АНАЛИЗА НА ТРОШОЦИТЕ Паричните издатоци, односно плаќања, што претпријатието ги врши за ангажираните фактори на производство, во економијата се викаат трошоци

. Трошоците се централна економска категорија којашто најдиректно е врзана со профитот на претпријатието, односно со успешноста на работењето на претпријатието, бидејќи профитот на секое претпријатие се покажува како разлика помеѓу вкупниот приход и вкупните трошоци. Секое зголемување на трошоците на претпријатието, при други непроменети услови, ја смалува разликата помеѓу вкупниот приход на претпријатието и вкупните трошоци, значи го смалува пофитот на претпријатието.Затоа секое претпријатие преку сметководство педантно ги евидентира сите трошоци врзани за работењето, детално ги анализира и настојува да постигне што е можно поголеми ефекти(поголемо производство и поголем вкупен приход) со што е можно помали трошоци.

ВИДОВИ ТРОШОЦИ ВКУПНИ ТРОШОЦИ: ФИКСНИ И ВАРИЈАБИЛНИ Различните трошоци на претпријатието различно се однесуваат, различно реагираат на промените во обемот на производството(аутпутот). Од овој аспект, трошоците, разгледувани на кус рок, ги делиме на фиксни и варијабилни. Фиксните трошоци(FC) не реагираат на промените на обемот на производството, односно на промените на аутпутот на претпријатието. Такви трошоци се: закупнините за изнајмените згради, машини и друга опрема, амортизација, плаќањата на камати за порано добиените кредити, плаќања за осигурување, одделни видови на трошоци за труд, пред се платите на менаџерите и сл. Варијабилните трошоци(VC) се менуваат во зависност од промените во производството(аутпутот на претпријатието). Варијабилните трошоци најчесто се врзани за потрошокот на суровини, помошни материјали, плати на вработените и сл. Вкупните трошоци(TC) претставуваат збир, сума на вкупните фиксни и вкупните варијабилни трошоци: TC=FC+VC TC- вкупни трошоци FC- фиксни трошоци VC- варијабилни трошоци

Табела 7/1 Различни видови трошоци Различни видови Фиксни трошоци Бр.8 40. бидејќи иста големина (фиксните трошоци во маса се дадена големина) се дли со растечкиот број на производи.4 38 36.7 12.4 36. во почетокот имаат опаѓачка тенденција. Вкупните просечни трошоци(ATC) ATC=TC/Q Просечните трошоци фактички се трошоци по единица производ. На тој начин може да се пресметуваат вкупните просечни трошоци(ATC).5 26. просечните фоксни трошоци (AFC) и просечните варијабилни трошоци (AVC).5 10 8.3 7.5 38 41 45.ПРОСЕЧНИ ТРОШОЦИ Просечните трошоци се добиваат кога одделните видови вкупни трошоци се поделат со бројот на произведените единици. Просечните фиксни трошоци(AFC) по иста аналогија.9 .3 ATC 80 52. а потоа манифестираат тенденција на благ пораст.4 28.3 5.5 42. Просечните варијабилни трошоци(AVC) се еднакви на: AVC=VC/Q Од табелата се гледа дека тие во почетокот опаѓаат. а потоа растат.2 30. Со зголемувањето на бројот на производните фиксни трошоци по единица производ опаѓаат.трошоци води Варијабилни трошоци Вкупни трошоци Маргинални трошоци Просечн и фиксни трошоци Просечн и варијабилни трошоци Просечни вкупни трошоци Q 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 FC 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 VC 0 30 55 77 102 132 169 216 278 363 TC 50 80 105 127 152 182 219 266 328 413 MC 30 25 22 25 30 37 47 62 85 AFC 50 25 16.1 6. се еднакви на : AFC=FC/Q Просечните фиксни трошоци перманентно опаѓаат со пораст на обемот на производството.7 25. како што е воочливо од табелата. Тие.6 AVC 30 27.9 34. на произ.5 25.

варијабилни и вкупни трошоци .Графикон 7/1 Фиксни.

Најголемиот број од кривите на трошоците на кус рок имаат форма на латинската буква U. маргиналниот и просечниот производ. Имено. маргиналниот трошок ги мери промените во вкупните трошоци како резултат на дополнително произведена единица на производ. Движењата и тенденциите на кривите на трошоците се само одраз на движењата и тенденциите на кривата на вкупниот. Тоа е така заради дејството на законот за опаѓачките приноси.МАРГИНАЛНИ ТРОШОЦИ Маргиналниот(граничниот) трошок(MC) фактички претставува неопходен трошок за производство на секоја дополнителна единица на производ. најдиректна. Графиконот на просечните трошоци и на маргиналниот трошок е еден од клучните графикони во економијата. Подоцба дополнителните вложувања даваат опаѓачки приноси што предизвикуваат пораст на маргиналниот трошок. маргиналниот трошок ја добива формата на латинската буква U. од кој бенефицираат и претпријатијата и потрошувачите. што предизвикува опаѓање на маргиналниот трошок. Поинаку кажано. Тој покажува дека фиксните трошоци на единица производ(просечните фиксни трошоци). Графиконот исто така покажува дека кога маргиналниот трошок е под вкупните трошоци овие манифестираат тенденција на опаѓање и обратно. Врската помеѓу производството и трошоците е најпосредна. Тој е еден од значајните аспекти на законот за економиите од обем. Односот помеѓу маргиналниот производ и маргиналниот трошок тоа најдобро го илустрира. Така. под претпоставка дека другите фактори на производство се фиксни. . според законот за опаѓачките приноси . опаѓаат со порастот на бројот на производите. во почетокот имаат тенденција на пораст.

Врз овие основи можно е да се утврди кривата на вкупните просечни трошоци на долг рок(LRTAC) којшто ни ги покажува најниските трошоци на производството за различни нивоа на аутпут. претпријатието. при дадената технологија и дадени цени на факторите. односно на големината на аутпутот. Во услови на дадена технологија и дадени цени на инпутите. променливи. на долг рок. е во можност да ги минимизира вкупните просечни трошоци со избор на обемот на производството. .Графикон 7/2 Крива на маргиналниот производ и крива на маргиналниот трошок На долг рок сите фактори на производство стануваат варијабилни.

Графикон 7/3 Крива на вкупните просечни трошоци на долг рок-LRTAC .

односно пасивата. Билансот на успехот преставува преглед на вкупните приходи и трошоци на работењето на претпријатието за определен временски период. За разлика од него. но би се добивала доколку парите беа вложени место во сопствениот бизнис во банка и сл. за кои претпријатието прави конкретни парични издатоци. камата на сопствените средства. ангажирал труд во туѓ бизнис. не ја добива. амортизација. обврските и нето вредноста на претпријатието. Затоа. . врз основа на реализираните аутпути и купените инпути на пазарот. Левата страна на билансот на состојбата ја сочинуваат средствата на претпријатието. Во рамките на билансот на успехот за претпријатието најзначајна категорија е нето профитот по оданочувањето кој се добива кога од вкупниот приход на претпријатието се одбијат сите обврски кон деловните партнери. односно за остварениот финансиски резултат од работењето на претпријатието-реализираниот профит (добивка) или реализираната загуба. Сметководителот секогаш ги регистрира само експлицитните трошоци. најчесто една година. ги вклучува и имплицитните. вработените и државата. Нето профитот служи за исплата на дивиденти на акционерите и за проширување и модернизирање на претпријатието. плати и сл.ОСНОВНИТЕ СМЕТКОВОТСТВЕНИ БИЛАНСИ И ОПОРТУНИТЕТНИТЕ ТРОШОЦИ Помеѓу сметководсвените биланси на претпријатието два се најзначајни: билансот на состојбата и билансот на успехот. Економскиот профит е поширок поим кој покрај експлицираните трошоци. во даден момент. сметководствениот профит е разлика помеѓу вкупните приходи и вкупните трошоци на претпријатијата. но би ја добивал ако место во сопствен бизнис. економистот во своите калкулации секогаш ги има пред вид и имплицитните. онака како што се евидентираат во сметководството. најчесто на крајот на годината. опортунитетните трошоци: наемнина на сопственикот на бизнисот кој овој. односно активата. која не се добива. а десната страна ја сочинуваат обврските на претпријатието и неговата нето вредност. преку чинот на инвестирање. Затоа билансот на успехот често се нарекува и сметка или биланс на добивка и загуба. Билансот на состојба претставува преглед на средствата. иако вложува труд. опортунитетните тришоци. за кои се направени реални парични издатоцо: трошоци за набавка на суровини и помошни материјали.

pome|u tro{ok i rashod. 5.produktivni potro{oci se. a potro{ocite od vtoriot karakter – neredovni ili neproduktivni. a koi potro{oci pretstavuvaat anticipiran del na vi{okot {to e sozdaden vo . od edna i od druga strana. koi ovozmo`uvaat zapo~nuvawe na novo kru`no dvi`ewe. bidejki taa ovozmo`uva za{tedi koi najmnogu }e pridonesat za zgolemuvawe na ekonomi~nosta vo raboteweto. Ovie tro{ewa pretstavuvaat del od kru`noto dvi`ewe na sredstvata. sredstvata koi se tro{at poradi vr{ewe na dejnosta. pa na toj na~in se pretvaraat vo pari. ili slu`at kako sredstvo za sozdavawe na novi u~inoci ili za proda`ba. tuku nastanuvaat vrz osnova na propisi i dogovori koi {to preptrijatieto go sklu~ilo so drugi sli~ni subjekti. Nakuso pod potro{oci se podrazbira pari~nata vrednost na site tro{ewa bez ogled dali se dobiva kako ekvivalent nekoj u~inok ili ne. a ekonomski zna~at pretvorawe na eden oblik sredstva vo drug. Redovni produktivni tro{oci Redovni . Pod potro{ok se podrazbira pari~en izraz na sekoe tro{ewe na sredstva na edno pretprijatie. odnosno nov reproduktiven proces.1. So ovaa transformacija se sozdavaat u~inoci koi. Potro{ocite od prviot karakter gi vikame redovni ili produktivni. zatoa e neophodno da se napravi razlika pome|u potro{ok i tro{ok. a so cel za dobivawe u~inoci. Pokraj navedenite potro{oci vo pretprijatijata nastanuvaat i drugi koi ekonomski ne se nu`ni. ili toa se tro{ewa na sredstvata koi ne se nu`ni ili neophodni za redovnata dejnost i pretstavuvaat zagubeni sredstva na stopanskata organizacija.Analiza na tro{ocite i ekonomi~nosta Brojot i visinata na tro{ocite {to se pravat vo vr{eweto na proizvodstvenata faza se najgolemi vo sporedba so tro{ocite {to nastanuvaat vo drugite fazi i funkcii vo raboteweto na pretprijatieto. Tokmu poradi toa analizata na tro{ocite na ovaa faza e od golemo zna~ewe. Ova tro{ewe ili se ogleduva vo menuvaweto na oblikot na sredstvata vo nivnoto kru`no dvi`ewe i napraveno so cel za dobivawe u~inoci. Vo ekonomskata literatura se sre}avaat mnogubrojni definicii na tro{ocite.

bidej}i sekoga{ se javuvaat. Spored toa koga }e se zboruva za redovni potro{oci i tro{oci kako takvi }e se zemaat.neekonomski” karakter. uslugite i normalniot nadomest za vlo`eniot trud. materijalite i uslugite se merilo za utvrduvawe ekonomi~nosta na minatiot trud. za da se sogleda dali i nivnata vrednost. kako i vrednosta na .. pa e nu`no i tie da se zemat vo predvid pri utvrduvawe cena na u~inocite od presmetkovniot period. eden ekonomski vo tesna smisla i drug presmetkoven. pod tro{oci treba da se podrazbere vo pari izrazena vrednost na redovnite-produktivnite potro{oci na sredstvata za proizvodstvo. kako i pridonesite. 5.2. ~lanarinite i izdatocite od sli~en karakter. danocite i potro{ocite za drugi nameni od vakov karakter (skrateno pridonesi i danoci). tie treba da se tretiraat kako redovni. treba da se razlikuvaat dve zna~ewa na terminot tro{ok. potro{ocite na materijalite. Neredovni. taka i pridonesite i danocite. kako {to potro{ocite na osnovnite sredstva. Ottuka. koi {to se odnesuvaat na u~inocite na presmetkovniot period i se presmetuvaat vo nivnata vrednost. Kako vakov vid potro{oci vo pretprijatieto se javuvaat pridonesite.firmata. Poradi toa. Isto taka i prose~niot nadomest na trudot treba da slu`i kako merilo za utvrduvawe na ekonomi~nosta na vlo`eniot `iv trud. pretprijatijata go iska`uvaat kako normalen nadomestok na vlo`eniot trud iznosot na plati na svoite rabotnici {to go presmetuvaat kako tro{ok. koi imaat . bidejki mo`e da se raboti i toga{ koga takvi ne postojat. koj go dobiva takviot karakter samo od stanovi{te na utvrduvawe na vrednosta na u~inocite.. normalnite nadomestoci za vlo`eniot trud. koi imaat presmetkoven -. Iako ovie potro{oci ne se nepohodni za izvr{uvawe na zada~ata. Goleminata na normalniot-prose~niot nadomestok na `iviot trud.ekonomski” karakter. ili kako ~esto se vikaat zakonski i dogovorni obvrski. danocite.. neproduktivni tro{oci .ekonomskite” potro{oci }e mo`e da bide pokriena od ostvarenata vrednost na u~inocite od istiot presmetkoven period. pokraj potro{ocite za osnovni sredstva. vrednosta na uslugite.

treba da se konstatira ekonomi~nosta na raboteweto. 3. analiza na tro{ocite grupirani spored elementite na kalkulacijata. kako {to se otpi{anite pobaruvawa. kade tie nastanale. 5.Vo raboteweto na preptrijatieto nastanuvaat neredovnineproduktivni potro{oci koi {to ne pridonesuvaat za sozdavawe na u~inoci i imaat karakter na zagubeni sredstva.3. pa i kaj nekoi teoreti~ari. t. Me|utoa.e. poradi {to. A u~inocite ne se samo proizvedeni gotovi proizvodi i izvr{enite uslugi. tuku i nedovr{enoto proizvodstvo. vkrstuvawe na rezultatite od oddelni analizi na tro{ocite 6. za koi u~inoci se napraveni i kako dejstvuva obemot na proizvodstvo vrz cenata na ~ineweto. 5. koj gi napravil. potoa. poimot tro{oci se povrzuva so proizvodstvoto. dejstvoto na obemot na proizvodstvo vrz cenata na ~ineweto i 7. Analiza na tro{ocite Tro{ocite mo`at da se ispituvaat od razni aspekti vo zavisnost od toa {to se saka preku niv da se sogleda. nabavenite materijali i stoki. proizvodite i stokite preku normalna visina. nastanuvaat rashodi. Poradi toa. analiza na tro{ocite spored mestoto na nivnoto nastanuvawe. Na krajot po ispituvaweto na tro{ocite od razni aspekti. kusocite na materijalite. utvrduvawe na ekonomi~nosta i mo`nostite za namaluvawe na tro{ocite . Koi potro{oci ja ~inat cenata na ~ineweto. analiza na tro{ocite spored nositelite za koi se pravat. potro{ocite predizvikani od vi{a sila i sl. 2. vo praktikata. Taka preku niv mo`e da se ustanovi koi potro{oci se napraveni. ~esto. za tro{ocite mo`e da se zboruva sekoga{ koga potro{ocite se napraveni za sozdavawe na u~inoci. analizata na tro{ocite treba da gi opfati: 1. analiza na tro{ocite spored nivnite vidovi. Sekako deka najve}e potro{oci se vrzani za proizvedstvenata faza. 4.

kako i za sporedba so planiranite tro{oci. za da se utvrdi dali opredeleniot limit e pre~ekoren. dostatno i pravilno ras~lenuvawe zavisi dali i ponatamo{nite klasifikacii }e bidat celishodno i pravilno izvr{eni. Vakvata kontrola osobeno se vr{i kaj onie vidovi tro{oci ~ija visina e odnapred limitirana. kako {to toa mo`e da bide slu~ajno so tro{ocite za reklama. bilo vo vkupnata nivna visina ili spored oddelnite vidovi tro{oci. 5. . od stepenot na nejzinoto to~no. Grupiraweto na tro{ocite spored vidovi ima za zada~a: 1. da ja prika`e strukturata na tro{ocite. investiciono odr`uvawe i sli~no. dotolku zavisnosta na pretprijatieto e pogolema. Ova se utvrduva so iznao|aweto na odnosot pome|u tu|ite uslugi i vkupnite tro{oci. reprezentacija.3. zemaj}i gi predvid promenite na obemot na zada~ata i na uslovite na raboteweto i dr. da go ovozmo`i ponatamo{noto grupirawe na tro{ocite od drugi perspektivi. bez ogled na toa kade tie nastanale i od koi u~inoci se predizvikani. da poka`e {to i kolku e potro{eno vo raboteweto na pretprijatieto. da poslu`i kako osnova za kontrola na variraweto na tro{ocite od eden vremenski period vo drug. 3. 2. Dokolku u~estvoto na tu|ite uslugi e pogolemo. da se dobie slika za samostojnosta na pretprijatieto vo izvr{uvawe na zada~ite. Vrz osnova na podatocite na fakti~kite tro{oci vo eden vremenski period se planirat tro{ocite za idnite periodi. So ogled na toa {to ovaa kalsifikacija e osnovna. bidejki preku tro{ocite spored vidovi najdobro se sogleduva kakvi se tro{oci se napraveni.1. Preku sogleduvaweto na strukturalniot odnos na tro{ocite se sogleduvaat onie tro{oci koi se od najgolema va`nost vo raboteweto.5. Analiza na tro{ocite spored nivnite vidovi Vo raboteweto na pretrpijatijata se tro{at dva vida fizi~ki sredstva: potro{ok na osnovni sredstva (amortizacija) i potro{ok na materijalite. 4. 6. taka {to pri analizata }e se obrne osobeno vnimanie na onie tro{oci koi vo strukturata imaat najgolemo u~estvo. vrz osnova na koja mo`e da se utvrdi odnosot pome|u oddelnite vidovi tro{oci i nivnoto oddelno u~estvo vo vkupniot niven iznos. da poslu`i kako baza za planirawe na tro{ocite.

Poradi toa.2. kako {to se materijalite za izrabotka i normalniot nadomestok za vlo`eniot trud za izrabotka. ili kako del na op{tite tro{oci na edna organizaciona edinica. kako {to se amortizacijata. pa tie neposredno se presmetuvaat vo cenata na ~ineweto. odnosno uslugi. a vo vtorata grupa spa|aat indirektnite (posredni). pridonesite i drugite izdatoci od sli~en karakter. za da se izvr{i takvoto presmetuvawe. se vr{i koga tie se iska`ani vo nivnata celina. Prvata grupa se vika direktni (neposredni). pa taka grupirani se rasporeduvaat na proizvodite i uslugite. prethodno ovie tro{oci se grupiraat spored toa dali nastanale vo vr{eweto na proizvodstvenata faza ili na nekoja druga faza ili funkcija. kako {to se op{tite tro{oci na proizvodstvenite i neproizvodstvenite organizacioni edinici. odnosno koga tie se grupirani spored vidovite. odnosno izvr{eni uslugi se odnesuvaat. tu| ite uslugi i danocite. ili {to go ovozmo`uvaat raboteweto na samata proizvodstvena faza ili raboteweto na celoto pretprijatie. Sepak. a ne kako del na op{tite tro{oci na proizvodstvenite ili neproizvodstvenite organizacioni edinici. pri~inite za toa zgolemuvawe }e se otkrijat samo ako amortizacijata kako tro{ok se ispituva vo nejzinata celina. i vo onie {to se odnesuvaat na site proizvodi. ispituvaweto na opravdanosta na tro{ocite. bidejki samo taka mo`e da se konstatira opravdanosta na tro{ewata. . Analiza na tro{ocite grupirani spored elementite na kalkulacijata Za da mo`e da se iznajde cenata na ~ineweto na oddelni proizvodi. odnosno uslugi.3. a ne vrz osnova na nekoe objektivno merilo. Taka dokolku se utvrdi deka nastanalo zgolemuvawe na amortizacijata. vrz osnova na nekoj od faktorite {to stoi vo najdobar odnos pome|u tie tro{oci i proizvodite i uslugite. i toa osobeno ne koga rasporeduvaweto na amortizacijata se vr{i vrz osnova na nekoj klu~.Grupiraweto na tro{ocite spored nivnite vidovi e od osobeno zna~ewe koga tie treba da se ispitat vo nivnata celina. 5. spored vidot. poradi {to nemo`e da se presmetaat neposredno vo cenata na ~ineweto na oddelni proizvodi. potro{ocite prethodno se grupiraat vo onie za koi odnapred se znae za koi proizvodi.

kako i otstapuvawata na fakti~kite potro{oci grupirani vo cenata spored elementite od bazi~nite takvi potro{oci. 2. Kalkulaciite mo`at da bidat planski i fakti~ki. Fakti~kite kalkulacii se onie koi se pravat na krajot od sekoj presmetkoven period za ostvarenoto proizvodstvo vrz osnova na fakti~ki nastanatite tro{oci za toa proizvodstvo i vrz osnova na podatocite {to gi dava knigovodstvenata evidencija.3. Planski kalkulacii se onie koi {to se pravaat na krajot od godinata za idnata. 4. 3. da se utvrdi otstapuvaweto na fakti~kata cena na ~ineweto od bazi~nata. vo zavisnost od toa dali oddelni osnovni sredstva slu`at za izrabotka na odreden ili odredeni proizvodi.3. odnosno poka~uvawe. Cenata na ~ineweto se utvrduva po pat na presmetka koja se narekuva kalkulacija. Zada~ata na analizata na cenata na ~ineweto se sostoi vo toa {to so nea treba: 1. {to e neophodno za da se oceni to~nosta na finansiskiot rezultat od proda`bata. 5. sepak ~esto se opredeluva vo zavisnost od cenata na ~ineweto i dr. da se utvrdi realnosta na napravenite potro{oci za da se proveri dali sredstvata za prosta reprodukcija se obezbedeni. So sporeduvaweto na fakti~kata so planskata cena na ~ineweto se dobivaat podatoci za eventualnoto sni`uvawe. kako potro{ok na osnovnite sredstva. da se ispita zavisnosta na proda`nata cena od cenata na ~ineweto. da se ispita realnosta na cenata na ~ineweto. ili na po~etok na godinata za tekovnata godina i toa za predvideno proizvodstvo. funkcionalno ili spored . a vrz osnova na planskite tro{oci. na fakti~kata cena na ~ineweto.Analiza na tro{ocite spored mestoto na nivnoto nastanuvawe Pod mesta na nastanuvawe na tro{ocite se podrazbiraat onie podra~ja na pretprijatijata {to se opredeluvaat prostorno. vo cenata na ~ineweto vleguva i amortizacijata. bidej}i makar kolku taa da e uslovena od uslovite na pazarot. ili na site proizvodi.Pokraj ovie dve grupi tro{oci.

odnosno na izvr{enite uslugi. no pod uslov nivnite tro{oci da mo`at posebno da se utvrduvaat. poto~no da se utvrdi cenata na ~ineweto na gotovite proizvodi. Isto taka mestata na tro{ocite se opredeluvaat i spored podra~jata na odgovornosta na odredeni rakovoditeli za da se ovozmo`i kontrola na tro{ocite od toj aspekt. 3. 2.3. Za ova utvrduvawe postojat razni metodi. cenata na ~ineweto porealno da se iznajde i so pomo{ na nea da se sogleda. da gi utvrdi tro{ocite i ekonomi~nosta na oddelnite podra~ja na stopanskata organizacija. Mestata na tro{ocite se opredeluvaat i spored funkciite odnosno fazite vo ramkite na oddelni funkcii.odgovornosta. ima glavno zada~a: 1. tuku tie treba da se sozdavaat so primena na kombinacija od najmalku dva kriteriuma. Analiza na tro{ocite spored nositelite za koi se pravat Grupiraweto na tro{ocite spored nositelite. Grupiraweto na tro{ocite spored mestata na nivnoto nastanuvawe. a site se sozdadeni so intencijata. Taka za upravnata i rabotovodna funkcija mo`e da postoi mesto na tro{ocite .finansiskata slu`ba i dr. Vakvite podra~ja se narekuvaat mesta na tro{oci. ima za cel da ja utvrdi cenata na ~ineweto na oddelnite dejnosti. za planskata . da ovozmo`i stimulirawe na za{tedi i da pridonese za pravilno utvrduvawe na li~nite dohodi na oddelnite grupi rabotnici. finansiskiot rezultat {to se realizira na oddelni proizvodi odnosno izvr{eni uslugi.4. 5. odnosno izvr{eni uslugi. {to se vr{at vo dejnosta na stopanskata organicacija. a od druga. toga{ se zboruva za topografsko opredeluvawe na tie mest. Pri formiraweto na mestata na tro{ocite vo praktikata ne se primenuva samo eden od spomenatite kriteriumi. .uprava. grupa proizvodi ili oddelni proizvodi.planska slu`ba. od edna strana ekonomi~nosta. za finansii . Koga mestata na tro{ocite se opredeluvaat spored prostorot na koj se vr{i nekoja dejnost poradi koja se sozdavaat tro{oci. Takvi mesta mo`at da bidat pogonite ili rabotilnicite koga se nao|at vo razli~ni prostorii.

degresivni ili progresivni tro{oci. 5. pa poradi takviot . odnosno uslugi: 2. 3. taka {to po edinica proizvod. za zaslugata. t. odnosno pomalite tro{ewa. kako {to e poznato fiksni i varijabilni. da ovozmo`i stimulirawe na rabotnicite za za{tedi i da pridonese za popravilno utvrduvawe na li~nite dohodi.4. Indirektnite tro{oci poradi svojata kompleksnost se relativno fiksni i nivnata fiksnost zavisi od toa dali kaj niv preovladuvaat fiksni. Me|utoa toa ne e slu~aj so indirektnite tro{oci.e. da go ovozmo`i sporeduvaweto na fakti~kata cena na ~ineweto so planiranata ili so cenata od izminatiot period. odnosno vinata. a ovie ponatamu. odnosno uslugite. zna~i osvetluvawe na tro{ocite od razni aspekti i dobivawe jasna slika za opravdanosta na pogolemite. i vremeto koga e toa storeno. Pri zgolemuvaweto na obemot na proizvodstvo direktnite tro{oci relativno proporcionalno se zgolemuvaat. da ovozmo`i sporeduvawe na fakti~kata cena na ~inewe so proda`nata i da pridonese za pravilno formirawe na proda`nata politika na pretprijatieto. odnosno izvr{ena usluga ostanuvaat pribli`no isti. da ja poka`e ekonomi~nosta na potro{ocite {to se pravat za oddelni proizvodi.Dejstvoto na obemot na proizvodstvo vrz cenata na ~ineweto Tro{ocite mo`at da bidat. proporcionalni.5. Op{tite tro{oci na proizvodstvenite i neproizvodstvenite organizacioni edinici. degresivni i progresivni.Grupiraweto na tro{ocite po nositeli od stanovi{te na analizata ima za cel: 1. Vkrstuvaweto vsu{nost. Proporcionalen karakter imaat poedine~ni tro{oci i toa koga se direktni. za zgolemuvawe na ekonomi~nosta. pri koi toa e napraveno. 4. 5. a dokolku seto toa se utvrdi }e mo`e da se prevzemat merki i za namaluvawe na tro{ocite vo idnoto rabotewe.Vkrstuvawe na rezultatite od oddelni analizi na tro{ocite Konstataciite koi se dobivaat od site razli~ni ispituvawa e mo{ne korisno da bidat vkrsteni za definitivniot zaklu~ok da bide to~en i pri~inite jasni. za proizvodite. na licata koi {to pridonele za toa. proporcijalni. se indirektni i relativno fiksni tro{oci. odnosno re`iite.

So drugi zborovi bidejki pome|u re`iskite tro{oci ima i takvi koi {to se fiksni.vrednost na proizvodstvoto.Makedonska po{ta” Vkupnite rashodi vo AD .niven karakter. pri zgolemuvaweto na obemot na proizvodstvoto.334. Naturalnite pokazateli se upotrebuvat samo koga treba da se utvrdi dali ostvareniot u~inok e postignat so pogolem ili so pomal potro{ok na odelnite faktori za proizvodstvo. pod nivnoto dejstvo cenata na ~ineweto po edinica proizvod opa|a. koj {to se ogleda vo toa u~inocite da se postignat so {to pomalku potro{oci na faktorite za proizvodstvo. Utvrduvawe na ekonomi~nosta i mo`nostite za namaluvawe na tro{ocite Ekonomi~nosta kako eden od osnovnite principi na raboteweto.vrednosno izrazena ekonomi~nost. pri namaluvawe na obemot na proizvodstvo cenata na ~ineweto raste.T-tro{oci kako vrednosen izraz na potro{ocite na elementite na proizvodstvo Vaka izrazena ekonomi~nosta poka`uva dali opredeleni u~inoci. (Primer)Struktura i dinamika na tro{ocite vo AD .. cenata na ~ineweto po edinica proizvod se menuva so samoto zgolemuvawe. milioni denari i se sporedbeno so 2006 godina za 2. mo`e da se utvrduva za oddelni ili za site u~inoci.6. odnosno namaluvawe na obemot na proizvodstvoto. Poradi toa {to tro{ewata na odelnite faktori za proizvodstvo ne mo`at da se izrazat vo naturalni pokazateli.Makedonska po{ta” vo 2007 godina iznesuvaat 1. a i takvi koi {to se degresivni. E = V/T Pri {to: E. V. 5. odnosno za izvr{uvawe na zada~ata e potro{eno pove}e ili pomalku faktori za proizvodstvo i toa izrazeno vo vrednosni pokazateli.9% pomali od rashodite vo minatata . kako i za izvr{uvawe na zada~ite na edna organizaciona edinica ili na celoto pretprijatie. dodeka sprotivno. ekonomi~nosta se utvrduva samo vo vrednosni pokazateli. Samata ekonomi~nost mo`e da se utvrduva.. principielno vo naturalni ili vo vrednosni pokazateli.

3 151.1 2007 113. Realizacijata na Operativniot i finansiskiot plan iznesuva 93.434.0 41.0% Rasho di 2006 To{oci za surovini i materijali Nabavna vred.6 90.6 45.334.0 .stoki Uslugi Amortizacija Plati Tro{oci za ishrana Tro{oci za prevoz Tro{oci za dogovor na delo Uslugi na platen promet (Po{tenska Banka) Ostanati rashodi vkupno 124.3 89.6 127.0 51.0 50. 1 53.0 76.0 12.9 24.374.0 23.7 703.9 1.9 85.7 88.8 1.4 50.2 748.godina.8 25.3 89.5 79.9 1.7 133.7 Plan 2007 128.1 93. na prod.0 91.1 721.3 6.7 21.

7 127.3% 0.7% 5.st oki To{ oci za sur .4 89.8 90.6% 1.8 51.7 76.1 89 12 23 721 748.7% 7.7% 0.0% 9.2% 6.9 6.5% 9.d i enari Ost anat i r ashodi Usl ugi na pl at en pr om (P o{ t enska et Banka) Tr o{ oci za dogovor na del o Tr o{ oci za pr evoz Tr o{ oci za i shr ana 88.1 133. i m er i jal i at -vo m l .5% 52.5% Usl ugi Nabavna vr ed.6% 3.9 53 25. na pr od.st oki To{ oci za sur .RASHODI 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 2006 P l an 2007 2007 85.6 128.5% 3.1% 8.0% 6.3% 9.3 50. i m er i jal i at 20% 10% 0% 9.3 93.2 151.4% 3.1% 2006 P l an 2007 2007 .7% 6.0% 3.7% 3.1 24.9 45.8% 6.2% 10.9 50.2% 52.5 113 41.7% Usl ugi na pl at en pr om (P o{ t enska et Banka) Tr o{ oci za dogovor na del o Tr o{ oci za pr evoz Tr o{ oci za i shr ana 60% 52.7 91.9% 1.6 703.3 P l at i A m t i zaci ja or Usl ugi STRUKTURA NA RASHODI TE Ost anat i r ashodi 100% 90% 80% 70% 6.9% 1.6% 3.6% 6.7 124.3 79.6 Nabavna vr ed. na pr od.4% 1.7 21.7% P l at i A m t i zaci ja or 50% 40% 30% 6.

Od grafikonite se sogleduva deka kaj oddelni grupi tro{oci ima razli~na dinamika na nivnoto ostvaruvawe: .Tro{ocite za plati se za 2. a porastot proizleguva od zgolemeniot broj vraboteni.1% odnosno 5.Prose~niot broj na vraboteni spored vkalkuliranite ~asovi na rabota vo 2007 godina iznesuva 2274 vraboteni i e za 116 vtaboteni pogolem od prose~niot broj vraboteni minatata godina.Tro{ocite za uslugi za platen promet se za okolu 0.4%.6%.3% pomala od minatogodi{nata amortizacija i deka Planot e realiziran so 89.7% pogolemi od minatogodi{nite i za 3. .5% pomali od napravenite tro{oci vo minatata godina i za okolu dva pati povisoki od planiranite tro{oci. .0%.5% poniska od prose~nata plata po rabotnik isplatena minatata godina.Nabavnata vrednost na prodadeni stoki bele`i opa|awe vo sporedba so minatata godina za okolu 9.6% pomali od planiranite tro{oci. Oddelni vidovi rashodi vo poslednite nekolku godini se realizirat so slednava dinamika: .0%. a realizacijata na Planot iznesuva 82.00 denari i e za 3. Visinata na ovie izdatoci e vo ramkite na zakonski dozvolenata visina.Tro{ocite za surovini i drugi materijali se za okolu 9. . . a realizacijata na Planot iznesuva 88. .Tro{ocite za uslugi se za okolu 4.0%. .7%.8% pomali od minatogodi{nite tro{oci. .2%. dodeka realizacijata na Planot iznesuva okolu 84.Tro{ocite za ishrana i za prevoz na rabota bele`at porast vo sporedba so minatata godina za okolu 16.3% pomali od tro{ocite napraveni vo minatata godina. Prose~nata neto plata po rabotnik vo 2007 godina iznesuva 15494.Tro{ocite za dogovor za delo se okolu 53. .Izvr{enata presmetka na amortizacija poka`uva deka istata e za 6.4% pomali od minatogodi{nite tropoci. a realizacijata na Planot iznesuva 94.

7.7 9 17 1 . Tro{ocite proizvodstvo spored reagiraweto na obemot na Tro{ocite spored reagiraweto na obemot na proizvodstvo se delat na fiksni i varijabilni tro{oci.9 69 4 . se prenesuvaat del po del od svojata vrednost vrz vrednosta na nekoj nov proizvod.4 Mater i jal ni tr o{ oci P l ati 500 400 20 7 22 4 . Ova se komponenti na takanare~en fiksen kapital koi vo procesot na proizvodstvo se tro{at postepeno.000pari~ni edinici.8 34 0 . prose~no godi{no prenesuva vrz vrednosta na noviot proizvod po 10. d n i e ari 73 0 .000 pari~ni edinici a procesot na proizvodstvo trae deset godini. Amortizacijata se odnesuva na . Pretprijatieto tro{i zgradi(administrativni zgradi i fabri~ki zgradi). progresivni (da rastat so rasteweto na obemot na proizvodstvo) i digresivni ( da pa| aat so zgolemuvaweto na vkupniot obem na proizvodstvo ).DI NAMI KA NA RASHODI TE 800 78 2 .2 24 8 .2 22 8 300 Am ti zaci ja or 20 6 .9 29 4 7 . odnosno kako {to nie velime tro{oci.7 700 66 8 .9 200 27 5 . Ova e procesot na amorizacija.3 600 71 2 -vo ml . Sekoe pretprijatie pri proizvodstvo na opredelen proizvod pravi najraznovidni pari~ni izdatoci.ostanati tr . Varijabilnite tro{oci mo`at da bidat proporcionalni (proporcionalno da se zgolemuvaat so zgolemuvaweto na obemot na proizvodstvo).5 23 7 .1 5 100 0 2003 2004 2005 2006 2007 Ostanati tr o{ oci na r abotewe (nem i jal ni i atr dr . Ako na primer imame ma{ina so nabavna vrednost od 100.9 23 8 .9 8 .6 19 3 . ma{ini i druga oprema.5 12 7 .) 5.

koi se na kratok rok. Poednostavno da ka`eme deka vkupnite fiksni tro{oci vo masa ostanuvaat isti.000pari~ni edinici. proda`ba se vra}a nazad vo pretprijatieto. odnosno na promenite na atputot na pretprijatieto. razli~no reagiraat na promenite na obemot na proizvodstvoto(autputot).komponentite na fiksniot kapital( ma{ini oprema.000pari~ni edinici se prenesuvaat vrz vrednosta na noviot proizvod i so negovata realizacija. Pri proizvodstvoto pretprijatieto tro{i i komponenti na obrtniot kapital kako {to se surovinite. Komponentite na obrtniot kapital za razlika od fiksniot kapital naedna{ se tro{at vo proizvodstveniot proces kade i naedna{ ja prenesuvaat svojata vrednost vrz vrednosta na noviot proizvod. Ovie tro{oci realno postojat i se ispla}aat duri . Kako vo primerot zemen za proizvodstvoto na ~evli kade vo tekot na eden proizvoden ciklus ja tro{i ko`ata. gi delime na fiksni i varijabilni tro{oci. Za 10godini na smetkata na amortizacijata }e se kumuliraat 100.vakviot vid na tro{oci ne reagira na promenite na obemot na proizvodstvoto. Razli~nite tro{oci na pretprijatieto razli~no se odnesuvaat. kade ovie pari pretprijatieto gi ~uva na posebna smetka taka nare~ena amortizacija. Ovie 10. gumata i sekoja nedela im dava plata na vrabotenite. |onot. Spored seto ova. lepiloto. zgradi) koi vo procesot na proizvodstvo celosno u~estvuvaat no se tro{at i amoritiziraat postepeno niz pove}e proizvodstveni ciklusi. Prose~nata godi{na amortizacija na ma{inata so nabavna vrednost od 100. osnovnata funkcija na amortizacijata e da ovozmo`i zamena na potro{enite komponenti na fiksniot kapital. energijata i nekoi drugi pomo{ni materijali.FC) .000 pari~ni edinici. Od seto ova {to go navedovme mo`e da ka`eme deka tro{ocite od ovoj aspekt. bez ogled dali proizvodstvoto na pretprijatieto se zgolemilo ili pak se namalilo. nepromeneti. plati za vrabotenite.000peri~ni edinici i vek na traewe od 10godini iznesuva 10. Fiksni tro{oci(Fixed Costs. kade iznosot }e bide ednakov na nabavnata vrednost na ma{inata koi potoa }e se upotrebat za zamena na istro{enata ma{ina. ili poto~no ka`ano za kupuvawe na nova ma{ina.

oddelni vidovi tro{oci za trud. Kade vkupnata godi{na amortizacija na ma{inata so nabavna vrednost iznesuvala 10. dodeka vo sprotivnost bankata }e go tu`i pretprijatieto. ko`a. se menuvaat vo zavisnost od promenite na obemot na proizvodstvoto ( autputot na pretprijatieto). Takvi tro{oci se: zakupnini za iznajmeni zgradi.mese~no kade seedno e dali proizvodstvoto }e raste ili pak opa|a ili pak }e se javi vo slu~aj pretprijatieto voop{to da ne raboti.000 pari~ni edinici so vek na traewe 10 godini. isto taka fiksniot iznos ke bide 10. kako na primer 10. Mo`e da ka`eme deka eden od ovie tro{oci ima dogovoren karakter. platite na vrabotenite i sli~no. amortizacija. Ako pretpostavime deka pretprijatieto {to proizveduva ~evli vrabotil 100 rabotnici za ~ii{to plati nedelno se potrebni 10. Ako na primer za proizvodstvoto na 100 para ~evli se potrebni 20kgr. pred se osnovnite plati na menaxerite.toga{ koga pretprijatieto voop{to ne raboti i voop{to i ne proizveduva. nedelniot platen fond na pretprijatieto }e se zgolemi na 15. Isto mo`e da go spomeneme i primerot so iznajmenata ma{ina. pla}awa za osiguruvawe.000 pari~ni edinici . Ako nekoe pretprijatie ne raspolaga so dovolen sopstven deloven prostor mo`e da zakupi delovna zgrada za koja }e mora da plati odnapred dogovorena zakupnina ili kako {to velime kirija koja mo`e da se javi kako fiksen mese~en ili godi{en tro{ok.000 pari~ni edinici Dodeka pak pretprijatieto re{ilo da go zgolemi proizvodstvoto za 50% i ako samoto bara anga`irawe na 50 novi rabotnici. pla}awa na kamati za porano dobieni krediti.VC)reagiraat. Pretprijatieto dali proizveduvalo ili ne toa mora da si pla}a kamata na bankata za porano mobiliziranite krediti. ma{ini i nekoja druga oprema. Vo na{iot primer varijabilnite . Varijabilnite tro{oci( Variable Costs. pomo{nite matrijali.000 bez ogled na obemot na proizvodstvoto vo pretprijatieto. opremata i sl. za 1000 para ~evli }e bidat potrebni 200kgr.000 pari~ni edinici. bidejki tie pretstavuvaat fiksna obvrska. Varijabilnite tro{oci naj~esto se povrzani za potro{okot na surovini. ko`a.

Vkupni tro{oci ( Total costs. zbir na site tro{oci na pretprijatieto koi se vrzani za daden obem na proizvodstvo. koi se iska`ani vo masa.fiksni tro{oci VC.varijabilni tro{oci Mo`e da dademe eden tipi~en primer za kratkoro~ni tro{oci na edna firma: . Postoi odredena formula za vkupnite tro{oci i toa TC=FC+VC Da ja pojasnime formulata: TC.stanuva zbor za suma. Po prakti~no ka`ano vkupnite tro{oci se sveduvaat na zbirot na fiksnite i na varijabilnite tro{oci.TC) .tro{oci rastat so porastot na obemot na proizvodstvoto.vkupni tro{oci FC. vo vkupniot obem. od 50 pari~ni edinici za prvata edinica na proizvodot na 130 pari~ni edinici za pettata edinica na proizvodot i 385 pari~ni edinici za poslednata edinaesetata edinica na proizvod.

3 40.5 Vkupnite tro{oci rastat so porastot na vkupniot obem na proizvodstvo.5 26.AFC) Prose~nite fiksni tro{oci permanentno opa|aat so zgolemuvawe na obemot na proizvodstvo.8 32. So samoto zgolemuvawe na brojot na proizvodite.4 35 39.1 31.1.5 Prose~ni varijabilni AVC 50 39 32. Prose~nite tro{oci pretstavuvaat tro{oci po edinica proizvod (Unit-Costs) .3 32. Ovi tro{oci gi imame vo prathodnata tabela kade vkupnite prose~ni tro{oci.3 5. Prose~ni tro{oci Prose~nite tro{oci se dobivaat koga oddelnite vidovi vkupni tro{oci se podelat so brojot na proizvodnite edinici.3 7.6 5 4.Broj na Fiksni proizvodi tro{oci FC 0 50 1 50 2 50 3 50 4 50 5 50 6 50 7 50 8 50 9 50 10 50 11 50 Varijabilni tro{ VC 0 50 78 98 112 130 150 175 204 242 300 385 Vkupni tro{ TC 50 100 128 148 162 180 200 225 254 192 350 435 Grani~n i tro{oci GC 50 28 20 14 18 20 25 29 38 58 85 Prose~ni fiksni tro{ AFC 50 25 16.7 28 26 25 25 25. Za da go sogledame toa podobro }e napravime edna tabela koi }e poka`uvaat deka vkupnite tro{oci iznesuvaat 50 pari~ni edinici i toga{ koga e vo situacija pretprijatieto da ne raboti.9 30 35 Pros vkup ATC 100 64 49. Prose~ni fiksni tro{oci (Average Fixed Costs. prose~nite fiksni to{oci i prose~nite varijabilni tro{oci.7 12.7.5 10 8. fiksnite tro{oci po edinica proizvod opa|aat bidejki istata golemina se deli so raste~kiot broj na proizvodi kade vo na{iot primer ni se dadeni za prvata proizvodna edinica koi iznesuvaat 50 .5 36 33. 5. Vkupni prose~ni tro{oci (Average Total Costs – ATC) ovie tro{oci mo`eme lesno da gi presmetame dokolku vkupnite tro{oci gi podelime so brojot na proizvodenite edinici.1 6.

Marginalniot tro{ok gi meri promenite vo vkupnite tro{oci kako rezultat na dopolnitelno proizvedena edinica na proizvod. bidejki so pomo{ na niv se utvruva optimalniot obem na proizvodstvoto na pretprijatieto.Spored ova mo`e da naglasime deka go poeftinuvat proizvodstvoto poradi {to imaat korist i potro{uva~ite. Pa spored ova grani~niot tro{ok za proizvodstvo na dopolnitelnata ~etvrta edinica na proizvod iznesuva 14 pari~ni edinici.5 pari~ni edinici.pari~ni edinici a za pettata edinica 10 pari~ni edinici za devettata 5. Pretprijatijata {to se vo mo`nost da organiziraat masovno seriski proizvodstvo imaat korist od ekonomiite vo obem.2.MC) vleguvaat vo redot na najzna~ajnite ekonomski kategorii. Prose~nite varijabilni tro{oci (Averaga variable CostsAVC)kako {to mo`e da zaklu~ime i sogledame od tabelata {to ja napravivme prethodno deka tie na po~etokot opa| aat a potoa rastat.6 pari~ni edinici a za poslednata edinaesetata edinica ni se dadeni samo 4. Grani~ni tro{oci Grani~nite ili marginalnite tro{oci (Marginal Costs. Po istata analogija mo`e da se utvrdi marginalniot tro{ok za sekoja naredna dopolnitelno proizvedena edinica na proizvod. Ako po izvesno vreme pretprijatieto odlu~i da odi na proizvodstvo na dopolnitelnata ~etvrta edinica na proizvod. bez ogled na toa vo kakva pazarna struktura toa raboti. . a potoa po~nuvaat brzo da rastat. Marginalnite tro{oci vo po~etokot poka`uvaat tendencija na opa|awe. Vo tabelata koja ni e dadena vkupnite tro{oci za proizvodstvo na tretata edinica proizvod iznesuvaat kako {to mo`e da vidime 148 pari~ni edinici.7. bidejki so silniot porast na brojot na proizvodi opa|aat fiksnite tro{oci po edinica proizvod a so toa i vkupnite prose~ni tro{oci. Marginalnite koi u{te se narekuvaat i grani~ni tro{oci fakti~ki pretstavuvaat neohoden tro{ok za proizvodstvoto na sekoja dopolnitelna edinica na proizvod. 5. vkupnite tro{oci }e porasnat od 148 pari~ni edinici na 162 pari~ni edinici ili poto~no }e se zgolemat za 14 pari~ni edinici.

Zatoa racionalniot proizvoditel vo uslovi na pazarnata konkurencija.5. tro{oci za nivnoto kupuvawe. prinuda }e nastojuva da izvr{i optimalna kombinacija na faktorite koja {to na dolg rok }e mu ovozmo`i maksimalno proizvodstvo so niski ili minimum tro{oci. marginalniot i prose~niot proizvod.8. Pretprijatieto za da otpo~ne proces na proizvodstvo. mora da nabavi inputi. faktori na proizvodstvo. Kriva na marginalniot proizvod i kriva na marginalniot tro{ok M ar gi nal en pr oi zvod M a r gi n a l en t r o { o k B b marginalen proizvod na trud MC D S e r ie s 1 A D A B M a rh in a le n P ro iz vo d t r ud B r o j n a p r o i zv o di ( aup ut ) . Vrska me|u proizvodstvoto i tro{ocite Vrskata me|u proizvodstvoto i tro{ocite pretstavuva najneposredna. odnosno da napravi pari~ni izdatoci. Razli~nite proizvodni tehniki dozvoluvaat razli~na kombinacija na faktorite na proizvodstvo pri produkcija na ist vid proizvod. najdirektna. Dvi`ewata i tendencijata na krivite na tro{ocite se samo odraz na ona {to se slu~uva vo sferata na proizvodstvoto na dvi`ewata i tendenciite na krivite na vkupniot.

Pa zatoa zaradi dejstvoto na zakonot za opa|a~kite prinosi marginalniot tro{ok raste.Oa krivata na marginalniot proizvod mo`eme da zabele`ime deka na po~etokot ima raste~ka progresija koja ni e pretstavena so to~kata A do to~kata B a potoa kako {to mo`e da vidime deka se pove}e i pove}e opa|a odnosno od to~kata B kon to~kata D. Dodeka vo krivata na grani~niot tro{ok mo`eme da vidime deka opa|a od to~kata A kon B. koga krivata na marginalniot proizvod e nad krivata na prose~niot proizvod prose~niot proizvod poka`uva tendencija na porast. kade doa|ame do odredeni zaklu~oci: dodeka krivata na marginalniot proizvod je se~e krivata na prose~niot proizvod vo to~kata na negoviot maksimum. Sporedbata se razbira mo`e da prodol`i i ponatamu so delot na soodnosite me|u marginalniot i prose~niot proizvod i marginalnite tro{oci i vkupnite prose~ni tro{oci. Zaradi seto ova krivata na marginalniot tro{ok ja dobiva formata na latinskata bukva U. Marginalniot proizvod ni go poka`uva efektot od dopolnitelnoto vlo`uvawe na edinica promenliv faktor na proizvodstvoto pod pretpostavka deka site drugi faktori na proizvodstvo. marginalniot proizvod se namaluva. Dodeka obratno e kaj tro{ocite koga krivata na marginalniot tro{ok e pod krivata na vkupnite prose~ni tro{oci. inputi se fiksni odnosno nepromeneti. prose~niot proizvod poka`uva tendencija na opa|awe. i koga krivata na marginalniot proizvod e pod krivata na prose~niot proizvod. tokmu zaradi dejstvoto na zakonot za opa|a~kite prinosi. Obratno e kaj tro{ocite koga krivata na marginalniot tro{ok e nad krivata na vkupnite . Vo to~kata B marginalniot proizvod go stignuva svojot maksimum a dodeka marginlniot tro{ok svojot minimum. poprecizno ka`ano najgolemiot broj na krivi na tro{ocite na kratok rok imaat oblik na latinskata bukva U. Marginalniot proizvod fakti~ki raste se dodeka vkupniot proizvod se zgolemuva so raste~ka progresija. toga{ vakvite tro{oci poka`uvaat tendencija na opa|awe. Potoa zaradi dejstvuvaweto na zakonot za opa|a~kite prinosi. krivata na marginalniot tro{ok ja se~e krivata na vkupnite prose~ni tro{oci vo to~kata na nivniot minimum.

prose~ni tro{oci .prose~ni tro{oci kade vkupnite poka`uvaat tendencija na porast.