so rakata kon sonceto: “Ete. Ovie. A koga kralot ~u deka baraat plata. da bil energetski stimulans. Plutarh soop{tuva moment na jadewe riba koja podgotvena za negoviot drugar Hefestion bila smetana za specijalitet. Afionot. koristen vo mali koli~estva. kozjo. Verojatno imalo i drugi specijaliteti. otkako go nacrta. bidej}i sonceto gi frla{e svoite zraci vo ku}ata niz otvorot na pokrivot kade {to minuva{e ~adot. se razbira od `ito.ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 77 ka trojcata slugi i im naredi da ja napu{tat negovata zemja. mu soop{tija deka vedna{ }e si odat. gi zagrabi tripati son~evite zraci vo svojot skut. krupen dobitok i mesele leb. I. se gleda deka Makedoncite imale za hrana kozi. U{te. koj slu~ajno imal me~. dodatno. viree na son~evina i ne e nemo`no. {tom }e ja primat platata {to ja zaslu`ile. Gauan i Aerop bea zaprepasteni {tom go ~uja toa. ovci. pak. koe dava plodovi i koe e po~ituvano. stra{no se naluti.bidej}i bo`estvoto go navede na taa ludost . kralu. Plutah soop{tuva deka Aleksandar Makedonski od po~it kon Sonceto mu podnesuval `rtvi. a potoa si zamina so onie so nego”. im re~e . Son~eva Makedonija davala izobilstvo hrana od plodnata zemja so izobilstvo od voda. ov~jo i kravjo bieno sirewe ili ne- .

da pravat deca. Na pove}e mesta se sretnuva izvestuvawe deka imalo komunikacija na Aleksandrovata vojska so tatkovinata. fr.78 Angelina Markus {to nalik na toa koe mo`e da se nosi od vojnik li~no. poznato e deka vojskata na Aleksandar imala svoja komora. Vo izvornite knigi za Aleksandar ima podatoci za logisti~kata poddr{ka na vojskata {to e predmet na istra`uvawe i denes. Me|utoa. a potoa da se vratat. Obidot da se utvrdi so {to se hranele Makedoncite vo anti~ko vreme kolku i da e hipoteti~en ne e nerealen. Al. Aleksandar ostaval svoi voeni ekipa`i na odredeni mesta. Aleksandar “prv prinese `rtva i rasko{no go nagosti narodot. deka stado kozi po do`d go odvele kralot Karan (825 . 17. kako {to bukvalo se soop{tuva. na primer. tvrdini. Sigurno deka tie ili barem del od niv se vratile na istok. bidej}i toj pribiral danok i vo hrana. Diodor soop{tuva deka stado kozi go odvele Perdika vo Ege. taka {to za `rtva bile prineseni 10. 37). Zna~i.000 razni `ivotni” (Diodor. kn. Istoriska biblioteka. 115). so Makedonci komandant i blagajnik. . Hr. pak.000 ~ifta maski i 5. osobeno od Amerikancite.).778 g. Taa. pa generalot Parmenion go izvestil Aleksandra za opasnosta. pr. Po pogrebot na najbliskiot drugar. Vo pokrainata Persida “gotovi pari na{ol isto tolku kolku vo Susa.000 kamili” (Plutarh. Toj gi ispra}al vojnicite da zimuvaat doma i. bila zagrozena pri bitkata kaj Gavgamela. kozi imalo i pred osnovaweto na Makedonija od prvite nejzini kralevi. Numeri~kite pokazateli upatuvaat i na retka zadu{nica. a Justin. a velat deka za prevoz na drugiot baga` i bogatstvo upotrebil 10.

ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 79 Primenetata analogija. kako. vpro~em. dava mo`nost natamu da se doistra`uva ovaa problematika na koja dosega ne se obrnuva{e vnimanie. potkrepena so arheolo{ki naodi. i za drugi vrednosti. Spase [uplinovski .

grmu{ki i bilki se tesno povrzani so ishranata. jabolkata. jagodite. .80 Angelina Markus Prirodata vo Makedonija e dar i ubavina. kru{ite. Cvetovite se ru`i i ukrasi povorovite i poliwata. kapinkite. Mnogubrojnite drvja. slivite. Vo prolet bogato cvetaat a potoa gi oblikuvaat plodovite. kalinkite. Od ist rod se ru`i i ru`i~ki na {ipot. vi{nite. Tie se otkinat del od ubavinite na Makedonija a si go najdoa svoeto mesto i na koricite na ovaa kniga. duwite. kajsiite. malinite. afionot (makot) i drugi cvetovi vo razni boi i mirisi. Iljadnici sliki so tie cvetovi gi slika i gi podaruva @ivko Popovski. Tie go obikoluvaat svetot i se nao|aat vo domovite na mnogu istaknati li~nosti pod imeto “Cve}e na mirot”.

... (zaedno so Risto Popovski) • Makedonska drevna medicina . rodena e vo s. Pi{uva recenzii.2005 g.2003 g.1998 g.2003 g. • Makedonija na Makedoncite .2005 g. Rabotniot vek go pominala kako profesor po filozofija. • Makedonskite drevni teatri . ...ISHRANATA NA DREVNITE MAKEDONCI 81 BELE[KA ZA AVTOROT Angelina Markus rod. [uplinoska Profesor po filozofija vo penzija.2004 g. Po penzioniraweto vo 1990 po~nuvaat nejzinite pointenzivni istra`uvawa za drevnite vrednosti na Makedonija.2001 g. • Poemi za Makedonskite carevi . Nastapuva na pove}e tribini niz gradovite {irum Makedonija a ~esto se pojavuva so svoi osvrti vo makedonskite pi{uvani i elektronski mediumi. • Makedonski drevni vrednosti II .. promovira knigi i objavuva statii so istata tematika vo makedonskiot pe~at. • Makedonski drevni vrednosti . • Filip II Makedonecot . Gi ima objaveno knigite: • Po tragite na Slavnite Makedonci .2005 g. Topol~ani kraj Prilep..

LITERATURA: 1.Filozofija 6.Drevnij mir 7. Aristotel .Ilijada i Odiseja 3.Leksikografski zavod . A. Markus . Kosidovski . Mi{ulin . Vilhem . . Homer . Stojkovi} . 8. Istorija na makedonskiot narod.Koga sonceto be{e Bog.Makedonskata drevna medicina.Zagreb 10.Fizika 2. 9. A.Istorija na stariot vek 4.Aleksandar Makedonski 5. U. Sejmon Xemjs . Enciklopedii .

...11 3...................................................76 11.................................................................................................... Bele{ka za avtorot.........................................................arhe............ Dodatok................... Po~etok ..... Ishranata i tvore{tvoto......................49 7......31 5..63 9.............. Hranata vo drevna Makedonija...........59 8...........................................67 10...................82 ......................................................................................41 6.............................7 2..................... Literatura.............................................81 12.......................................................................................................................................................... Ishranata na makedonskata vojska...................21 4............................................................ Recenzija. Podatoci od Homer vo Ilijada i Odiseja...........................Ishranata na vojskata................................ Prioriteti............................................................SODR@INA 1....................................................... Sve~enosta i svadbi so bogata trpeza.................................................................................. Terakotni i kerami~ki sadovi.......................................................................