P. 1
OBRADA METALA REZANJEM

OBRADA METALA REZANJEM

4.5

|Views: 58,750|Likes:
Published by acam84

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: acam84 on Jul 10, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/17/2015

pdf

text

original

Kvalitet proizvoda je kompleksan pokazatelj i funkcija je kvaliteta: konstrukcije dela,
izrade i obrade, obradnog sistema, obradnog procesa, pripremka i sl.
Kvalitet izrade i obrade je jedan od uslova za postizanje visokog nivoa kvaliteta
proizvoda i obuhvata:

tačnost obrade i
kvalitet obrađenih površina.

Ova dva kompleksna pokazatelja kvaliteta obrade su u međusobnoj zavisnosti, različito
za svaki obradni sistem, i funkcije su velikog broja uticajnih faktora.

3.6.1 Tačnost obrade

Tačnost obrade je stepen podudarnosti (bliskosti) obrađenih delova i modela
definisanog konstruktivno-tehnološkom dokumentacijom
. Uslovljena je zahtevima
konstruktivne dokumentacije (oblik, dimenzije, klasa tačnosti, odstupanja i sl.),
funkcionalnost, zamenljivost delova i sklopova itd. Osnovni cilj ekonomične proizvodnje,
sa minimalnim troškovima obrade, je proizvoditi delove samo onoliko tačno koliko je
potrebno, a ne koliko je moguće.
Greške obrade su slučajnog karaktera, retko sistematskog, i ne mogu se unapred
predvideti. Međutim, pravilnim izborom tehnologija i parametara obrade mogu se svesti
na minimum, u granice dozvoljenih odstupanja.
Pri obradi rezanjem se javljaju greške u mikrostrukturi - površinskom sloju i
geometrijske greške obrade. Geometrijske greške obrade (slika 3.40) su:
makrogeometrijske i mikrogeometrijske greške.

T

Gre{ka oblika

T

Gre{ka mere

T

Gre{ka polo`aja

MAKROGEOMETRIJSKE GRE[KE

MIKROGEOMETRIJSKE
GRE[KE

T

Hrapavost

Slika 3.40. Geometrijske greške obrade

Mikrogeometrijske greške se odnose na hrapavost obrađene površine, a
makrogeometrijske na tačnost - odstupanja: oblika, položaja i mera - dimenzija.
Odstupanje oblika je odstupanje stvarnog oblika od idealnog. Dozvoljena odstupanja
oblika su pravost, ravnost, kružnost, cilindričnost, oblik linije i oblik površine. Neki
primeri označavanja odstupanja oblika na crtežu, prema standardu JUS M. A1. 243,
244 i 246, su prikazani na slici 3.41.
Odstupanja položaja površina su odstupanja međusobnog položaja u odnosu na
idealni. Dozvoljena odstupanja položaja (slika 3.41) su odstupanja: pravca (paralelnost,
upravnost i ugao nagiba), mesta (lokacija, koncentričnost, koaksijalnost i simetričnost) i
tačnosti obrtanja (tačnost, kružnost i ravnost obrtanja).

Proizvodne tehnologije

72

0,1

tolerancija za pravost

0,01

tolerancija za ravnost

0,1

tolerancija za kru`nost

0,1

R

tolerancija oblika povr{ine

0,04

tolerancija oblika linije

0,1

tolerancija cilindri~nosti

Slika 3.41. Primeri označavanja odstupanja oblika

3.6.2 Kvalitet obrađene površine

Izlazna površina iz tribomehaničkog sistema u obradi metala rezanjem je uvek
obrađena površina, površina iza reznog alata.
Pod obrađenom površinom se podrazumeva površinski sloj materijala ispod površine
nastale obradom (slika 3.42). To je tanak sloj materijala sastavljen, po Schmalz-u, od
dva dela:

♦ spoljašnjeg graničnog sloja i
♦ unutrašnjeg graničnog sloja.
Spoljašnji granični sloj debljine oko 0,0001 - 0,001 mm je sloj koji razdvaja metalnu
površinu predmeta obrade od atmosfere ili nekog naležućeg čvrstog tela. Sastavljen je
od apsorbovane vode, ulja, gasova i drugih organskih jedinjenja, kao i sloja oksida,
nastalih nakon reakcije obrađene površine sa sredinom u kojoj se izvodi proces obrade.

SGS

UGS

[malc

Ja{}ericin

1

6

5

4

32

Slika 3.42. Obrađena površina prema Šmalzu i Jašćericinu
Unutrašnji granični sloj debljine oko 0,01 - 0,05 mm je tanak strukturno izmenjen
prelazni sloj materijala u odnosu na strukturu materijala pre obrade. Fizičke i hemijske
osobine sloja se znatno razlikuju od osnovnog materijala, a promene su rezultat
ukupnih toplotnih i mehaničkih opterećenja, fizičko-hemijskih i drugih međudejstava.
Zbog strukturnih promena, promene hemijskog sastava, mehaničkih karakteristika,
pojave zaostalih napona i drugih defekata sloj se često naziva i defektnim slojem.

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM

73

Osobine površinskog sloja su rezultat dejstva složenog i međusobno uslovljenog
kompleksa kinematskih i fizičkohemijskih faktora, među kojima odlučujuću ulogu ima
plastično deformisanje, otvrdnjavanje i zagrevanje predmeta obrade. Dve grupe
pokazatelja kvaliteta obrađenih površina su:

geometrijske (odstupanje oblika, valovitost i hrapavost) i
fizičkomehaničke karakteristike površinskog sloja (struktura, mikrotvrdoća,
zaostali naponi).

Geometrijski parametri podrazumevaju odstupanja od geometrijski pravilnog makro i
mikro novoa. Fizičkohemijsko stanje površinskog sloja ocenjuje se parametrima koji
karakterišu strukturu, fazni i hemijski sastav, deformacije, naprezanja i sl.

Hrapavost obrađene površine

Osnovne karakteristike mikrogeometrije obrađene površine (slika 3.43) su:
valovitost i
hrapavost obrađene površine.

Valovitost obrađene površine je definisana neravninama kod kojih je odnos koraka
(Sv) i visine neravnina (Hv) iznad 40 (Sv / Hv ≥ 40).

S

Sv

Hv

Slika 3.43. Valovitost i hrapavost obrađene površine
Hrapavost obrađene površine čine neravnine kod kojih je odnos koraka (S = 2 - 800
μm) i visine neravnina (H=0,03 - 400 μm) ispod 40.

Hrapavost obrađene površine je skup svih neravnina koje obrazuju reljef
površine u granicama odabranog isečka takve veličine da su eliminisane greške
oblika i valovitosti. Hrapavost površine zavisi od uslova rezanja, posebno oblika alata,
stanja reznih ivica alata, habanja reznih elemenata alata, naslage, vibracija, krutosti
elemenata tehnološkog sistema i sl. Razlikuje se poprečna i uzdužna hrapavost.

popre~na hrapavost

V

S

uzdu`na hrapavost

S

V

S

popre~na
hrapavost

Slika 3.44. Poprečna i uzdužna hrapavost obrađene površine

Parametri hrapavosti obrađene površine

Za praćenje hrapavosti obrađene površine postoji više od 30 parametara. Prema JUS
standardima (JUS M. A1. 020) parametri hrapavosti se dele na: osnovne i dopunske.

Proizvodne tehnologije

74

Tri osnovna parametra hrapavosti su:
Ra - srednje aritmetičko odstupanje profila od srednje linije profila,
Rz - srednja visina neravnina i
Rmax - maksimalna visina neravnina.

m

0

Ra

Rmax

y

x

l

y ....

1

..... yn

Slika 3.45. Parametri hrapavosti površina

Za njihovo definisanje koriste se dve osnovne veličine:

» m - srednja linija profila i

» l - referentna dužina.

Srednja linija profila - m (osa x - slika 3.45) je linija koja seče profil obrađene
površine tako da je, u granicama referentne dužine, zbir kvadrata odstupanja svih
tačaka profila minimalan:

= →

n

1

i

2
i

y

.

min

Referentna dužina - l je minimalna dužina isečka profila površine, neophodna za
pouzdano definisanje paramatara hrapavosti, na kojoj su eliminisani uticaji drugih vrsta
nepravilnosti (valovitosti, greške oblika itd.).
Srednje aritmetičko odstupanje profila od srednje linije profila - Ra (slika 3.45) je
srednja aritmetička vrednost odstupanja svih tačaka efektivnog profila (y1, y2, ...., yn) od
srednje linije profila u granicama referentne dužine:

∫ ⋅

=l
0

a

dx

y

l1

R

.

Maksimalna visina neravnina - Rmax (slika 3.45) je rastojanje dve paralelne prave sa
srednjom linijom profila, povučene tako da, u granicama referentne dužine profila,
dodiruju najvišu i najnižu tačku profila.
Srednja visina neravnina - Rz (slika 3.46) je razlika srednjih aritimetičkih vrednosti pet
najviših i pet najnižih tačaka profila u granicama referentne dužine:

.

5

R

R

R

R

R

5

R

R

R

R

R

R

10

8

6

4

2

9

7

5

3

1

z

+

+

+

+

+

+

+

+

=

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM

75

RR

l

RzR1

R2

R6R3

R8R5

R7

R10

R9

R4

Slika 3.46. Srednja visina neravnina

Pored osnovnih postoji i veći broj dopunskih parametara hrapavosti. Prema JUS
standardima to su:

dužina nošenja profila,
koeficijent nošenja profila,
kriva nošenja profila i sl.
Dužina nošenja profila - lc (slika 3.47) je zbir dužina svih elementarnih odsečaka na
profilu, u granicama referentne dužine, koje odseca prava paralelna srednjoj liniji profila

na rastojanju (c):

.

=

=k

1
ici

c

l

l

0

Rmaxc

c/Rmax

y

x

l

l

c1

lci

l

cn

l/Σlpi

pi

1

0

1

Slika 3.47. Dužina nošenja profila i relativna kriva nošenja profila

Koeficijent nošenja profila - pnc je odnos dužine nošenja profila i referentne dužine
profila:

.

%

,

100

ll

p

c
nc ⋅

=

Kriva nošenja profila, slika 3.47, najbolje govori o rasporedu materijala u hrapavom
sloju obrađene površine. Predstavlja grafičku interpretaciju zavisnosti dužine nošenja
profila od položaja ravni sečenja (rastojanja ravne površine od gornje granice AA - pi).
Sve površine, od najgrubljih do najfinijih, prema standardu JUS M. A1. 020, razvrstane
su u 12 klasa hrapavosti površina (tabela 3.3). Označavanje kvaliteta površina na
crtežu je propisano standardom JUS M. A0. 065 (slika 3.52).

Proizvodne tehnologije

76

OZNAKE HRAPAVOSTI

Znak

Tuma~enje
Zna~enje znaka se unosi na
crte`u, na primer
Ozna~ena povr{ina se obra|uje
bilo kojim postupkom obrade
Ozna~ena povr{ina se obra|uje
postupcima skidanja materijala
Ozna~ena povr{ina se ne obra|uje
Ozna~ena povr{ina se obra|uje
postupcima bez skidanja materijala

N9

N9

N9

=

RASPORED DODATNIH OZNAKA HRAPAVOSTI

a - Klasa hrapavosti ili vrednost R, m
b - Postupak obrade ili vrsta prevlake -
upisuje se jasno re~ima
c - Referentna du`ina prema JUS M. A1. 120
ili broj talasnog filtra kada odstupa
od standardnog broja
d - Oznaka pravca prostiranja neravnina
e - Dodatak za obradu, mm

a

s

μ

λ

f - Drugi parametri hrapavosti, osim R, uz obavezno upisivanje
oznake i vrednosti parametra, m, na primer R 12

a

z

μ

PRIMERI OZNAKA:

ea

b
c (f)

d

z

B

z

n

OZNAKE PRAVCA PROSTIRANJA NERAVNINA

Znak

Tuma~enje

Opisno

Grafi~ko

M

M

C

R

C

R

Paralelno ravni
projekcije u
kojoj je znak
postavljen

Upravno na
ravan projekcije
u kojoj je znak
postavljen

Ukr{teno u dva
kosa pravca
relativno prema
ravni projekcije

U vi{e
pravaca

Pribli`no
kru`no prema
sredi{tu
povr{ina

Pribli`no
radijalno prema
sredi{tu
povr{ina

VELI^INA KUKICE

Oznaka

60o

60o

H2

H2

H1

H1

d'

3,5
5
7

5
7
10

10
14
20

0,35
0,5
0,7

d' - debljina linija kukice

Slika 3.48. Označavanje kvaliteta površina na radioničkim crtežima
Tabela 3.1: Pregled klasa hrapavosti površina pri pojedinim postupcima obrade

0,0250,050,10,2

0,4

0,8

1,63,2

6,3

12,525

50

VRSTA
OBRADE

N1N2N3

N4

N5

N6

N7

N9N10N11N12

N8

GRADACIJE
KLASA
KVALITETA

GRUBA OBRADA

PRETHODNA
OBRADA

FINA
OBRADA

NAJFINIJA OBRADA

Aritmeti~ko odstupanje od srednje linije profila, R, m

a μ

Grubo rendisanje
Fino rendisanje
Grubo struganje
Prethodno strug.
Fino struganje
Najfinije struganje
Bu{enje
Upu{tanje
Razvrtanje
Fino razvrtanje
Najfinije razvrt.
Grubo glodanje
Prethodno glod.
Fino glodanje
Najfinije glodanje
Provla~enje
Fino provla~enje
Grubo bru{enje
Normalno bru{.
Fino bru{enje
Najfinije bru{enje
Honovanje
Fino honovanje
Najfinije honov.
Grubo lepovanje
Prethodno lepov.
Fino lepovanje
Najfinije lepov.

3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM

77

U površinskim slojevima obrađene površine, usled dejstva toplotnih i mehaničkih
opterećenja, dolazi do pojave neželjenih efekata kao što su: pojava mikropukotina i
zaostalih napona, plastično deformisanje i otvrdnjavanje, promena mikrostrukture i
mikrotvrdoće, pojava mestimično nagorelih površina i sl.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->