Univerzitet u Tuzli Mašinski Fakultet Odsjek: Proizvodno mašinstvo Tuzla, 25.05.2013.

godine

SEMINARSKI RAD
Predmet: Transportni sistemi I Tema: Proračun nosećih užadi

Student: Bajrektarević Fatima II-400/10

Prof: Asistent:

Dr.sc. Alan Topčić, van.prof. Dr.sc. Alan Topčić, van.prof.

........................................................................................................................ Kudeljna užad.......5 3............................ Dimenzionisanje čeličnih užadi................................................................................................7 5.....................2................................................................SADRŽAJ 1.............................1................... Konstrukcione izvedbe čeličnih užadi...................8 5..........Definicija užeta..............................................................Podjela užadi.Uvod.. Nosivost užadi........................................................................................................ Ovješenja tereta užetom.................................................................4 2............................1.............................................4 1..................................... Sintetička užad............................. Čelična užad.................................................................... Zaključak...........2............................10 6...............4 1...............7 5..........6 4.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................13 .12 7...................

..........................................................................8 Slika 2.................POPIS SLIKA Slika 1...................12 ............9 Slika 3....................................... ... Vrste ovješenja od užadi………………………………………………………………………………………………………………............................…………......................................... .. Vrste pletenja užadi....... Konstrukcija čeličnog užeta................................

......6 Tabela 3..........................................................................................................................................................................5 Tabela 2............. Dozvoljena vučna sila za užad od konoplje...............................................................7 Tabela 4.................POPIS TABELA Tabela 1..................................11 ................. Zatezna čvrstoda čelične i užadi od propilena...Indeks zatezne čvrstode užadi....................7 Tabela 5.................................... Nosivost užadi u zavisnosti od ugla zavješenja....................................................................................................................10 Tabela 6......................................................................... Pramena čelična užad......................................................... Stepen sigurnosti za čelična užad............. Kompenzacioni faktor..........................................................................................11 Tabela 7................................................................

ali se lahko raspredaju. Definicija užeta Uže je gipki visoko opteredeni mašinski element. 1. vezan isključivo uz dimenzije tereta.2. užad se dijele na: Vlaknasta (kudeljna) užad Sintetička užad Čelična (žičana) užad Kudeljna užad imaju slabe mehaničke osobine i primjenjuju se samo za uređaje sa ručnim pogonima.1. kao i za vezivanje tereta za nosedi dio dizalice. istosmjerno upredena užad. Užad sa središtem od azbestnog ili čeličnog vlakna primjenjuju se na uređajima koja rade u neposrednoj blizini nekog izvora toplote. a ovi u užad. Podjela užadi Užad se dijele u više grupa. Prema vrsti materijala. koje se prilikom izrade i termički obrađuju. prema određenim karakteristikama. razlikujemo: unakrsno upredena užad. Istosmjerno predena užad su savitljivija od ostalih vrsta užadi. Čelična užad se primjenjuju kod svih mehanizama i sa ručnim i motornim pogonom. Strukovi se savijaju oko središnjeg (osnovnog) vlakna koje se izrađuje od kudelje. Prema načinu pletenja. Uvijek je optereden na zatezanje. užad se dijele na: lijevohodna i desnohodna Za dizalične mašine se primjenjuju užad duplog upredanja: žice se upredaju u strukove. dok je kod kombinovano predenih užadi svaki drugi struk u istom pravcu upreden. Izrađuju se od tankih čeličnih žica. azbesta ili mehke čelične žice. kombinovano upredena užad.1. Žice se na specijalnim mašinama savijaju u strukove. Prema vrsti upredanja. Kod dizaličnih uređaja užadi imaju dvojaku ulogu. te se isti primjenjuju kao elementi za dizanje i nošenje tereta od strane dizaličnog mehanizma ili kao elementi veze između tereta i uređaja za ovješanje tereta. razlog tome je da su pogodna za vezivanje komadnog tereta zbog svoje elastičnosti i jednostavnog rukovanja sa komadima različitih fizičkih karakteristika. Užadi kao nosivi element tereta dizalica imaju jaku veliku konstrukcionu primjenu. jačine 130-180 kp/mm2. a ovi u užad. Unakrsno predena užad imaju različit pravac predenja žice u strukove i strukove u užad. . Kod istosmjerno predenih užadi ovaj pravac predenja je isti. UVOD 1.

ali se brže habaju pri prelazima preko koturova i doboša. Fumax – najveda sila u užetu u toku rada [N]. U tabeli 1. 2.Najčešde se za dizalice primjenjuju užad sa šest strukova i sa 19 i 37 žica u struku. prikazani su podaci nosivosti užadi u zavisnosti od vrste ovješenja i ugla ovješenja kojeg zauzimaju prilikom podizanja tereta ( podaci se odnose na jedan krak užeta ). Nosivost užadi u zavisnosti od ugla zavješenja Izbor prečnika užeta za zadatu silu zatezanja vrši se na osnovu obrasca: Fumax= - Fkid Fu – najveda sila u užetu *N+. . . NOSIVOST UŽADI Nosivost užadi ovisna je. Fkid – računska sila kidanja užeta utvrđena standardom izabranog tipa užeta ili od strane proizvođača. Tabela 1. osim o materijalu od kojeg su izrađena i o uglu kojeg uže zaklapa sa vertikalom. K – stepen sigurnosti . Sila zatezanja opteredenog užeta može se odrediti obrascem: Fu= Q –težina tereta (N) z – broj užadi koje nose teret α – ugao između užeta i sile težine tereta Q. Užad sa vedim brojem tanjih žica su savitljivija od užadi sa debljim žicama.

Kudeljna užad se primjenjuju procesu u vezivanju tereta za nosede dijelove dizaličnog mehanizma ili kao vučni element dizaličnog mehanizma u tu svrhu se obično upotrebljavaju užadi ispletena od četiri pramena.2. a dobre osobine su ima: elastičnost. Tako smrznuto uže od konoplje ne smije se upotrebljavati dok se ne otopi i osuši.7 . ne ošteduju teret i ne izazivaju povredu rukovaoca. [mm] . prikazane su vrijednosti dozvoljene vučne sile za užad od konoplje. dok se njihova otpornost prema vlazi znatno povedava. Čvrstoda kudeljnih vlakana užeta s obzirom na teorijski presjek kreče se iznad 120 N/mm2. Proces impregniranja vrši se natapanjem užadi u karbolineum.). KUDELJNA UŽAD Užad izrađena od konoplje vrlo su pogodna za vezivanje tereta.5 20 3. a osnovni nedostaci kudeljnih užadi su: niska nosivost. Proračun kudeljnih užadi vrši se samo na istezanje obrascem: F= σdop [N] Koeficijent sigurnosti za užad od konoplje nalazi se u dijapazonu od: 8 ÷ 20. Zadnjih decenija kudeljnu užad u velikoj mjeri je potisnuta od strane čeličnih užadi. d2 . mada se koriste i transmisijska užadi koja su pletena od tri pramena ali samo u svrhe teret a za nosede dijelove dizaličnog mehanizma. Za razliku do običnih kudeljnih užadi impregrirana užad imaju nešto manje dopušteno naprezane od navedenog za 10 % uslijed slabljenja vlakana od strane smole kojom se premazuju. relativno kratak vijek trajanja i sve vedi zahtjevi ka sigurnosti transportnih sredstava i njihovih elemenata.25 35 10 60 25 Tabela 2. Dozvoljena vučna sila za užad od konoplje Približna vrijednost nosivosti neimpregniranog užeta od konoplje može se odrediti prema obrascu: dnu = 0. osjetljivost na vanjske utjecaje (temperatura.2 16 2 18 2. katran ili tome slično. ali vremenom mehaničke osobine kudeljnih užadi opadaju zbog podložnosti mehaničkim povredama i različitim atmosferskim uticajima. vlaga. hemijski utjecaji itd.impregrirane izvedbe.3. zavisno od prečnika i stepena rastezljivosti. U eksploataciji se koriste dvije izvedbe kudeljnih užadi: . Prečnik užeta [mm] Dozvoljena vučna sila [kN] 13 1.obične izvedbe i . U tabeli 1.

75 2. o čemu de biti kasnije govora.3 Materijal konoplja manila najlon dakro n polietilen polipropilen Indeks 1 1. ali su otpornija na vanjske utjecaje (temperaturu.4. Nosivost čeličnog užeta je u zavisti od konstrukcione izvedbe istog i ugla vješanja kojeg uže zatvara se vertikalom. ČELIČNA UŽAD Od svih vrsta elemenata za dizanje i vješanje tereta.5 a 15. Za usporedbu tih vrijednosti uzeto je uže od polipropilena (koeficijent sigurnosti: 9). .4 9. 5.05 2. a i užadi čelična užadi su u najširoj primjeni u industriji. mehanička oštedenja itd.9 5.5 2. Prečnik užeta [mm] 12 18 24 30 Zatezna čvrstoda *kN+ uže od čelično uže polipropilen 7. prikazane su u tabeli 1. gubljenje čvrstode uslijed uticaja toplote i trenja. Približne vrijednosti zatezne čvrstode užadi od prirodnih i sintetskih vlakana. mala zapreminska gustina. dvokraka-podesiva. Ovješenja od čelične užadi.). Za poređenje tih vrijednosti uzeta je kvalitetna konoplja sa indeksom 1.4.3.Indeks zatezne čvrstode užadi Karakteristike sintetičkih užadi su: velika dilatacija (40%).8 14.2 2. niska sklonost ka starenju. SINTETIČKA UŽAD Vrijednosti zatezne čvrstode čelične užadi i užadi od sintetskih vlakana. prikazane su u tabeli 1.5 27. Zatezna čvrstoda čelične i užadi od propilena Tabela 4. niska sklonost ka primanju vode (poliamidna užad od 5 do 15%).5 42.6 Tabela 3.25 3. jednokraka i sl. Manje su elastična od kudeljne i užadi od sintetskih materijala . izrađuju se u kombinacijama: zatvorena-beskonačna.

visedi mostovi i sl. 1770. a ujedno unutar istog se talože podmazujuda stedstva (maziva).). tako za uređaja koji rade u blizini toplotnih izvora primjenjuju se jezgra užeta od azbesta ili od meke čelične žice. čvrstoda užeta ostaje nepromjenjena. Prilikom opteredenja užeta strukovi vrše pritisak na uže i istiskuju malu količinu maziva. Izbor materijala jezgra vrši se u zavisnosti od radnih uslova u kojima se primjenjuje uže.Slika 1. Trenutno se koriste u ove svrhe sljedede vrste i to: . Nosiva (nepokretna) užad predstavljaju specifičnu konstrukcionu izvedbu čeličnih užadi koja se koriste u svrhu nošenja tereta pri čemu ista miruju i opteredena su samo na istezanje.). azbesta ili meke čelične žice. kako bi se unutrašnje trenje i habanje svelo na minimalnu mjeru. ali se životni vijek užeta smanjuje. sredstva za vezivanje i dizanje tereta (razne vrste dizaličnih postrojenja). te ista se mogu podijeliti na nosiva (nepokretna) i pokretna užad. Zbog toga je potrebno čelična užad s vremena na vrijeme naknadno premazati podmazujudim materijalom sa vanjske strane. Osim toga prisustvo maziva u užetu nedozvoljava pojavu korozije u unutrašnjosti užeta.2 mm) uz naknadnu termičku obradu tako da se ostvaruje jačina žice na kidanje od Rm= 1570. Ukoliko se desi da se podmazujudi materijal u unutrašnjosti užeta potroši ili zbog toplotnih uticaja ispari. žičare itd. pri čemu jezgro u osnovi služi za potporu strukova u nošenju opteredenja. Čelična užad se primjenjuju za različite svrhe u svim granama industrije. kao nosiva sredstva (skele. 1960 N/mm2... sredstva za povlačenje tereta (konvejeri. kao vozna sredstva (žičare. Konstrukcija čeličnih užadi koncipirana je tako da se na specijalnim mašinama pojedine žice pletu u strukove od 7. a najčešde se koriste kao: 5. Konstrukcija čeličnog užeta Žice čeličnih užadi se izrađuju hladnim vučenjem (prečnika 0. U zavisnosti od radnih okolnosti u kojima se upotrebljava uređaj sa čeličnim užetom ovisi i izbor osnovnog jezgra.19 ili 37 žica. Konstrukcione izvedbe čeličnih užadi Zavisno od oblasti primjene razlikujemo nekoliko vrsta čeličnih užadi i to užadi sa spiralnim upredanjem.2. čime se unutrašnje trenje između jezgra i strukova znatno smanjuje. duplog upredanja i sa oblogom. a strukovi se naknadno pletu u uže oko jezgra (osnovnog vlakna) koje se izrađuje od kudelje.1.4. kabl kranovi itd).

a) unakrsno Slika 2. pa pletenjem strukova u užad oko jezgra (proces je dataljno ved opisan u poglavlju 1.. Ovakvim konstrukcinim rješenjem smanjuje se prodiranje vlage unutar užeta i sila trenja između dodirnih površina i užeta usled glatkosti površine užeta.3).3. te su užadi savitljivija i tanja. Pokretna užad se koriste kao nosivi elementi mehanizama za dizanje dizaličnih postrojenja i ista su opteredena nazatezanje. prikazano je unakrsno (a) i istosmjerno pleteno uže (b). Zatvorena užad predstavljaju modificiranu verziju spiralnog užeta pri čemu oko spiralnog užeta se postavlja nekoliko slojeva profilnih žica (najčešde jedan ili dva sloja. U ovu svrhu se najčešde primjenjuju pramena užad odnosno užad dobivena pletenjem žica prvo u strukove oko jezgra. Prema vrsti upredanja strukova oko jezgra razlikujemo unakrsno. tako da su unutrašnji slojevi strukova pleteni od tanjih. a prema smjeru zavojnice oko koje se motaju na desnohodna ili lijevohodna užadi. mada ima izvedbi i do 5 slojeva). Najčešde se primjenjuju kao nosedi element kod žičara i kablovskih dizalica. . Na slici 1. a vanjski od debljih žica.- spiralna užad i zatvorena užad. Natezanje nepokretnih užadi se obično vrši sa protu tegovima (npr. izuzeda se dozvoljavaju samo u specijalnim slučajevima. savijanje i uvijanje. kod žičara). kod kojih se dva susjedna sloja oslanjaju po cijeloj dužini čime su smanjeni površinski pritisci i povedan vijek trajanja užeta. se optereduju na uvijanje. zbog zavojnog konstrukcionog oblika oblika užeta. Ovakva konstrukcija dozvoljava primjenu žica različitih prečnika. istosmjerno i kombinovano upredenu užad.2. Vrste pletenja užadi b) istosmjerno Kod jako opteredenih dizalica primjenjuju se paralelno pletena užad. Spiralno uže se oblikuje tako što se oko jezgra namotava nekoliko redova čelične žice tako na iste čine zavojnicu u odnosu na jezgro. Opteredenje na savijanje nastaje prilikom prelaza užeta preko koturača i obavijanjem oko doboša i kao dopunsko opteredenje usled savijanja užeta žice.

Dimenzionisanje čeličnih užadi Stvarna čvrstoda pokretnog užeta (užeta za dizanje tereta) u trenutku puštanja u rad mora da bude minimalno 4. za pokretne užadi vrijednosti stepena sigurnosti dati su u tabeli 1.5 puta veda od maksimalne radne sile zatezanje užeta. Pramena čelična užad 5.2.5. dok kod nosedih užadi minimalni stepen sigurnosti iznosi 3.6. U zavisnosti od pogonske grupe koeficijent sigurnosti poprima druge vrijednosti. .Tabela 5.

na što najvedi uticaj ima savijanje.stepen sigurnosti.Fu .5 Tabela 6. 18. 56.računska sila kidanja izabranog užeta (N). 20. u slučajevima gdje se očekuje brzo zamaranje materijala užeta. .maksimalna sila u užetu (N). Izbor prečnika užeta vrši se na osnovu zadovoljenja slijededeg obrasca: Fkid = A Rm = f = - Rm Fu max = Fu K Fkid . 48. Na vijek trajanja užeta najvedi uticaj ima zamaranje materijala. 9. 60. Rm .jačina materijala užeta na kidanje (N/mm2). 12. . 4. 24. 3. = faktor odnosa teorijskog i stvarnog poprečnog presjeka užeta. 22. 6. 5.K . 68. 16.5 5. 13. Tako uže kada pređe izvjestan broj savijanja sklono je kidanju.5 38 Tabela 7. 36. tabela 1. 11. Stepen sigurnosti za čelična užad Standardi prečnici d (mm) za čeličnu pramenu užad iznose: 2. 8.Fu max . 28. 64.5 30 31 32 33 34 35 36 37 37. 10. .5. 7.6. 26. Oznaka pogonske klase Naziv Laka Srednja Teška Vrlo teška Broj 1 2 3 3 Broj radnih ciklusa na sat do 16 od 16 do 32 od 32 do63 preko 63 Stepen sigurnos ti 4.Uže se obično proračunava samo na zatezanje.5 7 8. 14.F= . Eksperimentalnim putem došlo je se do spoznaje da dužina vijeka u zavisnosti od savijanja zavisi od odnosa najmanjeg prečnika kotura (doboša) i prečnika užeta odnosno Dmin/du i odnosa najmanjeg prečnika kotura (doboša) i prečnika žice užeta odnosno Dmin/δ. tabela 1. Kompenzacioni faktor .računska maksimalna sila užeta uzimajudi u obzir pogonsku klasi dizaličnog mehanizma unutar kojeg djeluje uže (N). Broj savijanja 1 16 2 20 3 23 4 5 6 28 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 25 26. 32. 44. 40. 52.

d) jednokraka-podesiva. a) b) c) d) c) Slika 3. primjenom čelične užadi. . koja su često pogodnija od čeličnih. Na slici 1. c) jednokraka.6. OVJEŠENJE TERETA UŽETOM U svrhu ovješenja tereta najčešde se koriste užad i lanci. ali imaju vedu osjetljivost pri povedanim temperaturama i zbog svoje vede krutosti. zbog svoje velike savitljivosti i lakše manipulacije. dat je prikaz nekoliko načina zahvatanja materijala ovješenjem. Čelična užad za vezivanje su lakša od lanaca. Za terete manjih veličina često se koriste kudeljna i sintetička užadi.4. b) dvokraka-podesiva. Vrste ovješenja od užadi.. a) zatvorena-beskonačna.

Postoje tri načina predenja užadi: istosmjerno. sintetička i čelična. koji je uvijek optereden na zatezanje. jer im je savitljivost veda. . mogu koristiti i za ovješenja tereta. takođe.7. unakrsno i kombinovano. a za vede terete koriste se čelična užad. Užad se. Najširu primjenu u mašinstvu imaju čelična užad zbog svojih karakteristika. ZAKLJUČAK Uže predstavlja nosivi element mašinskih uređaja. Dijele se na kudeljna. gdje se za manje terete koriste kudeljna i sintetička.