TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka . Novi Sad Štampa IDEAL. GRAFIÅAR.

5 . Uostalom. Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. Arada i drugih mesta današwe Rumunije. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. novembar 2000. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3.

.

U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. Manastir Ãelije. a tada se vratio u Srem. odnosno jeromonaha. Kragujevac. Januar. 1996. do 1521. Ruvarac. Mileusniã. 1972. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. Bašiã. 7 . Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. 2 Slavi se 18. pa i druge godine. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu. Beograd— Podgorica—Kragujevac. januara 1516. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. 1989. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. na poziv vladara Radula Velikog8. Roðen je oko 1460. oktobra. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. episkop šumadijski. godine. 1993. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. 1903. dobivši monaško ime Maksim. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. godine. Opis srpskih fruškogorskih manastira.UDC 262. januara. Beograd. gde je 1513.12:929 Brankoviã Ð. Iz stare srpske kwiÿevnosti. Sava. do smrti 1508. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. Beograd. Ÿitija Svetih. 6 Vladao 1458—1490. 1462. jula. Arhimandrit Justin (Popoviã). 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. U åin jeroðakona. godine. Prestavio se u Gospodu 18. 8 Vladao od 1495. 9 Vladao od 1512. prešao je u Vlašku. decembra. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. godine. 247—250. decembra 1502). godine. Po Jovanovoj smrti (10. godine. 1931. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. a sam je primio monaški postrig. godine. prema prevodu u kwizi: M. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. S. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. 5 Izvori navode 1461. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. Sveti Srbi. D. Sremski Karlovci.

dakle po smrti svoga brata despota Jovana. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. bio je veã u monaškom åinu. 3.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. I. Istoria Bisericii Romîne. Mostovi prijateqstva. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara. došao je zajedno sa majkom Angelinom. 11 Gh. Sveti Maksim Novi. Lup¤a — A. Moisescu — St. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. 10 Mada åesto pomiwano. 77—81. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. Filipa¤cu. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. 308. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. Temišvar 1979. godine. 8 . Bucure¤ti 1957. Bugarski. I. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno.

nav. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. kada je Nifont negde 1505. 322. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. 1. obavio je i više diplomatskih zadataka. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. I. godine. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. 19 Kraq Ugarske 1490—1516. patrijarha carigradskog. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. Lup¤a — A. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. 1992. delo.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. Moisescu — S. Krajem sledeãe godine. On je. Bucure¤ti. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. pored crkvenih. delo. 14 Gh. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. Novoga Severina14. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. 9 . 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. 18 Videti prilog. Lup¤a — A. nav. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. Godine 1506. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. 17 Gh. i na wegov zahtev. u svakom sluåaju. grad u Rumuniji. Moisescu — St. posredovawem mitropolita Maksima. kao što pomiwe Gavril Prot13. av- gusta. I. Marta 1508. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. Pºcurariu. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. 442. 307. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. godine otišao iz Vlaške. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. Navod prema: M. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. Filipa¤cu. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. godine umro je vladar Radul Veliki. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. Na presto je stupio Mihwea Zli21. 325. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. Filipa¤cu. 40. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16.

na mestu Ratezaci. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. „poneÿe este Hristßane i plemennici". 3—14). a sâm je otišao u Srem. Bucure¤ti. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. ali se nije vratio u Vlašku. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. Bucure¤ti 1959. s one strane Rimnika. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. Odobescu. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. 1. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. godine 1512. koje beše uspostavio wegov prethodnik. sin Despota. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". cara srpskog. ali mada je bio dobro primqen. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. koji je. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. Zaista. Opere. sœnü Despota. 23 M. došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. verovatno. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510. carý Sræbskago. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. i umoli. 10 . na Mogilu Kajata. nije se zadrÿao dugo. i on se odazvao. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. na wnâ stranâ Rebna. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. 1992. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. u: Cronicele slavo-române din sec. 444—446. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. Scene istorice din cronicile române¤ti. i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. I. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. Pºcurariu. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. oktobra 28. Bucure¤ti 1965).

Anno 7015 28 8-bris. na nemÿe krýpko oplæåi sú. 28. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. nþ ne blagoåüstiviý. Godina 7012 od sazdawa sveta. 11 . 3 (Cronica moldo-polonº. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. gotov na borbu. hodataa bw im prýdlagaet. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. svýtu åado prisnoe. Maêima glagolú Despota. 77—78). svagda sina svetlosti. drugoga dana julskih kalenda25. I tako o pomirewu wima pobesedivši. vladar Moldavije 1457—1504. u: Cronicele slavo-române din sec. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. jer im postavqa posrednika. vojvodi. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. væsýko axe i pravedný. jer obojica behu hrišãani. Maksima. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. naime Despota. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. na Svútwm Eíaggelßi. odgovara godini 1505. i nada ne omanu. posle Hrista. I nalazeãi se unutar wegovih predela. oktobra. i vrati se u svoje>. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. krepko na wega zavojšti. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. 77—78). Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. u: Cronicele slavo-române din sec. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. 2 (Cronica lui Macarie. i oboim sþxe hristïanwm. Bucure¤ti 1959. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. buduãi izazvan od Radula. ali ne po blagoåešãu. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. Bodan voevoda. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. vojvode zagorskog. Bucure¤ti 1959. I po isteku jedne godine dana. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. ako i po pravdi. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. i <uåini isto tako.

1987. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. 12 . avgusta. pritoka Sireta. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. po savremenom raåunawu. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Bucure¤ti. septembra do 31. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. 29 Nekadašwe selo. nu suferi. 4 (Grigore Ureche. 33 Reka na istoku Moldavije. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. Ewangelia. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. odgovara godini 1507. posle Hrista. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. januara do 31. godine. nije otrpeo. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. Letopiseþul Þºrii Moldovei. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. i mnoge ine reåi s wim je govorio. rumunski — humka). to treba imati u vidu pri preraåunavawu. oktobra 28. un 26 27 Leta26 701527. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. de ceia parte de Rîmnicu. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. octovrie 28. na teritoriji Vlaške. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody.mi woyski i doszedø³ do miasta. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. kod Mogile Kajati30. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. pritoka Sireta. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. Meðutim. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. a od tada. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. decembra. oktobra 28. Vº leatul 7015 octomvrie 28. Godina oznaåena od sazdawa sveta. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. pritoka Dunava. 80—81). 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. s one strane Rimnika31. vladar Moldavije 1504—1517. 28 Bogdan III Slepi. Maksim Despotoviã. zowa je Roterzecy. la Movila Cºiatii. oznaåavaju razdobqe od 1.

fecior de despot. jer su hrišãani i jedno pleme. Posle toga vojvoda Bogdan. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. la þinutul Putnii. carele.cºlugºr anume Maximian. Cronica româneascº. cîtº fºcusº în þara Moldovei. Deciia Bogdan vodº. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). Bogdan vodº. te je poharao celu Putnu. Dupº aceea. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. naime Roman Izbeglica. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. moleãi vojvodu Bogdana. 35 34 13 . sin Despota34. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. Bucure¤ti 1963. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. Bucure¤ti. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). 6 (Georgije Brankoviã. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. 26). predeo u Moldaviji. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. cara gråkog. otišao je. I granicu gde je stara bila ostaviše. u kwizi: Gheorghe Brancovici. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. despotski sin od semena gråkih careva. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. 1987). Odavde vojvoda Bogdan. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. pritoka Sireta. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. rugînd pre Bogdan vodº. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. koji je. neki kaluðer imenom Maksimijan. Pišu neki. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. locul Moldovii. na teritoriji Moldavije. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. Cronica slovenilor Illiricului.

pre aceia Mateia¤. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. Ioan despot. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana.2. pre carele l-au fost orbit Murat. 6977. Sredwovekovni grad u Sremu. koji su bili od wegovog sina Stefana. din ceastº lume s-au petrecut. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. Ioan despot. preselio se s ovoga sveta. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. 6972. Angheliia. 66—67). u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. 69) 697739.6. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. craiul unguresc. la stºpînitoriul þºrîi. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. cu trupurile tºtîne-sºu. 40 Pri prevoðewu priloga 6. Nepoþilor lui Gheorghie despot. nazvavši se kaluðerski Maksim. to jest po mirskom imenu Ðorðe. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. Despot Jovan.2. ¢i dupre puþinº vreme. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. 697237. (str. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. A wegov brat Maksim. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. ¤i al frºþine-sºu. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. odgovara godini 1469. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. Angheliia. anume Gheorghie ¤i Ioan. da ga poseduje i da vlada wime. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. posle Hrista. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. ¤i a frºþine-sºu. kojega beše oslepio turski car Murat. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. au priimit sfîntul. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. Godina oznaåena od sazdawa sveta. Ioan despot. Unucima despota Ðurða. godine. ¢tefan. 38 37 14 . (str. Ioan despot. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. Iar frate-sºu Maxim. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. godine. Novi Sad 1994. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã.1. 6. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. naime Ðorðu i Jovanu. anume Radul voevodul cel Bun. Hronika Slovena Ilirika. odgovara godini 1464. naime vojvodi Radulu Dobrom.1. în Þara Munteneascº. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. i 6. împºratul turcesc. buduãi i mitropolit u tim oblastima. Grad je razoren od Turaka 1521. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom. posle Hrista.

7 (Gavriil Protul. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. pre unde au fost. II. uåiwenu od vojvode Radula. da vojvoda Radul 15 . ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. dokle ãe svaki vladati. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. s obe strane do Siretina. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula. i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). Bucure¤ti. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. 8 (Gheorghe ¢incai. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. preko Rimnika. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. Opere. la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. octomvrie 28. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. pînº în Siretin. II. anume Maxim. care cît va birui. Bucure¤ti 1969). preko onoga kaluðera. un cºlugºr. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. rodom od srpskih (ne gråkih) despota. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe.1. ce se chiamº Rºtezaþi. la Movila Caiatei peste Rimnic. povukavši u pomoã Sikuqe. naime Maksim. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. Hronica românilor. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. neki kaluðer. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. oktobra 28. 8. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. kod Movile Kajate. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. prin acel cºlugºr. cea de Radul Vodº fºcutº. Dakle.

domnul Moldovei. 155) 8. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). cum mi se pare. 8. eu nu ¤tiu… (str. iarº el au remas în Sirmiu". da li je vodio Maksima sa sobom. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. 1. gl. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. Maxim au priimit solia. ovako piše preslavni Engel. Despre lucrurile. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. svoje prestonice. dakle.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa".2. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". a¤a scrie preavestitul Enghel. da buduãi on rodom od srpskih despota. ce se þin de Valahia. sklopi prisnu vezu s Maxarima. cum s-au zis la anul 1506. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul. Chronico Valachico. da po ugledu na Radula.3. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. kao što bi hteo preåuveni Engel. 1508. i toga ciqa radi iz Arxeša. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. dupº pilda Radului. la unguri. au trimis pre Maxim cu cºrþi. la Vladislav II. svoga prethodnika. din Argi¤. 35). Darº cînd au mers Radul V. pre la începutul anului de-acum. craiul Ungariei. poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. kao što to letopisac veli. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. scaunul sºu. vladaru Moldavije. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. kako je veã reåeno za godinu 1506. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. Ali kad je Radul V išao. antecessorului sºu. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. pre cºlugºrul Maxim. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. na poåetku ove. kako mi se åini. cum vrea preavestitul Enghel. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. Maksim je primio izaslanstvo. 16 . 1508. a on je ostao u Sremu". kraqu Ugarske. te da se nije mogao krenuti na put. în locul lui. Antiqua Historia Valachiae. ca. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. 192). care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. da se udaqi Maksim. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. (str. Hoteãi. k Vladislavu II. godine41. 161) (Navod iz kwige: Engel. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. nagovestio mu je. (str.

4. minunatº. luund turcii Sremu. za izvesno vreme". Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. cu aur ferecatº au cºpºtat. u Krajovu45 i bi primqen. cît erau a sº lovi. ali se pomiriše.1. on je 7 godina vladao i preminu. 9. 44 U stvari George Šinkaj greši. pobeÿe k vojvodi Radulu. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. Mihnea vodº cel Rºu. 17 . rºzmiriþº sº scorni.3. episcop in Srem ¤i despot. sinu Joana Kaloerua. (str.2. iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. adunînd bani din Þara Rumâneasca. 124) 9. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521. Cronica Banatului. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. fiu lui Ioan Caloeru. iz Zemqe u Srem. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. Timi¤oara. 124) 9. razmirica otpoåe. i umalo se ne sukobiše. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. (str. Maksim Brankoviã. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. 45 Craiova — grad u Rumuniji. fugi la Radu vodº. (str. 1981). pînº la o vreme". darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. mitropolitul cel mai de demult. govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. Macsim vlºdica. episkop u Sremu i despot. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. divan. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. a maichii Anghelinii. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. davnašweg mitropolita. ali zatim piše boqe. iz stare poMaksim vladika. din Þarº în Srem.8. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. majke Angeline. kada su Turci zauzeli Srem. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. do godine 152144. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. zlatom optoåen dobi. Maxim Brancovici. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. în Craiova ¤i fu priimit. ci sº împºcºrº. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim.

un timp scurt. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. Weagu vojvoda. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. (str. de milº ¤i aramº bunº. K wemu je arhiepiskop iz Srema. sestricu arhijerejevu. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. dupº cum menþioneazº autorul. sº o isprºveascº. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. La acesta arhiepiscopu din Srem. sº o acopere. îl pusºrº. care corespunde Patriarhiei Române de azi. unde era scamnul domnesc. ostavivši manastir Krušedol. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. then again shortly in 1512. koji beše mladiã. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. naime Anepsiju ili Milicu. în Þara Rumâneascº iarº au venit. ci înþºlept. varº arhiereului. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. iz milosti i dobroga bakra. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate.Bºsºrabilor. 127) rodice Basaraba. (str. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. gde beše vladarski presto. El au fºcut-o ¤i muri. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. On ga je izgradio i umro. ce au început-o. în 1512. koji beše zapoåeo. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. Maksim. ali mudar. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. buduãi ona od roda kneza Lazara. da bi dovršio. ce era june tînºr. which are quoted. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. pokrio manastir Krušedol iz Srema. 18 . as well as translations into the contemporary Serbian language. în principal cronici. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. postaviše. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. u Rumunsku zemqu opet došao. anume Anepsia sau Miliþa. venåawem zakonom braka se sjedinio.4. podigavši u svojoj zemqi manastire. Maxim. 127) 9. mostly year-books.

1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. Izabrani spisi. Araðanina Save Tekelije. Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". 1993. septembra 1912. to jest u škole vere hoditi".UDC 371. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti. Mirjanu Bugarski. Mirjana Bugarski je roðena 17. i pored. A. Obradoviã. Šta je tome priåina da se narod gubi. teških uslova u kojima su delovali. 1994. u åemu se sastoji wino dobro i slava. 1 2 19 . sestro. Temišvar. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. promotrila si kako gine za drugoga. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. humaniste i narodnog dobrotvora. škola poduåavala.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. 97—98. Bukurešt. jezika i kulture. Temišvar. 81. godine u Srpskom Semartonu.11:929 Bugarski M. Spomen na prof. škola i zemqa. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. Semarton su napustili 1922. kako išåezava i sebe utamawuje. u tome su im pomogli crkva.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. po majci Lujanoviã. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. zemqoradnik Paja Bugarski. Bunder Bugarski. 3 D. sam i zatire. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. Bugarski. 1961. Posle mature ÿelela je da naS. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. a ne vidi da propada? To je. Ÿivot i prikquåenija. Dnevnik Save Tekelije. 7. videla si lepotu srbskoga naroda.

5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. 75. D. 4 5 20 . bivša mis Jugoslavije. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. Godine 1931/1932. Stevan Jakovqeviã. Olga Ðuriã. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. matematiku Milan Jovanoviã. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. Sabqiã. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. 14. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. imenovao je za wih rumune profesore. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. Bili su to: Milo Vukåeviã. predavala je srpski jezik. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. Bunder Bugarski. Svetozar Markoviã. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. Tadašwi direktor Vasile Miok. delo. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. sa studijama u Parizu. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. Bogdan Åipliã. Škola je radila do aprila 1941. profesor istorije. pod B — Hemiju. vrsni filolog.stavi studije na materwem jeziku. 1996. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. pod V — Teologiju. otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. nav. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. a ona. Toga leta preminuo je wen otac. Temišvar. Leto 1936. Osnovni. To je bila elitna škola. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. završivši studije. godine. što on nije smeo da olako odbije. streqan 1941. kasnije åuveni kwiÿevnik. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede.

Loga.000 leja.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije.000 leja. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. 916 (Temišvar 11.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. sada je došlo troje.660 leja. 1943). 4. isto to vredi i za srpski jezik. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. 3. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. 2. za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. školske godine." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. 1943). umesto sedam profesora iz Jugoslavije. Temišvarski vesnik XI. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije. pri upisu odmah se uplaãuje 6. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. 21 ." Školarina iznosi 10. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. Ð. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja. koliko ih je bilo pre rata. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. 8. 8.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. godišwe plaãawe 35. Dakle. a Qubomira Ajvaza za matematiku. paroha u Temišvaru — Mehali. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. 915 (Temišvar 8. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. da obrati paÿwu na interpunkciju.

Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. 870 (Temišvar 21. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika.5 miliona gradskog stanovništva. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. godine. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. godine.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. Tada su Nemci. godine. Posle proglašewa Republike. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. 925 (Temišvar 12. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. Na kraju. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. 8. U leto 1947. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. 1948). 30. V.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme".3 miliona seoskog i 3. 22 . isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. 367 (Temišvar 15. Nikolom Gavriloviãem. 1943). da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto.8 miliona stanovnika od kojih 13. Temišvarski vesnik XI. u jesen 1948. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. srazmerno veãem broju razreda. završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. 1943). U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. te da uåenici u tome ne oskudevaju. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. decembra 1947. Pravda.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. Kosta Stanisav — hemiju. 2. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. meðu wima školska reforma iz 1948. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã. Mihajlo Mitriã — matematiku.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. Rumunija je tada imala 16. 9. Milenko Milovan — biologiju. Zdravko Fenlaåki — geografiju. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov.

Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. 1950). Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. 7. 6). R. bez obzira na društveno poreklo. zatim ubrzo i Agronomska škola."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. U novembru 1950. Kao da je znala što je oåekuje. 1948). 23 . a bez profesora. Po završetku studija u Rumuniji. VII. V. godine. dolaze profesori Miša Mitriã. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. Branislav D. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. postaje prvi direktor novoosnovane škole. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). R. Dana Stanisav — Sabo). 9). Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. 197852/1948. bio je smewivawe direktora. pa su sve do 1955. Pravda. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. umesto jednog razreda. odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima. Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. izdatog od Ministarstva prosvete. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. za internat (ista ulica br. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar.br. gde je internat i osnovan 1935. igraåka grupa. fiziku i prirodne nauke. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. Krstiã. druga preko puta. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. 11. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. 596 (Temišvar 30. što do tada. Saznaje se da srpsku pedagošku školu. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom. Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. a ni od tada. 352 (Temišvar 4. Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna.

ali što daqe od Gimnazije. leåila se i oporavila. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. Ubrzo je pronaðen i motiv. 38732/02. usled izmewenih politiåkih strujawa. VII. she kept her teaching post. and after the War. 1952. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. language and culture. Mirjana Bugarski. Later in her life. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. 12. As a consequence of political circumstances in Romania. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. a zatim je prešla u Rudnu. too. first replaced from the director post. Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. ali nikada potpuno. 598 (Temišvar 3. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. Biografia ei este ca13 Pravda. godine u Temišvaru. Oronulog zdravqa. Dušan Sabliã. she was soon. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. in 1950 and 1952. 12. da potiåe iz bogate porodice. godine. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. in 1948. 24 . despite difficult conditions in which they worked. Umrla je 2. jula 1968. vraãena je u nastavu. She spent only her early childhood in her native village Semarton. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. 1950).trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. Usled toga 5. and then excluded from the lecturing process. Tek negde 1956.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II.

în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. în anul 1948. limbii ¤i culturii naþionale.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. la Belgrad. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. în 1950 ¤i 1952. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. 25 .

.

Stoje (s leva na desno): Dejan. 27 . završio je u rodnom mestu 1895. 012 Kostiã S.1:929 Kostiã S. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Sede (s leva na desno): Slobodan. 6 razreda.UDC 262. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. Temišvar. Paulina. Osnovnu školu. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. Ogwanka. Delija. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. Nemawa. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. godine. septembra 1884. Gordana.

1922. 9. 1921. 1928. åinom protoprezvitera 6. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". 12. gde je kasnije bio paroh do 1. 1. godine3. 9. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. 1907—30. Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. i arhijerejskog zamenika od 1942. 1. 12. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 1919. 1919. školske godine. eparhijskog beleÿnika od 15. 12. 1947. 11. 1916). 1818. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). do prelaska u mirovinu. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. 1910). 1911—24. Godine 1922. 1909—31. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. Upis broj 14/17. 1907. 12. 12. Temišvar 1931. 6. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. školski i društveni åasopis" (1935—1940). Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. do prestanka izlaÿewa 1946. a za prezvitera 6. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. 12. 9. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). godine. godine. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. 1922. 28 . Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. 2. 2. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. 1921. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. 10. godine.bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. 12. i naslovom protonamesnika 13. „Crkveni. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. „Crkveni. 1910). od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. godine. 1909. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). godine. Matiåni protokol umrlih. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. I reda2. 8. godine. godinu. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. tokom Svetskoga rata. 8. te Eparhijskog administrativnog odbora. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). 1907—1. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. 1956. 1907. 1. 1916—11. godine. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. 7. školski i društveni list" (1921—1934). godine). U meðuvremenu. Knezu (15. Timišoara 1925. godine. Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. 9. godine. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13.

Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. dugo nije bilo vladike. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. Kostiã. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. to je bilo neostvarqivo. godine. Zahtevao je taånost. Bugarski. sticajem okolnosti. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. 5 D. prešao u Vršac kao episkop banatski. godine. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. Po wegovoj smrti 1935. Onda je pokušao da na svoju ruku. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. godine. Temišvar 1996. školski i društveni list" 11—12. uz sve to 4 S. po svom poloÿaju. Hrvata i Slovenaca još 1918. ali ih nisu primili. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. strog prema sebi i prema drugima. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. decembar (Temišvar 1930) 68—170. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. U Temišvaru. tridesetih godina. ali ga nisu voleli.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. godine. Bio je dostojanstven i strog. 1932. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. godine. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. dr Georgije (Letiã). ukazujuãi na wene nedostatke. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. 29 . Meðutim. Posledwi temišvarski episkop. godine. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). Crkveni. urednost. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Sabqiã. slušali ga. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. prešao je u Kraqevinu Srba. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. 6 S. osnuje sopstveni mirovinski fond6. „Glasnik. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. nego poveravan u administraciju4. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. marqivost. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. i za škole. zatim. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. A slavio je Svetoga Jovana. s obzirom na mali broj ålanova. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole.

/17. u nastavku svojih usmenih nareðewa. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 140/D/11. i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. fond Verski akti. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. 105/D/25. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. eparhijski beleÿnik". Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. 194212. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. kamoli pisalo. fond Verski akti. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. akt br. akt br. 7. 241/Prez. od 28. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. u najteÿe vreme. Aktom br. koji ne behu rumunski drÿavqani. Nikoliã. tom ¢ 1940—1945. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. 6. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. 1934). 1943. 1183/15. akt br. 7 S. 12. Godine 1942. 30 . „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". fond Verski akti. 8 Pod kraj 1942. nego je vodio crkvu i školu. tom ¢ 1940—1945. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja./17. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. Sredinom 1943. 5. 241/Prez. 1943 vladika Irinej. Neposredno zatim. 7. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. On se na to nije obazirao. U zatvoru je proveo oko godinu dana. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. zamenik. 37/22. Na sredu sa raåunima. 9. godine. 12. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. 1943.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). Za åetnike je prikupqao pomoã. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. 1942. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. 278/D iz 1943. Beograd 1992. 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. tom ¢ 1940—1945. Od nemila do nedraga. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. jula meseca. te da. 1943. Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã.

11. tom ¢ 1940—1945. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. 732/2. 6. Prota Sl. 9. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. 1946. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. sluÿbeno/D/1. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. Protokol sa raznim zapisnicima. dogorevajuãi kao voštanica. akt br. 1946. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. 278/21. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. i u Rumuniji. br. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. fond Verski akti. 8. 321/D/9. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. s obzirom na opšte stawe. 1946. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. Dopisom br. 68/2/1945. 1946. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. tom ¢ 1940—1945. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. sinod u Beogradu. Kostiã. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. 194717. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. akt vladike Irineja B. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. tom ¢ 1940—1945. 43006/1. Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. fond Verski akti. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. potišten i premalo napušten. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. akt br. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. 8. sinoda". Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. 1907/zap. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. Sa decom je imao i radosti. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. 5. 14 13 31 . 1946. pozvao se na crkvenu disciplinu. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. U mirovinu je prešao sledeãe godine. 11. 2437/11. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. 1945. usamqen. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. 541/3. fond Verski akti. i tuge. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. 1. najviše zbog bolesti. 1947. 1946. 9. 9. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.

mada se sada cela graða moÿe. Nemawu (roðenog 1912). u najširem smislu toga pojma. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. u ratnim i poratnim prilikama uništen. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. i naporedo s wom napis Razbojnici. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. zet protine ãerke Delije. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. Zato. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. Wegove poštovaoce je to tištalo. Moÿda je. 32 . godine.Najstariji sin. pa tek onda slaÿe sledeãi. pa je ipak pušten. i od tada mu se izgubio svaki trag. a i treba kritiåki preispitati. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. sticajem nesreãnih okolnosti. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. svojim nesumwivim praktiånim smislom. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. Ilariona Zeremskog i drugih. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. zbog nedostatka ãiriliånih slova. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. od wega je ostala devojåica. statistike i demografije. te teškoãe oko štampawa. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. udate Boršaru. Neposredno. ali je on bio takve prirode i shvatawa. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. ostavivši za sobom sina i kãer. u kojima se. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. 1924) imaju potomke18. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije.

8°.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. V.] Pavle Marinkoviã. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. aprila 1916. godine. Slobodan Kostiã. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. XXXI—XXXIII. III. koje je osudio preki sud. I. i korici:] Sav åist prihod. umrla u pritvoru 15.[avne] srpske parohije mehalske. Cena: 1 dinar = 2. V.1). [Izdawe autora].). godine (5—11 str. *Broširano. 1970. [IV. 1. Temišvar. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. slog. Stana Laziã. obešen 26. — <Temišvar>. Štamparija Braãa Åendeš. obešeni 13. aprila 1916. namewuje se varoši Vaqevu. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. 1924. 53. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca.). [Izdawe autora]. decembra 1916. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. (16—24 str.8°. Od aprila do decembra 1916.[une].). [Naznaka na naslovnoj str.).). <Ÿupanijska Štamparija>. obešeni 12. godine (11—16 str. kako li tek o wemu sude u Vaqevu.). i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija. I onda se jednoga dana. maja 1916.1. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. 48. i korišãen isti. VI. Beograd 1989. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt.[odine]. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916. Prilog monografiji Pravosl. 20 19 33 . godine (24—38 str. Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. Str. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa. — Timišoara. Slobodan Kostiã. Posebna izdawa 1. 1919. kao kakav letopis smrti. samo repaginirani. Ruÿa Radojåiã. aprila 1916. II. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske.50 Kr. VIII. *Prva autorova kwiga. za podizawe spomenika ovim muåenicima. srpski narodni uåiteq. aprila 1916. (38—39 str. Ÿivka Goðevac.2. ubrano iz vaqevske crkvene porte. i da je cveãe. godine (39—45 str. paroh temišvarsko-mehalski. Kwige 1868—1944. str.). da vide vaša dobra dela. obešena 13. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. 14—16). (Mt 5. maja 1916. 1.). u spomen na protine zasluge. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. osuðena na smrt vešalima 12. Vaqevski muåenici. Petar Ivanoviã. g. Str. obešen 31. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih.

EK od 3.). Str. Prota Slobodan Kostiã. Štamparija Braãa Åendeš. godine (97—98 str.).). a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku. godine (16—17 str. god.).). ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. Str. — Istorijski pregled (5—18 str.). štampan 1897. 23 E. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897.[ine] (17—48 str. Brojno stawe 31. 1924 <1925>.). Zvona nove crkve do 1848. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918.). Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. god.8°. 1. Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. Prilog istoriji Pravosl. godine.[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str. Zvona crkvena od 1848. Crkvene opštine. fond Verski akti. Hrvata i Slovenaca.). godine. Šematizam za 1924. *Broširano. godine (3—4 str.). sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba. sa sedištem u Velikoj Kikindi. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna. Eparhija temišvarska (5—15 str.2. i 2. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Pravosl. tom ¢ 1921—1925. 106. Završetak (48 str.). *Štampano u 440 primeraka22. oktobra 1924.). odnosno Maxarskoj. eparhijski beleÿnik. Temišvar.[emski] Karlovci 1897.). jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25. — Timišoara.[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21.[avne] srpske eparhije šabaåke. K 633/prez. Štamparija Braãa Åendeš. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924. parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str.).). odnosno Aradskoj eparhiji.). još konaåno ne podeqene. akti br. Rekvirirawe zvona 1917. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2. i bez broja od 5. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str.).4. 1925.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str. 1.).[ine] do svetskoga rata (4—12 str.8°. — Timišoara.1. V.).). Uvod (3 str.). Temišvar. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji.). *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23. Sr. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj. takoðe i nacionalno mešovite. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. Prota Slobodan Kostiã.).3. 103. Izdawe Uprave Pravosl.).). godine. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str. godine. V. — Crkvene vlasti (19—25 str. godinu. Sveštenstvo (31—46 str. Pravni poloÿaj eparhije (18 str. decembra 1924. [Izdawe autora]. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. 34 . Eparhija vršaåka (16—18 str. Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str. Zvona stare crkve (3 str. oktobra 1924. Hrvata i Slovenaca. srpsko-rumunske crkvene opštine. Letica.). *Broširano. Prosvetne.

marta 1916. Osnivawe Manast. Upotreba imetka (92—96 str. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str. na osnovu wih napisao je kwigu. Prot.).).).).). Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str.).).). Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli. *Broširano. poåev od 6. Jezik (65 str.). god. *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str. Šteta u zvonima (98—100 str.Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str. Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str. Bir (40—48 str.). Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta. — Timišoara.). Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str).).[ira] Kusiãa (9 str. godine. sveštenici (62—63 str. Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str.). <Braãa Åendeš>. *Broširano. 20.8°.). Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str.). — Crkveni imetak. Štete u gotovini (103 str. Verouåiteqi. Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str. Prilog istoriji pravosl. Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str.). Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str.). razvodi braka (57 str. samo repaginirani slog. Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930.). brak (57 str. Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str. [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str. — Sveštenstvo (23—48 str.).). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.). kako sam kaÿe.). Opãe (49—50 str. Temišvar. 1930. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str. Štola (36—40 str. 1926.). saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727. Str. Manastir posle spajawa 35 . Popis imetka crkvenog od 5.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].).). Verski prelazi (58 str.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Brašno za prosfore (54 str. predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921. Šteta u zgradama (97—98 str.[etih] tajni (54 str.). Crkveni peåati (66—67 str. godine.). Brak (55 str. 1. — Verski ÿivot (49—65 str. 8°. Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str. Obavqawe sv. Internirawa sveštenika (32—35 str. Prota Slobodan Kostiã.). godine.). *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. V.). — Temišvar.).). 1.5.).).).[etog] mira (54—55 str. Divqi brakovi (56 str.). Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str.). I.). Temišvar. Antimins (51—53 str. Uništaj braånih ispita (55—56 str. Štamparija Braãa Åendeš. Naplata sveštenstva (36 str.). — Administrativno upravni predmeti (65—81 str. Dispenzi. Raåuni (89—92 str.).). Bogosluÿewe (50—51 str.). Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str. Mešoviti brakovi (57—58 str.[a] Slobodan Kostiã.). avgusta 1916. Nabavka sv.14). III.). Nagrada verouåiteqima (63—65 str.).). II.). rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str.6.). a zatim ih. Str.). vršio i duÿnost referenta za verska pitawa.[ine] (82—88 str. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800.). IV. 12.

dopisan je. Štamparija Åendeš. Statistiåki pregled o broju crkava. Meðutim. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. stalnosti i åinu krajem 1932. Kolo Srpske omladine u Temišvaru.). Brojno stawe školske dece (87—92 str.).).). Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.).8. dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana.[irskog] sveštenstva po zvawu. Protoprezviterati (8—18 str. pošto je kwiga izašla 1931. godine (23 str.[ina] Eparhije Temišvarske (19 str. Imenik crkvenih opština. godine (55—56 str.). Temišvar. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. (14—18 str. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. *Broširano. Str. samo repaginirani slog.). Prota Slobodan Kostiã.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. *Broširano.).). Braãa Åendeš. taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str.).). Škola i uåiteqstvo (36—54 str.).[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str. parohija.). uåiteqa. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. [4] + 96 + [1]. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Crkvene vlasti (3—6 str. Crkvene vlasti (2—7 str.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. *Broširano.).).).[ijskog] i manast. 23. Manastiri (18—19 str. Statistiåki pregled o broju paroh. V. Temišvar. Zvaniåan naziv i podela opšt.). samo repaginirani slog. te napisi Åitaonice. V. samo repaginirani slog 36 .(14—15 str. god. Statistika (79—92 str.7. Eparhijska kancelarija (7—8 str. 1932. godine. Protoprezviterati (10— 12 str. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika". *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom. Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove. XII. [Opšti pregled] (2—3 str.). Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. parohija. Sveštenstvo (20—34 str. Eparhijska kancelarija (6—9 str.). Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. godine (56—61 str.). åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. godine (22 str.[ine] (34—35 str.).). 1. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str.).). 1. Prota Slobodan Kostiã. Opravke Manastira (16—18 str. sveštenstva.22). duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. 1—78) preštampana iz „Glasnika". godinu.8°. — Temišvar. 1931.).8°. Str. — Temišvar. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. Bratstvo Manastira (15—16 str. Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str. škola.). godine. 1930.).). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].).18). Manastiri (12—13 str.19). odnosno dopunski sloÿen Predgovor.). [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str.

ispravio i dopunio preðašwi tekst. gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske. a ovo je bio samo prvi tom.8°. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa.). a dowu smawio za 3 godine.24). do 1830. — „Timi¤oara" — Temišvar.). za kwigu. Posed Srba u privrednim spravama. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. Temišvar. [Izdawe autora]. Str. V. Srbi u rumunskom Banatu. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. — Temišvar. Prota Slobodan Kostiã. Istoriski pregled Pravosl. Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. Zamišqena je kao dvotomna. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Štamparija „Dojna". saopštio hronološki spisak od 27 lica. fabrikama. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda. Temišvar. godine.). i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str.). od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti.). mada nije izostavio Josifa Stamorca.[emski] Karlovci za slovenski deo.). Srpski saborni hram sv. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.16).8°. godine (114—117 str.10.).1. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str. Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str. *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. 1940. *Broširano. koji je umro 1754. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str. Grobovi u sv.). 1938.).). Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str.). Istoriski. godine. Prota Slobodan Kostiã. Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti. ekonomsko-privredni pregled 1940. *Mada je predmet obraðivan u tri maha.). Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940.). Pregled svega iznesenoga (137—138 str.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa. treãe paginacije-LVI str.). Prilozi [1] str. takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.9.).[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. zadrugama (135— 136 str. 37 .[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. Str. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838. Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. Štamp. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. V. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata. 1. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan. u razdobqu od 1754.) [Predgovor] (V—VIII str. pete paginacije). Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. ostale su izvesne greške. brojni.). *Broširano.

Crkveni. školski i društveni list". 4/1. br. Sveštenici. koja je najpotpunija. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. 35/10. Crkveni. str. str. 8. 5. — „Glasnik. Opravke. 1919. Nova crkva. IV. str. 5. God. 36/20. 3/10. 1923. 1923. 1923. str. do god. 154. U kolekciji Matice srpske. 256—257. Crkveni. samo na kraju posledwega nastavka. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". Prilozi u periodici 2. *Spiskovi po mestima. Temišvar. Temišvar. str. str. 16. i zakquåni napis u broju 126/15. God. 12. 2. 179. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. pa je napis ostao bez potpisa. Temišvar. Temišvar. God. str. 27. 1923. Prilog monografiji Parohije m. II. 1921. 2. 22/1. 195.4. Godine. 281—282. Temišvar. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. str. 16. 4. 12. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919.[alo]-beåkereåke. a kada je tekst objavqivan u nastavcima.5. I. str. god. 1. 289. 2. 2/15. školski i društveni list". str. — „Glasnik. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 146—147. God. 1.3. 7.6. 1923. 35. 2. 12/20. str. br. 1924. *Bez potpisa. Crkveni. br. 34/1. 19/1. 6. 8. str. 11. 1921. 7. 2. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". 5—6. 1923. 1922. 162. 1923. 102. 5. str. *Bez potpisa. 1923. 1924. 38 . 14/10. 11. 23/10. *Bez potpisa. 171. str. 8. str. God. 2. 11. školski i društveni list". Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. Prastara crkva. 8. str. školski i društveni list". Temišvar. 12. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. 22/20. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). — „Glasnik. 1923. 94—95. 18/20. III. Crkveni.2. 5/10. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. — „Sloga". Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. str. 20/10. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. 7. 1922. 1923. 1923. str. str.1. 1. 1/1. II. str. — „Glasnik. 2/15. str. 248—249. 24/20. 1924. III. 12. 21/20. 273. 5—6. 1923. br. školski i društveni list". 2. 28. „Glasnik. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. 12. 1923. 187. br. godine. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 2666. ali svršetak nikada nije usledio. [Raspored gradiva] [Pristup]. 1922. 33/20.2. 5. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. II. 1922. III. br. 1923. Stara crkva. 2. Temišvar. 1919. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. 31/1. br. 1923. 5. 32/10. 1/1. III br. God. Vaqevski muåenici. 1923. 13/1. 1919. str. 1/1.

1926. 9. Crkveni. školski i društveni list". 6/15. a da niko od špekulanata nije obešen. školski i društveni list". 13/1. 8/15. 21/1. str.000 dinara. str. — „Glasnik. God. 22/1. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 266. 12. školski i društveni list". God. 6. br. 16/15. str. god. 30/20. 12/15. 9. 3. 10/15.[išvaru]-Mehali. IV. 1926.13. napis je dodatak. 5. 192—193. 7. 1923. Temišvar. str. 10. God. str. Temišvarska srpska štedionica. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 8. 86—88. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. str. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. 2. 26/10. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. Crkveni. 38—39. str. str. III. 12. Temišvar. školski i društveni list". str. dobrotvor Srpske crkve u Tem. str. 35/10. 1923. br.11. po atmosferi koju doåarava.12. 11. [Raspored gradiva:] [Pristup]. Brankoviã. str. 215—216. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. 282. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. str. 1925. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". 2/10. Dimitrije Ÿivanoviã. 29/10. 5. Temišvar. 1926. God. 28/1. 1925. str. — „Glasnik. 1923. Razbojnici. 290. Crkveni. 79. po stilu.10. br. Crkveni. pa je napis ostao bez potpisa. 103—104. Temišvar.[alom] Beåkereku. 11/1. Dragomir Jugoviã. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1925. 24/20. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. VI. 17/15. 39 . VI. 9/1. str.14. — „Glasnik. br. 1923. 11. samo na kraju posledwega nastavka. 232.8.2. maja 1916. V. 2. V. ali nastavak nikada nije usledio. 249—250. po sklopu. Temišvar. obešeni 31. Temišvar. 3.7. God. — „Glasnik. 2. Crkveni. str. 6. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. godine. Crkveni. 1923. 2. srpske eparhije temišvarske. Prilog istoriji Pravosl. str. 36/20. 31/1. [Potpis:] Prot. str. — „Glasnik. 10. str. Autor ne pravda razbojnike. Crkveni. juna 1916. Temišvar.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. školski i društveni list". br. 1923. 45. br. 64. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 25/1. — „Glasnik. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. 5/1. dobrotvor Srpske crkve u M. 13.9.000 dinara izricana je smrtna kazna. 1924. VI. 186—187. 12. 1925. Crkveni. str. VI. br. 9. Temišvar. školski i društveni list". 206. 10. 8. 142—143. 79—80. 1923. br. God. školski i društveni list". 1923. Temišvar. maja 1916. 2. — „Glasnik. [Potpis:] Slobodan Kostiã. *Po sadrÿaju. Stanoje Radosavqeviã. godine. 1. 12. 4. — „Glasnik. Lukijan T. VI. školski i društveni list". god. 1925.[a] Slobodan Kostiã. 131—132. 1926. 1923. 1926. Mladen Nediã. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 163—165. str. 200. 223—224. 2. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 9. 2. God. 1925. str. str. 1925. 33/20. str. 1923. Temišvar. 27/20. God. str. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. 1923. 241. br. 96. obešen 23.

2. 6—8/15. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. XI. 4—48. 41—57. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. Crkveni. Osnivawe banatskih manastira uopšte. školski i društveni list". Kostiã. X. XII. veka [!]. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 2. *Bez potpisa.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816. Crkveni. str. Listovi i åasopisi. Temišvar.16. Opravke Manastira. [Potpis:] Sl. br. — „Glasnik. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. Parohije — škole. [Potpis:] Sl. Crkveni. 6. str. str. 1929. Imetak Manastira Kusiãa. Obnova manastira Kusiãa. parohija. Imenik crkvenih opština. Brojno stawe školske dece. 3/1931. br. Manastir posle spajawa. [Raspored gradiva:] Predgovor. Manastiri. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. Ekonomske ustanove. br.[a] Slobodan Kostiã. g.[odine]. str. Temišvar. Sveštenici — uåiteqi. br. 10/15. 96—99. Sveštenstvo. školski i društveni list". Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Novi Sad. Temišvar. XII 1930. godine. školski i društveni list". Temišvar. 2. God. 9. *Uz fotografiju barjaka. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Crkveni. Humane ustanove i udruÿewa. — „Glasnik. str.[ina] Eparhije Temišvarske. 5—7/maj—juli 1930. Srbi u Ugarskoj. god. Eparhijska kancelarija. IX. Zvaniåan naziv i podela opšt. God. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. 167—171. 1/1932. br. Kostiã. Obnova Manastira Kusiãa. 2.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. — „Glasnik Istorijskog društva". Škola i uåiteqstvo. str. V. sv. godine. 56—88. Bratstvo Manastira. Temišvar. God. God.17. školski i društveni list". 2. Prinos za podizawe drÿavnih škola. VI. 97—114. 3—4/mart 1931.[ine]. *Bez potpisa. Umetnost i starina po hramovima pravosl. IX. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.20. 4/15. kw. — „Glasnik. Novi Sad. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Crkvene vlasti. 11. 1927. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. 1929. — „Glasnik Istorijskog društva". Brojno stawe ålanova srpske crkve. [Potpis:] Slob. Statistika. Doseqavawe Srba u Banat. 476—478. 28.18. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. — „Glasnik. sv. Temišvar. [Potpis:] Prot. — „Glasnik. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. str. Crkveni.15.[ira] Kusiãa. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. Osnivawe Manast. Prosvetne srpske ustanove. školski i društveni list". Manastir Kusiã u XVI—XVIII. 40 . god. IV. str. Temišvar. 2. Protoprezviterati. God. 133—135. 2. kw. br. 3—4/1932. 1—2/januar 1931.19.21. str. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. Kostiã.

Protoprezviterati. 2.[emski] Karlovci. školski i društveni åasopis". Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. 1263/21 Decembrie 1934. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. T. 41 . 80—90.24. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. Temišvar. Kostiãa. god. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. God. Statistiåki pregled o broju crkava. Sombor.1. 1—2. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. 24. <1931>. novoj normi. Crkveni. str. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. 1/juli 1934. 108/26. 8°. *Prilozi osnovnom tekstu. God. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. 1930. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. školski i društveni list". 63—74. 1931. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. 2. Crkvene vlasti. str. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. 58—62. Mihai Ro¤u Martinovici. Manastiri. *Bez potpisa. nisu štampani. 7—8/1932. str. 2. str. godine. 4. 3/septembar 1934. Timi¤oara. — „Glasnik. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. *Bez potpisa. — „Jugoslovenski dnevnik". koji se pomiwu u napomenama. Srpski saborni hram sv. Kostiã.[avna] srpska Episkopija temišvarska.[etom] sabornom hramu temišvarskom. [Raspored gradiva:] Pravosl. str. 5—6/1932. 3. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932.2. 106—115. stalnosti i åinu krajem 1932. 3/septembar 1934. K. Dupº izvoarele sîrbe¤ti.22. godine od prote Slobodana T. Str. an.23. 7—15. — „Vestul". br. Crkveni. 36—44. 1907". [Potpis:] Slobodan Kostici. — U Somboru. str. XIII. Eparhijska kancelarija. Joso Šokåiã. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. 2. godine. godine]. Naši manastiri u rumunskom delu Banata. 1933. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779.25. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. *Bez potpisa. Temišvar. nr. Grobovi u sv. sveštenstva.[irskog] sveštenstva po zvawu.26.*Uz fotografiju zastave. V. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). Temišvar. 5/novembar 1934. 2/avgust 1934. Statistiåki pregled o broju paroh. — „Politika". br. 16—26. [1937]. III. parohija. 3. str. XII. — „Glasnik. godinu. Veliki Beåkerek. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. 2. Sr. Beograd.[ijskog] i manast. uåiteqa. str. br. škola.

583/22. protopopul Slobodan Kostiã. br. Srbi u Rumunskom Banatu. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. XV. 1940. VIII. 3. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. 3(55)— 4(56)/1985. str. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. str. *Bez potpisa. god. god. Temišvar. 42 . br. 1(57)—2(58)/1986. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word. br. XIV. Radovi prote Slobodana Kostiãa.3. 3. god.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. — „Temišvarski vesnik". 98—116. Stevan Bugarski. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret.4. Temišvar. 17—22. 5. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru".

god. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. 497. Dimitrija. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. 3 (Novi Sad 1971) 497). u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. koji se radi u Matici srpskoj. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. godine. i 3. otac mu je Vasilije. a i sam sakupqati pretplatnike4. sluša- 43 . meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. godine1. 29) i Brankovo kolo (1904. Novi Sad 1953. Risto Kovijaniã. Novi Sad 1971. 195). Iliju. oba nepotpisana. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. koji je roðen u Kovinu. 3 Na pismu (ROMS. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. školovao se od 1844. br. u fusnoti ili u delu reåenice. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. godine na Bratislavskom liceju. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847.UDC 347. 19. 3. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. Maja 1853. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. do 1846. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. SUDIJA. 1. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. 639—640). Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac.962:929 Zaharijeviã L. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. i Lazara. On umre noãu izmeðu 2. 20. pravnika i drÿavnog åinovnika. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3.

Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. mladi Lazar je bio rawen7. U okršajima te revolucionarne 1849. uznosi junaåka dela naših predaka. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. slavnogæ. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. 44 . nacionalno svestan i qudski odgovoran5. da je bio poruånik. i to kao slušalac poezije. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. pak ni na mene. tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. godine. Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). za wen peti deo. a 1846. i to kao novobeåejski advokat. preko Vršca. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. Studije prava zapoåeo je 1850. bio je veoma strog. bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. pretplatio 1844. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). Revolucionarne 1848. komandant dva bataqona sremskih graniåara. åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. u Beåu. Åim je otišao na studije u Beå. a ovamo kad na Karlovce pukne top. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). u åinu narodnog oficira (poruånik)6. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). zvani Mikl. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. Wegova kãi Melanija. Karaxiãa. A. Gepardija. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. izmiåe preko potoka u manastire. ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. na kwigu L. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo." 6 Ovaj podatak. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. Biografsko-bibliografska graða. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. ali sigurno lakše. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju.gosloviju. Seãawa na ove dogaðaje. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. Proishoÿdenße. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. Januara 1849. Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). upisana je 1869. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847.

baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. Branko Radiåeviã. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. a u pola deset je umro. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. Ðura Daniåiã. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. je åuvši za to. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. Svetozar Miletiã. Narodnost 29 (Zemun 1904). to su Branko Radiåeviã. Ðorðe Natoševiã. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. kada je i to postalo opasno. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. 8 9 45 . dobijao i lepu pripomoã od oca. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. Kako je u to vreme bio neoÿewen. pa su ga u policiji ošišali. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. prvo je studirao pravo. 10 Lazar Zaharijeviã. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. gde su redovno bili Branko. nekada i duÿe. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. jer hoãe da spava. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. pored drÿavne stipendije. bdeli Vujiã. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. koji je Branka i leåio. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. a Branko Radiåeviã9. Nije je završio zbog prerane smrti. sin prote Vujiãa. da ga smesti u opštu bolnicu. Narodnost 13 (Zemun 1900). da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu.dan prijavqivati policiji. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. Daniåiã i Natoševiã. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. a 1850. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. Kako je Kosta. ili. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. kada bi prolazio car. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. a sam bio priliåno štedqiv. nekrolog. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. skidawa kape. a razlog da gotovo i nije morao postojati.

javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. oktobra 1860. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. U to vreme. i starim Kajzerom. februara 1861. gotovo roditeqskim savetima. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. ono još iz vremena studija u Beåu. Lakoumni qudi ima svuda. a i vezama. 14. U narodnom pokretu nakon 1860. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). do 1901. Nemce i proåaje.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. U pismu od 3. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. i kao takav i za Maðare. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. aradskim advokatom. Da je oko 1860. moraš biti višie partaja i samostalan. ako poznatog prijateqa imaš. s takovima ne treba se proterivati. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. u kom se nahodiš. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. Kao zvaniånik toga reda. l. Ti si publiåni Notarij. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. imam ti javiti: da sam danas pisao G. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. Tebi sposobnost ne oskudeva. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. Politiåki dogaðaji 1860. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. Qubav prema tebi i ÿeqa. poreklom iz Novog Sada. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. br. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. na ovo su me opredelila". I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. Zato. Maðari i Nemci. Nikolom Saviãem." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. lako moÿeš zadobiti. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika.pija Ivaåkoviãa. Pred jesen 1859. ali je kasnije prešao u Panåevo. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . obazritelno i mudro postupajuãi. i preporuåio sam te. proti Kikindskom. Rumuni. nije otvoreno uåestvovao. ali wiovo tesno prijateqstvo. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. U pismu od 23. a ti se i sam na wega obrati. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. a popularitet. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. febr. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao. da sreãan i zadovoqan budeš. ako ne ranije. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu.451. t. Drugog poznatog nemam. 14. a po svemu sudeãi ni kasnije.

treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. ostao je privrÿen starim idejama stranke. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. nakon Kikindskog programa 1882. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. i 1900. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. Zaharijeviã je pisao malo. delo. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. Smatrao je da se sa koncesijama. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. kada je ÿiveo u Panåevu. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. godine. 47 . na ÿalost. po Miletiãu. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. Koliko je do sada istraÿeno.macijama o raspoloÿewu. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima." 11 12 Nav. U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. razlog je Brankova frivolnost. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca. Ali. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. Naime. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. deset je objavqeno 1899. a s druge strane ÿupanijskih vlasti. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". objavqen u „Braniku". s jedne strane naroda. iako priliåno povuåen.

LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. however. Narodnost. god. Panåevo 1900. Narodnost. æ.. 100. Ko je „Jaša". 66. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. Iz mojih uspomena. Panåevo 1899. JUDGE.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". Narodnost. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. aprila 1904 (po novom kalendaru). Narodnost. April 21. Iz mojih uspomena. Narodnost. u sedam sati ujutru. Umro je u Temišvaru. okruÿen ãerkom. Narodnost. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. Panåevo 1900. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. ä. br. koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. Panåevo 1900. i smrt Miklova. Panåevo 1899. Narodnost. 78. 14. Vazda dosetqiv. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. 1904) was educated in Sremski Karlovci. Panåevo 1900. 105. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. 21. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). Modra (Slovakia) and Vienna. 96. g. Panåevo 1899. Graðanin 15 (Panåevo 1904). ö. Panåevo 1899. Brankova smrt. zetom i unucima. ›. 76. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". Novi Sad 1887. Panåevo 1900. Narodnost 29. 33. Vojeni pohod u Arad 1849. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. Iz mojih uspomena. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. u åetvrtak. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. 13. Narodnost. Uspomene. 77. Narodnost. ß. sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. Naše doba. 48 . Panåevo 1899. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853.

Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate. dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. Kosta Ðujiã ¤i alþii. Svetozar Miletiã. membru ci doar consilier discret. Kosta Vujiã and others. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. Ðura Daniåiã. so that they could understand and interpret them in the right way. 1828 — Timi¤oara. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. and was a contemporary of Branko Radiãeviã. fºrº pretenþii literare. but a disreet councillor. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. 49 . His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. Svetozar Miletiã. Modra (Slovacia) ¤i Viena. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. he wrote shorter texts without literary aspirations. Ðura Daniåiã. JUDECªTOR. he was not an active member. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. In his old age.after 1860. He took part in the revolutionary events in 1848.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

Pozorište. 6. Narod. Pesme. Zastava. stubac B>. 8. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. 9. 3. 4. 5. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). Novi Sad 1991. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. 10. Veåe visokog profesionalizma. IV.kquånom stavu. 27. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. 4. XII. J. 13: Muzika. 1872. 3. XII. Koncerti. Pozorište. 46. Beograd. aprila 1872". 4. I. III.) Umetnost.<Jovan Jovanoviã Zmaj. Zagreb 1984. ruku pod ruku. Novi Sad. 4. u Novome Sadu. 29. -cki. I. 2. 256. Novi Sad. 16. a ne takt. Novi Sad. poglavito. 1872. Vidov dan. 1872. 4. Podlistak. <Autor verovatno Branko Mušicki. 58 . VII. I. Beograd. III. Listiãi. =Novi Sad. knj. 5. <Nepotpisano> Beogradske novosti.) Srpsko narodno pozorište. januar 1998. Naime. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. „Jovanci Stojkoviãevoj. Matica srpska. 58. Vienac zabavi i pouci. 5. IZVORI I LITERATURA 1. 1872. 5. Vasiã. 2. ovde. -J.. u wemu. 1872. VII. Bibliografija rasprava i ålanaka. 60. 25. Zastava. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. Vidov dan. <Nepotpisano> Novi Sad. 1872. up. Novi Sad. 129. <Nepotpisano> Beogradske novosti. Zagreb 1984. 30. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. 41. Reå. anticipirao romantizam. modernog doba srpske muzike. Time je otvorio put razliåitim. 187. 3. 20. nego i kao kritiåar od znawa. briqantne tehnike. <Nepotpisano> Listak. Novi Sad. A. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. Laza Kostiã. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. A on. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. 243. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. 13: Muzika. 1872. 15 O ovim pitawima v. 235. 363> Jovanka Stojkoviãeva. 1872. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. Novi Sad. knj. J. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. Beograd. Listiãi. u ulozi vesnika jednog drugog. <Nepotpisano> Dopisi. Zagreb. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. Pozorište. 52 <2—3>. Srpsko narodno pozorište. 7. V. 66 <1—2>. ili upravo tu. 89 <2>. 3. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. 27. 50 <4. ona se javila kao pijanista evropskog formata. Priredio Vladimir Otoviã. 219. 1. 1872. 26. 191—192. 49 <3—4>.

Zagreb 1984. 1872. 18. Stojkoviãeve. 5. Beograd. 31. Mlada Srbadija. 1878. Daviåo. 1484. 14. Novi Sad. Beleške. 8. 202. stubac B>. 26. 376. Srpske novine. Srpske novine.) Umetnost. B. 12. I 62. 34. 22. 1879. 24. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Javor. 1874. Priredio Predrag Protiã. 472. 18. Podlistak. 1872. Beograd. 20. I. Novosti. 1879. 29. šaqiva igra Miguela Dijana. XLVIII. Panåevac. 4. 5.) Narod. XLVII. 21. <Nepotpisano> (Koncerat. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. 1872. 35. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. III. 1872. IV. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). 158. 15. III. IX. Istok. 5.11. Panåevo. 32. 24. 140. <Nepotpisano> Koncerat. 19. Beograd. Istok. 58 <4. 1879. 1879. 25.) Domaãe vesti. <Nepotpisano> (Koncerat. 1872. Daviåo. 10. knj. IX. Beograd. 5. Dr V. 5. 1879. 5. 208. Panåevac. 34 <4>. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. Domaãe vesti. Srpske novine. 106. 24. 2. 1880. 1880. <Nepotpisano> (Koncerat). IX. 13: Muzika. 5. 38. 86. 1880. 5. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. 5. 1879. 105. 16. Beograd. 29. 4. 5. 45 <3>. 18. 3. Videlo. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 97. Domaãe vesti. XLVIII. 1880. 606. -n. 28. Beograd. 462. <Nepotpisano> (Koncerat. knj. 26. 5. 12. 190. 8. IX. IV. Mi-ja-h <Hajim S. Beograd. 283. 56 <3>. 13. XLVII. 10. 27. Novi Sad. 189. Beograd. 5. Srpske novine. Jedinstvo. 957. 1879. <Nepotpisano> (Koncerat. 25. IV. Beograd. Beograd. 1879. Jedinstvo. Srpske novine. 20. 37. Muzika. 4. 1082. XLVIII. 5. 288. 25. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. IV. 14. 1872. Javor. 35 <2>. Zastava. 1283. 7. 26. 13: Muzika. 1872. Zagreb 1984. 20. Srpske novine. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. 23. Pozorište. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). 15. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. 1880. Srpske novine. Beograd. 38 <2—3>. 27. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. roð. Panåevo. -J. IV. 13. Beograd. Beograd. Panåevo. 1084.) Domaãe vesti. 961. 33. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 5. XLVII. Beograd. 59 . <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). XLVIII. „Lek za punice". 6. Videlo. 139 <3>. 20. 2. Umetnost. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. 1879. 466. 17. 27 <4>. Beograd. 36 <2>. 4. 11. 100. 243. h — m <Hajim S. 1880. 14. Beograd. 44.. Novi Sad. Novi Sad. Srpske novine. Narodno pozorište. 55 <2—3>. 1880. I. Srpske novine. 1879. Beograd. 12. 318—320. 1872. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. 12. 18. Srpske novine. 9. 30. XLVIII. 3. 287. 1489. 255. XLVII. Beograd. 84. 5. 12. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I.<Jovan Jovanoviã Zmaj. Beograd. Novi Sad. 59 <2—3>. Panåevac. 11. 1872. 25. 13. 10. XLVII. VII. Istok. Srpske novine. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. Beograd. 36. XLVII. 1394. 19. <Nepotpisano> Domaãe vesti. Istok.

56. 208. knj. 8. Pro musica (Edicija „Pro musica". Sveska druga. 14: Muzika. 29. 42. 2. Beograd 1899. 282. R. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". 57. Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. Ÿ. IV 1988. 1892. Zagreb 1984. <Nepotpisano> „Stojkoviã. 78. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. Zagreb 1962. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". 2. Kw. zaboravqeni srpski muziåar". 48. Novosadske biografije. Andreis — D. 646. 2. 511. Beograd 1981. Jovanka". povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Srpske novine. Pejoviã. Åituqa. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 53. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. Prepiska. Cvetko — S. Muzika i muziåari. 51. Izbor ålanaka i studija. Zagreb 1986. 236. 3. Ðuriã-Klajn. knj. IX.39. Baåvanin. X 1987. 13. Belgrade 1972. 12. 8. 462. 299. Beograd. J. knj. XLIX. veka". Ðuriã-Klajn. 3. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. („Jovanka Stojkoviã. 149. Beograd 1985. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. knj. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. Beograd. 60. 473. Akordi prošlosti. 58. Kw. Leksikon jugoslavenske muzike. 1881. 46. 4. Struka VI. 1) — Muzikološki institut SANU. 1881. Beograd 1987. Tomandl. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. Udruÿewe 60 . 43. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. 1881. 218. Fakultet muziåke umetnosti. Bibliografija rasprava i ålanaka. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. 381. XLIX. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. 59. 150. Sombor. S. 52. Dve beogradske godine Zmajeve. Ðuriã-Klajn. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. Stajiã. Novi Sad 1972. 685. V. 167. A Survey of Serbian Music through the Ages. Straÿilovo. kwiga 2) Novi Sad 1957. 62. decembar 1984. knj. XLIX. M. 291. 29. XXIV. 45. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 3. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. Jovanoviã-Zmaj. 78. 44. V. 59—78). 13: Muzika. Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. 475. Ð. 55. Panåevo 1938. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. 81. 289. 1892. do 29. 162—164. Pejoviã. Ista. Kwiga prva (1852—1882). 41. 133. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. R. 54. oktobra 1981. 286—289) 40. Zagreb 1984. Beograd 1956. 266. 4. Muziåka enciklopedija. Jovanka". Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. Zagreb MCMLXIII. 259—286. Muziåka enciklopedija. 20. 61. Srpske novine. i 23. Novi Sad. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. Bibliografija rasprava i ålanaka. Ista. Struka VI. Ista. Ista. K. 47. 146. Jovanka". 134. S. I) Beograd 1971. Beograd. „Stojkoviã. 183. J. 49. S. Srpske novine. 42. 13 <3>. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. Zagreb MCMLXXVII2. Petroviã. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. Aspekti interpretacije. 50. 7—8. 1881. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. 30. 4. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. 3.

kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. 23. S. 22. 6. Isti. concert singer. S. S. E-flat Major. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. 104. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. Mocart u Beogradu do 1941. 25-33. 360. C-sharp Minor.63. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. Opus 81a (Les Adieux). 71. 36. composer and music pedagogue. 55. At the end. 55—59. 17. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. Pejoviã. 76. 71. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. Stojkoviã was an accomplished piano artist. Graz. 81. Beograd 1991. because her fantasies. 2 (Mondscheinsonate). Opus 57 (Appasionata). 68. 43. 164. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. 15. 70. Opus 90. Beograd 1998. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. Paris. Trieste. 15. Opus 26 No. but also in Pest. 18. J. 68. 74. DCXXVII. 380. Teatron. Beograd 1994. Stojkoviã achieved a significant pianist career. Ista. 52. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 63. 71. Ista. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. Istoriografska. veka. 19. She did not perform only in Serbia. 373. but also with subtle artistic sensibility. 42. 21. 78—80. Quasi una fantasia. London. Beograd 1994. Turlakov. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. D Minor. Beograd 2000. Opus 31 No. Kw. 65. Marinkoviã. 53. 66. 72. Beograd. 103. 2 (The Storm). Beograd 1994. 22. 361. F Minor. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 66. 42. R. chamber musician. 61. E Minor. Novi Sad 1991. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. 39. 70. Vienna. 16. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). 258— 261. variations and transcripts for piano were not found. 67. 38. Today one cannot talk about her composing work. Beograd 1993. He was not so successful as a concert singer. Beograd 1989. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 75. esejistiåka i kritiåarska delatnost. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba.* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. 101. 80. 69. 248. According to the preserved testimonies from the 19th century press. Petroviã. 8—9. 43. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. Kritike. februar 1993. 86. 64. 43. Turlakov. Ista. Opus 53 (Waldstein). 23. March 1892). 78/79/80. 36. with brilliant technique. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. Ÿ. 67. kw. Denmark. J. 61 .

Stojkoviã pe care în mai 1872. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. f-moll. Nu a participat numai în Serbia. Paris. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. J. opus 27 nr. d-moll. Stojkoviã era un artist la pian superior. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. 1854 sau 1855 — Paris. Londra. interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. opus 31 nr. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. Triest. opus 81 a (Les Adieux). 62 . 2 (Furtuna). cis-moll. opus 90. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. martie 1892). opus 53 (Waldstein). Rusia.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. ci ¤i la Pesta. Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. Viena. 2 (Mondscheinsonate). Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. Graz. autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. compozitor ¤i pedagog muzical. opus 57 (Appassionata). J. Danemarca. Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. În final. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. e-moll. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. Es-dur.

ali koji se. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. nastava fizike uvodi u škole. zvezda. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. minerala. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. tako da se. svekoliko šarenilo sveta biqaka. kao astronom Kasini. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. fiziåar Volta i Galvani. opat Pliš. botaniåar Line. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. više ne meša u daqi tok stvari. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. Odanost prirodnim naukama. Meðutim. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . ne preza se ni od kakve opasnosti. posle ukidawa jezuitskog reda. pošto je izvršio tu svoju funkciju. astronomi Laland i Lakaj. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole.UDC 5:929 Kengelac P. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. fiziåari Laplas i Kulon. veliki potop i drugo. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. ukratko. ili sentimentalizma — kod Rusoa. kao kod Voltera. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. kao na primer pitawe wegove geneze. Za sve wih. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. ÿivotiwa.

Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). Jestestvoslovije (predgovor). kako niÿe tako i više. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku.mnogi drugi. godine. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. Letopis Matice srpske. objavio 1787. i 1 Svet. dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. Mariã. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. prevod sa nemaåkog od Rafa. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. 1825. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. Kengelac. godine. pod naslovom Vinoðelac. 1809. i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela. Novi Sad. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. iÿe… sebe samoga. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. 64 . Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. 161. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. koji je donosio spisak sveštenika. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. i tvari mir sej sostavqajušåija. Manojlo Jankoviã je. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. nauke i kulture. Naše sveštenstvo. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. ne poznajet. Meðutim. u redovima srpske inteligencije. na primer. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. I tako daqe. no i utvrditi". To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. 2 P. niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij.

da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. Stojkoviã. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. Po povratku u domovinu. Kwiga se sastoji iz osam glava.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. Rajkoviã. koje o jestestvu djejstvuju". šta piše. iz predgovora pomenutih dela. a. s druge. Kengelac. Iz Rusije je otišao u Nemaåku. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. 1801. gde provodi neko vreme. godine.6 Svoje glavno delo. Letopis Matice srpske 124. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. ta bo vas nauåat. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. Jestestvoslovije. Kengelac. godine. kto jest Bog". Ð. godine. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. Novi Sad 1880. P. godine u Budimu. gde je proizveden za doktora teologije. ima li nameru što objaviti itd. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. na univerzitetu u Haleu. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. roðen u Kikindi 1770. 124.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. P. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. 1811. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. godini ÿivota. reåe. A. Tu je. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. 1834. Posle Petroviãeve smrti. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. Kengelac je radio više godina. åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi".5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. Isto. s jedne strane. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. Kengelac je umro u svojoj 64. i odlikovao se u javnim diskusijama. Georgija Stefanoviãa. 65 . U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Fizika (predgovor). Stojkoviã. Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz.

preko potreban za sve nauke. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". svog profesora na univerzitetu 66 . te je preduzeo. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. u drugoj o planinama i peãinama. i to visokog stila. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. po Kengelcu. u meðuvremenu. kako što bje i biti moÿet". kao åovek evropskoga kova. Kengelac je. zatim delima Johana Rajnolda Forstera. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. On je. da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. Duh Boÿiji. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". u šestoj o zemqotresima i vulkanima. a u osmoj o åoveku. nameravao da sastavi zemqopis. sastavio Jestestvoslovije. te je tako. rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju." Meðutim. Taj dualizam. po primeru narodnog prosvetiteqa. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. te da mu je krajwi ciq bio da. smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. a naroåito za prirodne. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. On traÿi uzroke svaåemu. „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. u sedmoj o godišwim dobima.promenama. osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. mogli da pogreše. doduše. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). u åetvrtoj o izvorima i rekama. „On tšåitsja postignuti. po filozofskom shvatawu deist. nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. u petoj o vetrovima. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. u treãoj o morima i jezerima. pak.

koje ne priliåe wemu."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. PMA „A" 8 iz 1816. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. kvalitativnim promenama na kraju starih. u praksi proverenog sistema novim. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. u nemaåkom prevodu. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. — Isto. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. glagoqati qet jest. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". da ne budet mnu uåastiju s satanoju. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati.u Haleu. 8 „Eda li sej arhimandrit åital. Ovakvo jedno delo. Ovo delo. i na poåetku novih sistema shvatawa. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. pa ni åasnom åinu kome pripada. a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi." ASANUK." ASANUK. Bodea i drugih. pa Karl-Filipa Funkea. god. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. dotrajalih. Feria. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. cerkoviju i narodom. Tisoa. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. pa i otvorene otpore. svog zaštitnika. i da ih štampa i na svet izdaje. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. „Eda mnu edinomu. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. kao Dolomjea. jako svjašåenik kakovij rimskago. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. koje je delo imao. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi. 67 . u biblioteci temišvarskog vladike. Eda ni mene radi Hristos umre. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. U doba zamene postojeãeg. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. PMA „A" 203 iz 1812. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. god. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih.

kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. meni. takve kwige pisali i predavali javnosti. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. pa se one ipak zato ne zabrawuju. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. åije se kwige åitaju po celom svetu. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. štaviše. koji je. da drugujem sa satanom. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. Naprotiv. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. Uostalom. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. Naime. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". odluåio da se pokaje. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. Meðutim. Na kraju. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". 68 . a wegov autor osramoti u oåima javnosti. 9 Isto. nedostojnom rabu boÿijem. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona. pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. takoðe je objavio sliånu kwigu."9 Konaåno. i da mi se pripisuje. Na zahtev mitropolitov. maja 1816. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. i Andrej Najbauer. pa i na samom beåkom dvoru. da je Kengelac. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu.

kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. 69 . i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. 10 E. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. u postjozefinskom periodu. Ko meni sluÿi. Wega je nasledio kancelar Meternih. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. Kada je u pitawu školstvo. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. Ko to ne ume ili neãe. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. Meni nisu potrebni uåevni. mora da poduåava ono što ja nareðujem. moÿe da ide. koje ja ne umem da cenim. Vi se pridrÿavajte starih. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. obrazovane i prosveãene omladine. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. koji je. Previše slobode. znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. i politikom cele Evrope (osim Engleske). kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). dobrih. blagodareãi Svetoj alijansi. Csuday. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. obrazovane generacije. nije zahtevalo stvarawe uåene. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. Die Geschichte der Ungarn II. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. nego dobri graðani. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. pred carem i pred narodom. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. niti ãu ih ikada ceniti. ne samo austrijskom. mitropolit Stratimiroviã. oktobra 1809—13. nego i. wenn man mich nur fürchtet). faktiåki vladao. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. marta 1848). pa i za Habzburšku u Austriji. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. Da bi se tome pariralo. 332. Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti.

Gheorghe) Monastery (Romania). Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself.godine. Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. la ideologia iluminismului ¤i deismului. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. Pavle Kengelac. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. including the Metropolitan himself. Stefan Stratimiroviã. Gheorghe (România). Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. publicata la Budim în anul 1811. Pavle Kengelac. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. în primul rând cea a 70 . ca filozofie dominantº în secolul XVIII. The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika.

iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ . 71 . ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece. precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii.insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena.

a i u drugim listovima. Rastanak godine. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. 73 . Srbsku åezwu itd. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada. Izdavao je „Zimzelen". Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. Subotica.j." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. a osmo — Petru Åarnojeviãu. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. „srbsko-narodni mesecoslov".09 Andriã A. rod qubeãi. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". 1859. „najstarijoj lozi plemenitoj. Meni dajte šalu. 1848. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19. 1849. Segedin. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo.UDC 886. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. Sremski Karlovci. Jovanu Štrausu mladom. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. koji je izašao. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. za dobro srpskog naroda kao on. predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. 1858. Beå) za godine: 1846. 1847.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu.1. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. aprila 1846. Nesuðenoj. zemqe. Pobeðenu mudrost. Utehu pevcu. 1850. Gogla). i 1861. Vence Velebitske vile. Razne ÿeqe. blagodati što prosipa tiho. Qubve åezwu. i tako radilo. kwiÿestvo grleãi. koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Zemqodelac ÿeli. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi.

Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. To se wojzi pravo uåinilo. Onaj meãe na dostojnu glavu. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Seãaju se verno i spomiwu. Prima Vila sa Avale dare. Koji zemqu srpsku izbaviše. Od zla grdna stoletnoga iga.Ima više od trista godina. Jedan venac trepti joj na glavi. Da nagradiš ti zaslugu pravu. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Od tolikih srpskih vitezova. Da obiðu staru domovinu. Gorostasne. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. Od tolikih srpskih sokolova. Zaåudi se Vila na Avali. Da usreãi zemqu ponositu. I donela tri malena dara. Pa otide natrag Velebitu. Dugo misli kome da ih dade. Dugo misli kome da ih dade. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. koja mudro misli. Jer joj retko sestre dolaziše. Koji jošte davnog zaviåaja. hrabrost. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Koji prima iz lijeve ruke. Kad to vide Velebitska Vila. Lepe dare tri lovora venca. Lepe dare nosi sestri dragoj. Koj' je junak nad svim junacima. mudrost. Koji. koji tamo pored mora rastu. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. Druga oba u rukama nosi. Šta s' uvenåa pravda. venac prima iz desnice. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. Koji steÿe duh i telo sramno.

Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. takoðe i wegovog sina Mihaila. Pune udvoriåkih tonova." U stvari. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. za godinu 1847. torÿestvovawe. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. Vrativši se svome Velebitu. to je bila Miloševa osveta. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). 1842. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona".Kad s' ponovi što je rastavqeno. na dan inštalacije… 17."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina. „parohu panåevaåkom. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787. 4 Jovan Deretiã. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. one smetaju današwem åitaocu. A… u. Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). u zatvoru je i umro. stihotvorcu srbskom. izruåen austrijskoj policiji. II 1846. godine. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. Beograd 1979. staleÿa. U deseteraåkim stihovima. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. vera.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. voða Ustavobraniteqa. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). Dolaskom na vlast 1858. naterao Miloša da podnese ostavku. Udešena arfa leÿi ti na ruci. Miloš ga zatvorio. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). U tvome se oku svetli suza divno. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. Ÿivkoviã.4 Hvaleãi Andriãev talenat. naroda. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). godinu. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu. ili 1788—1859). Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. Almanasi Vukovog doba. 5 Isto. nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. istovremeno. drÿavnik. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije. 75 . ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A.

U drugoj åasti Celokupnih dela. u Beogradu". znao je šta ga åeka. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. 6 7 V. izašloj 1863. i tu nastavio da u svojoj. U prvoj åasti. heroida. pripovetke. Zatim je naveo primere za zagonetku. desetina. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. oda. povodom pada Bahovog apsolutizma. Saradnika je bilo malo. homonime. 1859. sonet. A Andriã je i takve pesme pisao. Andriã u listu piše. iz Beåa prenetoj. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati.7 U aprilu 1859. anagram i homonim. zagonetke. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. polindrome. Pisao je o tome šta su pesma. Isto. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. 137. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". kantata. godine. Kada je izdrÿao kaznu zatvora. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. šarade. Krestiã. Novi Sad 1980. 1791—1941. u septembru. logogrife. 76 . anagrame. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. madrigal.700 forinti. skaske. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. Pisao je novele. elegija. godine u Beograd. u Beåu. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. rondo. Andriã je. A kada je u 32. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. Našavši se u velikim problemima. šestina. triolet. godinu dana ranije. 136. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu. prešao je 1860. Iznosili su 1. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. šaradu. sa podnaslovom Pripovedke. Meðutim. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. himna. štampariju i kalendar „Zimzelen". Pre nego što je prešao u Beograd. kancona. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. s prizvukom ironije. ditiramb. rapsodija.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. štampariji izdaje „Svetovid". gazela i ritornel. osmina. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak.6 Te godine. „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). logogrif. kancion. polzindrom. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. godine. „Svetovid". sa podnaslovom Stihotvorenija. on je spreman da proda list. baronu Kempenu. tercina.

U „Podlisku Vostoka".9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". 205. oruðu za rad. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". Pisao je o orawu. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. i 1849. koji. roðenoj Kvekiã. U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". ÿetvi. na prvoj stranici. godine. Bukurešt 1976. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". otvoreno i uporno. list na nemaåkom jeziku. godinu. mali kalendar za 1861. Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. u kojem se Andriã. M. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. vršidbi itd. 77 . Lihtenberga i Ebersberga. Ÿivkoviã. jula 1876. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Isto. Beograd 1982. vjeÿestvo i ÿivota). sejawu.10 Aleksandar Andriã je 1875. objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. Svedoåanstvo. 108. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. listu za politiku i narodnu prosvetu. gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. Godine 1858. U stvari. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. Srpske bibliografije 1766—1850. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. Napustio je Srbiju 1870. Umro je 23. U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. Ukupno je opisao 97 kwiga. izdao je „Bršqan". meðu koje i srbqe raåunamo". godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. Pankoviã. Vebera. Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. Maltica. åiji je bio ålan Uprave. veštaåkom gnojivu. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". 200.Na potkoriånoj stranici. list na bugarskom jeziku. koji je izlazio u Novom Sadu. godine i otišao u Bukurešt. govorio je. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". 1848. godinu. Kinea.

Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. He was a member of Matica Srpska's Administration.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. o kojoj je tako åesto pevao." Opštu sreãu srpskog naroda. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. poznati srpski kwiÿevnik. list za politiku i narodnu prosvetu 58. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. He was a writer. editor and publisher. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. tried his hand in numerous fields of literary work. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. On je o svakom mislio dobro. A zasluÿio je mnogo više. magazines and calendars. 78 . i onog ubeðewa. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. Aleksandar Andriã nije doåekao. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. In Belgrade in 1863. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. studied literatures of other nations and translated from German. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. He edited and published newspapers. wrote poetry and prose. hrišãanstva. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. nauånik i drÿavnik. Stojan Novakoviã. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. he published his Collected Works. He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. a former Austrian officer who decided to leave military life. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. Novi Sad 1876. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare.

A scris poezie ¤i prozº. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. reviste ¤i calendare. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. propriile Opere complete.rioadº sº fi muncit atât de mult. În 1875. La Belgrad ¤i-a tipºrit. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. redactor ¤i editor. 79 . A fost scriitor. spre binele propriului popor. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o. A redactat ¤i editat ziare. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„. care erau ocazionale. în 1863.

.

UDC 32:929 Jankoviã A. 109—140. Jovanoviã. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. na više mesta. Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. 1 2 S. meðutim. I. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. Iako mnogi od „preåana". nije utvrdila. Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. Beograd 1990. veka nacija. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. godine. nisu ostvarili svoja oåekivawa. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. godine. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. 81 .1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. Meðutim. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. Wegov otac Mita bio je abaxija. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". Tkalac. sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. Leipzig 1858. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. Ustavobraniteqi i wihova vlada. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. meðutim.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . E. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima.

82 . Miliãeviã. 196—197. Preåani i šumadinci. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda. pa je istupio iz sluÿbe. 7 Wurzbach. 4 Wurzbach. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. Ð. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. godine. München 1989. mit europäischen Vergleichsdaten. Kada je 1842. P. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. 3. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. godine vrati u Srbiju. Wien 1863. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. godine. godine. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima.349. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã. 73. V. Kada je 1843. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju.6 U tom svojstvu putovao je 1840. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. Krestiã.Aleksa Jankoviã je 1834. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. gde otvara advokatsku kancelariju. godine. X. 73. koje 1838. Historische Statistik Serbiens 1834—1914. kãi kneza Miloša. Novi Sad 1996.9 Pošto je u leto 1843. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. Beograd 1888. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. 8 Isto. 73. X. 57.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac. 5 Holm Sundhaussen. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. gde završava studije prava.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. 534. 3. Jankoviã je pošao sa wim. Meðutim. školovan pravnik bio je prava retkost. 3. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. Meðutim. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. 6 Pomenik.279.2% pismenih qudi. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. s. U Srbiju. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije. Zehnter Theil. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. 3. 197. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa. Konstant von Wurzbach.356.354.

1413. delo. V. delo. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. 812. godine. 459. Enciklopedija Jugoslavije IV. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. 55. godine. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. 7051/1403. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. godine.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. 1845. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. Strawakoviã. M. Prodanoviã. fond DSS. marta 1846. Strawakoviã. 83 . godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. J. D. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. ASANU. Igwatoviã. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. Prodanoviã. Narodna enciklopedija II. ROMS. Zagreb 1925—1929. 73. K r e s t i ã .15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare". predmet 21. I pre 1848. 805. X. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. 14 J. 154—157. 15 J. J. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. nav. Jovanoviã. t. 12 Wurzbach.854. delo. Stanoje Stanojeviã. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. Beograd 1932. D. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. 54. nav. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. nav. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. Miliãeviã. 1423. nav. Strawakoviã. 159. 13 D. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi. S. Jankoviã Aleksa. Zagreb 1960. Unutrašwa i spoqna politika. P. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. j. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. delo. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. nav. Novi Sad 1966. delo. 128. Meðutim. godine. nav. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. 1960.13 Talas revolucija koji je 1848. 815.ostao do poåetka novembra 1843. 7051/198. 162. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. Strawakoviã. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 163. 1421. delo. 100—101. Beograd 1957. ASANU. 158. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853.10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. 82. nego da su drÿavom upravqali åinovnici.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. M. 12. 306. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. 7051/678. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima".16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. Ipak. 16 ASANU. 110—114. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti.

18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade.22 Jula 1852. 190. nav. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. ASANU. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. 188. 196. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. nije bilo mesta za Jankoviãa. delo.21 Kada je oktobra 1852. Od 1850. Beograd 1975. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. 67. formiranoj marta 1852. 202. koji je obavqao te funkcije. nav. 1441. delo. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". Jankoviã-Kniãaninu. D. Jovanoviã. godine Jankoviã je. Strawakoviã. Naravno. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. 199. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. Nav.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. 1380. 7051/1374. Strawakoviã. delo. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu.„åvrste ruke". Wurzbach. U Drÿavnom Savetu. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika. D. X. meðutim. godine. a i knezu je savetovao da ga razreši. 198. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. nav. 177. a zatim tamo i umro. 21.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. 68. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. 139—141. ASANU. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. godine.20 Iako u novoj vladi. VIII 1851. 84 . i da spreåi wihove akcije. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. D. S. Strawakoviã. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. 144—146. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. 154—157. 178. tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. Bjelica. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. godine. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. kao poznati austrofil. 73. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. åiji je ålan postao 1850. godine. 180. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. 197. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. godine. delo.

Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. Prema tvrdwama Milana Ð. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji.carem. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. 209. ASANU. V 1853. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. 25 Ustavi i vlade. Strawakoviã. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. Kneÿevine Srbije. do maja 1856. godine vodio razgovore o tome. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. Beograd 1925. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe. 74. Nav. Strawakoviã. IV 1856.24 Krajem 1854. 182. Beograd 1957. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. 198. 105. 154—157. D. S. 27 ASANU. 6. Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. posle pola godine rada morala pasti. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. 172. nav. 64. Kao Srbin iz Austrije. J. 224. 23 24 85 . 8254. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. Miliãeviãa. a samim tim i knezu.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. delo. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. sa kojim je maja 1853. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. nav. ona je. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. 26 V. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. Popoviã. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. Jovanoviã. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. Prodanoviã. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. Kraqevine Srbije.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. 240. zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. Pomenik. X. M. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. Beograd. godine. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". godine. Aprila 1853. delo. 210. D. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. delo.

Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. desilo se suprotno. 77. Zapisi. delo.29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. godine došao na åelo Saveta. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. na presto vratiti Obrenoviãi. 116. Beograd. S. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima. 194. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. nav. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. 254. Grujiã. J. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. 205. J.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. 195. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. S. delo. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. nego bezvlastje". nav. ukoliko on bude zbaåen. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. Vuåiã je 1858.je. 185. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. On je. decembra 1858. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. To se i dogodilo. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. 120. delo.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. delo. 117. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. nav. 251. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa. nav. 31 32 86 . on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. 168—170. M. nav. sednicama je rukovodio Jankoviã. Prodanoviã. delo. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. Prodanoviã. M. I. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. Jovanoviã. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. Jovanoviã. J. Prodanoviã. godine. J.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. 182. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. Krajem 1857. Nepune dve godine kasnije. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. Jovanoviã. Meðutim. uz Garašanina.

Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. fond DSS. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. On se 1842. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba. fond DSS. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. 36 ASANU. i 1854. Haxiã. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski.Milan Ð. nemaåki i latinski jezik. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. 1845. iako preåanin. M. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. 128. 11. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. godine. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. predmet 64. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. predmet 10. 1847 predmeti 10. 198—199. 1848. Zanimqivo je da je. Otada do smrti.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. predmeti 8. 35 ASANU. godine.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. Miliãeviã.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove. 10 (23) juna 1869. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. Kiãoviã. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". Takoðe. tokom 1847—48. predmet 21. Novi Sad 1930. 660. 1854. 8254. Q. obavqao je tu funkciju u dva navrata. 33 34 87 . 1855. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. Beograd 1924. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. ASANU. J. Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. 13 i 17. 13. Srbina u austrijskoj sluÿbi. godine. 661. godine nagovori pukovnika Bigu. Stojanoviã. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske. godine. 12. Pomenik. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa.

and for some the vice-president. Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. he became the director of the Prince's office. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854).Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. he was a pronounced Austrophile. where he served as a clerk. in 1834 he stayed shortly in Serbia. Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. care erau în slujba cneazjilor sârbi. Then he went to Hungary. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. In his foreign-policy orientation. unde lucreazº ca funcþionar. of the Council. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). where he made a distinguished clerical and political career. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. Dupº ce a terminat liceul. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). În Serbia. A fost membru. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. where he completed the study of law. He returned to Serbia in 1839. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. 88 . A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). and its president two times. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. After completing grammar school. He was a member. He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time.

u sedamdeset devetoj godini. Bise Gavriloviã. kako ga naziva S. Jovanoviã. godine zaB.UDC 745. Bugarski. 3 S. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. Delotvorne u XIX veku. Rad 3. jer su. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". inaåe nedovoqno prouåeni. Popoviã. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. A Janiãi su spomiwani ponajviše. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Novi Sad. ako ne i jedino. delo. 251. Kad Moriš poteåe kroz pero. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. Izraåunato na osnovu smrti 2. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata. godine. a kum Nikola Aleksiã u broju 6. juna 1864. V. Stepanov. Novi Sad 1997. Svakako ne netaåno. U Arad su došli pre 1844. gde je stariji Mihailo. S. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu. ãerkom Georgija Papa iz Arada. Srpski spomenici u Rumuniji.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. Bugarski — Q. nav.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. M. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. godine.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. Bugarski. S. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. odnosno Mihail. Bukurešt 1991. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. Bugarski. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". Gavriloviã. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. 1 2 89 . 19. Subotica 1996. Mihailo je roðen verovatno 1785. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari.

Bugarski. delo. Stepanov. nav. Nav. delo. Jovanoviã. 378.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. 9 S. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. i 1840. 323. Janiã i Aleksiã. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. nav. godine. godine. 488. nav. 10 M. Jovanoviã. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. godine. nav. 228. Bugarski. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. u Radojevu 1859.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. Bugarski. danas u srpskom delu Banata.4 U Nemetu je pre 1870. delo. godine u Ketfequ. delo. Štaviše. Kumovi. bili su i tu zajedno na poslu. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. Kad Moriš poteåe kroz pero. 95. nav. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853. M. 372.7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom.6 Takoðe pre 1820. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. M. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. 478. Bugarski — Q. 224. nav.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. delo. u Tekelijinoj crkvi. nav. godine. delo. M. nav. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. Jovanoviã. åak izvesnije 1819. Jovanoviã. delo. najpre sa Danilom. nav. 6 Nav. M. 11 S. prilikom terenskih istraÿivawa O. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem. 158. godine. delo. i 1864. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. 1970. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. 461. 12 S. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. delo. 8 S. u srpskoj crM. Jovanoviã.12 Stotinak godina kasnije. 110. delo. pre 1820. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. delo. godine.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara. i Ostojiãevu 1862. za ikone Save Petroviãa. godine. nav. Dogaðalo se to izmeðu 1862. 7 S. Jovanoviã. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. 169. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. a 1889. delo. Bugarski. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez.

pa daqe do Temišvara. nav. ne. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. suprotnom utisku. girlande. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. zadrÿali su. Još je istraÿivaåki pionir B. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka. venci. Na primer. 14 B. 1825. svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika".13 Prouåavawa drvorezbarskih. „Vajar. ali pre toga imao je i druge poslove. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. 91 . ali ne sa ulogom nosaåa.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. Kapiteli. Gavriloviã. Novi Sad 1978. samo kod nekog iskusnog majstora veštine.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. kao dotada i neimari.14 Kao savremenik. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. delo. Meðutim. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. 247. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. Novi Sad 1959. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. luåni ili trouglasti timpanoni. i VIII—IX. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. spletovi traka. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. 45—50. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. 169. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. kanelure na stubovima. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. v. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã.

F. srbizirano uprošãeno piltor. oni su bili reðe obrazoresci. Ali. skulptor. S. u domaãoj praksi. 19 M. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta. 92 . Slovnik umjetnika jugoslavenskih. Prilep 1986. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. delo. pisao je Sakcinski. skulpture. Manastir Bezdin. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. Bezdinci su upotrebili. Þornakov. Temišvar 1999.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". Gavriloviã. u stvari. naroåito kod istoriåara umetnosti. Zagreb 1858. sudbonosnije probleme. Ãoroviã-Qubinkoviã. makedonska rezba i kopaniåarstvo. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. D. vajateqske delove od lipovine. Beograd 1965. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog. åamovog drveta. oni nisu vajari nego drvorezbari. ili. a bildhauerske. nav. 342. 341. ali. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. 16 17 18 dawe). U jeziåkoj. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo.16 U stvari ne bez osnova. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. koja jednostavno i jedino znaåi vajar. duboresci ili ikonoresci. B. na samom izmaku XVIII veka. IV. u Austriji. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. A tridesetak godina ranije. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. duborezbarstvo. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I.troškova. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. Meðutim. Kukuljeviã Sakcinski. Dakle.19 sklawaju se u neku drugu vrstu. von Miklosich. drvorezbarstvo. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. Imali su oni druge. Bugarski — Q. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. Stepanov.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. piltor. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi.17 Ÿiteq Novog Sada. Najåešãi termin bio je bildhauer. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva.

Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. Vajari. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. too. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. Lazarice i Kaleniãa. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. usually carved in wood. In Serbian art during the 18th century. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. pre svega oltarskih pregrada.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. Pritom. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. However. Thus. 93 . istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. sredinom XVIII veka. as well as all other typological characteristics. which is the German term for sculptors. na primer. which thus includes the Janiã brothers from Arad. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. Meðutim. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. the wood-carvers were often called bildhauers. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. Deåana. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. whose primary role was not to support the iconostasis. Columns. bez obzira koliko proreðeno. još mawe posebna disciplina. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. dominate in the architectonics of their iconostases. Pored ostalog. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. od Zete i Raške do Studenice. do crkve u sremskom selu Molovin. Kotora. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. pogotovu figuralne plastike. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara.

ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. ca me¤teri de sculpturi în lemn. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. pregºtindu-le. În cursul secolului XVIII. Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. 94 . cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº. dar nu cu rolul de suport. dar ea. Aflându-se în faþa iconostasului. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. în realitate aparþine sculpturii. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. se include în istoria sculpturii naþionale. în arta sârbº.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani.

rodom je iz Temišvara. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. aprila 1783. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. februara 1778. Jovan je 1781. avgusta 1779. i posledwu. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada.732 Nikoliã F. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. 1694. posle åega mu je. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji. realno. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. Petrovom praunuku Jovanu. Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. 18. ili drugaåije Nikola Nikoliã. baron Fedor Nikoliã od Rudne. mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. godine. treãu od 50 do 150. plemstvo su dobili Nikoli. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. pravnik i narodni dobrotvor. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4).028 forinti. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". i sinovi mu. Petar i Slavon. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. ÿitequ Oseka. Pred licitaciju u Beåu. godine Miroslavu Nikoli. potvrðeno plemstvo. åetvrtu. 95 . data je 4.UDC 929. Koliko je. marta sledeãe. kome je posveãen ovaj rad. a 26. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. Emanuel.

da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. Fedor. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. Zoriãi. Imala je. Vulini. mlaðom kãerkom kneza Srbije.3 stanovnika. što je ispod proseka za selo (7. Rudna je tad mala naseobina. i 1816. Vitkoviãi. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. Školovao se u Temišvaru i Pešti. a wena vrednost iznosila je 40. koju je. Vujiãi. godine. godine. a vrednost imawa je 41. septembra 1797. No. naime. pristav. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. odnosno 350 stanovnika.7% pravoslavni. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem. pored ostalih delegata. a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. Godine 1824/25. a jedan je ÿiteq protestant. Savkom Obrenoviã. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku. rodio im se u Temišvaru 7.47 forinti.2%. prisustvovalo je. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. zemqa je prve „kontribuentske klase".Braãa Kristofer i Kiril Nako su.246. 15. Nikoliãi. Popisan je jedan sveštenik. koji je 10. i osamnaest plemiãa. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. godine. Rudna je brzo rasla. avgusta do 22. Stariji od dvojice sinova. Miloša Velikog. Veliki Komloš i Albrehtsflur. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. Po popisima iz 1792. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. isplatio tek 1844. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu. Dobio je predikat „od Rudne". pa je adoptirao Jovana Belåiãa. maja 1836. juna / 26. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. Assesor". Još uvek je i samo „asesor". U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. Temišvarskom saboru. od kojih su 98. katolika je samo 1. 1787. Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. 1790. platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld. zu Rudna Torontaler Comit.6). Horvati.018. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. posle åešãih urgirawa. preneo na wega prezime i grb.5) i varoši i sela zajedno (7. kojem piše iz Rudne.29 forinti. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. Jovan nije imao dece. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. novembra 96 . po jednom domu. a pri kraju 1851.000 forinti. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. koji je asesor Temišvarskog komitata. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". veã je imala 247 kuãa i 1815 duša.

januara sledeãe godine. Dvoraåeka. meðutim. ali se ubrzo posvetio politici. „Prva je igra bila kolo. nije wegov ciq. Godine 1865. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. a. sa liste Deakove stranke. ali i Karaðorðev sin. izabran je u Ekonomski odsek. To. vr. baron Fedor Nikoliã.došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. po preporuci Jovana Haxiãa. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. kwegiwom Persidom. Do 1860. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. godine. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. Ðorðe Stratimiroviã. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda"." Knez Mihajlo nije prisustvovao. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. poloÿio advokatski ispit. novembra iste godine. 1858. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. posle podne prakticiram kod G. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. neko vreme praktikovao kao advokat. knez Aleksandar. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. Izabran je 1861. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. koja je potrajala do jutarwih sati. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. wegova supruga 50 forinti. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). i 20. novembra 1859. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. koja se drÿi 18. a na sledeãim izborima 1865. prakticira. Veã 12. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". ali i da tamo bude viðen. 19. Od 25. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. sa suprugom. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). Nikoliã Maãedonski"). jer je i sam veoma cenio Miletiãa. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. vladika budimski 20. ali je i on poslao 10 dukata. i neki drugi izvoðaåi. svršeni pravnik. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka.

Mihajlo. koja se drÿi u Novom Sadu 17. åiji je zamenik Jovan Haxiã. jula je drÿana skupština. juna 1868. pored ostalih. Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. a 2. Celokupna wegova imovina je. koju je on zastupao. Ziåi je. Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. Antonije Haxiã. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. meðutim. 1867. avgusta 1867. ali je veã januara 1869. stariju sestru. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. i 18. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. pa pesnik Laza Kostiã. stigli u Beograd. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. Od supruge Julije se razveo 1865. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". plaãenu unapred. Jovan Jovanoviã (Zmaj). trebalo da pripadne wegovim sestrama. prema tome. u tom smislu. Mihajlo je poginuo. „kao najstariji". Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. i 1868. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. Kosta Novakoviã i drugi. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. sinove mlaðe sestre pokojnika. a za sobom nije ostavio testament. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. Politika mu je. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. Jovan Subotiã. kojeg je od ranije poznavao. Ali. uvek je davao pozamašne sume. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . knez Srbije. juna u 8 åasova pre podne. Dve godine.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". Nikoliãima od Rudne. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. pa su on i otac mu. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. ÿivotno opredeqewe. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. Fedor je voleo pozorište. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. pa Ðorðe Ševiã. osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala.500 guldena. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. Mihajlo je sahrawen 15. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. 12. Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. Jovan. Milan Obrenoviã. ubijen u Košutwaku. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã.

godine podigli veliki.da pokrene proces protiv naslednika. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. godine Atanasiju Stoloÿanu. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. moderan parni mlin kapaciteta 150. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. Spor je voðen od januara do 12. oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan.000 forinti i 1869. Baron Fedor Nikoliã tako. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna. i Panaita Georgija zugrafa". Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. Godine 1879. za imawe Tamadea-Tamasesti. pored ostalog. aprila. Uåinili su to tek 8. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika. sporazumom potpisanim u Bukureštu. mada je imao sasvim realne izglede. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. jer su Bla99 . i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. godine. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. koji je donet 1869. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. koje je kupio Georgije Haralambu. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. juna 1873. unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu.000 metriåkih centi meqave godišwe. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija. koji dvori Maxarima. gde je Skupština zasedala. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". i upoznao ga sa ovom idejom. aprila 1892. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. Mihajlo je podigao 1856. posle fruštuka. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. Tokom putovawa za Kragujevac. Namesnici maloletnog Milana. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. tutora maloletnog Milana. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. na kojem je.

U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. kako je napred navedeno. godine priloÿio Matici 100 forinti. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. sremski ÿupan Kuševiã. avgusta 1882. meðutim. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. Bašaid i Melence. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. Na novu duÿnost je došao 1. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. pa iz we došao u Kikindu. teško da je mogao naãi boqe. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. akademski ÿivopisac iz Subotice. zajedno sa ministrom Kalajem. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. lekar u Somboru. Samuilo Mašireviã. još 1865. Ubrzo potom su usledile i druge promene. štampar u Novom Sadu. car je svojim rešewem od 15. kada je zvaniåno primqen. avgusta. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. Arsa Pajeviã. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. gde je uhapšen. Na predlog ministra finansija. Bewamina pl. Livije Radivojeviã. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. Carevom odlukom od 9. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. Pomiwe se. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. Nekoliko godina posle aneksije. i neki drugi. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. Nikoliã je. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. Bio je Srbin i po ocu i po majci. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. dr Milan Jovanoviã Batut. u politici. Aksentije Marodiã. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. Kalaja. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. septembra 1880. juna 1876. avgusta. 6/18. Decembra 1878. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. Nemac iz Slavonije. I on ãe se naãi. Jovanu Subotiãu. nije postao knez Srbije. Dve godine kasnije. 9. i u nekakvim sumwivim poslovima. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma". Baron Nikoliã se. poåetkom 1872. koji ga je lišio slobode. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel.

kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. Na sveåanom ruåku. Ova malena pozornica. baron Fedor Nikoliã. sem u vreme åasnog posta. a zvaniåne novine. ministar Kalaj. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. „Sarajevski list". oktobra/5. general Jovanoviã. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. na kojem su bili adlatus Nikoliã. a šta hrvatsko. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. Nikoliãu je. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. 6. oktobra. a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885.ske Srbe. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. marta /12. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. Kraq Maðarske ga je 1884. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". 24. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. februara 1883. Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. Veã sutradan je civilni upraviteq. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. septembra 1882. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. novembra 1882. što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. štampane su i ãirilicom i latinicom. „Velikim krstom Takovskog reda". za koju je ovdašwi slikar g. godine. U programu su uåe101 . od poåetka 1883. Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. pak. caru Frawi Josifu.

U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. lista za „politiku. darovao ugarsko baronstvo. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. tako. 27. a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. dobilo pravo javnosti. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. godine. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. marta 1888. januara 1885. Po jednima. ali je na kraju ostao bez mandata. Prisustvovao je. koji su drÿani 1887. te nadzornik Vukeliã. Pored ove crkve. a baron Molinari i „šumski upravnik g. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. pa konzul Müler. razrešio ove duÿnosti u Bosni. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. opet. prosvetu. ali ga je ipak. 10. privredu. manastir Dobruw kod Višegrada". belocrkvanskom i starobeåejskom. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". po drugima. ålana carske kuãe. Zemaqska vlada je 14. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. 1. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. Pored barona Nikoliãa. „Javor" je 27. februara 1886. pravosl. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". kãerka generala Ciolicha". Sabovqeviã je. Hoffmann su izveli nekakav skeå. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. oktobra iste godine.stvovali „gospoðica pl Ciolich. Car mu je. a poåetkom maja 1886. Protokol mu. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. radinost i trgovinu. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. maja 1885. odobrila pravila Muzejskog društva. meðutim. pa je ono. uåinio je to na predlog administracije. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika".

ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. nadzornika tekelijinog zavoda. pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". aprila 1890. velikog formata. 14. meðutim. Sredinom septembra 1889. brzo prestala da izlazi — 31. se pojavio posledwi broj. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. koji su nam sa sviju strana. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. a koji ãe nam. a ujedno molim g. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. Novina je." U Kikindi mu. na celoj naslovnoj strani. meðutim. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe.prestonici. Autor beleške se interesuje kako je „g. dobrotvora našeg naroda. veåiti opstanak. a od wega osnovanom zavodu. ovamo stigli. gde naš mili srpski narod ÿivi. januara 1889. koji se wegovim imenom diåi. nije naklowen. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. budi dug. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. još mnogo vrlih muÿeva podariti. „Branik" je trijumfovao. koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". osnovanog zavoda. åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". marta 1889. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. ali veoma precizna. u sredu. is103 . Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. ako Bog da. mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. „Naše doba". O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. oktobra na naslovnoj stranici. pod naslovom Veliki gosti. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. 11/23. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari".

pa tako 6. barona Fedora Nikoliãa. baron o tome ne zna ništa." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. i Rista Teleåki. jer je g.pravqeno je. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. a åist prihod milion forinti.244 forinti. srpskom sinodu". te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. kao kraqevskom izaslaniku.052. upravnik. baron kategoriåno izjavio. da on ništa ne zna. 104 . komisar pod blistav ikonostas. gradonaåelnika Miliãa. maja 1890. Dane Stankoviãa. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. u krupnim oåima mu ÿar. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. Sledeãe. i Hajm Mor. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. Od te do 1899. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. pravosl. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. Pa kad g. paÿwa i dobrota. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. potpredsednika saborskog Odbora. ali je svako mogao da bude ålan. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. Upraviteq je bio Lazar Milošev. sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. soboqim brkom. 1890. to na sv. a predsednik Lazar Dunðerski. da se ta avtonomija krwi. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora. godini bio je 12. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. åiji je bio veãinski vlasnik. Kamen je bio „izdubqen". pored ostalih. sa skupom pervaznom lentom na pleãima. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. sa blistavim tokama. Veliåanstva. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. Godišwi promet u 1891. osim 'Srpskog naroda' ". godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. i da je u opasnosti kakvoj.

tvorca porodiånog bogatstva. Lazar Dunðerski. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika.360. još tri advokata. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. potpisani. da nije voqan da brani svoj mandat. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. i 25. Pobedio je Fedor Nikoliã. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. na kojem je sagradio školu i crkvu. j. dvadesetak kilometara od Bukurešta. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. opet. Zato oni. januara 1892. poverenik na srpskom nar.081 fr. Eremiã". Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. januara preko „Sadašwosti". januara 1892. Eremiã. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". decembra. slobodoumne stranke". Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. 88 n. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. Zato se sad. advokat Milan Petroviã. koji je plaãao 86. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. „G. godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. Paja plem. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. kaÿu oglašivaåi. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. Kikindska „Slobodoumna stranka". a sada. godišweg poreza. ali je „Sadašwost" donela 8. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. kaÿe. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa. na posledwoj strani. naåelnik Rista Teleåki." pisala je „Sadašwost". U istim se novinama.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj.729 jutara. 22. vlasnik „Sadašwosti". decembra 1891. baron Nikoliã je izjavio. wegov brat. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. dva sveštenika i jedan uåiteq. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva". advokat dr Ÿivko Bogdan. a wegov brat Mihajlo imao je 4. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã.631 jutro. koji je sam sebe kandidovao. 15n. Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. a novi izbori drÿati izmeðu 16. godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. godine. poštovawa i poverewa. crkvenom saboru stekao qubavi. datiran 5/7. naslednik Gedeona. trgovac Marko Bogdan. imao je najviše zemqe — 6.

a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". aprila 1892. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. te wegov brat. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. maðarski i nemaåki. List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. jula. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. Marko „gvozdeni". i Geza Duka od Kadara. Nešto kasnije. od one ranije zajedqivosti. Pred sam poåetak zasedawa (11/23. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". avgusta 1892. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. godine. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. za koji je. dr Ÿivko Bogdan. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. jula 1897. a nakon wegovog izbora. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. taånije 7. U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. imenovan baron Fedor Nikoliã. zastavaši. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. Doåek preuzvišenog kr. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. „ iduãe nedeqe oko 9. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. dakle. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". u åetvrtak. a sad su za leðima barona Nikoliãa".liãa. poverenika biãe po izdatom protokolu". kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. juna /11. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. „Sadašwost" je 19. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. posledwi temišvarski grof". te da ga pozdrave srpski. kãerka barona Nikoliãa. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. „Ranije su bili narodwaci. 106 . pisala je „Zastava" 8. kao kraqevski poverenik. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. 26. ekonomskom poqu. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. a najradije onda. Ni traga. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. juna.

na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. primio patrijarha i episkope. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. Prvi deo svog govora. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. Saboru se. Šestog dana zasedawa. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. srpskom jeziku. ali se i stišavaju. opetujem pre svega. 107 . izgovorio je na maðarskom. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". Baronu Nikoliãu. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. 5/17. Saboru obrati na jeziku drÿave. gradskog poglavarstva. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. kotarskog suda. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. ne samo teško. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". Sabor je poåeo 29. avtonomnog åinovništva. Baron se tom prilikom legitimisao. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. a predvodio ih je episkop vršaåki. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. episkopi. juna u podne. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. — i åesto nepotpunim uredbama. da se i na moru åesto podiÿu bure. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. odmah po dolasku. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. upotrebimo zgodnu ovu priliku. vojniåkog åasništva. kojeg je pratila ova svita. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. i iz kojih je uredaba. Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. u kojem je podvukao da. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. na wegovo traÿewe. jula. obratio kraqevski komesar.

februara 1903. sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. Svetozar pl. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. Govorio je episkop Lukijan. od Srba. poslanici Stevan Jovanoviã. 1899. Bliÿio mu se. Wega je. februara/4. godine „Sarajevski list". saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. meðutim. Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã.U nedequ. godine. „Srpski sion" je 1899. marta 1898. domovini i pravoslavnoj crkvi. Oko odra je 108 . Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. u prvom redu. na svom dobru u Rudni. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". Popoviã. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. godine u 47. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. 1. koje objavquju skoro svi srpski listovi. Ðorðe Ðurkoviã. Stevan V. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. On. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. interesovala privreda. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". Arsen Zubkoviã. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. meðutin. Popoviã Åika-Steva. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. Patrijarh Georgije je 1900. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. februara/1. februara. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. dr Ivan Ivanoviã. „baron Fedor Nikoliã". i kr. vicekonzul Branko Mušicki. iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. „Rudna 15. Tri dana kasnije. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". Sledeãe. marta 1903. ne prestaje da bude aktivan. kraj. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. Kuševiã. „patrijarha Georgija Brankoviãa. 19. marta. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. a upokojio se 14/27. Sahrawen je u utorak pre podne.

februara/3. „Letopis Matice srpske". KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". 284—287 1867. Petroviã. 47. 1. 4. 13. a uz to dobra srca i dareÿqiv. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. „Bosanska vila". 1866. S. 34. 1882. Beograd 1976. 214. 29. 4. sa ostalom dvojicom zetova. februara i 1. 8. avgusta/7. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". 1903. decembra 471. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. 1889. S. „Sadašwost". kw. 19. 1889. Štamparija Henr. 140. 143. Mihajlo. 6.49. 32. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. Karlovcima. „Naše doba". februar „Istoånik". god. 421. aprila. K. 6. 1903. kãeri Jovanka. Petroviã. br. 131. 266. oktobra naslovna strana. br. 1899. 156—157. analitiåki inventar. II/14. 36. Novi Sad 1977.. 22. 624. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). 3. Najstarija. 28. jula. br. „Sarajevski list". 567. naslovna strana. 159. brat baron Mihajlo. 207. 19. tu bio i wen muÿ. Sremski Karlovci 1972. 248. Graða iz sovjetskih arhiva. 1888. br. preneo na wega baronstvo. br. Ludvig od Viha. Gavriloviã. Novi Sad. 104. ali je. N. 1898. Grosinger. baronesa Vilhelmina. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. N. marta 1903. koji nije imao porodice. 1883. 11/23. 208. 1903. 404. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. baš kao ni stric joj. umrla je na poroðaju. i 354. aprila. br. 1. 64. 5. Bewamin. Sirotiwu je svugdije potpomagao. januara. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. 146. jula 1897. Krestiã. 252. 8. „Wiva". „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. Treãa kãerka. grb i prezime. 551. udata za barona Duku. I 5687. govorio 18. sv. 7. novembra. 63. 756. graða 1860—1885. februara i 1. „Bogoslovski glasnik". Zbornik Matice srpske za istoriju 15.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. 150. 42. 1903. 24. 431 i 432. 544. Spomenik CXXXII. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). 1892. Novi Sad 1996. septembra 1905. Urman u Temišvaru. br. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. 141. 32. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. septembra. maja 146. 1891. Temišvarski sabor 1790. supruga grofa Hardega. marta. 46. 147. nije imala poroda. 93. 19. 109 . br. „Srpski sion" 1897. marta. Novi Sad 1977. T. V. 546. sin baron Fedor. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. u Sr. „Matica". 1890. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. 157. Gavriloviã. 1894. Srpska manastirska štamparija. 1897. koja se rodila u Sarajevu. 28. br. 1903. i Jelisaveta. Novi Sad 1985. 9. 3. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. 519. marta. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. kw. 27. 10. baronesa Jovanka. 857. 16. III. „Javor".

22. 538. kw. 510. 25. 1—2. 78. 442. Novi Sad 1993. Anton Duišin. Poÿarevac 1894. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Melhior. T. Kovijaniã. Novi Sad 1977. 265. Ÿ. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Novi Sad 1979. Åehak. 84. 42. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. Novi Sad 1963. 429. 41. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. Sarajevo od svog postanka do danas. was assassinated. Novi Sad 1926. 263. R. 112. Novi Sad 1894. Novi Sad 1980. 323. 68. so the Empe- 110 . 31. 57. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. 144. 267. Popoviã. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. M. D. Q. sv. 72. Novi Sad 1981. Istorija Novog Sada. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 39. After his uncle. 1864—1880. a hero and a skilful diplomat. 29. VI. Ceroviã. He was born in Timisoara on May 26. Novi Sad 1971. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. Åaåak 1974. Milisavac. Beograd 1983. during which his longest stays were in Brussels and Paris. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. Foriškoviã. 169. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. 77. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. as Miloš's grandson. sharply opposed such a solution. Novi Sad 1940. 353. 167. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. Novi Sad 1990. 92. 108—110. 272. 62. Srbi u Vojvodini 3. Istorija Matice srpske. Zbornik Matice srpske za istoriju. 139. 83. 266. 153. 394. Prince Mihajlo. Fedor. and on his mother's side of Miloš the Great. Lebl. II. Sarajevo 1960. Zagreb 1928. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. 145. 444. 262. 407. Svetozar Miletiã. 302. V. Novi Sad 1992. K. 45. 1836. 76. Rajkov. M. 103. Istorija srpskog naroda. 40. Stajiã. XIII. 79. A. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. Novi Sad 1991. 99. 264. 45. 1. K. 136. Åobanoviã. E.V. ÿivot i rad. Ÿivkoviã. 221. 193. Popoviã. 297—300. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. 228. 93. Krestiã. V. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. Hegediš. A. 36. Kruševac. 393. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. When Bosnia and Herzegovina was annexed. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. V. 140. the youngest daughter of Prince Miloš. Stevåa Mihajloviã. A. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. Politiåki lik Vase Stajiãa. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun.

Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. 1905. together with his cousin. tutorele minorului Milan Obrenoviã. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. but theatre remained his preoccupation. who also got the attribute „Obrenovski". With his own money he built a church in Sarajevo. He also tried his hand in newspaper publishing. Fedor. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. In the period from 1890 to 1899. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. In the middle of 1902. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. În drum spre Kragujevac. Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. cneazul Mihajlo. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. On October 7. al distinsei familii Karamata din Zemun. Baron Miloš Bajiã. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. ca mo¤tenitor. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. Blaznavac ¤i J. de mai mulþi ani. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. He also helped expand and paint the church which his uncle.ror appointed him to that post in 1882. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. he fell seriously ill and died on February 27. unde a fost adoptatº Constituþia. the greatest in Hungary at the time. he inherited his large estates in Romania. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. Prince Mihajlo. ca nepot al lui Milo¤. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. Politica i-a devenit profesie. He also successfully carried out economic and financial activities. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. dupº tatº. and decorated it with a corresponding iconostasis. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. o perioadº la Viena. the newspaper which was short-lived. în 1858. At the end of the century (1890). he transferred the baronetcy. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. M. next to the Orthodox Theological School in Raljevo. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. Ristiã. Thus politics became his profession. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. After his uncle's death. Thanks to his efforts and with his money. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. 111 . In 1888. Mihajlo. had no children. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. thus also taking care of the Tekelianum. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. iar dreptul la Graz.

112 . baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. Fratele lui Fedor.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. Cu mijloace proprii. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. Pe lângº aceasta. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. nu a avut copii. cneazul Mihajlo. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. Exact de zece ori. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe. cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. Mihajlo. în perioada 1890—1899. Împreunº cu vºrul sºu. blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". ziar care a avut o viaþº scurtº. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. în 1888. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna.

februara 1727. Banata Tamišvarskago. episkop baåki (1718—1730). 8 Nikanor (Melentijeviã). episkop vaqevski (1715—1738). Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. primio i monaški åin. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). 5. gde je.1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. februara 1728. Ungarii. episkop slavonski (1721—1743). godine.12:929 Dimitrijeviã N. Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji.UDC 262. oktobra 1739. za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog. decembra 1725. Nikanoru Zrinopolskomu6. voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. Horvatskoj. Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. do smrti. 113 . i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. 3 Joanikije (Vladisavqeviã). 5 Nikifor (Stefanoviã). Slavonii. Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. 7 Sofronije (Tomaševiã).2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu.3 Dositeju Vaqevskomu. Sirmii. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4. podleÿašåie katedri našoj. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. u svoje vreme. Od 1718. episkop budimski (1716—1728). Umro je aprila 1737. episkop temišvarski (1713—1727). 2 Mihailo (Miloševiã).4 Nikiforu Slavoniskomu5. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728). Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). 4 Dositej (Nikoliã).

" Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. palanaåkago i logoškago. oktobra 1730. zvali Babom. 559. Sr. da sije ne djejet se".. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. kao episkopskog i narodnog kandidata. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. budimskom vladici Vasiliju13.14 Iako nije bio bez vrednosti. ali smo. Karlovci 1905. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. Beåkerek i Panåevo. M. Fev. jula 1730. 9 D. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). 11 Rad. jer je veã 21. Posle izgnanstva iz Dalmacije. veršaåkago. a i episkopi. koji je prognan iz Dalmacije. 13 Vasilije Dimitrijeviã. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. Åanad. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu. Grujiã. 558—559. Faåeš.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. episkopa aradskog. Naime. M. 27. 14. Srpski Sion. 114 . aprila 1728. u åijem radu je. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". delo. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. Naime. Grujiã. R. da ãe drugu pamet uzeti". veku. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. episkop budimski (1728—1748). Åakovu. Sremski Karlovci 1931. kojeg su Fruškogorski monasi. to je po jednom pismu Visarionovom od 29. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu. Gramate mitropolitske i patrijaraške. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. nav. mc. 10 Isto. 232. 14 Rad."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. 232.

19 Isto. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. Sremski Karlovci 1907. da mu izabere koadjutora". A. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. kada je za to bilo potrebe. veã je naredio generalu Hamiltonu."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. Jakšiã. septembra 1736. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. 17 M. godine. Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. 18 D. te. starešine jerusalimskog metoha u Nišu.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo. 20 M.20 Isto. episkop Nikolaj se. da sakupi episkope. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. Meðutim. Novi Sad 1909. Isto. 434/1736.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana. U pismu se.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. Episkopi na to oãutaše. baåki i aradski. Povodom toga. sebiški. kojima zapreti to poricati. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. P. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". 21. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. Ruvarac. 329. 15 16 115 .karlovaåki mitropoliti su se. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. O Viãentiju Jovanoviãu."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. 225. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio. 231. temišvarski. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa. 158. koji je bio kandidat austrijskog dvora". ali general Hamilton nije usvojio predlog. naime. Srpski Sion XVII.

jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom. i što se on pre sastane. Jakšiã. potreban je sabor. delo. da klir ne globi narod. a general je. novembra 1736. neka pošqu gore na potvrdu. ali oni drÿe. 160. mitropolit mu je rekao.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. Kad je dole bio. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. protiv odrÿavawa sabora. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. Isto. osvrne na primedbe."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. te tim ukloniti rðave impresije. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. koje je na dvor uåinila nesloga klira. što se stole tiåe"."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. Sa koadjutorom. Osobito mu preporuåuje. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju. i hoãe samo vremena da dobiju. i što reše. da koadjutor s wim rðavo postupa. On je napred video. odnosno Beå. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. Mitropolit je iskoristio priliku da se. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi". ali da se to svrši."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". Isto. 116 . 21 22 23 24 25 26 M. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. bez znawa klira i naroda. tim ãe boqe biti. Isto. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. a osobito u kliru. Isto. nego Boÿji. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. da ne vidi. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. i ustruåavao bi se primiti ga. Isto. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost. „Što se stole tiåe. da zaw nije zgodno vreme. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. i da se treba postarati za takse.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe.21 Beå se nadao. nav. kaÿe mitropolit. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge).22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. ali i da pomene saziv sabora. trudiãe se. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. od 24. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. pored zahvaqivawa na koadjutoru. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti.

a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova. Tako 7. 163. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. februara 1737.. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera."27 Naime. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. koja je. 161.da od tog imawa nije ništa nestalo. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. Meðutim.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. DO 1739. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. jula 1730). odgovorio (31. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. iznosio 159. On je. br. koji je krajem 1735. sakriven kod jednog trgovca u Budimu. juna 1737. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj." Kad mitropolit to nije uåinio. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". a ništa nije uåiweno. Isto. no kad bi to bilo istina."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. po Milutinu Jakšiãu. 160—161. vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". Isto. jula 1737. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. meðutim. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. 117 . januara 1737. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo.660 f. U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna.

pored majura u Temišvaru. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. venåanice.34 Vladika je iskoristio priliku da. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. šarana i soma. 468. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. episkopa temišvarskog. jer je ostao i bez wih. 12. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. i nije smeo u Temišvar."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. izdrÿavali od dimnice. i 1739. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. kao i wihovi parohijani. 31 Isto. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. imali i vinograd u Ðali."30 U toku leta 1738. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. da ih opsluÿuje. milostiwe i taksa. 1738. episkop Nikolaj je „u jesen 1738. Zatim nalaÿe proti. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. da mu naðe 3—4 kowa. kao i u Srbiji. sme30 R. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. 34 Isto. pored brawa wegovog vinograda. uz to. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. koje je åesto dobivao.iÿdivenije davati budemo'. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". 33 Isto."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. jula 1738. vladika Nikolaj „šiquãi. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. u isto vreme. Naime. godine. 1737. Sremski Karlovci 1930. 32 Isto. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. Grujiã. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. 118 . vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. Naruåuje mu. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. u isto vreme. pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu. Sliåno je pisao. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. a naroåito nije voleo ribu liwak. ekzarhiju i milostiwu.

a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". aprila 1741. 469—470. odluãewem. episkop Nikolaj je 26. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. nego je 'obiåaj i uzakoweno'. Zatim ih kore zbog nesloge. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. izgleda. 468—469. juna 1739. Isto tako vladika nareðuje. popisane su tek 1. juna 1739. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. 1738. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. kao administrator vršaåke eparhije. ali neka mu veruju da baš nema saåim". za svoj trud i sluÿbu."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'.ju šta davati. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. Isto. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. ako prvo ne uspe. a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. Isto. 3.36 Problem visokih naplata postojao je. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. 469. godine. Isto. koji je. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. preko prota. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. 35 36 37 38 39 Isto. Vladika ãe. da mu sa nekim qudima doðe na sud. 119 . ali narod nije dao. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. da mu doðe i jedan åovek."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. 470. Zato je i episkop Nikolaj. od marta do maja 1739. i on bi rado išao s wima. marta 1745. ÿiveo i umro u Karlovcima. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. Vladika je 28. On ãe doneti pravednu presudu. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. inaåe. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. Isto.

te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. dodaje vladika Nikola. Zatim se tuÿi vladika. 120 . jer ãe inaåe liåno odgovarati. i vladika Nikolaj 1. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. Meðutim. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. — i vratiãe mu kad se otvore putovi. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom. Ali. i 1739. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. traÿi taj dom za sebe. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. sada wegov sin. Isto. Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. Meðutim. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. ovdašwi carski podanika."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. jula 1739. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. Odgovarajuãi na ovo pismo. na Almaš. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. te ih u klancu opkole i sve potuku.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. pre nekoliko godina. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. oruÿani Turci. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. jula 1738. jula 1739."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. na jednom za napad podesnom mestu. okrenu se. koja je ranije jako harala.

da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. 44 Isto. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. U Oršavi. pa odande. Tim povodom episkop Nikolaj 1. Meðutim. za vreme. Åuli su. zatim."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. Borbe s Turcima u Banatu 1738. veã stoji onako kako su ga uzeli. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo. što je 1737. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem.ha. maja 1739. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). svojim pismom od 23. 107. godina vanredno rodna i bogata". isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. februara 1739. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. 43 Isto. kada bi. januara 1739. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. no još ne znam šta su uåinili'. kuga i u samoj rezidenciji bila. Sremski Karlovci 1930. pod jamstvom. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. avgusta 1739. 106. pored patrijarha Arsenija IV. 121 . Grujiã. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. otišla redovna carska vojska na Vlahe. Dok je u Temišvaru. kako vladika veli. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. Tako 22. pa ma to 42 R. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. Oko grada nisu ništa popravqali. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. i 1739. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. meðutim. po nareðewu iz Beåa. Ako general ÿeli. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. saznao."42 Vladika Nikolaj je. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. a od to doba veã je prošlo 15 dana. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. koji se htedoše caru podkloniti. A 12. pušteni da prikupe otkup za robqe. saåuvaj Boÿe.

a kamo li da moÿe u Beå iãi. što se vidi iz wihovih testamenata. Griechen. preko temišvarske administracije. meðutim. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. U woj se on ÿali kako mu je. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. „u komorskoj arhivi u Beåu. Grujiã. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". raspita se u Beåu o odšteti. episkopa temišvarskog. pak. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. Dimitrijeviãa. traÿi da se cernira general Najberg. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. 45 46 122 . Sada je. Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. godine. Kaufleuthe und Innwohner". nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. Naime. Stanovnike naziva „Raitzen. Sremski Karlovci 1932. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). veli vladika Malaesku. kod koje je Deÿan bio savetnik. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. 89. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". Kako. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. radi spaqene crkve i rezidencije. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. u odeqku Banatica za septembar 1741. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. Pošto mu je ÿivot u opasnosti."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). To se izjašwewe nalazi na istom mestu. Stoga on moli Malaeska. 471. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. ali on ne zna kako ãe. a crkva da je bila od drveta. I. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci. a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". pa da se kuãa spali. podnesena Dvorskom ratnom savetu. Zeremski. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju.

He was soon trasferred to the Timisoara diocese. Before he was elected bishop. 1721—1732. pomalo prgava. 275. verovatno. during the burning of buildings. aprila 1737. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. Karlovci 1905. Sr. Karlovci 1905. juna 1744. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV.49 Iako nije bio domorodac i. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. and became a monk in the Peã Patriarchate. bez redovne bogoslovske spreme. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. Testamenti vladiåanski. 48 47 123 . kao i ostalim arhijerejima. D. Therefore. godine. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. Mojsej Petroviã. Srpski Sion."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte.. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. the bishop Vikentije was elected. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. 290. During his absence from the town. Srpski Sion.u svom testamentu. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. vladike seåujsko-oseåkog. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. Arh. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. III. 49 Isti. O ostavini Maksima Gavriloviãa. 1728—1737. Sahrawen je u manastiru Bezdin. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. supposedly for prevention. After the Metropolitan's illness. vladike Kostajniåkog. Testamenat Stefana Qubibratiãa. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. V. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G. Sr. R. Timisoara was attacked by plague. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". Episkop Nikolaj umro je 25. and the Arad bishop. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. Sava (Vukoviã). in 1730. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. as the candidate of the Austrian Court. saåiwenom u Kostajnici 13. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. a on G. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. Vikentije Jovanoviã.

A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. în 1737. and probably without the regular theological education. chipurile.the responsible councillor of the Timisoara administration. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. în anul 1730. în calitate de candidat el Curþii austriece. to the Austrian Court. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. în oarecare mºsurº irascibilº. too. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. Although he was not a native. probabil. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului. Deÿan (Dejan). Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). Mojsej Petroviã. 124 . Sava (Vukoviã). which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. slightly short-tempered. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. În timpul absenþei sale din ora¤. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci.

Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. 584. ove godine. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. Beå 1819. Heros.j. veã što … No. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. ein Trauerspiel in fünf Acten (t. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. 125 . dobroÿelateqnij …ãæ. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. nemaåkome stihotvorcu. 1 Novine srbske 78. na ÿalost.UDC 929. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. nego do pevawa! I kad peva. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo. zemqedrÿac. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. ne peva joj se što joj ide od srca. na åemu se javno zahvaqujem. Sava Damaskin. kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. Savi Damaskinu. pronikao je g. kakve bi plodove rodu svome prinosili.

Åuvar. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. kraq od Tebe. Kasandra. kw. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. str. kwiga je. godine. posebno na harfi. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. neoåekivani rezultati. komandant kraqevske garde. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. sasvim oåigledno. wena poverenica. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara.4 Liånosti drame su: Hipomedon. Temesvar 1819. No. Jokasta. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. u štampariji Karla Gerolda. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. Laos. 92. Kreon. 1865. Laokoon vojvoda. 34. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. Wien. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. vrhovni sudija. wegov sin. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. Drama je pisana u stihu. na pojedinim mestima ima izosilabizama. III. stoji to na kraju dela. Kreonov sin i Herosov prijateq. pevaåkih numera. Wurzbach. štampana u Beåu. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. Nádasd-Ladányi Könyvtár. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. 126 . Gedruckt bey Carl Gerold. Autor je. sledio poetiku melodramskog tipa. ali srpske provenijencije.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. Wien 1877. fon Sermaÿ. nemaåkom. Medvedgrád. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. 13. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. Heros. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. a ima i mesta sa scenskom muzikom. zarobqenica. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. II 1793 — Beå.3 Iako je izdana u Temišvaru. pesnik. a ni u temišvarskim.

Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár. II 1969. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka.. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. 491—2. gde se pod odrednicom Damaszkin. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. Wegova porodica je veoma ugledna. sem u godini 1814. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. Sermaÿa. gde su bili posedi Damaskina. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. 1912. Gulyás P. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. 8 Szinnyei J. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. Ni grobovi porodice.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. Bona Gábor. Dakako. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. 229—230. Kampelen Béla.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. još i sledeãa dela: Nagy Iván. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. Pest 1858. Iako. Bavio se kwiÿevnošãu. 10 S. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. po svoj prilici. a wega nema. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji.nicu. Hrvatsku i Slavoniju. stub. Prizvuk zagonetnosti ostaje. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. 128—129. Budapest. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. pored veã pomenute drame. Lendvai Miklós. 225—226. 1899. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. sve na nemaåkom. Temišvar. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. kada su se svi Damaskini. 690. 9 Konsultovao sam. Kwigu je izdao u Temišvaru. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). sem pomenutih u prethodnoj napomeni. on nije pisac tragedija Heros. 127 . Budapest. meðutim. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. 1983. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. Beograd — Novi Sad 1995. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. Bugarski. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. ni oni najopširniji. 86—87.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. Budapest 1891—1941. Budapest.. a usput i o wegovoj znamenitoj. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. 130. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. za razliku od K.

N. Katarinom i Anom. IX 1800. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. Bugarskog. Pulherijom. XII 1799. meðutim. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. godinama. 279—290. do 1814. Gavriloviã. pretplaãivao se na srpske kwige. koja je ÿivela do 1874. u Temišvaru. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21.To selo. Radom na ovom dovršenom.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. 214. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. a isto tako nazvan on. Simeonom. avgusta 1790. 542—544. 128 . pa joj je ukazana po11 S. Nije ostavio potomstvo. VIII 1790. zagovarao Sava Tekelija. Novi Sad 1972. a druga Vergilijeva. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. dalo joj je plemiãski predikat. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. Petroviã. Ovo se. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. i decom Aleksandrom. 516. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. Temišvarski sabor 1790. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. oåigledno. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. a to je. Antonijem. znamo. ali neštampanom projektu rukovodio je. Marcus v. naknadno. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. pa zatim u Torontalskom komunitetu. U periodu od 1802. juna 1817. Ni kwiga mu nije bila strana. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. 266. Bio je veoma bogat åovek. 248. Vladimir Otoviã.12 Umro je 28. VIII 1832). Terezijom. Savom. a bilo je u posedu porodice.

000 cigala. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. Treãi brat Simeon. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. bio je ålan Matice srpske. U školu je išao u Temišvaru. a izgleda da se nije ÿenio. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. Bojiãeva. nije dugo ostao u zatvoru. Od 1837. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. Åetvrti Stefanov sin je Sava. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. bio je major u maðarskoj vojsci. pa major. Katarina za Jovana Ðiku. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. a umro u Beåu 1860. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. za našu kulturu slavne 1847. sem Ane koja je rano umrla. a umro u Temišvaru 1867. dakle åovek sudske struke. Stefan. roðen je u Vilogošu 1812. Treãi Antonijev sin Jovan. Maletiãeva dela. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. No. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. Biãe da je wega. dedin imewak. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. pa i Brankova prva kwiga. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). Poåetkom revolucije 1848/49. u Novom Sadu. Stefanove kãeri. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. i uskoro postao kapetan. kao poruånika. Dositejeva. natporuånik u Temišvaru. i 1854. O wemu ãe se govoriti kasnije. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. godine. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. Tako je. a filozofski stupaw završio je u Pešti. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. a 1845. kao i ostale svoje sinove. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. Vukova. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. roðen 1817. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. godine. pa potpukovnik. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. pomilovan je 1850. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. Na to je Svetozar Miletiã 129 .

umro u Budimpešti 7. Vaqa se vratiti Savi. 13 14 130 . Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. Margitu i Stefana (roðen 1892). II 1863. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. V Budapest 1943. i Marija Zako. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki.14 naime godine 1806. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. Srpski dnevnik 58. mlaði Damaskin. v. Iste godine 1809. o kojem ãe kasnije biti reåi. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. završivši šesti razred. Imali su kãerku Lauru. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. Simeon se. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. roðen 9. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. Feldvari. kao dvanaestogodišwak. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. Na kraju godine bio je odliåan ðak.reagovao veoma ÿestoko. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. 134). „Branik" mu je objavio nekrolog (br. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. Roditeqi: Ðorðe i Etelka. i sinove Arsena. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. u lov na lavove. saborski zastupnik 1790. 60. Arsen. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. roð. Putovao u istoånu Afriku 1903. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. Sava je umro u Deblingu 19. upiše u treãi gramatikalni razred. i Stefana (1861—?). novembra 1914. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. Magyar írók élete és munkái. No. 1861. na åemu mu se toplo zahvaqujem.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. Umro je u Temišvaru novembra 1892. 15 Gulyás Pál. oktobra 1854. I 1866. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. i qubazno mi ustupio podatke. treãi od wih 46. Zastupao je Stari Arad. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda.

Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. oko tridesetpet. Naÿalost. Najviše fotografija prikazuju. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. bio je. ålanovima ekspedicije. dakle popriliåno imuãan. delom vozom a delom karavanom. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. Takoðe i o qudima piše malo. razume se. Bagamojo. ima 284 strane veãeg formata.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. „posle putovawa". (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. kako je Damaskin naziva). jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). do Kilimanxara. dakle. u Pešti. no ne prebogat. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. gde je prisustvovao krunisawu pape. dobro opremqena. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. decembra 1905. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. ovu Arsenovu kwigu. Masai stepa koja je doista visoravan. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. Po povratku. Dakako. Na putu je proveo punih devet meseci. oprostivši se s majkom. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana. Ekspediciju u Afriku finansirao je. åini se. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. wegove lovaåke trofeje. Pošao je. Kwiga. Ipak. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. sam. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". Opisaãe put ugandskim vozom. no kad ih ima plastiåni su. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. Bio je to kato131 . To je obimna kwiga. primorske gradove: Dar es Salam. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. pa potom od Kaira do Aleksandrije. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. sestrom i bratom na Badwi dan 1903. Pisaãe i o Rimu. Ipak. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. ilustrovana fotografijama. No. 24. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige.

for which it was said that it had scientific value. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. However. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. 132 . No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. together with his wife. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. in the same research. a grandson of Sava's brother Antonije. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. Arsen Damaskin. too. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. The article also offers facts about other members of the Damaskin family. who inherited family nobility. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. stare temišvarske kuãe. dakle. da je na put pošao krajem 1903. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. ali za putovawe se pripremao u Pešti. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. godine. starting from Stevan. XI 1914) 4d. jasno je. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. he wrote this book only. tamo se razboleo i umro. list je bio sasvim redukovan. In 1906. a ne januara 1904.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. in the present Tanzania. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. was discovered as a writer. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. Bila su ratna vremena. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. however. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. U Pešti je ÿiveo.

ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII. printre care se aflº ¤i Ivan. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. însº. Arsen Damaskin. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. ca scriitor. 133 . autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. fratele lui Sava. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. fiul lui Antonije. în Tanzania de azi. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. despre care. El a scris. doar aceastº carte. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit.ters. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. împreunº cu soþia. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. The third generation comprises Stevan's grandsons. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. already Hungarized in its last offspring. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. including Jovan. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. în 1861. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros.

.

uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. S. Bucure¤ti 1981. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. 135 . Pacurariu. 500—512. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. septembra 1700. 382— 401. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa.UDC 262. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea.12:929 Kiriloviã S. Posle razdobqa od 60 god. Dragomir. 294—324.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. Episkop Budimski i Temišvarski. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. pop Molnar iz Sada. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. napisanom u Alba-Juliji. Beåki Dvor. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ.

godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. 3 Isto. 3. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. din Transilvania in sec. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. Prot I. ali 1770. carica Marija Terezija anulirala je izbor. B. R. 6 M. 18—22. O. S. i Rumune). Srem. Pacurariu. O. Kostadinoviã. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. Jivi. din Transilvania dupa 1761. delo. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. Beju. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. delo. 146. 4 G. O. 106. Documente privitoare la trecutul B. Srbi u Rumuniji. Ceroviã. Marjanoviã. Prvi šematizam P. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. nav. Q.Mohaåkom srezu. wegovim trudom i zauzimawem 1761. i još više. 587—596. Q.6 1—2. Novi Sad 2000. 13—36. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. bio potvrðen od carice i iste godine 27. Srem. Ep. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. 5—6. Ruse. N. B. 1—3. nav. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. LXXXVIII. Karlovaåke mitropolije. Beograd—Podgorica—Kragujevac. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. 1996 462. 136 . 504. Hitchins. Popoviã. 2 Sava Ep. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. al 18-lea. 5 M. S. Novi Sad 1997. Šumadijski. R. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. 63—71. O. Kaleniã 2. Pacurariu. 9—10. Arhiv za istoriju S. Grke. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. Sibiu. 863—937. dok je 1768 god. Temišvarski zbornik. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. Mitropolia Ardealului XIX. LXXX. Dragomir. K. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. da denuncira takve sveštenike. R. Ceroviã. 145—148. Kragujevac 1999. Karlovci 1913.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. Bucuresti 1970. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. delo. A. 2. januara 1770. za god. Tako je 28. Budimske. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen". nav. Sibiu 1974. R. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. a 21. P. 183. aprila 1762. B. Tri veka unije kod Rumuna. V.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. 1896. 1920—1930. 18-og veka.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. Karlovci 1896.

Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika.. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. bio je rukopoloÿen za ðakona 11.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. te je bio primoran da stanuje u kiriji.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet. vladika Dionisije Novakoviã. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik. A. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. Roðen je 1735. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. B. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. 10 Isto. Cioran. Umro je 1804. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. Instaliran je u Sibiwu. oktobra 1764. juna 1772 god. Godine 1772. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju. oktobra 1771. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata. od episkopa Dionisija Novakoviãa. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. Popoviã — pošto je bio popov sin. Isto. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. godine. 7 8 137 . 131. decembra 1761. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. godine. proti… Dato u Sibiwu 11. oktobra 1772. Sibiu (1955) 1991. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. 9 E.10 Isto. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. 131—132. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. Roðen je 1699.

je Erdeq. izaslanik Beåkog Dvora. G. godine. Srbi u Rumunskom Banatu. nav. 11 12 138 . Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. 14 i S. delo. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. 506. Temišvar 1940. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika. 13. aprila 1781. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. nav. 16 S. 27. Karlovci 1897. Kostiã. Marjanoviã. 15 G.. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. Temišvar 1938. 476. Srpski Sion. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. Kostiã. srpskom Sab. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. 14 M. Kostiã. avgusta 1774. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774. Marjanoviã. delo. 16. 13 Isto. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki. maja 1774. komesar Baron. Karlovci 1905. avgusta 1781.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. delo. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. 3—4. nav. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. godine. 22. 352. Pacurariu. god. 4. 7. Jovan arhimandrit Hopovski."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. Srem.17 M. 106. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. nav. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). delo. Srem.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima. Kosovac. hramu Temišvarskom 1757—1838.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen.

but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. he was given the rank of archimandrite in 1762. Umro je 28. so he was forced to rent an apartment. katalog slikarstva. 36—38. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. Kostiãa. godine. with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. Born in Szecs in the Mohács county. Beograd 1965. and thus to solve the problem of the church. Grobovi. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. in his diocese.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. februara 1786. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. Klasicizam kod Srba. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. Nevertheless. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. 142.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. Sofronija videti rad S. prilog 4.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. as the Bishop of Duda and Timisoara. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. 19 139 . 18 Opširno o sahrani ep. He was located in Sibinje (Sibiu). that he should not keep councils with the priests. During his service as a bishop in Erdély. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan. Sofronije arrived to Erdély in 1771. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay.

vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. but also largely because of his poor health. The authorities approved his plea in 1774. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). He served in the Buda Diocese till August 27. în 1783. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese.Unlike them. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. în septembrie 1773. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. în calitate de colaboratori apropiaþi. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. Because of many difficulties. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. La Sibiu. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. În anul 1762. 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782). lângº Mohaci. Ba chiar mai mult. ¤i ajutat de autoritºþi. when he was appointed the bishop of Timisoara. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. 1781. During his service as a bishop in the Buda Diocese. 140 . due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. therefore. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. Nºscut la Seciuia. Cu eforturi personale. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). There he spent the last years of his life. He found eternal peace with Our Lord on February 28. sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe.

Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. Numiþ în 1781. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. episcop la Timi¤oara. 141 . graþie efortului sºu. Fiind bolnav de tuberculozº. a murit la 28 februarie 1786. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i.Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº.

koliko ih ima."1 Dakle. 1804. godine 1845. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. iz poznate i razgranate po1 R. Novi Sad 1952. IV. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. ni ime mu nije srpski napisano. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. Jeremiã. zbog toga ih je teško pratiti. Temišvar reka. pa ipak je. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. wegov rad. Doktor Ðorðe Åokrqan. kao i rad drugih Srba tog vremena.UDC 61:929 Åokrljan Ð. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. III. Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima. 143 . ostao neistraÿen i malo poznat. Banatski muzej. Zaista. 1802. sticajem okolnosti. 139. a 30.

Temesvárott. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. pripada prevodiocu Dimitriju P. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. god."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije.. str. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. str. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. 4 Iz istorije Banata. Tirol: „A Lazar Åokrqan. u Temišvaru [1856].7 prvobitni vlasnik slike. koji je Dvoru velike zasluge åinio. Po Grizelinu. godine. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. 84 éves korában. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. III. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. azbuånim redom. godine. 3 2 144 . sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778.rodice Åokrqanovih. 6 Isto. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. Karlovci 1910.9 podatak je teško proveriti. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. Nepotpisani tekst Dimitrija P.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki)."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. str. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. 1764. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. rad nepoznatog autora. 1888. kao što se moÿe videti iz Dekreta."6 Meðutim. inaåe interpolacija u tekstu. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. Tirola. 55. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. 7. dakle. Jovan Åokrqan 1830—1831. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. postao je 1764. 8 Ormós Zsigmond. Visszaemlékezések. Tirolu. Doduše Dimitrije P. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru. 696. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. p. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka. godine. 49. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854].

godine branili doktorske disertacije u Pešti. Ali. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. Godine 1819. Taåno je da su još 1770. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. vodu analizirao. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. kao osnovatequ. godine. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. Tirola. 55—56. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). izmeðu ostalih. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. cjelbonosan izvor ovaj. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. otpadnih voda i sliåno. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. 145 . biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. taåno je da je godine 1774. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. svojstva i krjepost wenu opisao. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854].nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. i 1837. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. 14 Isto. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. perja. åiji je ålan postao. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. azbuånim redom. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. nehigijenskih uslova i åestih ratova. Nepotpisani tekst Dimitrija P. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. uåestvovao. na koje je sluåajno naišao.13 Dimitrije P. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. i u wemu je. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Ðorðe Åokrqan se 1821."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. doskora selo. 13 Buzia¤. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. godine. Ali própisi se nisu poštovali. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak. izgraðen i prvi vodotoraw. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. krvi. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako.

ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. obiåne soli. avgusta 1842. stomaka). Saobrazno svom Statutu. kongres je radio u 13 odseka. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). 110—111 i 114—117. xigerice. 28. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. Temišvar [1826]. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. što govori o ugledu koji je uÿivao. trajao je dve nedeqe. Temeswar 1843. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. gline. mleånih sudova. gorsku naftu koja se brzo isparava. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. a koja vodi daje miris gorskog uqa".15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. hroniåni reumatizam. kroz Segedin i Arad. rahitizam kod dece. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. leåi skrofulozne bolesti. Maðarske i Austrije. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. poveãava imunitet organizma. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. prestalo da postoji 1841. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. leåeãi sterilitet. kremene zemqe. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. Hrvatske. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. a poåeo je 8. godine. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. napora. Jestestvoslovije. materije koje vodi daju boju. jedan od prvih srpskih prirodwaka. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. blagog kreåa koji se ne pali.i zapis o tome ostavio. da pojaåava mišiãe. prema Temišvaru. 151—156. Banatskij almanah za godinu 1827. Godine 1838. slatine blage i beskusne. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. Društvo za praktiånu medicinu je. 15 16 146 . Pest 1844. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. magnezijuma blagog. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. Kengelac. leåi bubrege i polne organe.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. dojewa. Na ÿalost. kraj sveg autoriteta. dr Åokrqanu.18 P. creva. Pešta 1811. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. Pavle Kengelac. Slovaåke. neposredno nakon drugog talasa kolere.

godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. Kako. meseca nojembrija". Nepotpisani tekst Dimitrija P. IV. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. 47/25. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. 1854]. azbuånim redom. 21 „Temeswarer Wochenblatt". 56.22 Kao i kod podatka o roðewu. Tirola. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. „Temeswarer Wochenblatt". 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. 11. Tirol nije bio u Temišvaru. god. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. septembra. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. nego u Beogradu. Tvrdwe Dimitrija P. br. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. god. godine. br.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. godine. bes razlike vjere i jezika. 19 20 147 . Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. 56. 45/11. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. Nepotpisani tekst Dimitrija P. ali 14."21 Dimitrije P. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. Na ÿalost. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. 11. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. Temišvar. meðutim. Tirola. Donoseãi ovu vest. 4. 1943. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. br. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. meðutim. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. Obojica su. azbuånim redom. 1943.19 „Kada ga je Konsilium 1842. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. 1854]. pa i pouzdanija. IV. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. Dimitrije P. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. stoga je wegova tvrdwa potpunija. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam.

pravoslavno grobqe bilo oko crkve. Mada nema spomenika. 49—50. 11. 05. pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. koji je umro 12. koji nije saåuvan. meðutim. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada). kao i u veãini naših mesta. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta.i 1848. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. „Analele Banatului". nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. maja 1842. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. recimo. dakle. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. 148 . i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. 03. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. 29/10. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. ni prebrzo. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. 1835. br. Dimitrije P. Matiåni protokol umrlih 1842—1852. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. godine. kao što je. Razloga tome moÿe biti više. 1842. 25 I. 27 J. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. ali je u pitawu. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. Date referitoare la comuna Buzia¤. 1842. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). Gde je. Vukadinoviã. zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. Temišvar. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan. Prema tome. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. godine. pored svoje supruge. godine grobqe je još bilo oko crkve. Gheþia. godine. upis broj 35/06. ni spomen-obeleÿja. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. br. Znaåi. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. verovatno. Kada je 1848.24 Postoji. sagraðena 1837. 1996. 38—40.25 Sadašwa crkva. upis br. kao i u drugim mestima. Ðorðe Åokrqan. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. koje je prestalo 1848. 1838". Godine 1842. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije". Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. 2/1930. Matiåni protokol umrlih.

Davnašwa je. u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. A rod Srbskij kako je qubio. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne.Ali. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. Ÿivot. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. Razum. Muzejsko je posisao mleko. On je åuven blizu i daleko. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. Za narodnost kol'ko se trudio. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. Mirise raznosi. meðutim. K'o dosada što si Tvorio. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. Ni jedno ni drugo nije potrebno. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. To je wemu bilo povjereno. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo.

Datum kada je udaran: 19. Autor M. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. Mesto gde je udaran: Temišvar 3. he was the president of the first medical association in Timisoara. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. Tip peåata: Spomen-peåat 2. 150 . Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. 19. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. Since his biography is incomplete and not well-known. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. 1996—1900. Boja tuša: crna 6. Dimenzije: 55/24 mm 5. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. Adriana Sida Manea DR. un sârb ¤i donator de vazº. originar din Becicherecu Mare. Marxiwean 7. dintr-o familie mare ¤i cu renume.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848. 4. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. Ðorðe Åokrljan. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. 96. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. 10. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. a respectable Serbian and a benefactor. 10. one of the first doctors of the Buzias Spa. Dr George Åokrqan. ÐORÐE ÅOKRLJAN. 1838.

2. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu). Bucure¤ti 1903. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura. rimniåkog episkopa Partenija. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. iz 1839.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). No. iz 1767. 1966. 7 Isto. 114—144. 77—79. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã. 151 . tismanskog jeromonaha Stefana. XI. 19—68. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. Romanoslavica. Bd. 1965. der erste Klostergründer in der Walachei. 354—363. 1883. Titograd 1963.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim. Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. 1 Pop Nikodim. II. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka. PREPISANOM 1404—1405. XIII. poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. GODINE U MANASTIRU VODICA. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. 221—222. † 1406. 171—173. Beograd 1982. 217—225. Archiv für slavische Philologie. Romanoslavica. godine.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. XI. 237—285. ed. 1888. „u ispravnoj formi". 2 Mºnºstirea Tismana. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. Novi Sad 1956. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. godine. godine.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). 15—16. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. Paris 1954.

i to kao „tlkovateq" (tumaå). 17—19. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. a mati mu je bila Srpkiwa. godine. ovo Åetvorojevanðeqe. godine. Bucure¤ti. Bucure¤ti 1966. I. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. Sanktpeterburg 1906. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. 1976. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. Nikodim je izgradio manastir Tismana. ukrašeno viwetama i inicijalima. I. Radojiåiã. dokument br. Smrt je Nikodima zadesila 25.9 U delegaciji koju je 1375.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. 11 Documenta Romaniae Historica. B. godine. osnovao samoupravni manastir Vodica. i tu je. lista. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. 67—70.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. 222. 16. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. Srpsko-rumunski odnosi. VI. 318. Grk iz Kostura. 49. Þara Româneascº. nedaleko od grada Turnu Severina.jer mu je otac. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. kojoj istoriåari pripisuju 1374. ispod zapisa kaluðera Nikodima. 1845. decembra 1406. još silniji u razumu. 197—200. 6. godine. na Dunavu. dokumenat br. Documenta Romaniae Historica. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406. Roðen u prvoj polovini XIV veka. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. 8 9 152 . najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. koji je na poleðini 318. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). u razdobqu 1377— 1378. po tradiciji. Drºguþ. 31. delo. Bucure¤ti. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. 10 Ð. Sp. video ga V. 1976. u reåima i odgovorima". Zacelo. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov.12 U posledwim godinama ÿivota. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. zajedno sa drugim kaluðerima. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi.8 Sreãom. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. Sledeãe. silan u kwigama. godinu. 1404—1405. za koje ruski slavista A. nav. godine. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Mihaila. 12 G.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem. jula 1657.

XIII (1966). pisan crvenim i plavim mastilom. Bucure¤ti 1981. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea). Tvorci i dela. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder).24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. 224. Duhovni ÿivot. I. nedaleko od Arada. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. Sp. Bucure¤ti 1906. gde se nalazi i danas. Bucure¤ti 1973. Toåilesku.23 ili pak koje drugo mesto u Banatu. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi".15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. 1. 16. 142. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. delo.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). Srpsko-rumunski odnosi. 219. Romanoslavica. 230—231. godine 1916. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. 383 (Ð. Djamo Diaconiþº—O. VI.22 ili naseqe Širija (Vilagoš)..27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. Bucure¤ti 1959. Bucuresti 1968. Na poleðini 318. Stoicovici. 24 Rad.S. napomena 23). a vraãeno je Rumuniji tek 1956. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. Bucure¤ti 1958. 22 V. 173. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405). Seria II.S. tom VIII.R. Kazanü 1915.je u istom manastiru ruski slavista V. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. 462. ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]). 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. Analele Academiei Române. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. u: Studii 21. schituri ¤i biserici din þarº. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. u zapadnom delu Oltenije. Sanktpeterburg 1905. 636. Memorii. 21 E. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. 85—89. 203—221. Vojvodina. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. Jacimirski17 i G. Radojåiã.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. Istoria artei feudale în Þºrile Române. ¡. 153 . profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi.16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. Grigoroviå.18 Za vreme Prvog svetskog rata. M. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. Sp. Bucure¤ti 1887. 218—229. Linþa—L. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. I. 23 Ð. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. N° 4.. godine. 267— 270. I. Vºtº¤ianu. 25 Nav. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. godine. Radojiåiã. I. Grujiã. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. 183—185.

Sirku. kao što smatra A. Mºnºstirea Tismana. nego i u Makedoniji i Bugarskoj. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. 18. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360.ga znaåajnog rukopisa. Bucure¤ti 1928.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. verovatno. 188—189. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. sa dvora cara Jovana Sracimira. Ona je bila doneta. A. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno". ¡. 443—449. Sanktpeterburg 1890. Documenta Romania Historica. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). baš ovo Åetvorojevanðeqe. bio prepisan Zbornik.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. Štefulesku. 38. 30 Ovaj rukopis je prouåio P. pored drugih crkvenih utvari. godine u Vidinu. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. verovatno iz Vidina. 31 I. ¡. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. 28 29 154 . Vœp. Bºrbulescu.

Stranica 1. Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Ispod prevod na rum. jezik Antona Pana (5 redova) 155 .Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda).

Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. 156 . IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. Today. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. primul manuscris slavo-român datat. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. Dupº ce a construit. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. I. COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. în anul 1374. I. de care slavistul rus A.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. mºnºstirea Vodiþa.

odluåujuãu ulogu. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici. Naime. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. I tako u proleãe 1774. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog. Inaåe. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa. srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690.UDC 371. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. i 1790. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. ruskoslovensko (1726—1749). godine (po naredbi Marije Terezije od 1. proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine. beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. jozefinizma (1769—1790). kao i wegov glavni politiåki. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). osnuje i škola i imenuje uåiteq. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva.

okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. otvorile su nam åistu poqanu. za 1893/1894. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. godine. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. Inaåe. koje su se predavale. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. U takvim se. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu.niju (1773—1782). Popoviãa. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. i gde su åestite matere. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. dakle. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. dok je Zakon br. školske godine uåilo 35 ðaka). ali su one ipak uspele da opstanu. godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). 1894. jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. koja je objavqena u Novom Sadu. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. školsku godinu. a dosledno i celog naroda. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". Tako se Reskriptom br. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. Tako uåiteq Jovan Ð. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. 18/1879. 38/1868. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje.

da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. Kako poseješ onako ãe ti niãi. jezika i kulture. pošteno. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. ali ne dao Bog. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. dok su školske kwi159 . U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. Na Malu Gospojinu (8/20. ako se wiva ne obradi. plemenito. Duha". a najboqe ãemo to uåiniti. Ako u srce detiwe sejete otrov. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. svega 94 uåenika i uåenice. septembra 1893. otrovano ãe biti. posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. srpskih obiåaja. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo.ni svoj zadatak. na sve što je istinito. što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. pa prenimo i preonimo na posao. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". što je svakom milo i drago. septembra). I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. onako zapuštena pretvori se u parlog. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. jednom reåju svega. godina poåela 1. prestaje narodom biti. ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". a u predgradskoj školi. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. tj. rodiãe ti åisto. što je åoveåno. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". da ih saåuvamo i negujemo. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva.

Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. protonamesnik paroh segedinski. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. najsveåanije Bdenije otsluÿiše. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. Dana 27. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. novembra. a Uskršwi raspust trajao je od 26. predsednik.020 forinti. januara). januara 1894. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. Dakle. U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. školski upraviteq. nadzornik mesnih gradskih škola g. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. „što je od uåiteqstva zgotovqen. školsku godinu. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. kulture i duhovnosti na ovim prostorima. Ãosiã. Josif Milig (1 put). prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. školski starateq i Mija Tešiã. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. maja. Kornelije Ÿivkoviã. dok su deca deklamovala. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola.870 forinti. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. Sava Popoviã. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. Arsenije Iliã (6 puta). a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. aprila do 8. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). Dimitrije Dolga (1 put). Prvi školski teåaj završen je 3. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. Ðorðe Marinkoviã. a „deca deklamovaše".ge razdeqene deci 16. svega 1. Ãosiãa i Jovana Ð. Naÿalost sada. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. Arsenije Iliã.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. Drugi školski teåaj završen je 25. Na dan Svetog Save. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã.

Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). Besides being excellent teachers and practitians. precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului. spune autorul. tj. 1962.bila je Zora Åoliã). Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. they were also notable pedagogical theoreticians. iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. 161 . Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. as well as prominent education activists and national tribunes. Ne reamintim de ele. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894". two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962.

.

u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. Kada su 1848. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici".09 Nikoliã N. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . Završivši je. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. vratio se u vršaåku Bogosloviju. godine izbili ratni nemiri. kao i dotad. Pesme je objavqivao i kasnije. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. 1889. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. koji prethodi wegovom pastirskom delawu.1. te se. posvetio se pastirskom radu. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. Godine 1854. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. stoleãa. godine u banatskom selu Knez. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. Nikola Nikoliã je roðen 9. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. Postavši sveštenik. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio. 1847.UDC 886. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". Rumunima i Nemcima. godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. wegov deda Marko bio je knez. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. Danas potisnuta u zaborav. odvijao se u nacionalnom duhu. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. aprila 1827. U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. Kada su sukobi okonåani. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik.

Bogoslov". Za zdravqe mu svi da bdimo. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela. Svi sloÿno da s' spremamo. 241. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. Pešta 1847. 31.vashodnog znaåaja za srpski narod. Isto. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. Åelovoðu da slušamo. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. ne prepoznavši da je to wegov otac. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. godine. „I. 164 . Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. let.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. Isto. Da ãe sreãa nam cvetati. Sunce slave zasinuti. I wiovog' duha smela. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo. Na bojište pozivala. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Veã u stihovima wegove prve pesme. napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. koje je nazvao baladom. ubije ga i opqaåka. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. on vide šta je uåinio. Zato svaki Srbin pravi.

Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. Subotica 1848. 38. Ajde sleduj glasu mom. sin!7 Meðutim. u ritmu jamba.5 Veåerwa pesma pastirke. Plug i marvu domu svom. Isto. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. 297. 80—81. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. U rodoqubivoj pesmi Bosni. Zimzelen. 85. Ajduk Miqko na veki umuåe. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. Karaxiãu. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. Pešta 1847. ispevanoj u sedmercima. u pesmi Vuku Stef. Svakom' srce u grudima gine. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. Isto. koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. Oåito.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. 304. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. 7 165 . ali kao apostrofu ruÿi. godine. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa.4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke.Sevnu muwa. Ajde stado te se skloni. grom iz neba puåe. Diÿi barjak — ajd u boj. godine. Kada je u proleãe 1852. Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene.

Marko se budi. Veliåestvu Francu Josifu I. a wegov gospodar je buzdovanom bije. Svetovid I. Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira".10 Na poziv Zagorkiwe vile. k. Novi Sad 1852. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. Drÿi za malu. Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. 166 . 16.lizovanog. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. „Da sva gora i gaj zveåi". U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. bogatstvo. 46. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. Prva od wih je Usklik wegovom c.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. krasota. u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. A Hrvata i najÿešãe Srba. velikom Vojvodi Srpskom. stoleãa. odlazi u Hrvatsku. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. Ona šiqe na dno mraåna groba. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. Sedmica I. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu. koja tuÿi zbog otete slave. u strofama od tri stiha sa pripevom. u sazvuåju deseterca. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. Temišvar 1852. Temišvar 1852. ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. i ap. nego je refleksije iskazao slobodnije. godine. Ispevana u desetercu. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". 1. 121. 1.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". To je alegorija u narodnom desetercu. 9. rodo8 9 10 Svetovid I. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!".

11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. po wegovom mišqewu. odavna sam ja te namere bio. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. Nikoliã je. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. Istakavši da se. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod. moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. naveo je primer poturåewaka u Bosni. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. on je u ovom osvrtu. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. mnogo su uverqiviji. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. godine. koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. Objašwavajuãi reåene pojave. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. a smatraju se Turcima. avgusta 1852. nastavqa pesnik. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. nasuprot tome.naåelnika ilirskog pokreta. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. a ne prema veroispovesti. Taj. nesumwivo. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. lingvistiåke prirode. te ga Rumuni teÿe nauåe. te da se po tome i nazivaju. da nije prebolela uboje. Dobar poznavalac prilika u Banatu. dakle naopako. Tragajuãi za uzrocima te pojave. Iako su svi mislili. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. što ih je potom naveo. 122. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. koji govore srpski. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. 167 . ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju.

Spaije nek stvaraju svetsko. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. 2. pustarama i pr. štaviše. da kad odraste. u više eksemplara. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. imam hemiåne artije."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. prirodna pojava koja je dar od Boga. potom. kad nekim sredstvom preko artije prevuku. Za one.wa. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. smatraju „da je sramota srbski govoriti. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. te ih za to åeka zasluÿena kazna. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. kao i svaki drugi jezik. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi. imam kwiga. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. xelepima. Nikoliãa." Ukazavši. postarao sam se i za wihovu zabavu. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. na koju ako i ništa nisu napisali. nego i novåanu Aristokraciju. taki izlazi to wiovo delo na ugled. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. a u 12 Svetovid I. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. A onda je. Temišvar 1852. godine. 168 . trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. i s bogatstvom se ponosi. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. Ponosi bogme lepim kuãama. tako. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. iskiãenu dragim kamewem i biserom. lepo s poqa vezani i pozlaãeni." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. ximrije i psevdo-rodoqubce. mladi ðakon je istakao da je on. 19. Za Nadripisce. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. imam osobite kqešte.

240.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. d". Što nemamo toliko kwiga. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". sa pomadama. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. koliko Nemci. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. Za boj na Kosovu. Isto. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. Francuzi i drugi narodi. 246. od ove dve. pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti". i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu. premlogim ðakonijama. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. pomaãi i premestiti. on kaÿe: „Tursko carstvo. sapunima. suvišnim tortama. Novi Sad 1856. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. Sedmica V. itd". Isto. gladilicama i tirišaqkama. toaletima.nutri nemaju ni jednog slova. 30. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. Novi Sad 1855. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. s kojim se mogu te stvari diãi. koja nas åuva.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. 169 . i t. i dreÿdawem celoga dana za stolom.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva. Luksuz. 245—246. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. ogledalima. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe. moÿemo opet dangubi zahvaliti. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. rasipništvo. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. sijaset paštetama. na primer putujuãi. šmizetima. i viditi koliko je ono još teško. 31. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu.

o negativnim karakternim osobinama. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. Delao je priqeÿno i neodustajno. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. 170 . Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. prepustivši parohiju sinu Milošu. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). kada se povukao u zasluÿenu mirovinu.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. Ugledni sveštenik iz Kneza. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar. naporedo s kritiåkim opaskama. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. U duhu drevne tradicije. 1868. u formi epigrama. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. takoðe u stihu. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. sve do 1901. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. godine. sahrawen je u rodnom selu. godine. prema više od dve hiqade Rumuna. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. potoweg Zmaja. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. iako ih nije bilo ni dvesto duša. Javio se ponovo iz Kneza. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. januara 1911. godine. oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. pesmom u desetercu Moja srpska draga. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. godine. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. Milobruke i Nadpisi. u novosadskoj „Danici". i oni su to uåinili zajedno sa wim. znan kao prota Nika. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. predstavqao je.

iar el. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. he was buried in Knez. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. reflexive. În poezia sa patrioticº. 1911 in Timisoara. In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. reflexivº. In his inspired patriotic. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. Nikola Nikoliã. 1827 in the Banat village Knez. and the attitude of the Serbs to the national language. 171 . sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. particularly in the metrics. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. he did not reach higher achievements. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. In his publicistic works. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. În articolele satirice a criticat risipa. the priest Nika. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). Svetovid (Sf. unwillingness to help national education and culture. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. died on January 2.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. He attended grammar school in Timisoara. and he with his son built the edifice of the Serbian school. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. Sedmica and other Serbian journals and magazines. Due to his endeavours. Datoritº stºruinþelor sale. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. Svetovid. El a frecventat liceul la Timi¤oara. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. In his satirical comments he criticized extravagance. protopopul Nika. cauzele asimilºrii sârbilor. împreunº cu fiul sºu. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). Nikola Nikoliã. studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. descriptive and allegorical poetry. Vid).

.

kod Srba. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. Novi Sad 1977. 1873). Popoviã. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. sreãno oÿewen Marijom Stankiã. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom". 1876 — Modoš. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. Šelmiã. Nikola je. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. Pomenuãemo.3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. u prošlosti. 265—284. Titograd 1960. Imali su šestoro dece. zatim wegov sin Dušan (Arad. 1 2 173 . Mijoviã. Vasiã. 3 L. Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. 183—217. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad. bokokotorsku ikonopisnu školu. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. gde je kupio kuãu. V.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. 4 P. Novi Sad 1965. nije bio redak sluåaj. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). dobio pravo graðanstva. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. prešao u Arad (1840). Teodor i Georgije). 1868 — Modoš.4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. Novi Sad 1931. Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. 1923). Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. oko 1820 — Vrawevo 1859). naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. kao primer. slikarstvom ili drvorezbarstvom. doduše. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. 117—147. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka.1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije.UDC 75. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. Josif i Dimitrije). poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. 1808 — Arad. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. u kuãi u Ulici bagremova. 1937) i Stevan (Arad.

Mokrinu. Radojevu. pripale Rumunima. gde je slikao ikonostas i svodove. i crkve u Velikom Senmiklošu. Velikom Senpetru. takoðe. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. Elemiru. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. Novom Miloševu.Nikola Aleksiã. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Radio je. Melencima. Novom Kneÿevcu. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Malom Beåkereku i Varjašu. Gospoðincima i Ostojiãevu. crkve u Fibišu. Banatskom Aranðelovu. Takve su. Kumanima. Kuvinu. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . Srpskom Senmartonu. sada rumunske.

I. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Kolariã. 125—130. Sedmica 15. Novi Sad 1852. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. Kalendar Kikinðanin. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. Srpska umetnost u Vojvodini. Beograd 1965. 175 . Petroviã. Nikoliã. Kašanin.5 U novije vreme obraðena je monografski. 101—103. Nikola Aleksiã. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih.Nikola Aleksiã. Aleksiã. V. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. M. Klasicizam kod Srba I. M. poznoklasici5 S. Novi Sad 1927. Velika Kikinda 1896. 116.

Srpskom Senmartonu. 24—27. 16—18. 1996. prozraånih boja. Velikom Senpetru i Varjašu. Popoviã. 207—217. Subotica. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 164—165. Tekelijina crkva u Aradu. 176 . Malom Beåkereku.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. 7 M. razneÿenih. V. 168—170. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. Aksentija Marodiãa. Nikolajeviã. 242—252. Jovan Aleksiã. Mikiã. O. Delo Nikole Aleksiãa. Novi Sad 1974. Novi Sad 1997. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. Malom Beåkereku. Jovanoviã.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina. Srpski spomenici u Rumuniji. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Velikom Senpetru i Varjašu.

Slikar Ðura Peciã. u poåetku je saraðivao sa stricem. slikarske studije nije pohaðao. Golubinci i Ÿabaq. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. od kojih je samo nekoliko evidentirano. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. I pored oåeve namere. Jovanoviã. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. 108—109. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu.14 8 M. Dušan i Ivan Aleksiã 258. 272—273. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. od kojih je nekoliko evidentirano. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. 236. Inaåe. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. Slikarstvo Temišvarske eparhije. što je razumqivo. pre navršenih åetrdeset godina. Keåa. 178—180. Novi Sad 1970. Umro je rano. 6. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. 11 Isto. Srpski spomenici u Rumuniji. 1996. O. koristeãi wegove skice i kartone. 129. Mikiã. Popoviã. Jovanoviã. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. 129—132. Srpski Aradac. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. pogotovu portretskim. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. 10 O. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã. Malom Beåkereku. 204. u Vrawevu. a radovi mu nisu poznati. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. nije radio samostalno nego samo mawe. 9 O. Mikiã. Stariji od wih Jovan. Ÿivanoviã.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima. Rad vojvoðanskih muzeja 27. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. najviše na podruåju severnog Banata. Divoš. 34. malawe crkava. 177 . Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom.9 i. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Kao slikar skromnih moguãnosti. pojedinaåne ikone i portrete. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. 14 M. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Beograd 1986. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. Q. srpskih i rumunskih.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. Ada 1979. 12 M. 13 O. 203— 209. Novak Radoniã. Mikiã. 129. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Velike poslove. Jovanoviã. Slikar Ðura Peciã. Mikiã. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Varjašu i Ostojiãevu. V. Aksentije Marodiã. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. Subotica. Banatska Dubica. Najviše je radio zidne slike.Samo se u wihovim ranim radovima.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. Novi Sad 1981.

Pored slikarstva bavio se i pisawem. 178 . samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. u zrelim godinama. Stariji Ivan je.Dušan Aleksiã.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora. Zasluÿan je kao is15 Isto. bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. doduše. Ipak je. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. 259. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom.

Karlovci 1932. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. Isti. Monografija Modoša. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Prilozi letopisu Matice srpske I. Stevan Aleksiã. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. dobijenih od oca u Aradu. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Aleksiã.Ivan Aleksiã. Novi Sad 1928. 179 . Sr. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša.

odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. Temišvaru i Åakovu. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu. Jarkovcu i Ðurðevu. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. åesto monumentalnih formata. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. kasnije. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. porušenog u Drugom svetskom ratu. za vreme boravka u Aradu. najåešãe svoga dede Nikole. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom. U Modošu. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve. U prvim godinama rada. a obnavqao je i radove starijih slikara. posle preseqewa u Modoš 1905. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 .Stevan Aleksiã. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. i mnogo šire. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save.

dok se ranijih godina. Tih godina je slikao. Izlagao je tada i u Segedinu. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. pre rata. Slavko Gigiã. Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. radeãi štafelajno slikarstvo. Vladimir Gavriloviã. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. personifikaciju smrti. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. portrete. u veselom društvu. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa.Stevan Aleksiã. Janoš Ajh. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. sa predstavom smrti u pozadini. Tada je slikao ikone. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. 181 . koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. Bez obzira na to i tada je vredno radio. Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. Golgota ¡ (1918) Senmartonu. åak i slike monumentalnih formata. porušene još u toku Prvog svetskog rata. izmeðu kojih se istiåu autoportreti.

M. 21. and later worked independently. Novi Sad 1968. Ivan was a priest and didn't paint professionally. D. got citizenship and stayed till his death. Kašanin.000 religious paintings and numerous portraits. in the wider Banat area. using his sketches and cartoons. Temišvar 1923. Srpska umetnost u Vojvodini. but he didn't reach the quality of his father's works. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. 286—288. too. V. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. Jovanov. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. Srpsko slikarstvo 1900—1950. after studying painting in Vienna and Italy. i 1—7. 27. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). formiranog na tradicijama akademskog realizma. 1924. Stevan Aleksiã /1876—1923/. Medakoviã. Nikola settled in Arad where he bought a house. nav. 257—269. 182 .O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija. Stevan. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. As the painters of modest capability. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. Novi Sad 1989.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. Petroviã. Popoviã. often of the monu17 I. L. including his son Dušan and cousin Jovan. Jovanoviã. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. there were several families of painters. at first they co-operated with him. Stevan Aleksiã. 65. 18 J. He painted almost 1.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. Beograd 1973. delo Srpski spomenici u Rumuniji. Novi Sad 1927. V. 127—129. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. Stevan Aleksiã. Dušan was much more fruitful. around 1820 — Vranjevo 1859). Aleksiã. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. Trifunoviã. As a young man. The youngest member of this painting family. He painted iconostases and wall compositions. 22. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). As a renowned painter. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. Slikarstvo Temišvarske eparhije. not only in Banat. was the only one with a complete painter's education. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. 275—279. Jovan died young and a small number of his works was preserved. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. Stevan Aleksiã u Lugovetu. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. M. he imitated his father's manner of painting. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. Srpski slikari.

pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. dupº divizarea ierarhica. adeseori formatul lor fiind monumental. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. 1876 — Modo¤. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. Încº pe când era tânºr. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. în jurul anului 1820 — Vranjevo. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. Sava's Remains". El a absolvit Academia de picturº din München. Se ocupº ¤i cu scrisul. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. 1923). în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". As for his historical compositions. 1937) ¤i Stevan (Arad. 1868 — Modo¤. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka.mental size. s-a stabilit la Arad. iar mai târziu pictau în mod independent. unde ¤i-a cumpºrat o casº.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. care imita modul de a picta al tatºlui sºu. A pictat aproape 1. and renewed works of older painters. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. Stevan. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. din viaþa ruralº. au aparþinut românilor. dintre care unele. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. la început ei colaborau cu el. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. 1873). apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. Mult mai productiv a fost Dušan. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. 1808 — Arad. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. Fiind pictori cu o capacitate modestº. mostly of his grandfather Nikola. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. 1843 — Desca. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. 1859). 183 .

.

Sava Arsiã (1791/96). potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu. 215. Georgije Jankoviã (1798/1809). 233—236. II. Jovan Mišiã (1773/79). Arsenije Seåanski (1794/97). Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. Upor. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. Posle smrti Save Tekelije. Jovan Mišiã (1780). Lakatos. Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri.UDC 929 Jankoviã G. nav. Cincari. 40. Petar Vasiã (1771/72). Nemci. umetnike (kwiÿevnike. Jevreji. 185 . 231. 43. Lazar Mišiã (1791). Lakatos. Arad törtenete. birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88).: Gh. O. uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. Arsenije Seåanski (1785). Srbi. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. narodne dobrotvore. lekare. arhijereje Srpske pravoslavne crkve. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. delo. muziåare). ekonomskoj snazi. Petar Boÿiã (1790/93). Georgije Saviã (1781). Lazar Bogdanoviã (1770/76). Kao i sto godina ranije. On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Petar Boÿiã (1778). srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. bezmalo celu deceniju. Grci i dr. Upor. Arad 1940. Rumuni. a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). arhitekte. vajare. Arad 1881. 42. slikare. a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90).). Ciuhandu. Stefan Tenecki (izabran 1787).: O.

godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). zanatlije. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. Za kratko vreme. oronule.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. Tekelija. 5 S. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. 16. nav. ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. xelebxije i vinari. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. 7 „Zaista. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. II. Aradski veletrgovci. Ráczváros ili Ratzenstadt. godine saborna crkva Eparhije aradske. 63. delo. severno od Malog Moriša. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. kabaniåarskom i dr. Ostojiã.7 O. maðarska i srpska6. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. delo. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. Istovremeno.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. Uprkos poodmaklim godinama. Povrh toga. 45. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. ostavio zanimqivo svedoåanstvo. sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. koje su postojale sve do Revolucije 1848. na „slavenoserbskom" jeziku. nije se odvajao od kiåice — 1790. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. srušena je stara tvrðava sa åardacima. tako se momci obu3 4 186 . male crkve. godine. Beograd 1966. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. Godine 1783. zemqoradnici (zemqedjelci). Lakatos. 35—38. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. 6 Polgári szerb csapat. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. Temišvar 1974. II.: O. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. Opisanije ÿivota. nav. Lakatos. francuskom i italijanskom (1793/99). su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. kapamaxijskom. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". to jest 4 meseca. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. D. Zato su 1796. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". Upor. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). 4. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. Opštinska kuãa Srpske varoši. od 1706. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte".

On je 11. mati ÿe Julijana. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. 96. po starom kalendaru. 9. Tako je. potowi mitropolit karlovaåki. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. str. naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go.Na Temišvarskom saboru 1790. A. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. qeta predpoloÿenago. godine u obe crkve. 9 Isto. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. 187 . Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. u najopštijim crtama. bile su. dne". takoðe. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. gradskog sudiju. ÿiteqi zdješnija varoši. Roðena je u Aradu 3. U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. uveo je još 1728/29. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. 1793. U obema srpskim crkvama. Filiala Arad. po prvi put. pod rednim brojem 235. Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. Matricola botezaþilor. 79.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. S. Moskvi ili Rimniku. aprila. maja 1782. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. Arhivele Nationale. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. kuma na krštewu Gavrinom. Vladika Vikentije Jovanoviã. na strani 241. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. 86. m(ese)ca aprilija 11. Registrul nr. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. i Petra Boÿiãa. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. kada je wenom ocu bilo 22 godine. štampane u Veneciji. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. crkvenoslovenske. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. Marija. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". A. ÿiteli varoši aradskija. dne.

koji se danas teško moÿe proåitati. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa.11 Meðutim. Novi Sad 1954. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. Zub vremena je znatno oštetio natpis.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. na veåiti spomen neistoåne qubve. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. dugogodišweg paroha aradskog. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. Novi Sad 1931. Srpsko narodno pozorište. Augusta vo blagih usopšem. birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. Srpsko pozorište u Vojvodini. godine". 4. ali. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. 11 M. Tomandl. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. D. Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. Godine 5. za poåasni prvi stol u crkvi. 188 . Suprugu i ocu 1836. Kiriloviã. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. sem 150 forinti priloÿenih 1847. 2. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. Od mladog. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. Posle smrti Save Tekelije (21. za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. 38. 39. naspram oltarske apside). novembra 1842). 245—246. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju).

odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. proteklo je pedeset godina. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". kao i predstavnici cehova. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". privodi se na 10 individua". propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. takoðe. Izmeðu ostalog. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. 189 . umaqeno åislo sluÿeãi momaka. Avram Nikoliã. u sluåaju jednakog broja glasova. Pri doradi statuta. OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. Pri glasawu. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. godine. izradio je 1846. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. godine. Vasilije Brankoviã. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. 08. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. Nakon razmatrawa projekta. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. Nad pripratom je 1846. godine sagraðen hor. Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. a sledeãe godine — pevnice. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. 1843. Pravilnik je. inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. Uraðeno je to sa velikim umeãem. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. Jovanu". kromje prezesa. avgusta 1846. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. nove stolove u naosu i priprati. a Generalna skupština saziva se „o Sv. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". OSLIKAVAWE SVODA. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. Paragraf br.

3ãe. Duh slobode uzneli". 4to. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". a ni drugo što sa drugom. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. 2ro. Isidora Nikoliãa. marta 1848. Todora Pavloviãa. što god je serbsko opustošili i razorili. preko srpskih novina. da ni štatuta. kao i na svo Serbstvo peštansko. aprila 1848. zriwi ili kaputa i pantalona. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. aprila. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. Otada pa nadaqe. generalna Skupština je 4. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. godine. niti muziku. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". na Jovana Subotiãa. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. gde su „buntovni Maðari. Proåitan je proglas. prvi. Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. to jest zatvoreno plavetna. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. godine. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. za vreme od skora uništene Revolucije. godine odrÿano je 25. nego da sami za sebe po naosob. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. avgusta 1849. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". isti svirjepstvujuãi hramo190 . Zasedajuãi u punom sastavu.

ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki". marta 1851. godinu dana kasnije. nit ogreva. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. meseca januara. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. tako i kod naši zemqedjelaca. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. aklamacijom. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. Crkvene odeÿde. utvari. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. Najverovatnije da je baš zbog toga. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. dne po našemu. godine jednodušno. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". januara 1850. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. uåestvovalo je. srpskim junacima. nit rane za prepitanije. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina.ve Boÿije opqenili. 41/7. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. kuãe popalili. kako se iz zapisnika Skupštine br. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. sedamdeset prvaka Srba 191 . a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. na zasedawu 7. marta 1851. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". Do februara 1850. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. Januara 1850. oktobra 1849. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. godine nalazilo tristo zvona. moÿe zakquåiti. 27. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. kao nikad ranije. Na Skupštini 8. prikupqeno je 1356 forinti. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova.

koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). Budapest. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu. Gavrila Jankoviåa. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. ne samo od svojih sunarodnika. Arad. Jankoviã je svu svoju imovinu. gradski kapetan 1843/48. 192 . takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. Skupština. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. godine. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. Arad 1993. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. sa svoje strane. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. 297. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. aradskog graðanina. Obavqao je tu duÿnost do 1871.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. 77.Araðana. 3. godine12. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. Skupština je. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". Preureðena je i ima petnaest stanova. 12 L. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". 1889. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. 1901. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. Ottenberg. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. V. Pošto nije imao dece. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. povinujuãi se carskoj voqi. Mihut. Béla. 13 T. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. 29—31. Kada je 1838. posebno pozorišne umetnosti. Ludvig Hofbauer. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. Gavrila Jankoviåa. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije.

kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. XV red. 193 . Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). preneti sa starog na novo grobqe 27. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. parcela G II. godine. tako su im i grobovi bili naporedo. Dvojica srpskih rodoquba. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. januara 1885. oktobra / 8. biblioteke i åitaonice. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. srpskog školstva. novembra 1888. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. skraja. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa.

Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 .

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom.

It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. but in Arad — on April 9. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. the copy of a less-known Gavra's photograph. cum s-a crezut pânº acum. the choir room above the narthex was built.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. Dupº moartea lui Sava Tekelija. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. Apostles Peter and Paul were painted. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. among other things. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. 197 . The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. and mother Julijana. ca fiul lui Georgije. the vaults of the Church of St. 1793 (according to the old calendar). at that time. lawyer by professional education. After Sava Tekelija's death. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. ¤i al Julianei. ci la Arad. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. jurist de profesie. Gavra Jankoviã. The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. as it had been believed. of father Georgije. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. which exists even today. to the high positions he had in the city magistrate. On the basis of the archive documents. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. when Gavra Jankoviã was born. Gavra Jankoviã. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. later a city senator.

Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. casº care existº ¤i astºzi. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. când. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. printre altele. epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. 198 .În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc.

561). po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. izabran je za episkopa temišvarskog." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. Beograd. godine. An 1313.UDC 783. a samo godinu dana kasnije (30. aprila 1870 qeta". stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. Ðorðeviã. vlastelam padejskim". Spasi ni).2 a druga dosada nigde nije naðena. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. str. 139—140 (br. H 1852). posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. bez ikakvih podataka o autoru. godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). 1 V.071. Beograd 1969. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. 4°.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã. Druga. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. 1837). tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. str. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. 199 . Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19.1 Trbojeviã S." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. 2—3. 1—5. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. verovatno svojim mecenama. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 560. sa oznakom „na Spasovdan 1869". MI XXIX. 2 Muzikološki institut SANU. 4°.

kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. 6 Q. 316. a Aleksandar M. nav. Bukurešt 1991.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. Stepanov. delo. Zagreb 1975. za znak mog visokog Poåitanija. godine. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Ja sam se uzeo slobodu. nav.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je.6 — 1839. maja 1863. 5 D. neregistrovani i administrativni akti.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. br.9 Gradsko obšåestvo je 1836. Bukurešt 1991. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. 109. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. 200 . Radeka. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). godine. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). srcu govori….8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. Rukopisno odeqewe Matice srpske. koje blagoizvolite Primiti. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima. godine. 13. Mladost ÿubori. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. parohija i škola u Zagrebu. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo.855. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa.7 — 1843. Stepanov. Radeka. 8 D. Mladost ÿubori. nav. 12—13. Citirano prema Q. delo. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. 13—16. Stepanov. Jedanaest godina kasnije. on je 1843. 4 M. Zagreb 1985. 9 Upor. delo. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. ostajem. Srpska pravoslavna crkvena opãina. do 1851. a potom i u periodu od 1849. godine. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost. potowi episkop temišvarski. 109. Vitkoviã. Vitkoviã. 7 M. reagovao na ovu posvetu. srcu govori…. ovo moje pervo djelo. Q.

Bogojavqeniju. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. kromje S. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. zamewuje ga Petar Hejm. o Vaznesewu 1869. 11 12 201 . Radeka. Trbojeviã se i 1851. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. Matere Cerkve. Beograd 1969. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. 1879. delo. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. Ovim ugovorom. godine. godine. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. godine. a naroåito o Hramu S. Moguãe je da se vratio u Zagreb. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. Duha. napomena 4. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. Stepanov. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. Kao uåiteqa pojawa. u vreme vladiåni prazdnika.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. — 1869. 16. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. nav. 316. 16. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". navodi ime Aleksandra Morfidisa. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. delo. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. do 1859. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. delo.— 1844. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". i na Svetli ponedeqak 1870. meðutim. — 1848. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. v) U vreme velikih prazdnika.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. a drugu. 13 Nav. a oktobra 1847. godine otkazano u Zagrebu. godine. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. oktobra 1844. Uprava škole. Q. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. u Banatu. do oktobra 1851. nav. 109. godine. Na ÿalost. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. — 1859/60. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. Vitkoviã. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. 14 M. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD.11 — 1851/52. septembra 1844. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". 34—35. posledwi su. godine. Roÿdestvu. delo. V. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860. nav.13 Godine 1854. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq".

obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. Varaÿdinu. Beograd 1991. d) Irmose. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. tropare i kondake vladiånih praznika. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. kao o S. sjajan pojac. 15 16 202 . Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). 2. nav. godine. Sremski Karlovci 1984. 17 Upor. Gavriloviã. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. Novi Sad 1988.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. 13—15. serija umetnosti sv. 3. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. N. 43—47. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari.16 Kao Sewanin rodom. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. Upor. kakvi su tada postojali u Zagrebu. godine. kao i nedeqna Blaÿena. Iz ugovora. 18 Upor. Matere Cerkve. toje primjetiti. 485—496. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. Na ÿalost. I. kao i bogoslovsko obrazovawe. Stepanov. Atanasije Åurliã. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. Voskreseniju. Hramu S. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. Petroviã. Osijeku. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. Novi Sad 1983. D. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Bogojavqeniju. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Trbojeviã je Navedeno prema Q. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. Sveske Matice srpske. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa. na note sostaviti i horom svojim pojati. pa i u wegovom rodnom Sewu. Isti. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. nego i šire muziåko znawe. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. delo. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. Golec.

Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. Ipak. Ð. koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). 22 D. Pešta 30. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. 203. SANU i Muzikološki institut. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. 203 . a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. 287—325. a štampana u Beåu 1862. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom". ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). O muzikalnom izobraÿeniju. Muzikološki zbornik XVII/2. godišwice kompozitorovog roðewa. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. Petroviã. godine u Sremskim Karlovcima. godine povodom 150. i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. potom u Pešti. 20 Upor. koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. kao i mnogi drugi. godine. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. 21 T. Periã.mogao muziåki da se doškoluje. Ljubljana 1981.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. 111—122.. koji ga je. XXIV. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. Nauåni skupovi. uveliko nadÿiveo. pisana 1855. primene fugata i imitacije. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. kako u Sewu. M. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. prvo u Aradu. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. juna 1846. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. Beograd 1985. Bikicki. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981. Petriwi. M. Srbskij narodnij list. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. Novom Sadu. Beograd 1985. kw.22 da bi 19 Upor. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana.

sv. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. 27 Upor. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. 204 . JAZU. Kuhaå i Srbi. Band II. Musikgeschichte Österreichs. Flotzinger and G. Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. JAZU. Novi Sad 1987. 25 D. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. M. D. Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad).27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. Sveske Matice srpske. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. Karlovcu i Zagrebu. 6.25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). Ista. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. Graz 1979. prosvetnom. 95—105. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. Novi Sad 1988. 93—104. Pavle Radivojeviã (Panåevo). Bogdan Ðakoviã. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. D. veku. Mihalek. I. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840).od 1838. Benedict Randhartinger (1802—1893). kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. Stana Ðuriã-Klajn. Tomandl. 5. rodom iz Risna.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. D. 3. 2. Ser. Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Novi Sad 1990. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870).26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). sv. Gruber. Roksanda Pejoviã. Petroviã. Panåevo 1938. Aleksandar M. vidi. Sveske Matice srpske. Serija umetnosti. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Golec. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. 283—298. 2. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. Zagreb 1984. 43—47. Serija umetnosti sv. Mirka Pavloviã. Vidi: R. koji je svoju neveliku. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). 4. pa i 20. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Novi Sad 1987. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. Petroviã. Osijek 1984. Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. veka. 239. 53—57. 49—56. 18. Stefanoviã. školovan u Trstu. 47—52. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). umetnosti. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). serija umetnosti sv. Muzikološki zbornik XXV. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. 1853) pevaåka društva. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. Ljubljana 1989.

205 .

vlastelinima u Padeju. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. 1a Spiridon Trbojeviã. Tropar Vaznesewa. 206 . glas 4. na Spasovdan 1869. kopija u Muzikološkom institutu SANU. za muški hor.Sl. 1. An 1813.

207 .

2a. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. Spiridon Trbojeviã.Sl. M 1837. 208 . Rukopisno odeqewe Matice srpske. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. Liturgija Sv. u Temišvaru 1851. 2.

armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. in Karlovac. In 1851. Zagreb and Timisoara. în 1851. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. Croaþia — decedat dupº 1870). teaching particularly Serbian Orthodox chant.Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. Spiridon Trbojeviã. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). 209 . la Karlovac. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. câte are în total Liturghia. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. Autorul a dºruit manuscrisul. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. Spiridon Trbojeviã a fost. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. arhimandritului Samuil Mašireviã. a fost învºþºtor de muzicº. Zagreb ¤i Timi¤oara.

.

Zbirka matiånih protokola. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. Temišvar.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã. pa i šire. maja 1866.1:929 Šoljmošan M. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. jer je ona dala više generacija sveštenika. Matiåni protokol br. 40/16. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. Temišvar 1994. 81. Kreøaemœhæ 1853—1881. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). pa åitavih 147 godina. 17. po zanimawu „zemqedeqaca". upis br. koji su u mestu sluÿili. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq.UDC 262. A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. Stepanov. maja 1866. 211 .2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. po nekim izvorima poreklom iz Rusije. fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. 11/23. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu). 127. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. 2 Q. Iz povesti Ketfeqa. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). Meðutim. poåev od polovine XVIII veka. str.

106. 5 S. iste 1890. Kostiã. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije. 1999. godinu.stu. taånije 1. posle nekoliko godina iskušeništva. Bugarski. 11. 6 Sava.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). 7 S. Episkop šumadijski. Timišoara 1925. aprila 1890. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. Q. Temišvar 1931. iguman manastira (1886— 1894). zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. dobivši ime Mitrofan. 39. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Stepanov. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu.5 Najzad. 6. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. Kragujevac 1996. Manastir Bezdin. 15. aprila 1890. 40. Kostiã. 29. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. godine. Podgorica. maja 1890. juna. Bugarski. i on rodom iz Ketfeqa. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. godine. 4 S. u Temišvaru. u Sremskim Karlovcima. 117.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. 212 . Beograd. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). 8 Isto. godine. 30. Neposredno nakon toga.

Rudna. Iz sela u selo. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. 14 M. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. B. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. 35. Zbirka matiånih protokola. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). Crkveni. koji su tek skoro u åin stupili. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923.17 Few (1916— 1918). S. 1923. Perinac. Iz sela u selo.14 Kraqevac (1900). Sr[emski] Karlovci 1897. 277. 302.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901).19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. Temišvar 20. Temišvar. Isto. Ãiriã.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. jer su bratstva bila razasuta po eparhiji. Bogorodice u Man. 1924.. Sremski Karlovci 1910. Bukurešt 1985. 13 E. godinu. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. Few.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. do Prvog svetskog rata. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). 5. 18 V. 19 Osveãewe crkve u Munari.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. Velika Kikinda 1906. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo. ¡¡. Glasnik. Na primer. 77. s jedne strane zbog toga. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). 121 (prema matiånim protokolima). 746.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. školski i društveni list. 42— 46. administrirali su parohije. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. pored starešine. 11 J. 291. a u samoj obiteqi. Crkveni. Kosovac (urednik). str. 12. a s druge strane zbog toga. kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. Perinac. godine 1897. Temišvar 10. 2. Sremski Karlovci 1900. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. prema Protokolu venåanih 1852—1950. 12. 36. i parohiju u Munari. 9 10 213 . Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici. god[ine]. Bukurešt 1985. — prema matiånim protokolima. 86. Letica. Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. Ruvarac. školski i društveni åasopis. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. 27. 15 D. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). Åizmaš. sa bratstvom iz Bezdina.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). Glasnik. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata.

22 Naravno. 42. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. ist. 10. Ostali deo sveštenstva. Protokol venåanih prav. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". godine. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. odnosno eparhije. Štaviše. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. 1912. u kraqevini Maðarskoj 4. sveštenika. On se potpisivao kao „episkopski vikar". 1. a za onaj deo Banata. Nije hteo da napusti svoje stado. U izveštaju iz 1922.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. 3. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske. istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. Glasnik. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. ostao je veran narodu svome. Protokol krštenih prav. 214 . Temišvar 1. 1922. izmeðu ostalog. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. godine. iselilo se ili umrlo još 12. uåiteqa. osim episkopalija. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. a 38 u Kraqevini Srba. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. Zeremski. ovamo na sluÿbu došli. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. potpuno samostalno upravqa". napustilo 13 sveštenika. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. Crkveni. 2. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. 21 I. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41.23 Kada se jula 1919. 1910—1913). koji su iz SHS. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 23 Isto. jer do 1924.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. kaÿe se u nastavku. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. koji je dodeqen Kraqevini SHS. 1. srp. 15. 1897—1989.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. Sremski Karlovci 1912. godine savezniåka vojska povukla. da „sa istima. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. školski i društveni list 1. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. Hrvata i Slovenaca (SHS). 2.

zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. povodom 25.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. kao nuzgrednu parohiju. 4. On je do 1. febr. åiji se broj do 1924.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. 1925. 215 . oktobra 1919. Monoštor. 3. sina eparhijskog beleÿnika. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). godišwice episkopske sluÿbe. Blagodarewe. Temišvar 1. 2. 20. 1930. konzistorije od avg. koji je pod Rumuniju potpao". školski i društveni list. episkopskog vikara eparhije Temišvarske. marta 1920. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara. 27 Glasnik. školski i društveni list. Kostiã. Temišvar 20. 1—2. Temišvar. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. 25 Izveštaj o radu eparh.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Glasnik. 26 Glasnik. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. 1919. i prireðen sveåani ruåak za sve goste.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov. 10/23. aprilom 1930. 1922. a od 1. i 8. maja. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio). Takoðe. 34. episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. 1922. do 31. 32. marta 1921. Za administratora parohije u Knezu. godine. Ta24 S./11. u Temišvaru-Mehali. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). odrÿanoj 26. oktobra 1927. poveãao sa 20 na 33. 1—2. dela. Crkveni. Temišvar 20. postavqen je sa 1. oktobra 1919. — Administracije parohija.27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. godinu. školski i društveni list. 57. Crkveni. Crkveni.

Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. decembra. 32 S. prav. Mitrofan Šoqmošanov. potpisuje Milan — j. Zbirka matiånih protokola. 2. ponovo podiÿe 1930. 13. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. Kostiã. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã.. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. iguman bezdinski. 29 28 216 ." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. 26. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Spomen-ploåu ovu. 31 Arhiv manastira Bezdina. godinu.koðe. sahrawenom u manastiru Bezdin. produÿila za Beograd. 30 Glasnik. školski i društveni meseåni åasopis. i odande. Ipak. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. intelektualaca i ratara.29 kada se. na Oplencu. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. parohije u Tem. Temišvar 1932. preminuvši 1894.31 Podatak da je umro 1939. Crkveni. brat man. uåiteqa. decembra stigla u Temišvar. školski i društveni list. verovatno zbog bolesti. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. 1930. 15. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938.[eš] — Monoštoru. pokazao se netaånim. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. najverovatnije u Bezdinu. Temišvar b. 55. Temišvar 1934.32 U stvari. godine. pored juÿnog zida crkve. 6. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. i na kraju. 1934. Temišvar. 121—125. 1939. godine u 47.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. Istorijski. Srbi u Rumunskom Banatu. Bezdina. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. na mestu na kome je i prvu podigao. te je tamo odsluÿen i parastos. delegacija se vratila u Mladenovac. g. i 14.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. jeromonah bezdinski. decembra 1931. kao brata manastira Bezdina. godine. prema Protokolu venåanih 1852—1950. do kraja tridesetih godina ovoga veka. povlaåi u manastir Bezdin. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. godini ÿivota. paroh. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. zahvalni duhovni sin. rodom iz Ketfeqa 1866.

1941. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. g. posvetio se duhovnom ÿivotu. oktobra 1941. u 75. 66. Upis br. 217 . oktobra 1941. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. Umro 1941. 103. Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. školski i društveni list.33 Grob mu se i danas tamo nalazi. 39. 2. Temišvar 1925. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov)." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. godinu. okt. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). 38. He was a monk at the Bezdin Monastery. 5/22. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924.34 kojima je davao finansijsku pomoã. Crkveni. 1924. especially when the number of priests was small. školski i društveni list. 33 ASPCO u Monoštoru. 1922. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. 1897—1989. godini ÿivota. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. 5. 35 Glasnik. od „raka i starosti". Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". 5/22. 7/24. paroh monoštorski. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. a spomenik. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel. Most of his life he served in the small Monoštor parish. Kostiã. Temišvar 10. 36 Glasnik. Crkveni. in 1866. Temišvar 10. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. 34 S. 5. u Monoštoru. 12.je. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. dva dana kasnije. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania.

în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov). pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941). fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. 218 . Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi.Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. în anul 1866. A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin.

nije bio peåalbarski poriv. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. O Cincarima. preko Vršca. „rasejavši se po celoj Jevropi". 219 . pokrenuli iz Šatiste. niti plaãati velik haraå. središtu Srpske Vojvodine. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada.965:929 Hadÿi K. Preci im. mešawem sa doseqenim Grcima. 19—20. takoðe Kosta. ranije Kostasovi. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka. pa u Temišvaru. severozapadno od Soluna. Krenuo je ka severu.1 1 D. Beograd 1927. J. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. 130—131. ÿeneãi se Srpkiwama. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. kako je govorio. a oni vodili uspešnu trgovinu.UDC 347. dotle ãe wegov sin. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. nego je uzrok turski zulum. biti 1918. vremenom su se pogråili. kojem je posveãen ovaj prilog. te je sina uputio na studije prava u Peštu. godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi. je u severnoj Gråkoj. blizu Prespanskog jezera. poreklom Cincari. po predawu. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. u ubeðewu. u jednom luku je. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. Popoviã. postati Srbi. ili po gråkom Siatiste. poznatoj kao Moskopoqe.

a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. Po povratku. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. praveãi dobro vino. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. dodao predikat Haxi.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas). koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. da ode na haxiluk u Svetu zemqu. kako je bio obiåaj. pod brigom matere. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. a po povratku je svom prezimenu. 466—467. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva.3 Drÿao se svog porekla. 220 . Bio je toliko bogat da je mogao 1777. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. Dimitrije je mlad umro. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. nastanio se u Temišvaru. 42—43. zapatio je i lepe vinograde. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". Iza wega je ostalo petoro dece. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. O Cincarima. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima. J. a drÿeãi se tradicije. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. Kao i drugi Grci. iduãi za svojim ambicijama. poput Sterijinog Kir-Jawe. Popoviã. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. sedmi i osmi razred. a tzv. Beograd 1937. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). iscrpqen i u ratu. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. krsteãi se i metanišuãi u crkvi. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. meðutim. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. a po tradiciji iz postojbine. u Beloj Crkvi u Banatu. filozofiju. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. usrdno se molio Bogu. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva.

A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. koji je ostao patron porodice do danas. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. oktobra 1868. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. drugi po redu. svetog Nikolu. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. 6 M. roðenog u Novom Sadu 1979. rodio se u Temišvaru 27. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca. a kasnije se. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora. i Jovan (1884—1972). oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. septembra 1897. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali.Nemce i plemiãe.443). pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). poloÿio je advokatski ispit. Kosta. 65—66. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. Botiã. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. mada je on drÿao do svog srpstva. Dr Kosta Haxi. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima. Dva sina Koste prvo su se proslavila. Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. sve do petog Koste. kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. Otišao je 1842. te otvorio kancelariju u Vršcu. 2. što je dr Haxi raskrinkao. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. a o wemu je ovde reå. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. kada je 1908. Novi Sad 1971. poznati biolog. optuÿnica daqe naduvavala. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. V 1922. godine. koji je student Više grafiåke škole. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. 5 4 221 . pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. koja je upuãena crkvama iz Rusije.

majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. nastavnica stranih jezika (1900—1990). u predratnom i meðuratnom vremenu. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. Vera Pešiã (1908). a onda je dr Haxi od nekog Nemca. 222 .PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. Pored advokature. s respektom je svuda priman. Rado je bio viðen u svakom društvu. najstariji sin. profesorka francuskog jezika. ili u veåerwim åaasovima. Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. umetnici.. Jelka Haxi. kao gimnazijalac umro od šarlaha. Maðari su mu. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. decembra 1942. svako u svom domenu. supruga slikara Petra Dobroviãa. Olga Dobroviã (1902—1995). pravnici i profesori univerziteta. kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. Kosta Haxi ml. kao pravniku s peštanskom diplomom. Vladimir K. Nikole Dobroviãa. diplomirana pravnica. i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. proãelav. Vaÿio je za velikog kozera. Sofija (1905—1906). suvowav. s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. ekonomista. gde je otvorio i kancelariju. sve do smrti. ili oko podneva kad se išlo na pivo. vlasnika solane. što wegovom sinu nije bilo dopušteno.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. Ivanka Dobroviã (1912—1995). I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. Inteligentan i sa širokom kulturom. Bio je omaweg rasta. u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). Ðura Haxi (1911—1928). 17. advokat (1898—1971). (III). Cvejiã (1875—1964). vodila je wegovu galeriju u Beogradu. supruga arh. advokat. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. i politika mu je bila velika strast. U wegovom domu. ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. Mihajlo Haxi (1901—1983). Feodora (1902—1906). prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. imao je tada trinaest godina. Haxi (1906— 1964). Cvejiã: Kosta Haxi ml. s panonskim brkovima. kao i beogradski advokat Dušan Pešiã.

Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. kako je govorio. aprila 1914. Radikalna stranka ga je 1912. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. uz wegovo ÿivo uåešãe. uspeli da proguraju u Saboru. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. najmlaði Kosta Haxi. koju je predvodio Jaša Tomiã. date srpskom narodu. a ne crkvenim velikodostojnicima. Novi Sad 1996. stariji. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. Popov. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. Biran je 1906. Novosadske biografije (IV) — Najstariji. juna 1912. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. a wegov kum. zbog neke nepotpisane menice. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. Sveske za istoriju Novog Sada. 223 . a protiv wihove klerikalizacije. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. 7. Ÿarkom Miladinoviãem. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. 19—33.8 8 D. i tako je zataškana „ta sviwarija". Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". a potom u obliÿwe selo. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. te su i wega. nije dugo zadrÿan u internaciji. koji je stvarao. pa i za ÿene. koju su vlasti suspendovale. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. veã i po vršaåkoj liniji. mlaði.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. Miletiãev zet. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu. koju su radikali. pored drugih politiåkih prvaka. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. kao osnov autonomije.

Putovao je u Budimpeštu.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija. on je. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. tako se i on. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. pošto se otcepi od Ugarske. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. 174. D. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. Novi Sad 1983. 13. kao i Jaša Tomiã. 224 . da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. oktobra 1918. Starine. suprotna izjava. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. pre završetka rata. kao i drugi politiåari. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. 341. 53. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. Zagreb 1966. Srpska štampa u Vojvodini. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. Kako se bliÿio kraj rata. dr Kosta Haxi je. 196. dok je još postojala austrougarska vlast. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. Popov. 144. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. Haxi je tu vest demantovao.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. Milutinoviã. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. Banat i Barawu. ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja.

Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. oslobodiocem iz Srbije. Porodiåna arhiva Haxijevih. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". da se reformiše drÿavno ureðewe. septembra 1922. spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. koji nisu do kraja javno razjašweni. ni u Srpskom narodnom odboru. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. na liniji Stojana Protiãa. na Ðurðevdan 1919. koja je 25. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. meðutim. naišla na širi odziv i brzo je propala. nema ni u jednom politiåkom organu. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. od 1936. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. od 1931. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke". posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. novembra 1918. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. postao radikalski disident.miãa. namestile nekakav proces oko nekih para. politiåki front kao „nezavisni radikali". ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu.11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. februara 1919. ali je ubrzo. Kao slobodni intelektualac. mladi kum Kosta Haxi mlaði. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. Novi Sad 1929. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. ni u Velikom narodnom savetu. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. zajedno sa Mitom Klicinim. da se brÿe rešava agrarna reforma. stvorena Samostalna demokratska stranka. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe.12 Kad je 1924. 225 . Pre toga je proveo u Pragu pet godina. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin.

but politics was his great passion. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. They chose St. da bi se vratio kuãi. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. the Count Mihály Károlyi. as did his political like-minded person. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. Nicholas for the family patron saint. offered him a ministerial position in October 1918. the Serbs from Vojvodina. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. He belonged to the Serbian National Radical Party. as the president of the democratic government of new Hungary. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. so that Vojvodina would stay within Hungary. He followed Stojan Protiã's line. since the Kostas.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. Like other Serbian politicians. Joca Laloševiã. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. married the Serbian women. will not go to Pest anymore. the family was Hellenized there. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. Later. 226 . 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). He resolutely said: „We. During the political struggle related the future status of Vojvodina. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. to show his good will toward the Serbs. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. He refused the offer.stajati zatvora. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. where he put roots with his numerous family. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. whose leader Jaša Tomiã was his best man. da stvar zastari. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. born in Timisoara. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. At the end of the War. till its abolition in 1912. Tek 1939. as they were called in their homeland.

Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. he was allowed to practice law. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. contele Mihaly Karolyi. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. al cºrui conducator. He died during the Hungarian occupation of Baåka. S-a declarat. a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. capitala Voivodinei. în anul 1911. la Praga 227 . deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. Era adept al lui Stojan Protiã. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. as a student from Pest. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. care s-a extins foarte mult. nºscut la Timi¤oara. s-a sârbizat. A devenit foarte cunoscut ca avocat. cum se numea în þinutul natal. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. Timp de cinci ani a fost în exil. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. în faþa tribunalului. în nordul Greciei. care au fost acuzaþi de mare trºdare. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. La Budapesþa. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. în 1912. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. în octombrie 1918. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". KOSTA HADŸI. în Banat. Kosta Hadÿi (1868—1942). Nicolae. while his son Kosta Hadÿi Jr. din cauza oprimºrilor turcesþi. pânº la anularea sa. care s-a elenizat. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. on December 17. iar când a fugit de aci. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. acting in the opposition Vojvodina Front. la Novi Sad. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. did not have that permission. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. dar ¤i politica în era o mare pasiune. who inherited his law office. un portofoliu ministerial. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. Jaša Tomiã. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. El a refuzat oferta. 1942. îi era na¤. îi preajma Primului rºzboi mondial. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. atunci când. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. less eagerly and without the desire to be present in public. la hagialac. deoarece familia Kostas. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. i-a oferit.

Kosta Hadÿi jr. 228 .. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. în ora¤ul Novi Sad. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº. pentru a evita un proces in faþa tribunalului. de avocat. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura.(1931—1935). în 17 decembrie 1942. nu avea o asemenea permisiune. care va mo¤teni biroul sºu de avocat. în timp de fiul sau.

1 Meðutim. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. 222. uzroke migracije itd. etnografa. poznati pod imenom Krašovani ili. folkloru. Nérmiã'. gde su bili u mawini i. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. vremenom. Stanovnici ovih naseqa. veroispovest. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. Timi¤oara 2000. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. Graiurile cara¤ovene azi. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. Takoðe. Lupak. Te osobenosti.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. datum dolaska u Banat. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. Klokótiå'. Radan. Fonetica ¤i fonologia. kako sami sebe nazivaju. obiåajima. Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. etniåki izolat. Karaševci. duÿe od jednog veka. koji su u velikoj veãini bili Srbi. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. stoleãima ÿive daleko od svoje matice.UDC 949. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. u najveãem broju sluåajeva. jezik. asimilirani. iz oblasti juÿno od Dunava. u stvari. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. u dolini reke Karaš. 229 . istoriåara. Prema našem mišqewu. — doprinele su da Karaševci. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. nošwi. Rávnik. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. N. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M.

karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. ¡¡¡. Novi Sad 1893. 641—660. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. Bukurešt 1993. 6 E. J. odsustvo nacionalne svesti. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. 14. Letopis Matice srpske. Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. Radni. N. Miletiå. a svoj govor nazivali „karaševski jezik". veã Srbi". Petrovici. J. Miletiå.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. Hrvat ili Bugarin. Otvasu. meðu tim se nazivaju Krašovani". Krašovani (Karašani. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu).7 Ruski nauånik rumunskog porekla. ali je ona opet osobena. Petroviå.4 Istina je. Archiv für slavische Philologie. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. Q. 168—169. Oni se smatraju posebnim narodom". wihov mentalitet i pre svega. 230 . Radan. Uqmi.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. 242. globalno uzevši. Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. nav. meðutim. narodni obiåaji i primeri jezika. Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod. nav. 4 J. Letopis Matice srpske. Karašavci). Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. Ÿivojnoviã. Sirku. 85. Krašovaner in Süd Ungarn. neosnovano. Miletiå. Petersburg. Kalini. 7. Sirku. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. a wihov govor posebnim. delo. Ÿivojnoviã. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj.9 2 Lj. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". Slatini Timiš. ¡¡. IV. Lipovi. M. Berlin 1903. delo. 86. 28. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. Miletiå. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost.3 J. Miletiå. Tom 25. nav. 5 Q. Birta. 7 J. delo. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. Ivaniã. 17. jer — vele — oni nisu Bugari. 175. I. Bucure¤ti 1935. 162. 3 Q.kegye). Graiul cara¤ovenilor. koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". najpre. Studiu de dialectologie slavº meridionalº. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". O Buwevcima. kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. Letopis Matice srpske. Ÿivojnoviã. u svojoj monografiji. 1899. delo. P. 49. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". 222. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. posebnim narodom. Novi Sad 1907. Beleške. VI. razmotriãemo. u veã spomenutom radu. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. Narìåije Karaševcevæ.5 a E. Q. nav. Ugarska statistika. Naime. Ÿivojnoviã. 9 I. odbili su Karašovani najodluånije.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. Novi Sad 1903. 162. 8 P. Dognecea). Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom).

N.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. 11 U Pravdi. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani. Timi¤oara. str.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. br. O Krašovanima. Luka. XII 1946. IV. Ãoriã. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". Ðurað. 52. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. Etno-kulturološki zbornik. 15 Isto.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". jer staro su zadrÿali. 105—110. Petar itd. str. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine".11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. pridošle u karaševska naseqa. „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". XVI. što ãete iz dowega pisawa sami videti". Temišvar 21. 2. XII 1946. koji im kvare jezik („strica limba"). Radana. mart 1937.". Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". hrvatskog uåiteqa u Ravniku. V. O Krašovanima. 24. 209/8. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. godina ¡¡¡. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. 2. 14 G. kako u ålanku kaÿe. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. br. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. XII 1946. 10 U listu Pravda. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". str. Krsto. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. 1. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. Ãoriã. Temišvar. razumeo i pomagao. broj 208/5. broj 210/12. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. 12 Vidi Glasnik. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". 253. 2. O slavi opširnije u ålanku M. 13 G. je 'slava'. Svrqig 1998. a to zato. Samog sebe protivureåi J. str.U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. 231 . napose sa Srbima. decembar 1937. U crkvi ikavski pevaju. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. 11—12. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. oni su Sloveni. Temišvarski vesnik. oni su 'Horvati'". koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. 1. broj 209/8. str. a novo dobijali samo od tuðina. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. 2. XII 1946. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski.13 G. koji pošteno. god.

u prvom redu od karaševskog ÿivqa. Sigurno je da je razvoj kulture. Arhaiånost jezika. jer. a ne iz Srbije. nav. 18 E. pokušaãemo. a kasnije. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. meðu Karaševcima. Hrvatima. tridesetih godina HH veka. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. specifiåna nošwa. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. koji to nikada nije prihvatio.Pretpostavqamo. Petroviå. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. 15. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. školovani qudi. delo. ali se on teško i sporo odvijao. Potom. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. Petrovici. tako i Hrvati. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. åak i Bugari. obiåaji i. ali je to bilo bezuspešno. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. a naroåito u HH veku. Neki od wih. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. 232 . na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. došli uåiteqi iz Hrvatske. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. Bugarima i drugim narodima. krajem XIX i poåetkom HH veka. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). pogotovu intelektualcima. bilo da su Hrvati. novinama ili åasopisima. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla. a ni danas nije okonåan. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. bilo je i još uvek ima. pogotovu. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. nauke i tehnike krajem XIX. kao katolici.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. ali je ta teza brzo odbaåena. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. orijentisali su se prema Srbima". sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama.18 Otada. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. a naroåito danas. naravno. u nastavku.

Turske Bosne… ovamo doshli. VIII 1862. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. Ÿivojnoviãem. U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. 20 Citat preuzet iz kwige I. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. godine. bio je i åestiti starac Birta. potraÿili po wihovim stanovima. Letopis Matice srpske. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. tvrdi: „Po priåawu od starina. Birta i drugi intelektualci.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. 22 Isto. uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. iz Stare Serbi(j)e.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu.22 Te je obiåaje J. Todor Birta — Grk (roðen 1834. koji serbski jezik govorimo. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. 233 . a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. To svoje gledište javno iznosi 1920. Novi Sad 1909. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. nešto niÿe. 255. te potom. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". 61. VIII. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. godine). formirani po maðarskim školama. kaÿe se. 61—62. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. Ÿivojnoviã. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). „serbski" prema „srpski". godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". Karašavci)… 1907. da su Frawevci (fratri) te qude. Bukurešt 1993. kao na primer „vira" umesto „vera". Birte. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. imuãni trgovac iz Klokotiãa. roðen 22. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. 86. ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. 21 J. u Ravniku. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. 21."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J.

On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. Andreja. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. Nek poåivaju u miru. Granofski". VII 1865. dok je još bio ÿiv. na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. poginuli sinovi Arpad i Andreja. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M.informator. u Rešici. roð. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik.23 meðutim. Bio je oÿewen Nemicom. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. sastao sa bugarskim profesorom K. 234 . kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. a posle umirovqewa. aprila 1912. IX 1887). istraÿivali karaševski ÿivaq. godine. pomoãni beleÿnik 1887—1911. i sin Vlašiã Arpad. ali i obrnuto. Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. oktobra 1911. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. i imao je åetvoro dece." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. Naime. Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. 2. bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. sasvim sigurno. a koji su svakako uticali na wega. 11. zadesila velika porodiåna tragedija. 6. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. u Domovniku (Status annimarum). Uåiteqa Vlašiãa je. izgleda. Vlašiã stanovao u Karaševu. Andreju (Andreas. i gde je on sahrawen. 16. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu. umire. Arpad je završio trgovaåku školu. koja je bila u vlasništvu parohije. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. nekoliko meseci kasnije — 9. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. bio je seoski knez u Vodniku. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. Vlašiã u leto 1898. zabeleÿeno je da je M. ali je. roðena 23. Matijin otac. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. u kuãi sa brojem 93. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. Mahanom (Åeh po poreklu). godine. Granofsky. roðenom 28. ali je radio kao beleÿnik. VII 1892). dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. Na karaševskom grobqu. sa Sirkuom. direktor škole 1862—1912. sa natpisom na maðarskom jeziku.

Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. obilato koristio u svojim radovima. Marjan Ðurasa. koji je. 99—100. pogotovu intelektualaca. Ÿivojnoviã). Kroz juÿni Banat…. 52—79. u karaševska sela stiÿe i Q. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. 28 J. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. ali åiji autor pretpostavqamo da je J.26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. nekoliko dana nakon Sirkua. pri opisivawu obiåaja. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. 86. umirovqen uåiteq. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. koji je rodom bio Slovak. Nikola Vaka. Miletiå. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. Ÿivojnoviã. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. otac Matejin. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. Åesto je Ÿivojnoviã. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. Miqa Dobra mlaði. J. Ÿivojnoviãa. 242. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". veroispovedni uåiteq u Vodniku.ševski govor jeste bugarski. Isto. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek. Novi Sad 1907. godina. 27 Isto. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. Letopis Matice srpske. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi. 86. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. u nastavku. izgleda da je J. 24 25 235 . 26 J. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. Ugarska statistika…. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". 1907. Vlašiãa. delo. 179. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. Vlašiã 1898. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. koji takoðe upoznaje M. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908.27 Kasnije. Mikola Ðurkica. J. 243. 54—55. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. veroispovedni uåiteq u Kanaku. II. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. 178—179. Petar Frana. Ÿivojnoviã. Dajemo. Ÿivojnoviã. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. nav. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. Fridi Ifka. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. Petar Domawanc. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. Tako. Vlašiãem. meðutim. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. Miletiå. a drugi deo na karaševskom govoru. Krašovani…. III. Jovana Mihaleca.25 U avgustu iste godine. godinu. 42—76. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica….28 Od svih Karaševaka. komunalni uåiteq u Vraåevgaju.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

12:929 Ÿivanoviã S. 456. marta 1695. 2 S. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. episkop šumadijski. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. godine. 457. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759). godine. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). bihorskom i halmaÿskom podruåju. Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. Godine 1733. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. Anujki. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. Biserica Ortodoxº Românº. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. godine. i u leto 1751. 956. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. 243 . 3 Sava. jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. školovao se u rodnom gradu. nav. a potom za svoga egzarha. kao i to.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. episkop šumadijski. Kragujevac 1996. delo. Podgorica. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji.UDC 262. pokušavajuãi da 1 Sava. Beograd. 7—8 (1979). kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela.3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe.

i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. S dozvolom beåkog Višeg Suda. pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. Maja meseca 1754. u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. a od vernika samo åetiri kmeta. Meðutim. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika.tamo izvrši kanonsku posetu. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. Onih trideset pet vernika. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. U ovim okolnostima. Posetili su više crkava. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. kao i predstavnika vlasti. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. Najzad mu je data dozvola. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. godine. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. buduãi episkop temišvarski. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. da 244 . prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Poåetkom 1759. a drugi 1752). Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. vladika Sinesije je došao u Bihor. u proleãe 1753. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. U to vreme. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. sastavqena od dva predstavnika vlade. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija.

Tako. oko 1749. a neki su i umrli za svoju veru. Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. i drugo). Prilikom zakquåewa raåuna 4. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. godine. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. ikone 4 5 6 M. godine. Isto. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. darovali su ga novcem i drugim poklonima.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. Izmeðu 25. decembra 1858. 428. Wegovim preduzimawem. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. Istoria bisericii ortodoxe române. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. vernik iz sela Komlauš-Arad. marta i 25. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina. bio je zatvoren. Antonije Habata. vernik Petru Gavruca iz Pokole. i muåen umro. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. Bukure¤ti 1981. sa posedom od trista jutara zemqe. vezan lancima trinaest nedeqa. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. ali i sa velikom dareÿqivošãu. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. januara 1756. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. da se ne bi udaqili od pravoslavqa. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759. 1761. godinu. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. godine Prokopije Ivaåkoviã. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. avgusta. 245 . godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. II. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. krst drveni umetniåki izraðen. Pºcurariu.4 Tako je. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. za 1755. 531—534. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. episkop aradski. pored Bejuša. (90 cm). kao i manastir u Arad-Gaju. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu.

Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen. umeãem i hrabrošãu.Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. Od svih episkopa aradskih. on je svojom snagom. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. kao i drugi aradski episkopi posle wega. Sv. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. zamewen novim.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

u 4. marta 14.Protokol 1727—1774. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa. g. Nacionalni Arhiv Arad 248 . Sinesije umro (1)768.45 åasova.

Sunt prezentate câteva date noi. Several new. vlºdica Sinesije. so-far unpublished facts are presented. nepublicate pânº în prezent. 249 . Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie. în Eparhia Aradului.Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese.

.

2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. jula 1835. zanatlije i åinovnici. roðen je 23. Stepanov. Sofronije je takoðe imao više dece. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. koji je imao više sinova. plem.3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br. potoweg oca Sofronijevog. 8. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. Kršteni 1829—1843.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. 5/25. Meðutim. 36. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu.UDC 61:929 Stefanoviã A. Bugarski. 251 . zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". Q. 8. Aleksandar. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. godine. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. B. Rad Muzeja Vojvodine. 1). godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji. Protokol br. oni su stara i poznata temišvarska porodica. 151—157. Novi Sad. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. fond Graðansko stawe. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. Ðuriåko ot Modoš. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896). septembra 1843. godine. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. upis br.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu).2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. mecene. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". Iz seme1 S. septembra 1843. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). izmeðu wih i Tomu. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. do 1860.

U razdobqu 1860—1865. marta 1866. i Georgije Nikoliã. ocewen je kao „eximios" (lat. upis br. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). gråki i francuski jezik. on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. mestu po ocenama. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. kwiÿevnost i gramatiku. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. Godine 1863. uglavnom uz staroga Vuka. 6 TŸUNA. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. matematiku.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. 252 . za srpski jezik. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. nav. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". delo. Maturski ispit poloÿio je 1860. nemaåki. 15/1860/. Stepanov. latinski. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. iz veãine nastavnih predmeta. filozofsku propedeutiku. Protokol br. Na diplomi. katihete. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. 9 S. izvrstan). osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. istoriju i geografiju. godine brani doktorsku disertaciju. Q. 5. a na kraju gimnazije na 4. srpski. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT. Diplomirao je 1865.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. prirodne nauke. fond Pijaristiåka gimnazija. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. Bugarski. ukquåujuãi i nemaåki jezik.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine.

pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. Omladina i wena kwiÿevnost. avgusta 1866. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. kao åelnik srpske omladine u Beåu. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. dakle. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. 10 11 253 .16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. našao na Vukovoj sahrani 29. Ceroviã. J. sa potpisom Branka Stefanoviãa. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. Srbi u Rumuniji. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. osnovan je savez ðaåkih druÿina.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". beåki studenti su. 92. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. godine. Moÿda je upravo tada. Skerliã. mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore". 15 T. Breier. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. u NIN-u. 1881/29. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. 217. Timi¤oara 1987. 13 Q. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. Dopisom od 25. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. najširem krugu slušalaca. XXXII. odrÿanom 15. partea a II-a). Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. br. godine. Smrt u Beåu.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. Beograd 1925.14 Radeãi uz oca Tomu. januara 1864. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. Novi Sad 1997. G. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". maja 1866.15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. godine. rukopis MZSVDT. oktobra 1866. Dobrašinoviã.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. Timi¤oara medicalº. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. Na tom sastanku. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. obraãajuãi se. marta 1987. godine. 3. godine i govorio nad wegovim odrom. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. 9098/24. 16 Isti. 90—93.

godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. 1. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva. i 26. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. kuãa 40. Ovo društvo. Stepanov. Temesvárott 1884. 21 Q. 5. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. Temesvár 1874. Branko i kasnije Pavle. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. kir. Iliã. Emlékbeszéd néhai dr. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). avgusta 1879." Izmeðu 22. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br. traje do danas. Zapoqina ulica br. Temesvár 4 1890. åiji je predsednik postao 17. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata.Pored oca Tome. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. školski upraviteq (1886). Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. Természettudományi. bio je tutor gradske crkve (1878—82). 156—171. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. sada ulica Avgustina Pahe br. marta 1868. gde je postao doktor medicino. 20 S. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. Joce Bugarskog. marta 1886.22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. Stefanovits Pal tagtars fölött. godine. város közegeszségugyi viszonyai. i ostao do Godišwe skupštine 9.21 U znak priznawa za dugogodišwi rad.19 Odmah po povratku sa studija. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. sa mawim prekidima. 254 . Bukurešt 1978. 13—17. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru". Vidi i: Dr. Temišvar 1994. 17—32. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. 1. Tako je poåetkom novembra 1867. srcu govori. i to svojstvo odrÿali do smrti.18 Godine 1873. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. 2. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. åinovnik i privatijer. Weisz Bernát. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. avgusta 1884. postali su ålanovi. Mladost ÿubori. na prvom spratu. Srpski horovi u Banatu.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. hirurg. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu". godine.

perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. Novi Sad 1900. da se ostavka g. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. aprila 1889. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. godine.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. 1896. 24 T. Najzad. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. godine. 255 . predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). godine. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. podaci o uåešãu A. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. Temesvar 24. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. U Temišvaru 30. Mandiã. Meðutim. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. 1882. Letopis Matice srpske. tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. 03/11. Slede 21 potpis ålanova c. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. te zakquåkom izreãi. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. upis novih ålanova. zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". 1889". na odborskoj sednici odrÿanoj 30. 2—7. godine. 23 Ovde. marta/11. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. 04. do 1877. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. o. uveÿbavawe repertoara. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. da ãe kako on. 25 Temesvarer zeitung 56. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. 3. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. organizovawe i odrÿavawe priredaba. U proleãe 1889. i daqe. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. B.

g. Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. 23. marta) 1896. Veåna mu uspomena. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. Rešewe br. delo. grada Temišvara. godini ÿivota svoga i u 28. 57/23. godine. februara (5. marta) t. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. Pavloviã." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je. 02.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. g. (1896). usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika. na predlog potpredsednika. marta) t. udruÿimo. februara … t. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. kraq. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. godini sretnog braka u veånost preselio. Vaša tuga je i naša tuga. zapisnici. nav. Isto. g. Original u porodiånoj zaostavštini. februara (6. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. 1896. Isto. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22. Breier. Hermini-Minki. g. predusretqivost i åovekoqubqe. U Temišvaru." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. T. varoški predstavnik i t. a predat na åuvawe MZSVDT. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. d. dana 22. 256 . februara (8. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53.

preko puta od pravoslavne kapele. prenet u Lekarski muzej Temišvara.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. marta 1896. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. jedinica PSCOTG. 57. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. 10. telegramom — episkop pakraåki Miron. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. septembra 189635. Krst je. 25—27." Iako je bilo nevreme. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. lekari. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. Sa izuzetkom Zorice. Oÿenio se 1868. godine. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. od 25—27. ãerke su mu se poudale za Isto. kao retkost. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. 1868. zvaniånici. Hipokratov štap. svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. temišvarski Srbi. 33 34 257 . III 1896). Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. februara/6. mnogobrojna rodbina. polijeleja. Srbi svoga åelnika. fond Graðansko stawe. trudom delom i uspeo. pismom — mesna Jevrejska opština34. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. U zakquåku." Temišvar je ispratio lekara. Venåani 1853—1896. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. udate Sandiã. Samrtni åas ga na delu omeo. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. (Temesvar. 36 TŸUNA. u mestu. 57/23. 6/6. avgusta / 8. upis br. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. deca iz Siroåadskog doma. apotekari. godine Herminom-Minkom roð. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. 58. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. Protokol br 15. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. marta 1896. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih.

Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. Wegov sin. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. Na sreãu. godine. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. S. Stepanov. Bugarski. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946.nesrbe37 i inoverne. Sada. u åetvrtom. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. Stefanoviãa Mlaðeg. godine. Q. delo. B. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. ne i porodiåna tradicija. nav. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. 37 38 258 .

259 .

260 .

261 .

1843 in Timisoara. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. 262 . the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. After that. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Since then. and already on March 2. Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. 1866. Working with Dr Toma. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. Aleksandar. La întrunirea þinutº în 15 august 1866. a representative at the ecclesiastical-national councils. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. the Serbs usually called him that way. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. when the famous „United Serbian Youth" was founded. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). He died on February 22. a school director. the president of the Timisoara School Board. Thus he acquired numerous recognitions. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã.Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. was born on September 23. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent.

A primit numeroase distincþii. Lucrând alºturi de tatºl sau. Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega.Dupº aceea. Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. Toma. dr. 263 . Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara.

.

åak bliske. 1827. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. 659. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. 12. nav. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. 5 Sava ot Arsiå. Roðen je u Aradu 5. str. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. Sándor. 7 M. 659. 85. 657. 12. 6 T. Petroviã. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. septembra 1806. delo. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. Serbske letopisi. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). Novi Sad 1958/59. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. koga je 15. Arad 1895. Sándor. 3 Sava ot Arsiå. 62. O Savi Arsiãu pisano je mnogo. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Registar br. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). Isto. Matiåne kwige. Savin otac zvao se Petar.UDC 929. 1 2 265 . Arad vármegye és Arad szabad király város története II.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. 63. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. treãa åastica. maja 1760. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. god. Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze.

Jedno je. nav. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. 12. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. Petroviã. Ja ãu se ograniåiti. na ÿalost. Q. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. delo. delo. Ceroviã. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. Srbi u Rumuniji. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. godine8. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. u znak blagodarnosti. 63. Sándor. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. obznawena u Aradu12. Novi Sad 1997.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. Petroviã. nav. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. M. str. 659. AFNAR. Registar br. postoji razumqiva vremenska distanca. prema onovremenoj praksi. delo. nav. koja mu je rodila kãer Mariju9. Ceroviã. 86. poveqa je. 1814. taåna odreðewa. nav. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe.10 ili 1814. 317. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. 63. 1813. Za osobite zasluge. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. 317. Sava ot Arsiå. struåwaka za heraldiku. izvesno — 5. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. delo. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. Isto. godine11. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. T. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. pronašli nikakve druge podatke o wima. u tom pogledu. Nismo. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. Q. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. naÿalost. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. 266 . 79. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. 18. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Sava je bio oÿewen Terezijom. meãutim. verovatno 1812. Nismo. i to ukratko.

kulture. Arsich i Arsics. Qubivoje Ceroviã. na zelenom podnoÿju. nauke. okrenut prema orlu. svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. 62. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. 18 Sava ot Arsiå. na kao nebo plavoj pozadini. 317. delo. Prema tome. prema ondašwoj praksi. åiji je simbol svitak papira. Petroviã. delo. Pod tim prezimenom je. najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. nav. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. Zaista. nav. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ. Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. kulturu18. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. 19 T. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. 378. Ovde je. umetnost. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". br. 267 . 5956 tablica 34. lav. Pre svega. dodeqeno plemstvo. 317. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. obrazovawa. delo. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. 318. mada je udajom za Savu Arsiãa. Ceroviã. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. Boÿidara Paniãa. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). tako i jeste. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. kuda se ustremio orao. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. nav. 278. Q. 275. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. kao da vlasnik nosi grb na grudima). koji poleãe sa zelenog podnoÿja. Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. 311. 12—23. a levom kao da ukazuje da on.

imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. razume se. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. Petroviã. Q. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. 63. delo. 275. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. 63. Isto. što je. Araðani. delo. 317. Isto. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima. Crkva je. daleko od istine. nav. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. ponekad su štampana. Ceroviã. inaåe. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. S druge strane. istinskim intelektualcima. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. Ali. i ne samo oni. u mawe sreãnim okolnostima. nav. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. 20 21 22 T. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. 63. 268 . 318. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. pantomimama. Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. delo. organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. 80. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru). U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. delo. lovovima. pod naslovom „O pozorišnoj statistici". U Drugom rangu su 22 pozorišta. Terezienštatu (Subotica. 17 18 Nav. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. dakle u Evropi. Osijeku (Esseg). Marijenbadu (Marijanske Lazny). Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. Theresienstadt. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. Trenåinu. aktivnijih teatara u carevini. dvorsko pozorište. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. Nav. dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. koncertima i „seoskim veseqima". Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. Varaÿdinu i drugima. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. istraÿivaåa. Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. baletima. Karlsbadu (Karlove Vari). u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. To su stalna. Plzenu (Pilsen). iako verujem da je matrica ostajala ista. na strani 168.je svirao sa svojim orkestrom. Panåevu (Pancsova). oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". Lugošu (Lugos). za godinu 1860. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. vatrometima. pa i Nako. verifikovano je od struåne. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. operama. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. Szabadka). esnafske organizacije. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. 276 .18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. vojnim paradama. 82.

U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). Guqelmija. Aufgenommen. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. 23 Allgemeine Theater — Chronik. Hochgräfliches Theater in Ungarn. „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. Preveo A. U broju od 1861. Ujes. godine (Banatski Komloš)20. Wien 1976. 1. 21 G. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. godine24. Leipzig 1861. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. Komlos am 9-ten Dezember 1844. Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". iz 1844. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. godine21. i 5. Sigt.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. izveštaj J. 277 . 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. Cerbonija). 3. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. god. Bt. na str. obuãa. Izveštaje upravnika Nakinog teatra. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. godine. verovatno. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. sa pseudonimom Liebhart. 2. Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. (za 1860) iz Lajpciga23. prilikom mog boravka u gradu (1968). dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). O „Inventarijumu" iz 1844. 4. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. Staud. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. 24 „Inventarium" iz 1844. godine. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. 1968. oruÿje. Berlin 1834—1918. donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. VII 1847) 33—35. Leipzig. Pod br. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. štampanom u Berlinu22. 1861 (za 1860). godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). i. korektor Emilija Ujes. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. juna 1847. Za sezonu 1861/62. do 1900. rekvizita sitna. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. godine (Nakinog teatra pod upravom A.

80. Jedan prsni štit. 18—20. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. 90. prebogatog. 62. kulturnoj. italijanskim. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. baletski trikoi i dr. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. maðarskih ili rumunskih kostima. privatni teatar mladog. godine. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. sa obojenim kamewem. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. On ga je i potpisao. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. godine. „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. šlemove od srebra i zlata.štaja. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru.). 78. godine. sa vizirom. i 1839. 82. nemaåkom goticom. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. kosti278 . Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. jer su kostimi. prelepog. Dva oklopa od åistog srebra. za vlastitom formulom dvorskog teatra. Pisan je rukom. albanskim. ukrasna biÿuterija. dekpapira. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. 55. ukrašen gvozdenim ekserima. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. španskim. Bio je to liåni. bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. u Banatskom Komlošu. dalmatinskim. Jedan pojas sav od srebra. bogato ukrašen zlatom… 98. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. protokolist". koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. Jedan takoðe sav od srebra. za grudi… 100. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. 27. scenska rekvizita. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. To govori o Nakinoj estetskoj. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). 29. kod poznatog pedagoga i kompozitora. Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). 1—6. francuskim. Meðutim. U to vreme još je školovao glas u Beåu. pre 1844. na ovom spisku nema srpskih. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. narcisoidnog vlastelina. ukrasna pera. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. Jedan pojas sav od zlata.

Lázár Petrichevich Horváth. pl. Petriåeviãa. nav. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. 85). jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. Nr. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. 2. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. pozorišni kritiåar iz Pešte. 25 26 279 . Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. makar u pozorištu. Honderu 1847. slikara. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. 13. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. 10. izgleda da je åešãe radio kod Nake. Juli. juna 1847. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. 27. ¡¡. Hor se sastoji od 18 M. 27 Poznata su nam dva scenografa.me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. Ponovo ga 1847/48. koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. 248). delo. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth). o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. i doneti ih u Novi Sad. Nake. str. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. Str. i sam strastveni pevaå. Horanyi. Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. godine nalazimo u Pešti. a 1845. 1847). „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. „nadirodi Iroda". 6. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. u Komlošu. 33—35.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. Heti Szemle. gde radi u „Interims Theater". Gospodar Nako.

i Buda Liberata). majstora svetla. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. meðu damama. odakle je prešao u Kragujevac (I. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. kada peva. 1847. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. za predstave u Vršcu. meðu wima su i poneki izvanredni. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. U stvari. bas i bas-bufo. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". Sofija 1940. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. nav. 13). ¢. gde nije prihvaãen. jer svaka gala-predstava. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. Remaju. Oni odgovaraju najvišim merilima. Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. istaknuti umetnici. 562—569. jer je bila „pravi draguq". Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. meðutim. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. On je. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). Nako je inaåe još 1845. 1847. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. veoma cewenu. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. u Kragujevcu. godine brojao 36 muziåara. Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. prvo svirao u Nakinom orkestru. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. Jugoslavska muzika. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. profesionalaca. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. delo. verovatno sa timom struåwaka. konceptant. Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. Kinderman. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. Kamburov. finansijer. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. koji je bio profesor pevawa u Beåu. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". kao bariton. opera bufa. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . uåenicu maestra Nikolaja. rediteq-nadrediteq. Pesth. pirotehniåara. On to radi sa istim ÿarom i trudom." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. bio je vlasnik. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. a orkestar broji 36 ålanova. On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). godine Karlu pl.

koji je bio sastavni deo dvorca. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. umesto plaãawa ulaznice. 281 . Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. Poqskoj. Petriåeviã još napomiwe da je opera. Italiji. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. Rusiji. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. Staud. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. sa italijanskim vrtovima. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". zatim Marija Terezija. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. kulturne i druge specifiånosti. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). Gete. zatim jedan vinograd. jeziåke. francuske. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. Wihovi nosioci i organizatori. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. Poslato je 470 guldena33. pa i naš Jovan plemeniti Nako. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. Takav je bio Luj XIV. Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. odnosno u Banatu. pa „hram mladoga Boga Bahusa. 303. Publika je takoðe bila reprezentativna. koji je još 1810. Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. kojima je izraÿavao svoje etniåke. U svom kratkom komentaru G. a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. gde su se do zore veselili i uÿivali. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. 90—93). rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. 34 G." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". navedeni izveštaj (1847). zatim po ugledu na parkove Luja XIV. koji je prekrasno izmolovan…". uåitequ Verzáru. Austriji ili Ugarskoj. 33 Petriåeviã. i konaåno na engleske. Hochgräfliches Theater in Ungarn. a 1845. potpuno italijanskog karaktera. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. odnosno parku. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. Gete sa knezom Augustom. odnosno zingšpil. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. za ureðewe deåjeg vrtiãa. ali i glavni „izvoðaåi". kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. iz sobe. refleksa i boja.

Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. paša od Budima. To su jedine vesti o wegovom školovawu. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. Nako je bio tenor. Naruåivawem i izvoðewem opere L. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. i Abdurahman. Beåu ili Veneciji. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. kulturnu i svaku drugu samostalnost. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. politiåku. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. iako verujem da je. doåecima znaåajnih liånosti i drugome. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. ekonomsku. 282 . Inaåe. Staud. izuzimajuãi palatu u Beåu. zahtevali odvajawe od Beåa. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. srebrom i hermelinom. izgleda. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku. 107—110. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. iz Pešte i drugih gradova. potpunu drÿavnu. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. roðendanima. kao i ostala plemiãska mladeÿ. mnogo35 G. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. za vreme svoje duge uprave. Pored toga. Guqelmija. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku.obavqa sa ansamblom teatra. da u svoj repertoar unese staru temu. Uostalom. da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. Jovan plemeniti Nako je. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. III. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. godine. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. poreklom je sa juÿnog Balkana. Magyar kastélyszínházak.

jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). Antonije Haxiã. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. avgusta 1813)36. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. Novi Sad 1891. prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. Haxiã. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo".brojni prijateqi. grofovi i plemiãi koji su. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre"." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. 104—110. neãe navoditi taj izvor. godine. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". „Serbske narodne novine" iz Pešte. Naki Veliko-Sentmikluškom". Beograd 1988. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. Pesth). i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. od. o. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. O Svetom Savi 1890. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. Naki Veliko-Sentmikluškom. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. Na 198. odnosno beåkog lista. 1673. Komlošu 27/14. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. po pravilu. o Svetom Savi 1890. dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. Letopis Matice srpske. ali nije åituqu iz „Javora". gde treba da bude otvoren Gradski teatar. U spomen i slavu Jovanu plem. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. 36 37 283 . godine. U stvari. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. Ujes. m. A. godine37. sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. izgraðen 1812. koji je posle poÿara. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. svakako. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. ali oni." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. A. godine. Meðutim.

koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. zajedno sa ansamblima. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. Baãanija (Batthyány). koje je trajalo od 1849. koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. Karoqija (Károly). Kegleviãa (Keglevich). Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. Na ÿalost. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. opera i baleta i svih drugih ÿanrova. godine. 1868/69. Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). Carl von Rémay. sa wihovim teatrima i repertoarima. Najboqi direktori putujuãih pozorišta. godine. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. mi ãemo. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. Alfons von Zerboni. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. Palfija (Pálffy). 1862/63. pre „maðarske bune". godine. O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. po pravilu. 284 . Radaja (Ráday). nego samo o onom posle 1857. ipak. oni su. Rémay i M. Matthias Ottepp. onom do 1848. v. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. 1861/62. Julius Senzel.

Inspicijent: G-din Roth (Rot). Miklos. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. Komlos in Ungarn. Schiffmann (znaåajne uloge). wegovog kvaliteta. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). G-ðica M. subrete). godišwim ugovorom. Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). Direktor: Gdin. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). Weidmann. na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. Alfons von Zerboni. Berlin) iz sezone 1861/62. ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). pristojne dame.SEZONA 1860/61. Roth (inspicijent). G-ðica Elwitz (epizodne uloge). sastoji se od 22 lica. Pod naslovom B. igraåice. Schäfer (plesaåice. profiwene komiåne ul. 285 . Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. vodviqu. komiåne i mrzovoqne oåeve. Schumann (scenograf. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). slikar dekora) karakterne komiåne uloge. znaåajne sporedne uloge. male uloge i paÿevi). istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Rau (qubavnike). Hausmann (Hausman). a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. Zerner (epizodne uloge).). Nako'sches Schlosstheater". organizacione strukture i repertoara. G-ðica Forster (qubavnice. Sufler: G-din Lindner. Pozorišni slikar: Gdin. rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. tenorbufo). Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. Nake. G-ðica Kamentzky (smešne majke). G-ða Hausmann (majke-heroine. a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. Schumann (Šuman). S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. Knorr (heroje i opsednute qubavnike). opereti).

Gosti: G-din Seidler. G-din Hofmann.G-ðica W. što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. jun. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). G-ða Walter. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. opereta). G-din Wollrabe. Deåje uloge: Wilhelm Schumann. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. krepke i ÿivahne qubavnice). Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). iz Temišvara. G-ða von Zerboni (tragiåne. — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. jun. Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. iz Temišvara. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije. iz Bratislave (Pressburg). — Er ist taub (On je gluv). Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). Frizer: G-din Schneider. G-ðica Pellner. Åetiri stalna statista (Hausstatissten).

orkestar. latinicom i ponegde goticom. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. U popisivawu su uåestvovali i qudi. plem. italijanski. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". znatno je poveãana ranija subvencija. a drugi Ð. jedan od prvih.) pod upravom Cerbonija. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. kupqeni i dr. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti. Izmewena je funkcija teatra. I on je potpisao deo „Inventarijuma". poqski.138. Sukwice od tila. rokoko-kostimi. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. Tomandl. španski šeširi. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. kavalira. Spisak sadrÿi 2764 predmeta.vqeni (sašiveni. Srpsko pozorište u Vojvodini. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. maðarski. pl. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. verovatno našeg porekla. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. Nema više hermelina. Nake. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. naslednik vlastelinstva Manenfeld.50 guldena. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. francuski. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu." 287 . II 36. U „Inventarijumu" iz 1860/61. turske papuåe. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. Mikloš. Direkcija pozorišta dobija meseåno. u prostorijama svoga dvorca. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp." 38 M. pl. odelo za arlekina. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. graðanski i seoski kostimi. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. Nako de Nagy St. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem. Kostimi su gråki. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. jedan je Mihailovici. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. Okanoviã. pl. ekonomske i kulturne prilike.

U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. sastav druÿine. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. jer nisu upisani ni godina. roðen u Splitu. u 19. februara 1843. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. Interesantno je da nije naveden kompozitor. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. 1866. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick).Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. Šik. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). nego su posetioci plaãali ulaznice. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. septembra 1846). delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. dan i åas igrawa. oktobra 1842). Veã u sezoni 1847/48. Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. karakteristike repertoara. 1870). o kojoj ništa nismo znali. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. veliåinu ansambla. kako su tvrdili mnogi. zatim u „Theater an der Wien" (23. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. Jahrhundert. mesec. Wien 1944 (rukopis). 288 .

a samo ulazak 20 fr. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). rediteqa i glumca. wena devojka Herr von Mauskopf. Vršac i Belu Crkvu40. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. lihvar. udovica Liserl. U sezoni 1857/58. Novi Sad — Vršac 1980. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. Ujes. Pfaunenfuss Herr von Warerl. Vršcu i Velikom Beåkereku. Plakat donosi potpunu podelu uloga.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. koja je sledeãa: G-din Kleks. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). Oravici. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. godine. 289 . ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. JULIUS SENZEL. u funkciji direktora. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48).. Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. 209. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije. poduzimaåa. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. wegova kãerka Max Hartmuth. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. Veã 1855/56. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945. ali i petparaåke. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. u zgradi Pijarista. Igra klasiåne komade. posebno Vojvodine. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. wen sin Sofija. zelenaš Frau v. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. do 1975.

funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. U sezoni 1860/61. komediju. V. prikazujuãi ga kao mukotrpan. vlasnika apoteka u Vršcu. Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. Ålanak je redakciji poslao. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874).. da se opredeli za pozorište. u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem. kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. uzgred budi reåeno. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. Oravici. na stranicama 247—248. odnosno teatarsku celinu.. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. piše komade. tadašwi direktor Nakinog teatra. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1. delo.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. studiozan. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. J. Nako. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom.letwu pozornicu „Arenu" (8. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). pl. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. a posledwe su od M. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos")." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. Posednik vlastelinstva Gospodar pl. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. zatim kasnije pozorišno stvarawe. Beloj Crkvi i Vršcu. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. 214—221." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. grejawe i osvetqewe. wegov visok profesionalni nivo. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu. U toku nedeqe. juna 1858). godinu. lakrdije. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. verovatno. Direktor pozorišta Sencl. zatim diriNav. 41 42 290 . po pravilu. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. sam J. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh). Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora. besplatno. Orkestar je izvanredan. za 1860. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra. Sencl. operete i dr.200 Fl. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši.

kquåare loÿa i ostale. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. Dijamant kraqa duhovnog. Osuðen je na deset godina strogog zatvora. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu. Karlo XII na ostrvu Rigen. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. Sirotica iz Lovuda. slikare dekora. ali nekoliko decenija kasnije. 44 N. Adrijena Lekuvrer.43 Pretpostavqam da je J. Posledwi åovek. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. iako je bio Maðar. sa lancima. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. Novi Monte Hristo. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. On je glumac. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63. Ira Aldridge u Zagrebu. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. Novi Sad 1968. dramski pisac i preraðivaå dela. Palata i ludnica. 13—26. Ujes. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. nadrediteq. pa ni o wegovom repertoaru. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. Novi Sad 1990. Majur suncovrat i druga. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. Batušiã. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. Dva pištoqa. 212—216. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). 43 A. Maåevalac iz Ravene. Marija Stujart. biletare na blagajni. na ÿalost. Odleÿao je samo do 1850. U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". sve dok se. Gvozdena maska. Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann). Scena 2.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti.gente. raznosaåe plakata. 291 ." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). rediteq. Istina. šefove tehniåkih sluÿbi. inspicijente.

213. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. Šilera. 292 . Oldrix je tumaåio likove na engleskom. Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. Pozorišno stvarawe Karla pl. Otmicu Sabiwanki. Garika i mnoge druge velike likove. mladi heroji. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. nego samo u provinciji. u vreme poåetka revolucije. pa sve do Beograda (1865. zbog åega je izguran iz Beograda46. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. Offizier a. Don Karlosa. Stankoviãa. Igra Fausta. VII 1517 iz 1867." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. pa je postao „K. prosvete. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. Getea. a još boqi glumac. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. Batušiã. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. Magdafa. izgleda. Ujes. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. U teatru H. godine.". ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. bonvivani i karakterne uloge. Åarobnu violinu. kada je pomilovan. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. koji je tumaåio Šekspirove likove. Wegov fah su prvi qubavnici. kao direktor pozorišta u Aradu. D. a Remaj i ansambl na nemaåkom. godine45. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). za svaki komad posebno. 1853. Jedan novi svet. o trupi i repertoaru.godine. delo. Opredelio se za Vojvodinu. Pratim wegov rad od 1846. 45 A. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. K. bio dobar rediteq. kao i savremene drame. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša).47 Remaj je. gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište. Lugošu i Velikom Beåkereku. Minu od Barnhelma i druge. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. godine. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. Hamleta. 46 Molba Karla pl. Magbeta. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). u Zagrebu. a svog sina Karla dao je u vojnike. godine. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. åuvenog crnca-glume. Jaga. Akta Min. kupio je plemiãsku titulu. 1867). Gracijana. 47 N. Meðutim. Valenštajna. u. ali u sezoni 1862/63. nav. u kojem se našao 1848. preko Zagreba (Agram).

44. 19 u tehniåkom sektoru. 49 50 293 . 1863). und 19. str. Vidi: M. Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. ali i Zajcovu operetu Momci. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). Geschichte des deutschen Theaters im Banat. 137). Schütz. koji je sve mawe bio „dvorski". Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. Garibaldi. R. godine. multietniåkom i multikulturnom. Temišvara i drugih gradova. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. Berlin 1841. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. nadrediteq. Beåki ÿivot (Wiener Leben). Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. On se prvi put pojavquje 1841. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). Bodog. U Vršcu igra i 1867. Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. Putovawe za Kinu (Reise nach China). on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. Milleker. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. Zabeleÿen je kao inspicijent. hor od 20 ålanova. Almanah. Stari drugovi (Alte Schulden).51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. kao i organizacionu strukturu teatra. åuvenom prosvetitequ. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. Hermannstadt). kao i Remaj i Sencl. na brod (Mannschaft am Bord. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. rediteq za dramu i komedije. 456—458. Wrschatz 1937. a sve više graðanski teatar. F. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. što je skoro 80 ålanova teatra. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. i tri dela o caru Josifu II.50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. On je upravnik. ali i vojvoðanskom. Kraq Karlo II. J.

U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. predstave na nemaåkom jeziku". U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. A. izuzev kada su izvoðene italijanske opere. Bosni i Hercegovini. Rumuniji. verovatno i novac. po modi onoga vremena. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. „po modi onoga vremena". nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. delo. Hrvatskoj. 108. i mnogim drugima." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. Mislim da nije reå o modi. Haxiã. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. a deo nepokretnih imawa. marta 1889. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. Antonije Haxiã. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. Meðutim. u Banatu. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. 207). što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. S druge strane.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. a tako isto i beåka pozorišta. Otporom protiv germanizacije. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. Poqskoj. Francuskoj. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. str. nalazili su se i u Beåu. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. politiåkom. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. Rusiji. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. 52 A. pa i onda.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. 294 . 13 od 26. nav. Italiji. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru.

53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. koje su izvedene u Nakinom teatru.privatno pozorište spahije Jovana pl. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. 53 54 295 . odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. 230—233. 1960. je bio åak i kulise i kostime. godine. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. Oko 1840. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. Na osnovu izloÿene. Milisavac. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. str. godine. u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. verodostojne dokumentacije. 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere. Ujes. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. koŸ. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". Nako od Senmikluša. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. A. za koje je vaÿila posebna odluka. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku. po veliåini poseda. Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. posebno posle 1896. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. 450. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu.54 kao i sva druga pozorišta. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku".55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. kwiÿevnosti i kulturi. Pozorišna monografija Vršca. u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. a na tlu Vojvodine.

wihove uspone i nestanak. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. Arbanasa. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. odnosno kulturi balkanskih naroda. Novi Sad 1963. intelektualne i moralne. Marijenfeld i Nakovo. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. Nako imao je Komloš. 63. 1837. 92." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. Srbi u Vojvodini. Predstave su bile besplatne. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. koji je na sabor došao kao gost. Od Temišvarskog sabora 1790. plemiãka je bila imuãnija." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. Konstanciju i Komloš. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. Popoviã. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode. III. delo. J. Oni su obilno dajuãi svima. i to mnogo. 91.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. 59 Nav. do Blagoveštenskog sabora 1861. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. rasuli sebe. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. 76. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. Srpski Åanad. a Nako je goste åesto puta i poåastio. D. 57 Nav. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. koåija. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. 58 Nav. delo. Konstanciju. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. 296 . godine. Srpski Veliki Semikluš. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. drÿao je u posedu Srpski Åanad. Nakovo.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. i 1690." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. delo. slugu." U podnaslovu „Plemiãke porodice". Rumuna. Oko 1840."59 D. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva.

Makedonaca. Grašalkoviãa. Bugara. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. ipak.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. Stevan i Marko. dr Branko Gavela. Brunsvika. 60 D. Grka i Albanaca. ali i dokaz wegovog bogatstva. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Johana. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. Na primeru prapremijere. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. Kapdemort. åini mi se da. Beograd 1937. Kegleviãa i drugih. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. Karoqija. ovaj. porodica Miåin iz Bele Crkve. Tako je bilo kod Srba. direktori pozorišta. 297 . ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. Maðara. naruåene opere Buda Liberata. Naum Maly. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. rediteqi. J. i mnogi drugi u Srba. i pozorišnih stvaralaca. Rumuna. To je plejada umnih. Feštetiãa. Seåewija. Todorka Kondova. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. nije bio neznatan."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. Pataåiãa. Minhenu. 306—307. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. Popoviã. O Cincarima. dramski pisci. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Palfija. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. oåevidno. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. prevodioci. Baãanija. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. Branislav Nušiã. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. glumci. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. Hrvata. jer. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. wihovim navikama i standardima. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. talentovanih i vrednih kulturnih. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. grofova i plemiãa: Esterhazija.

Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije"." 298 . austrijskim. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. Nako je Fond pri Matici srpskoj. išåezlo. zatim u Budimu i Pešti. italijanskog. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". iako je bio graðanin Pešte. pa u Beåu.Nako je taåno znao pravila igre. maðarskog. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". srpskog. kostimiran kao Luj XIV. Kada je 9. godine Nako u Beåu preminuo. glavni koordinator. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. Nakino carstvo se raspalo. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. Veneciji i Rimu. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. Kao vlasnik. pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. vozio noãu u zlatnim koåijama. marta 1889. samo za wega. bez kritiåkog suda. VIII. stvaralac. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. i drugih gradova. Istorija evropskog pozorišta. gråkog. Beåa. da „se åesto. zbirke. Prema tome. Tu. omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. 80. Luja XIV. wegov rediteq i nadrediteq. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. biblioteke. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. cincarskog. a verovatno i u Parizu. Kinderman. svoju umetniåku laboratoriju. nestalo. na kraju sveta. qeta. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. kojim je unapredio srpski jezik. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. višekonfesionalnoj banatskoj. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu. Berlinu. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. višejeziåkoj. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. Minhenu. svoju kulturnu rezidenciju. nemaåkim. rumunskog i verovatno albanskog teatra. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". glavni kreator svog teatra. gde se i rodio i gde je sahrawen. kao što je to sluåaj sa italijanskim. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. i svoj teatar. finansijer. organizator i menaxer. kao najbliÿem pozorišnom centru. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. izgradio je svoj „umetniåki grad".

koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti.kom je nestalo åoveka. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. Rumuniju. sa ove i sa one strane Dunava i Save.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta. pozorišnog posebno. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. Maðarsku." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. scenskog govora. odnosno srpskog pozorišta u celini. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda. kwiÿevnog jezika i srpske glume. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). pa i onda. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. uredniku Temišvarskog zbornika. a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. predsedniku Matice srpske. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. indirektno. a tako isto i beåka pozorišta. Austriju. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. godine. Gråku i Italiju. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. Pre svega mislim na Jugoslaviju." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. ipak. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. 299 .

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . qubiteq umetnosti i raskoši. Nikola Esterhazi.Gutenbrun i Pehsil 1770.

Blanšar. Nikola Esterhazi II 302 .

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

godine u Åakovu. U rodnom mestu je završio osnovnu školu. kao i mnogi Srbi „iz preka". Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". marta/11. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. godine. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. Meðu takvima. Dimitrije P. U Temišvar se vratio 1815. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. Tirol. Dimitrije Tirol je roðen 31. aprila 1793. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. gimnaziju je uåio u Temišvaru. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao." Dileme oko ovog. meðutim. nije iz Tirola. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. Prema navodima Milana Ð. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. saraðivao u novinama. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu.UDC 929 Tirol D. da bi imao više vremena da se posveti kwizi. U vreme nacionalnog preporoda. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava. niti smo ikad bili Nemci. nego smo drevni Srbi. Ubrzo. Vlah iz Åakova. dušom i telom". slavio srpsko ime meðu narodima. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. kulturnim i nauånim publikacijama. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Keåkemetu i Mezberewu. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. u srpskoj trgovaåkoj porodici. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. godine. iako od nas niko nije ni video Tirol. poznati slikar portreta i ikona. Tirol. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. u jeku 313 . a Licej u Bratislavi. pa da se zove Tirol. veliki srpski prosvetiteq.

Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. veka u Temišvaru. veka. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. godine." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. dve decenije kasnije. objavio je u Budimu 1818. godine objavio Slavensku gramatiku. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. kwiÿevni list izdaje. koja ãe. na poziv Gospodara Jevrema. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. centru Banata. Meðutim. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. Dvadesete godine 19. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. Prvi monografski rad. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. bio je da srpski narod prosveãuje. Osnovni zadatak Društva. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. srpsku kwigu štampa. godine dolazi u Beograd. godine pojavio „Banatski almanah. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. didaktiåkog sadrÿaja. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. u kojoj se okupqala 314 . a mladima stipendije. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. godine. koja se stvarala. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. brata kneza Miloša Obrenoviãa. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. prvenstveno wegovim sakupqawem. kako je to obrazlagao Tirol. Dimitrije Tirol 1829. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. Dimitrije Tirol je 1827. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. godine. do Tirolove smrti 1857. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. namewena srpskoj mladeÿi. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. wegovu kulturu pomaÿe. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. Godine 1828. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije.

poklonio sopstvenu biblioteku. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". U isto vreme. Boraveãi u Odesi. Boraveãi u Odesi. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". zatim u „Vestniku". kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. Ovde je 1839. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. generalnog gubernatora Sankt Peterburga. 315 . nameweno uåenicima.srpska inteligencija. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. Dimitrije Tirol je 1832. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. gde je 1846. koji je ureðivao Jovan Haxiã. 1842. a potom u Temišvar. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. ruskog generala. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. Sledeãe godine je Društvu. nije oÿivotvorena. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. Ova inicijativa. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. godine. I u Beogradu je pokretao almanahe. sina Gospodara Jevrema. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. otišavši u Zemun. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. åiji je bio „pravi" ålan. sa podacima o svim zemqama sveta. kao i åasopis u „Moskviåanin". Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. Tirol je napustio Beograd. godine. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. ruskim akademikom srpskog porekla. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. osnivaå Matice srpske. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici.

nastavqa Crwanski. U „Svetovidu" je 1852. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. åiji poåeci datiraju iz 1827. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . godine „Temišvarski kalendar" ugasio. uåio materwi jezik. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika." Åitaonica je. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. U revoluciji 1848/49. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. kao predstavnik Temišvara. godine." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. Svaki ko je umro. Krajem 1856. Wegovim zalagawem je 1851. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska. åiji je glavni grad postao Temišvar. 20. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. Izašlo je pet godišta. izuåavala se istorija. dolazio je tu sa ludim oduševqewem. ostao je bez sredstava za ÿivot. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. koje je 1851. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. godine. godine. decembra 1856. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. veka. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. objavio je Srpsku gramatiku. godine osnovao Dimitrije Tirol. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. gde je postao profesor. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. 1848. Na inicijativu Dimitrija Tirola. godine teško je oboleo.

što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Istorija Matice srpske (1826—1864). in 1793. umro je 18/30. veku na tlu današwe Rumunije. Novi Sad 1995. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. Temišvar 1993. „The Banat Almanac". Q. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. Ceroviã. and a boarding school in Bratislava. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. godine. oštrouman i za nauke odveã sposoban". Miliãeviã. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Sabqiã. D. Beograd 1888. marta 1857. Pomoã nije dugo uÿivao. siromašan. Mladost ÿubori. but also from broader regions. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. Q. Milisavac. izdeqen mnogim graniånim meðama. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. Stepanov. od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Ceroviã. Q. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. znamenite liånosti srpske kulture. Ð. Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. 317 . Usamqen. Bukurešt 1991. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. Ceroviã. Napisao M. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. Novi Sad 1993. Novi Sad 1993. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. Srpska periodika u 19. srcu govori. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. Q. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. In 1827 he started a literary magazine. He was born in Åakovo (Ciacova). Ÿ. Novi Sad 1997. Grahovac. LITERATURA S. pomalo zaboravqen. Novi Sad 1986.

a iniþiat „Calendarul timi¤orean". În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. 318 . iar Liceul la Bratislava. din aceastº parte centralº a Banatului. gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. în preajma Revoluþiei din 1848. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. la liceu. He firmly believed in the creative spirit of his own nation. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. the general Mihailo Miloradoviã. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. dar ¤i din spaþii mai largi. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. revistº literarº. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. care a venit la el în vizitº. compiled the first Serbian bibliography. Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. Datoritº strºdaniilor sale. a publicat „Istoria Banatului". He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. he established magazines. Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. a editat reviste. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. wrote about Serbian cultural monuments.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. started „The Timisoara Calendar". he was among the founders of The Society of Serbian Learning. în 1851 a fost înfiinþatº. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. în domeniul culturii. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. la Timi¤oara. erou al rºzboaielor lui Napoleon. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. unde se include în viaþa culturalº. He became a member of The Learned Society in Odessa. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. Trecând la Timi¤oara. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. founded the Association of Factory Area Readers. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. including the hero from the Napoleonic wars. în anii cincizeci ai secolului XIX. he published „The History of Banat". precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor.

A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. 319 . împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. despºrþit prin multe graniþe. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi. î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu.

.

godišwe za uåiteqske pripravnike. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. 987. nego što ih imamo mi Srbi". 22. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. a rukuje wome srpska pravoslavna opština. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. for. 30. Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. i to jednu sa 300 f. Javor. broju istog novosadskog lista. 38. pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa."1 Iste godine. septembra. broju od 24. Nova zaklada g. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. Popoviãa. Novi Sad 1877. vr. list za zabavu. br. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. Prvenstvo imaju uåenici iz N. pouku i kwiÿevnost". Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. Novi Sad 1877. Šifmana. Matica. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. Javor. a. a za tim iz Baåke. a drugu sa 200 do 250. isti list je na naslovnoj strani 4. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. doneo je u 31. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. godine sledeãu vest: „G. Hristofor Šifman iz Ban. Sada. svima tada znani kao „Åika Steva". jula 1877. 321 . 1220—1221.UDC 929 Šifman H. u 38. Hristofora Šifmana. Neka je slava åestitom fundatoru. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. br. januara. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. 18. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa.

i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman. Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. Koliko poštuje umetnost. br. 4. 322 . 11—116.. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. Novi Sad 1878. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. P. — poruåuje Stevan V.Jeger.3 3 S. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. V. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…). Javor. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika".

u Novom Sadu 17/29. U. O. (ROMS — originalna pisma: 19. br. Budimpešta 12. koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. avgusta 1877. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. jula/1. Š. u: Matica srpska 1826—1926.687 i prepis: U. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. Lotiã. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. — III — 1877). steåaj je objavqen 19/31. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. Hristifor. a prezime ãirilicom (Šifman). 222. dakle. moÿe s pravom zahtevati. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. 26. br. agusta 1877. godine./29. rešio sam se i ja. avgusta 1877. avgusta 1877. Steåaj Matice srpske. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. Komlošu 1-ga Avgusta p. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph).5 U Osnovnom pismu iz 1881. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. VII 1877.: Q. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. 1877 i K. 242. najåešãe. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. Dobrotvori Matice srpske. Krištof. br. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. Kristifor ili. 548—550. Novi Sad 1927. koncept. u Banat. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. tim silnim ubeðewem s jedne strane. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. dakle onako kako se i on potpisivao. ãirilicom: H. O. br. Pobuðen. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. godine (ROMS. 323 . r. Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. 877. Pismom od 14. da samo onaj narod. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. jula 1877. godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. administrativnog sekretara Matice srpske. O. januara 1881 godine. 220 — VIII — 1877). 5 Stevan Branovaåki. jula iste godine. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa.

decembra 1877. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. u Ban. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. koju ovim Vašem Visoko. avgusta 1877. — Pismo je reprodukovano u: Q.8 Odmah potom./30.000 for. G. avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. U.(16) Dekembra 877. 8. g. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. i U.9 To je uåinio veã 4/16. 5/17. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. avgusta 1877. / U Banat. 1877. 1. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa. 221. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. br. v. 220.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. odrÿanoj 18. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. Komlošu 9/21. Ÿivanoviã. Komlošu 5/17. avgusta 1877. svojevoqno. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. kojim je potvrdio da je suma od 10. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. / Hristofor Šifman. septembra 1877 — U. dostavqene. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu.ja. O. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". Autor portreta je. VIII. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. septembra iste godine. u Ban. O. a veã 21. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. Novi Sad 1972. 1877. u Banat. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. a. avgusta 1877. 1877. godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972. Komlošu 4/16. O. zemqomer. a druga za veštake i umetnike". godine." Reå je. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. 264. sam. avgusta iste godine. O. decembra iste godine. br."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. zapravo./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja.000 forinti a. Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10. U. 324 . 1877). VIII. Komlošu 4. br. meni pod brojem / 14. S 1. IX. 222. v.

325 . od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. godine. delo. 3. str.pešte. Kako svedoåi arhivska graða. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. godine.: Osnovno pismo. godine. 629—630. Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. pak. 1864—1880. i to. Te odredbe u prepisu glase: „1. Hristofor Šifman je još za ÿivota. 14 Up. 16 Up. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. Kiriloviã. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. nav. 1881.: Osnovno pismo. uåeniku."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. Za prvu je odredio 7. odredio je sumu od 2. 243—244. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti.14 Ovo je bio. 13 Ÿ. zatim Baåvani. IV. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani. zasad. koji su rodom iz Ugarske. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". 2. U. koliko je poznato. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. 2. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi.15 Kao osnivaå zaduÿbine. dok isto postoji". Istorija Matice srpske. zatim Baåvani. 1878. razgledao wenu dvoranu. Period Antonija Haxiãa 1868—196. 116. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. kw. 2—3.500 forinti. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. vr. II deo. str. Milisavac. 4. Ÿ. juna 1878. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2. odrÿane u Novom Sadu 10/22.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. O. 2. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani. Glasnik Istoriskog društva. sv. 630— 631.500 forinti s tim da se. Novi Sad 1992. kako je naglasio „sve dotle. druga. kako je naglasio. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. t. Srpsko narodno pozorište. po tri stotine forinata. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. 15 D.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. Za drugu „fundaciju". on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. Sremski Karlovci 1931. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku.000 forinti. slušaocu pedagogijskih nauka.11 Po svoj prilici. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu.j. svakom. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca.000 forinti a. koji su šest gimn. Milisavac.

oktobra iste godine. P. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina.Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. 10. profesor. Bugarski iz Sente. da se tamo i duÿe vreme bave". 16. 4. Milisavac. 15. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. Naime. slikar. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. slikar. Mata Kosovac iz Melenaca. 5. 326 . Josif Falta iz Rume. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. slikar. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. Novi Sad 2000. 7. Mihailo Rajin iz Opova. 18 Ÿ. godine. Stipendisti Matice srpske. pedagog i sveštenik. Milan Borojeviã iz Petriwe. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. 11. uåiteq. 13. profesor. jedan muziåar. godine. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. u: Matica srpska 1826—1926. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. 607—608. nav. pedagog. 14. III deo 1880—1918. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. Ðorðe M. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. pedagog (zahvalio na stipendiji). slikar i grafiåar. slikar. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. Aleksandar Lukin iz Ade. od kojih su šestorica bili slikari. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. Istorija Matice srpske.17 1. januara 1881. 6. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. Ÿ. nego da se tamo. pedagog. pedagog. On joj je odgovorio pismom od 5. 8. 605. delo. Milisavac. slikar. Aleksandar Mariã iz Åuruga. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. 655— 656. 9. a ostali uåiteqi ili pedagozi. Stevan Aleksiã iz Arada. 3. muziåar. Kostiã. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. avgusta 1877. pedagog. 2. 12. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca.

gde je 1826. tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. i da je mesto wegovog. a potom od 1819. delo. završio Fiziku. 6. marta po starom kalendaru (a ne 1816. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. godine Šifman je stupio u 19 K. godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik. posthumno objavqenu 1956. Humaniora. Novosadske biografije (Dodatak). u nemaåkim normalnim školama. kako se dosad redovno navodilo).: V. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji. juna 1836. jula 1836. Novi Sad 1956. Školovawe je nastavio u Jegri. sv. do 1900. 5532. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. kako je sam naglasio.20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. Ambroziã. godine završio Logiku. Tokom 1835. 140—141. a mati Saveta. Od jeseni 1829. Potom je 1825. U Pešti je 1828. i 1824. (Prepis diplome. gde je 25. tzv. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. 14. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. do 1822. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". serija društvenih nauka 8. februara 1878. M. Jovanoviã. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". a zatim u Segedinu. muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". Novi Sad 1992. do jeseni 1834. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. Veã 1.konzervatoriju u Pragu". roðewa ostalo nepoznato. godine 26. gde je 1827. 629. godine). Od 1825. Stajiã. godine. mitropolitov pitomac. pisane u Banatskom Komlošu 14. rukopis na sedam strana). Moja Biografija (ROMS. Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. Uroš Prediã. 247. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. godine nastavio je studije u Pešti. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. godine. godine. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). kao i „Ekonomiju ruralnu". ali nije bio. 327 . Petu i šestu Latinsku klasu. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. nav. novembra iste godine. koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). O tome detaqno: M. do 1836. Zbornik Matice srpske. Novi Sad 1954. Milisavac. — Up. Ÿ. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. Novi Sad 1998. u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman.

decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. „bezåadno 1875. godine. godine imenovan je za glavnog zemqomera.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. koja se. uglednog paroha iz Melenaca. Letopis Matice srpske. iz 1861. a uz to veliki qubiteq umetnosti. godine. Bauera. godine stupio u brak sa Marijom. 23 O uåešãu H. jula 1861. 70. Šifmana prikazana u prvom planu. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. Milisavac. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. 328 . godine.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. godine. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. Novi Sad 1879. gde je i umro u sredu 12.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. Blagoveštenski sabor. 4. up: J. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. kw. rodom iz Mokrina. godine. maja 1864. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". god. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. — O H. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. Do 1. I deo 1826—1864. Novi Sad 1992. jula 1844. godine. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. Istorija Matice srpske. delo. godine. kãerkom Pavla Bibiãa. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. 22 Ÿ. 121. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. godine. kako je rekao. Naravno. aprila/12. maja 1864. o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. 450—452. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. a 17.21 (Poåetkom 1857. godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". krajem 1877. nav. Milisavac. Tu je figura H. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902.(24) decembra 1884. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. Zagreb 1902. a 1. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. predstavila". 340. pod rednim brojem 4. Adamoviã. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846.22 Istina. Novi Sad 1986. Naravno. jula 1844.

605.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". Zastava. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. 74—75. delo. Tu je meðu biografijama 216 liånosti. H. Sombor 1885/ XVII. godini ÿivota. godine u 68. 606. Kleut. 26 Åituqa. i 19. N. Matica je 1900. godina kao godina wegovog roðewa. 30 O tome detaqno: Ÿ. godine. Novi Sad 1886. ali je åituqu objavila tek 1886. 14. kw.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji. „Srbobranu". istaknuto mesto dobila i Šifmanova. godine u „Zastavi". Dimitrija Avramoviãa. Pavla Stamatoviãa. M. 194 (nekrolog). i adoptirane dece otvorena je 1886. 145. nav. 31 A. „Sadašwosti". Milisavac. godine. ali i tada popularne prevode I. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. „Našem dobu" i „Naše gore listu". ali je okonåana tek 1891. Jeftimija Ivanoviãa. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. 1. G. 368. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Bartelemija i A. a 1885. Raiåeviã. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. decembra 1884. J.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. Ÿ. nav. Bujas. åiju je decu pokojnik usvojio. Zagreb 1904. Hristofor Šifman. 28 Nekrolog. Kocebua. godine u 145. Muravjovog. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. sa reprodukcijom portreta.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. Šilera. Novi Sad 2000. godine. Letopis Matice srpske. br. Bibliografija srpskih nekrologa.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. decembra 1884. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. Znameniti Srbi XIX veka. 24 25 329 . Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. tom III. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. br. veka. delo. 27 M.30 Šifmanovu biografiju. Novi Sad 2000. štampanom u Zagrebu 1904. Novi Sad 1884/XIX. Milisavac. jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner.27 Tu je. Školski list. Baloga. A. 126—128. godine i u „Školskom listu". svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. godine. Gavriloviã. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao".31 Hristofor Šifman. Novi Sad 1998. Ÿ. Ÿ.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. izmeðu ostalog.

Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. nav. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. godine. Jovanoviã. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). ocu Nemcu i majci Srpkiwi. veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. sl. 330 . Tu je na32 Uporedi. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. delo. 33 V. 35 O portretu Hristofora Šifmana. 279. 534. 9. Stipendijske zaduÿbine. Srpski spomenici u Rumuniji. godine. 245—248. bio je zidar i palir u Novom Sadu. godine. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". kod Šifmanovih potomaka. Novi Sad 1972. a mati 1821. 34 V. radu Nikole Aleksiãa up: V. godine. godine. godine. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. Novi Sad 1956. Subotica 1996. Hristof (ili Hristofor). godine. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. Stajiã. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. koji je stupio na snagu tek 1828. marta 1822. i 1758. 76—77. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju.34 Na kraju. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. U istom mestu. Maletin. gde se 1803. na primer: P. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. Iz pomenutog testamenta. Tamo je u prvoj polovini 18. Popoviã. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. nav. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M. ali na ÿalost bezuspešno. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. 246—247. godine oÿenio Jelisavetom. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. wegov otac je umro 1818. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere".33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. gde je radio kao stolar do smrti 1828. Dvojica sinova. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). Novi Sad 1997. iselili su se u Ugarsku. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. Zaduÿbina Hristifora Šifmana.35 Jedan nepotpisani dokument.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. Stajiã. delo. Slikarstvo Temišvarske eparhije. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. 8. Kilijan i Hristof. Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. Rad Matice srpske 6.

što je na ÿalost ipak uåiweno. godine 12. au. M. Rad Matice srpske 6. U. vr. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. n. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. O. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. br 116-IV-1878. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. dokument bez potpisa. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. nav. godine. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. 16.646. Maletin. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. a 1969.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. forinti godišwe. 1945. 331 . bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". delo. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. dinara. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. godine 44. 38 P.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog.893 krune. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. P. odnosno roðewem Novosaðanin. u Banat. pomagao Kazino iz Komloša. 5532). 1926.000 forinti. Nako ot V. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. dinara. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. avgusta 1877.217 dinara. godine 1. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160. godine.38 Ipak. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. d. 37 Pismo Hristofora Šifmana. 77. napisao izjavu koja glasi: „P. S. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. godine iznosilo 10. 1921. f. avgusta 1878.. 1 kucana strana latinicom (ROMS. Komlošu 3/15.

were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. in the „Manuscript" collection. for whose memory he also founded an endowment. 348. 332 . Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. At the same time. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. Srbi u Rumuniji. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. Novi Sad 1993. unfortunately. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. was not included in the published encyclopedic reference books. however. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown. Furthermore. Ceroviã. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). Jakov Aksentijeviã. even Vasa Stajiã.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. where his wife Marija came from. as well as to Melenci. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. 106—107. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. his biography. which Vasa Stajiã pointed out. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. Novi Sad 1997. Isti. 212. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography.zan za Komloš u Banatu. în 1877. December 12/24.

despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako.ska. ¢i în amintirea lui. a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. de unde este originarº soþia sa Maria. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. asupra cºreia a arºtat Stajiã. din pºcate. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. 333 . De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. în colecþia „Manuscrise". fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. de¤i încº Vasa Stajiã. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. ¤i localitatea Melenci. nu a intrat printre compendiile enciclopedice.

.

213. 131. 73. 243. B Bavanište 180. 240. 240. 291. 33. 183. 326. 171. 119. 229. 245. 329. 173. 225. Barawa 224. 203. 101. 49. 274. 252. Albertflor. 42. pokrajine i mesta. 129. Ajud (Aiud) 236. Alibunar 240. 218. 123. Almaš (danas Jabuka) 120. 101. Andrasesti. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. 76. 81. reka 108. 212. Bašaid 100. 291. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. 226. 249. 216. 294. 132. 156. Albrehtsflur. Austrija. 186. 199. 220. Aradska eparhija 34. 79. 24. 45. 181. 276. 216. 92. 146. Afrika 130. 219. 290. Albanija 7. 177. 87. 265— 272. 254. 181. 188. 310. 282. 226. Balkan 81. 83. 183. 54. 240. 248. 180. 177. 153. 160. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 87. 289. 81. 253. 61. 116. 290. V. 48. 89. 297. Banatska eparhija 213. 197. 98. 246. 276. 239. 25. 214. Ajzenštat (Eisenstadt). manastir 65. 77. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 212. 93. 314. 51. 85. 90. 282. 220. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 186. 46. 41. 147. 173. 83. 190. 294. 330. Beograd 7. 41. 284. 124. 219. 295. 191. Banat 22. 115. 161. Arðeš v. Begej. 185. 86. 99. 59. 273. Ada 177. 37. Bela Crkva 92. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. 74. Arad 44. 321. 323. 281. 151. 315. 65. spahiluk 296. 321. 176. 314. 120. 227. 69. 243. Bezanson 127. 121. 317. 328. 224. 299. 244. Aå 291. 245. Banatski Karlovac 230. 85. Batawa (Battonya) 160. 109. 332. 158. Balkansko poluostrvo 296. Beogradski pašaluk 81. 198. 139. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. 40. 151. 73. 163. 133. 91. i Stari Arad. 20. 243. 193. 289. 182. 292. 324. 139. Austrija 64. 167. Banatska Dubica 177. spahiluk 99. 331. Bejuš 245. 326. 70. 203. i Austrija. Kurtea de Arðeš. 187. 77. 276. 128. Baåka Palanka 89. 58. 92. 183. Bagamojo 131. 317. 263. 224. 89. 182. 239. 113. 327. 335 . 197. 228. 201. 249. Aradski protoprezviterat 28. 180. 211. 146. Awina 239. 48. 60. spahiluk 275. 217. 318. 124. 273. 180. 136. 117. Austrougarska 100. 186. 310. 293. planina 73. 283. Arad-Mikalaka 174. Baåka 97. 186. 75. 84. 45. 35. 224. 321.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 110. 177. 192. 220. 330. 179. 31. Bezdin. 276. 198. 157. 175. 74. 29. Aradska ÿupanija 160. 108. 153. 44. Aleksandrija 131. 292. 174. 157. 227. 121. V. 262. 181. 127. 145. V. 223. 177. Banatski Brestovac 177. 281. 30. 78. Asuan 131. 240. 235. 299. Belocrkvanski srez 102. pustara 96. 89—94. 291. 120. 52. 214. 227. 276. 318. 84. 92. i Austrougarska. 227. 201. 123. Austrijska carevina v. 222. 182. 185. Arad-Gaj 161. 245. 265. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. 289. 332. 214. 123. 297. 199. Alba Julija (Alba Iulia) 135. 182. 292.

Bosna 85. 46. 124. Bosna i Hercegovina 100. 233. Vaqevo 33. reka 146. eparhija 9. pustara 96. 76. Vukovar 91. 147. 110. 62. Bela Crkva. 222. 295. Vojna granica 157. G Galicija 289. 313. 126. 73. 180. Bratislava 275. 251. 283. 219. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. 220. 111. 221. 204. 326. 51. Novi Beåej. 277. 273. manastir 177. Buzjaš. 227. 129. 129. 275. 52. Divoš. 292. 15. Gand 154. 292. 227. Viktorijini vodopadi 131. 257. 293. 9. manastir 151—156. 227. 237. 291. 235. 85. 201. 182. bawa 145. 144. 254. 177. Vršaåka eparhija 34. 167. 62. 213. 148. 89. 138. 295. 310. 143. 226. Grabovac. Buzescu. 203. 292. Verona 173. 76. Beå 43. 291. 98. 244. 121. 116. 226. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). Golubinci 177. 130. 298. 298. 176. 126. 164. 123.Berlin 230. Bihor 244. 102. 152. 293. Veliki Senpetar. 61. Veliki Semikluš. 92. Versaj 274. Bukurešt 8. Vrawevo v. 324. 120. 45. 293. 310. Vidin 121. 290. 121. Beåkereåki okrug 144. 294. 182. Boqevci 177. 223. 290. 156. 245. 289. Veliki Beåkerek. 13. 318. manastir 180. 140. 135. 282. Vodnik (Vodnic) 234. 127. 227. planina 74. 274. 61. 19. 173. Širija. Buzjaš (Buzia¤) 128. Varšava 274. manastir 93. 110. 61. 244. 183. Danska 55. 97. 292. 299. 299. Dar es Salam 131. Budimska eparhija 136. 221. 282. 276. 190. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. Velebit. 29. 139. Blaÿuj 100. 226. Vodica. 214. 298. 221. Varaÿdin 202. Budimpešta 103. 46. 197. 127. D Daja 244. 154. 75. 290. Dalmacija 114. 136. 297. 105. 173. Veliki Sempetar. 144. 97. 77. 129. 278. 319. Dobanovci 76. 316. 311. 49. 153. 225. V Vajmar 297. 150. 254. 100. 226. 132. Brisel 98. 289. 124. 191. Venecija 187. 252. 138. 280. spahiluk 99. Bešenova. 314. 70. 183. 227. Bistrik 101. 286. Beåkerek v. 283. Grac 55. 295. 174. 277. 122. 123. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 293. Veliki Senmikloš. 154. Brzava. 136. 103. 136. 78. 112. 289. 244. 125. 89. 209. 245. 288. 10. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 219. Brašov 119. 224. 111. 224. Bistrica (u Rumuniji) 18. 276. 117. Gråka 219. 35. Višegrad 102. 245. 326. 111. Debling 130. 182. 11. 262. 71. 168. 298. 112. 110. Gospoðinci 174. 111. 174. 163. 271. 281. 219. Velika Kikinda v. 115. 327. Vlaška 7—18. Brešãa 235. 111. Vraåevgaj 235. manastir (Gîrbovaþ) 135. 258. 148. 163. 136. 82. 273. 171. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. 294. Varjaš (Varia¤) 24. 219. Vilagoš v. Budim 9. 52. 151. 146. 224. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. 62. Valence. 44. 291. 294. 280. 317. 198. 192. 138. Deåani. Beåej 46. Vranåea. 239. 90. 150. Deska (Deszk) 173. predgraðe Velikog Varadina 244. 105. Kikinda. 220. 226. 226. Vršac 20. 166. 174. 183. 230. Bugarska 154. 100. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 204. 176. 227. 200. 95. 99. Vaqevski okrug 39. Vojvodina 52. 166. 119. 44. ÿupanija 12. Semikluš. 21. 110. 282. 326. 253. 233. 216. 90. 240. 274. Debrecin (Debrecen) 129. 336 . 181. 70. 299. 55. 141. 223. Blaÿ 243. Veliki Gaj 128. 230. 65. 48. 114. 317. 177. 64. 79. Buzau. 199. 12.

49. Z Zagreb 52. Kilimanxaro. 21. reka 238. 209. 114. Krupa. i Kraqevina Srba. Zeta. 281. 215. 48. Ilfov. Krstur 181. 245. 170. V. 279. E Evropa 61. Karlovaåka mitropolija 64. Klagenfurt v. 214. planine 135. Zanzibar. Kraqevina Srba. 204. 310. 92. J Jabalåa (Iabalcea) 234. 136. erdeqski predeo 9. 329. 171. 176. Italija 173. 29. oblast 93. 281. 102. 239. 237. Celovec. Elemir 174. 328. Irig 188. 103. 200. 144. 224. Keÿmark 65. Kraqevac (Cralovaþ) 213. Klenak 181. reka 12. reka 224. 132. 276. Jarkovac 180. 217. 170. Karaševo (Cara¤ova) 232. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. Ðeoaðu (Geoagiu). Ÿomboqski srez 97. Komlauš-Arad 245. Kalina 230. 114. Ketfeq (Gelu) 90. 171. 66. manastir 102. 31. Kovin 43. 110. Kasåorele (Casciorele). 235. ostrvo 131. Zlatica (Zlatiþa). Kluÿ (Cluj) 235. Kotor 93. 229. 59. K Kazaw (Kazanü) 153. 90. 34. 58. 274. Ðevðelija 296. 136. Erdeq 117. Doman 237. 315. 128. 56. 214. 110. 52. 214. Ðorok 192. planina 131. 235. 40. Karaš (Cara¤). manastir 202. Osijek. 76. 294. 280. Krajova (Craiova) 17. 83. 243. 81. 216. Konak. 276. 100. 140. 112. 133 Kioara 135. i Transilvanija. 60. 212. Esterhazi (Esterházy). 111. 202. ÿupanija 98. 297. 233. spahiluk 99. Kostajnica 123. 70. 284. 103. 123. 182. 274. Izbište 230. 65. 99. 226. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. 106. i Sremski Karlovci. 275. Erdeqski gubernijum 136. manastir 169. 234. 163. 203. 294. Ÿ Ÿabaq 177. Konak 180. 225. 236. 165. 234. 112. Engleska 20. 163. manastir 93.Dobruw. Kosovo 98. Keåkemet (Kecskemét) 313. 133. Kaleniã. Karpati. 124. 104. 34. Knez (Satchinez) 28. 254. 62. spahiluk 296. 183. 197. 273. 182. 119. Komloš v. 69. 311. Hrvata i Slovenaca. Karlsbad v. 129. 111. 233. 173. Erdeqska eparhija 136. Keåa (Checea) 177. 63. V. 138. Jegra 327. spahiluk 275. Kostur 152. 186. 23. 299. 116. V. 283. 211. 223. 201. 183. 165. Don. Karlovac 200. 83. 238. 175. manastir 35. 201. Krašovska ÿupanija 240. 293. 235. 111. 289. Jugoslavija 20. 109. Karlštad (Karlstad) 281. 69. 99. Ð Ðala 118. Karlove Vari. 138. 258. Ÿiåa. 118. 135. 169. 299. 218. 331. 180. 277. 139. 237. Karlovci 68. 173. 204. 317. Banatski Komloš. 56. 299. 106. 163. 111. Zemun 48. 292. Ðurðevo 180. 152. 213. 22. 238. 139. 119. 135. Zenica 101. 29. i Jugoslavija. Dunav. 177. 73. 177. 119. Kairo 131. 219. 82. Kanak v. Dukwaåa (Dognecea) 230. 137. V. Kragujevac 7. I Ivanda (Ivanda) 118. 209. 129. 77. Klokotiã (Clocotici) 231. Kijev 138. Hrvata i Slovenaca 29. 337 . 239. 55. 84. 120. Kikinda 28. Konstancija. Ešeg (Esseg) v. 235. 204. 245. Iklad 129. 318.

i Ugarska. 112. 56. 197. V. 128. N Nakovo. 323. 219. 328. 289. 227. Mombasa 131. 323. i Mala Vlaška. reka 102. 333. 315. 233. 240. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. Niš 115. 239. 87. 121. 214. spahiluk 287. 104. Moskva 187. 224. V. Milkovo. Kusiã. 296. 332. spahiluk 99. 64. 12. Masai stepa 131. Macedonija. 189. 76. 98. 222. reka 12. 180. 179. 48. 291. Minhen 82. 313. 12. 176. 65. 209. 100. 223. 128. Muntenija (Muntenia) 10. London 55. Mali Moriš. 295. Nermiã 235. 140. 317. Kumane 174. 28. Novi Kneÿevac 174. 161. 177. reka 131. Novi Severin. 279. 15. 29. 203. i Oltenija. 40. pustara 96. 101. 88. 113. 110. spahiluk 96. 322. 17. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 217. Opovo 326. 204. Modra 43. spahiluk 96. 58. 122. Mala Vlaška 117. 65. 230. 287. 60. 215. 15. Krušedol. 61. Mesiã. 28. 166. spahiluk 296. Kusiã 326. Moriš. 219. 175. 332. 125. 12. 17. 290. manastir 214. reka 158. 177. 36. 10. 13. 212. 65. 146. 294. 220. 226. Novi Beåej 44. 59. 228. 283. 289. 331. 277. 220. 158. Odesa 153. 114. 122. Lukiãevo 180. eparhija 9. 321. Majna. 310. 180. Marijenfeld. 127. 226. 180. 218. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. 255. 327. 127. 111. 198. 38. 227. Lajpcig 81. 182. manastir 221. Lika 114. 214. 151. 46. 328. 296.Kruševac 231. Maribor 293. 173. Mladenovac 216. 216. 183. 118. Lipovo (Lipova) 114. 16. Novo Miloševo 174. 182. 39. brdo 216. 258. 225. Novi Sad 14. 121. 265. 91. 185. Miqacka. 33. predgraðe Temišvara 21. 187. Milano 53. Mehalska eparhija 33. 129. Lugovet (Câmpia) 181. 274. 298. 192. 292. Lugoš 90. 182. Oplenac. Oltenija 153. manastir 93. 62. 136. 14. Mezberew 313. 177. 11. Maðarska 34. Marijenbad v. Moldavija 9. 129. 324. 213. Molovin 93. 132. 93. Nemaåki Åanad. 89. 136. 11. 46. 82. 204. Q Qubqana 203. 185. 177. 182. 251. 115. 111. 48. Manenfeld. 221. 15. 122. 44. 338 . 51. manastir 35. 186. 253. 230. 16. 169. O Obedska bara 14. 111. 226. 182. oblast u Gråkoj 219. 266. 27. 78. 127. 289. 325. Nemet (Beregsºu Mic) 90. rukavac Moriša 186. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. 143. Mohaåki srez 136. Oravica (Oraviþa) 239. 310. 112. 57. 176. 90. 328. 299. Minc 126. 198. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. 333. Kulpin 326. 179. Kuvin 174. Mehadija 120. 174. 326. 177. 276. 77. 243. M Mavrodin. L Lavov 291. 231. 84. 98. 295. 90. 329. 53. 221. Lazarica. 183. 215. 197. Moskopoqe. 188. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. Mol 174. 39. 196. 327. 49. 113. Nil. 18. 83. 294. 202. 326. Lupak (Lupac) 235. Kupinik 14. 227. 183. 139. 296. 297. 52. 43. Neuzina 235. Melenci 100. 318. 112. 38. 290. Munara (Munar) 213. 61. 181. 109. 328. Mehala. Makedonija 154. Kuveÿdin. 40. 110. reka 275. 227. Nikšiã 318. Marijanske Lazwe. Moraviåki srez 102. 237. 44. 226. 330. Mokrin 174. 92. 62. 179. 216. 174. V. Maramureš 245. 292. 224. manastir 7. 173. Nemaåka 20. 299. 235.

137. 326. 17. Sava. 95—112. 70. 216. 298. 239. Prwavor 158. Prag 51. 100. Pokoja 245. Skopqe 32. 13. 146. 185. 52. 332. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). Srpska Varoš. Rešinarski protoprezviterat 137. 311. 126. S Sabatka (Szabadka) v. Slavonski Brod 100. 276. 151. Seåuj 135. 60. 35. manastir 68. 145. 251. 136. 40. Pankova (Pancsova) v. 62. eparhija 9. reka 10. 156. Pomoriška vojna granica 185. 291. 22. 221. 315. Sibiwski protoprezviterat 137. 55. Osijek 95. 12. 112. 176. 209. 49. 126. Rešica (Re¤iþa) 234. Rimnik 187. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. Reqevo 102. 212. Ratezaci 10. Rijeka 52. 211. 127. 234. 204. 139. 299. Pardawski srez 97. 238. Prespansko jezero 219. Radna 230. 70. 140. Prešov 82. Poqska 281. 327. 173. 201. Osek v. 95. 111. 283. 25. 36. 230. 289. Pemba. oblast 157. 65. 96. 152. 139. Sarajevo 20. Peåka (Pecica) 160. Risan 173. 83. 111. 294. Semarton (Sînmartinu) 19. 279. Sew 201. 42. 228. 140. Slankamen 120. reka. 326. 274. 17. 339 . 110. Rim 131. 96. pustara 95. 146. 99. 174. manastir 153. Sentandrejski srez 102. 186. 291. 66. 41. Pešta 53. 9. 308. 239. 30. 34. 177. 113. 59. 15. Petrograd. 294. 292. Pomorišje. 119. Sveti Ðurað (Sîngeorge). 153. 299. 237. 90. Rumunska mitropolija 221. 101. 213. 321. 38. 24. 227. Slavonija 100. 218. 219. 12. 54. 109. P Padej 177. 296. V. i Rumunija. 214. 215. 315. 29. 31. i Budimpešta. 61. 204. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 111. 239. 23. Podgorica 7. 298. 164. Rešinar 137. Semikluš. reka 93. 48. 31. Sveti Ðurað. 174. 61. Putna. 124. 15. 202. 13. 47. Srpska Varoš. 20. 153. 326. 204. 138. manastir 135. Senta 326. 62. 87. Sad. 174. Poÿarevac 110. Segedin (Szeged) 73. 297. 293. 102. 13. 176. 128. 84. Otvas 230. 220. 159. Orlovat 326. Ruma 181. Raška 93. 281. Rošija Montana 138. Seåujska eparhija 136. 114. 203. 65. 310. 25. 233. 181. 222. 327. 204. 32. Radojevo 90. Rudna 24. Rostovo 238. Osijek. Peštanska ÿupanija 95. Rumunija 8. 61. 15. 289. 77. Racvaroš (Ráczváros) v. 153. 180. 55. 143. Petriwa 203. Rudna. Veliki Varadin. 146. Ostojiãevo 90. Oršava (Or¤ova) 121. Racenštat (Ratzenstadt) v. Rumunska Zemqa 13. Plzen 276. 282. 97. 34. 115. 294. 298. 299. 135. reka 12. 326. Panåevo Panåevo 44. Senðurð. 204. 120. 18. Subotica. 202. 151—156. Rumunska patrijaršija 9. Peãka patrijaršija 113. Rakovac. 165. Peã 114. Pakrac. 174. Sentandreja (Szentendre) 119. 123. 46. Petrograd 65. 92. 225. 204. 203. Sanktpeterburg v. 100. Petrovaradin 115. 180. 19. 130. 91. 290. R Ravnik (Rafnic) 231. 211. 160. 251. 318. 280. 131. 243. 216. 238. 154. Petrograd. 90. Siret. 281. 288.Oradeja (Oradea) v. 156. 59. Slatina Timiš 230. 112. manastir 243. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 276. 25. 243. spahiluk 98. Svrqig 231. 327. 217. 112. 129. Parac (Parta) 118. 227. 281. Sibiw (Sibiu) 136. 140. 159. Petersburg v. 13. 137. 174. 151. 129. 206. 82. Selište 135. manastir 135. 117. 24. Pariz 20. 132. 197. V. 226. 154. ostrvo 131. 82. 96. Prilep 92 Prislop. Sveta Gora 152. 62. 245. Rusija 55. manastir v. Poqana Dolÿ.

21. 111. 113. 240. 10. 145. 37. 308. 54. 125. Split 288. 81. 276. 18. Novi Beåej. 49. 122. 330. 95. Ãukovac 186. 166. 31. 296. 199—209. 34. Temišvarska episkopija 37. 88. 244. 48. Herešti. 227. manastir 152. 129. 17. Francuska 69. 279. 16. 129. 231. 100. 73. 211. 317. 220. 177. 130. 294. predgraðe Temišvara 81. 38. 48. 171. Tanga 131. 127. 290. Ugro-vlaška mitropolija 9. 314. 215. 132. 118. 23. 124. 173. 294. 271. 291. 49. Austrija. 148. 108. Tirol 229. 35. 153. 51. 41. 28. Trenåin 276. 316. Sremska ÿupanija 96. 37. 266. Ugro-Vlaška 9. 81. 38. 22. 214. 128. 146. 140. Ã Ãelije. 96. Sofija 280. 254. 113. 226. Turska 87. 39. 231. 52. Semarton. 203. 85. Srpska Varoš 186. Fruška gora 123. Solun 219. 124. 60. spahiluk 99 Hercegovina 85. 75. spahiluk 105. 98. 180. 287. 329. 313. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 100. 325. 238. 258. 97. 117—121. 123. 215. 131. 219. 180. 262. 98. 233. 171. 34. 254. Torontalska ÿupanija 96. 87. 243. 153. 74. Tanzanija 131. 83. 110. Fenlak (Felnac) 160. 292. 255. 253. 139. i Maðarska. 212. 240. 315. 183. 163. 327. Timoåka eparhija 216. Hilandar. 138. 182. 133. 52. 328. 109. Habzburško carstvo v. 143. 286. 131. 105. 87. Podgorica. 33. 225. 44. 108. 255. spahiluk 296. 61. 252. 326. 316. 108. 214. Srpski Åanad. 21. 224. 99. Turn Severin 152. 128. Starobeåejski srez 102. 62. Turski Beåej v. 81—88. 242. 148. Austrija. 44. 166. manastir 93. 170. 61. 49. Temišvar 8. F Fabrika. 221. 229. manastir 152. 275. Veliki Sempetar. Srpski Aradac 177. reka 108. 129. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. Hajduåica. 114. Tismana. Padej. 104. 299. 315. 32. Sombor 41. 186. Faåeš 114. 17. 179. 255. 276. 254. 40. 129. 90. 86. 133. 104. 123. 144. 20. 154. 120. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. V. 281. 120. 273. Srpski Padej v. i Erdeq. 340 . 120. spahiluk 128. 298. Trst 55. 61. 114. 115. 177. 295. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. Srbija 17. 19.Slovaåka 43. 293. Terezienštat (Theresienstadt) v. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. 92. 43. 10. 154. 251. 152. 231. 138. 234. 183. Uqma 230. 84. 296. 146. 67. 224. 100. Srem 7. 41. V. Temišvarska ÿupanija 96. 124. 127. 136. 102. 223. 141. Tanadeu Ÿos. 122. 165. 213. 77. 41. 48. H Habzburška monarhija v. 36. 263271. 35. Frankfurt 275. Semikluš. U Ugarska 8. 36. 132. 176. 28. 14. 181. 256. T Tamadea-Tamasesti. 150. 70. 213. 310. Torontalska varmeða 143. 181. 209. 40. 108. 216. 40. 144. Temišvarska eparhija 34. 165. 93. 273. 37. 325. 120. 29. 239. Tamiš. Slovenija 294. 156. 41. Srpski Veliki Semikluš. Tamiška ÿupanija 128. 328. 214. 35. 168. 101. 202. manastir 7. V. 281. 118. 218. 121. 62. 89. 126. 182. 204. Halmað (Halmagiu) 243. 212. Sremski Karlovci 7. 16. 89. 111. Srpski Semarton. 319. Srpska Crwa 329. 318. 186. 113. 213. 226. 277. 123. Hale 64. 241. Studenica. Few (Foeni) 213. 42. 91. 54. 289. Subotica. 221. Titograd v. 145. 27. Fibiš 174. Tolvadija (Livezile) 213. 109. 252. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 212. 82. 62. 128. 199. 216. 240. Stari Arad 129. 330. Subotica 52. 255. 83. 313. 24. 288. 121. 118. 257. spahiluk 99. 232. 217. 239. 65. 170. 106. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 147. i Karlovci. 73. 294. Transilvanija 153. 124.

180. 317. Šemnic 126. 152. Huwedoara. 245. 341 . oblast u Gråkoj 219. Širija (¢iria) 129. Crna Gora 224. ÿupanija 9. 126. Šarkad. Åurug 326. 294. C Carigrad 82. 153. Štokholm 274. predgraðe Arada 89 Šatista. 114. Åanad (Cenad) 114. 209. 313. Å Åakovo (Ciacova) 22. 318.Hondol 138. 146. Åaåak 110. Š Šabaåka eparhija 34. 220. Celovec 292. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. 232. Åanadski protopopijat 328. Šurjan 213. 241. 242. 294. Srpska Varoš. Åeška 146. 100. 330. Šibenik 202. Šopron 65. 84. 231. Hrvatska 113. Åiksereda 235.

.

186. slikar 176. senator u Aradu 185. Josip. general 100. Antonoviã. zemqomer u Somboru 327. nadvojvoda 102. politiåar 86. arhimandrit 100. 271. uåiteq u Mehali 177. Antonoviã. 157. German. 181. 333. publicista 44. 325. 182. 106. 271. Apel. 182. kwiÿevnica 64. Miša. unijatski episkop 243. 178. Antonoviã. 183. porodica 265—272. 269. 165. 177. 175. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. Arsiã. 271. 265. 76. 83. patrijarh 70. pisac 329. Arsiã. Jovan. 243. Atanackoviã. austrijski knez 281. Andreis. Aleksiã. 178. 176. 183. Albreht. Aleksandroviã. 90. patrijarh 115. August. Aleksiã. 175. sveštenik u Aradu 192. Marija. Gerasim. 216. lekar 145. Anastasijeviã. 121. 177. Pavle. Marija roð. slikar 177. pravnik 265. 179. 177. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. 179. sin Nikolin 174. episkop 67. darodavac 104. 183. Arsiã. Avramoviã. 179. Aradski. 138. 265. Aleksiã. Nikola. Sava. 266. 163. Jova 328. 267. Aleksiã. Qubomir. Ivan. Aleksijeviã. 271. Aleksandar Veliki. paša od Budima 282. Stevan. Stefan. 174. 266. 124. 144. Cinciã. 266. Anðeliã. 120. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. Aleksandar Karaðorðeviã. porodica 173—183. 183. 267. supruga Savina 187. pozlatar i slikar 90. 268. Pavle. 182. 86. Kornelije. Anuiki. 179. 265. * Izvorni. Alepski. slikar 181. 137. Lazar. sveštenik u Åakovu 118. 123. Adamoviã. maðarski kwiÿevnik 101. Avakumoviã. 330. Platon. 332. car 44. zidar novosadski 330. Arsiã. 326. Rikard (Alewyn). 186. Aleksiã. Stankiã 173. 173. Mojsej. Arsiã. episkop 135. 91. 93. 268. Aleksandar. Vasilije. episkop 119. episkop 121. knez 74. 182. Manojlo-Emanuil. Aleksiã. 243. 244. Petar. 187. Andrija. Adamoviã. 140. Petar Paul. kwiÿevnik 73—79. Silviju (Anuichi). B Bajiã. Arsenije. Arsiã. Jovan. Janoš. slikar 90. Terezija. Aleksiã. 179. 139. 68. Alevin. 84. 94. 97. Aÿbot (Asbóth). Katarina. Aleksiã. Arsiã. muzikolog 60. 270. 178. Antonoviã. uåiteq u Aradu 160. Eustahija roð. Andriã.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. Jakov. 85. komesar i plemiã 192. 180. arhimandrit 138. Anðeliã. Ambroziã. Aleksandar Obrenoviã. teatrolog 274. Qubomir. Vasilije. slikar 173. slikar 173. istoriåar 243. senator u Aradu 185. Ajh. 183. Aleksiã. 177. 177. 266. Stevan. Dušan. 176. Avakumoviã. istoriåar umetnosti 327. Petar. Miša. 182. 145. 343 . Vlastoje. 177. 115. 189. 180. Adamoviã. 75. Acel. slikar 173. putopisac 152. trgovac 191. Aron. 141. 173. Ajvaz. Aleksiã. Dimitrije. nastavnik u Temišvaru 21. kraq 101. 82. Janoš. Angel. Isaija. Aleksa. Arsenije III Åarnojeviã. kãi Savina 187. Atanasije. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. episkop 76. Anepsija. slikar 89. 174. 180. Aksentijeviã. 266.

Bobulesku. Bujas. istoriåar 136. istoriåar kwiÿevnosti 7. horovoða 254. 106. 212. Mirjana. Birta. Beÿan. Bogdanoviã. Beju). Baroše (Baroche). Brankoviã. grofica 282. Ðuriã 19. Brankoviã. muziåar 204. Bah. 11. general-major 138. Lazar. gradonaåelnik novosadski 97. 61. paroh 331. pisac 127. 106. Lukijan. pozorišni tehniåar 286. 20. Brankoviã. Bona. Igwat iz Slavonskog Broda 100. Brankoviã. vladar Moldavije 10. Beqanski. Brdareviã. Milivoje. Beÿu. Bogosavqeviã. 139. Prokopije. prirodwak 67. N. Birta. Ðorðe v. Lazar. Bikicki. senator u Aradu 185. Bugarski. Bibiå. Stevan. Marko. Mileva-Milica roð. inÿiwer i istoriåar 8. Boÿiã. episkop 151. 170. Berkesi. Miloš od Varadija. Nikola. Bugarski. 14. arhimandrit 64. Bugarski. Bogdan III Slepi. mitropolit 7—18. konzul 108. Nikola. Bogdanoviã. 19. profesor 22. Milica roð. Brankoviã. Aleksandra. Barsan. 20. 332. pisac 329. Brankoviã. Bogdan. 212. 323. Brunsvik (Brunszvik). 255. 292. Stefanoviã 261. 128. Stefan. Gedeon. baron 102. Blagoje iz Vaqeva 33. Ištvan (Berkeszi István). Milivoje. Biga. profesor 327. Jovan. Bartelemi. kwiÿevnik 276. 10. Bešina. 111. 8. Vasilije iz Arada 189. Bugarski.. Borojeviã. Lazar. ÿurnalista 84. vlaški vladar 7. 22. 14. Born (Born). 333. 108. (Breier) 253. 187. Baron. Ðorðe. despot 7. Boškoviã. Petrija od Varadija 98. 55. Qubica. Jovan. pisac 329. Bauer. Branovaåki. Bojiã. Ðurað. glumica 285. Barlovac. kraqevski školski nadzornik 160. prirodwak 63. Belåiã. Bruner (Brunner). Tinka roð. slikar i grafiåar 326. Maksim. 68. Arpad. Ivan (Birta). Biki. 16. 20. 140. Brliã. Brankoviã. zemqoradnik u Semartonu 19. Brankoviã. Batušiã. trgovac 105. Silviu. Bešewei. Bugarski. 23. teatrolog 291. Blaznavac. Baãawi (Batthyány). Binder Bugarski. Bugarski. pukovnik 87. 240. Milana. Bifon. 14. 17. istoriåar umetnosti 179. despot 7. Barjaši. 112. Milorad. 324. Ÿivko. Franc 261. T. 62. Brajer. slikar 305. Petar. Berenfels. Jovan. porodica 275. 89. Biki. pisac 39. Lukijan T. Marija. 329. profesor 22. Bjelica. Paja. Vuk. 111. Basarab. 282. Barabaš. Beåi. Bašiã. Milica. 103.. Brankoviã. Ðorðeviã 17. Bajiã. Nikola. direktor škole u Temišvaru 20. Ludvig van (Beethoven). 234. 111. prota iz Rešinara 137. Bogdan. pedagog 326. 15. advokat 105. Baãawi. Johan Elert (Bode). porodica 18. Wagoje. Stevan. Bugarski. Petar. istoriåar 192. litograf 328. 252. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). Boliã. Brankoviã. 17. Brankoviã. istoriåar umetnosti 179. Julka roð. Ištvan (Balog István). 13. 163. Berlendesen. redaktor 43—49. 344 . 297. 18. ministar 76. 8. Ðorðe. trgovac 233. Prot (Prot I. paroh 328. istoriåar 153. Bogdanoviã. 284. 27—42. 258. direktor varoške bolnice 257. Basarab. 92. Ÿan Pjer (Blanchard). Koman. Aleksandar (Bach). pozlatar 90. Todor. Brankoviã. Brankovan. etnolog 230. Bugarski. 14. kwiÿevnik 129. Josif (Iosif Bobulescu). Aleksandra 19. 106. Milivoj 19—25. Ÿan Ÿak (Barthélemy). despot 14. Betoven. J. 21. Pavle (Binder). komesar 138. Šifman 329. Bondin. 18. 16. Milan. Blanšar. 251. Botiã. Jovan. Baãawi. despot 14. sudija u Aradu 185. slikar 302.Bajiã. pravnik 221. Gabor (Bona Gábor). 112. patrijarh 104. Jovan. posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. Ðorðe. Maksim. Pavle. Boškoviã. Balog. 193. svetica i despotica 7. 284. 57. Bode. Mihajlo. Binder. Basarab. 12. 17. Ðorðe. profesor 19. 90. Vali (Béla). grof 13. 58. bibliotekar 51. Bela. Arsenije 7—18. Ištvan (Bessenyei István). kompozitor 54. 17. Petar iz Uqme 239. bibliotekar 203. porodica 297. 187. Georgije. Joca. 67. Bugarski. Bibiã. episkop 108. 256. namesnik Milana Obrenoviãa 99. inspektor pozorišne rasvete 286. ålan Društva za SNP 100. Vajs fon. grof 274. Angelina.

pomoãni beleÿnik 234. istoriåar 329. Vern. 113—124. Vujiã. 154.. Gernot. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. Gligorije. I. 49. rumunski istoriåar 153. Georgijevski. Panta. Jovan (Ioan Gheþia) 148. Dimitrije. Verzar (Verzár). slavista 153. muzikolog 51—62. (Vºtº¤ianu). komunalni uåiteq 235. Vladislav II. profesor 22. Volter. 243. Nikola. direktor škole 233. Eugen (Jeno). ikonoipisac 91. kraq 152. Gavruca. kurijalni sudija 106. Vaka. Vukåeviã. graniåarski kapetani 96. Vlahoviã. istoriåar 63—71. Tadija 109. Vereš. Jozef 274. Pavle. mitropolit 136.. 332. Vergilije (Vergilius). V. Gligorije. student medicine 45. uåiteq i seoski knez 234. Gruiã. 83. muzikolog 204. fiziåar 63.Bukovac. 83. Vujiã. Matija. Vatašijanu. Vukadinoviã. istoriåar umetnosti 173. grof 274. 136. 128. rediteq i pozorišni teoretiåar 297. Nikola. kwiÿevnik 52. Bisa 89. Jovan. Joan. Vasilijeviã. Fransoa Mari Arue (Voltaire). Vasiã. 275. Gogl. 283. nastavnica u Temišvaru 21. graniåarski kapetani 96. Vitkoviã. Aleksandar. 235. 293. Gavriloviã. 236. Ilija. Galvani. Viloviã. štampar 126. Gigiã. Vlahoviã. 290. straÿmešter 186. otac Dimitrija Tirola 313. 10. porodica 145. profesor 20. glumica 286. Ÿivka iz Vaqeva 33. Vurcbah. profesor 22. Grigoroviå. 212. ministar prosvete 131. Vinko. Garašanin. 86. Kristof Vilibald (Gluck). Vlašiã. Vitkoviãi. Gruber. porodica 284. Marija roð. Vlašiã. Johan Volfgang (Goethe). Qubiša. Pavle. Slavko. Vujiã. Vukoviã. Milo. Emanuel. Vekerle. dirigent 285. Šandor (Wekerle Sándor). Verde. Qudevit. profesor 73—79. 86. profesor 22. Gecija. Ÿil (Verne). Vukeliã. Andreja. pesnik 148. Branko. Nikola. drÿavnik 84. 235. Viktor Ivanoviå. 85. Gajin. Vlašiã. Vasiã. Gregor. Viha. Gavriloviã. Georgijeviã. Vladimir. 127. lekar 145. mesar u Temišvaru 234. Veber (Weber). 281. slikar 181. filozof 63. Vajdman (Weidmann). muzikolog 202. Vladisavqeviã. Vlašiã. Georgijeviã od Apadije. Ðula (Wlassics Gyula). Georgijeviã. vojvoda i politiåar 74. Gerold. Vujiãi. Vladislav I. fiziåar 63. kwiÿar 314. Vlašiå. kwiÿevnik 129. Vlašiã. Gephardi. pisac 44. Karl (Gerold). Vlašiã. Šmidl 234. kwiÿevnik i politiåar 166. 91. Petar. Volta. Toma. 84. Vidakoviã. Grahovac. Vasiã. 92. Jovan. pozorišni rediteq 297. Golub. Vladislav. kwiÿevnik 52. pesnik 128. Vuåiã Perišiã. Gluk. 333. Vozareviã. 16. uåiteq u Beåkereku 281. istoriåar crkve 200. porodica 297. Andreja iz Karaševa 234. Golec. Gavriloviã. episkop 113. Joakim. Arpad. G Gavela. 298. pisac 77. sveštenik 160. Viha. maðarski premijer 223. Grosinger. Granofski. porodica 96. 81. Vidak. uåiteq u Aradu 161. Ðoka. gradonaåelnik aradski 185. Konstantin (Wurzbach). Gavriloviã. Karolina Lujza iz Karaševa 234. Milovan. 75. V Vajdman (Weidmann). knez 97. nadzornik u Sarajevu 102. Stojanka. kwiÿevnik 64. Vlaho. kraq 9. Vasilije. prikupqaå priloga 191. 240. Vlašiã. 345 . Gavriloviã. Goðevac. 281. Slavko. Gete. lekar 254. episkop 123. Jovan N. Petar iz Pokole 245. Vajs. Vasiã. Kosta — Prota. 317. 289. Gavriloviã. 234. Vanonåek (Wanoncsek). Ludvig 109. Grašalkoviã. Luiði (Galvani). Vladimir. Joanikije. Bukuroviã. 295. prota iz Beograda 45. Vulini. istoriåar 82. Gavriloviã. Ludvig Albreht (Gebhardi). Georg. Spasoje. Grašalkoviã. Mišelina. Sava. 201. slikar 328. Maksim. 202. akademik 109. 292. Bernat (Weisz). rediteq 285. 85. slikar 181. Gaj. Vasiã. Venkhajm (Wenckheim). pisac 73. 204. graniåarski kapetani 96. 146. Alesandro (Volta). Andra. 289. porodica 234. kompozitor 54. 127. prota 105. episkop 7.

Damaskin. Damaskin. Domanski. 125. 213. Dvoraåek. Damaskin.Gruiã. Dimitrije. Damaskin. 346 . Isak. 115. 278. Petar. Petar. 124. Ivanka roð. 132. Damaskin. Etelka roð. Dalamber. Dimiã. Dobroviã. episkop 100. Haxi. Pulherija roð. Hajim S. Dimitrijeviã. episkop 113—124. Damaskin. Doniceti. politiåar 47. 311. Dimitrijeviã-Rafailoviã. Damaskin. kompozitor 54. Damaskin. Grujiã. 68. istoriåar 110. ministar 86. 119. 294. 49. Dimitrijeviã. 132. Marija roð. Palikuåevni 129. 279. Dimitrijeviã. Dragyc. Svetozar. 325. Stefan. Dolomje. 129. 280. savetnik Temišvarske administracije 121. 48. Guqelmi. Antonija. Dadawi. 133. Antonije. Feldvari 129. 129. Grujiã. 90. 91. 132. Damaskin. pravnik 129. Vladimir. istoriåar 127. teatrolog 274. Petar. Damaskin. prikupqaå priloga 191. Damaskin. Anton V. Vašerheqi 130. kwiÿevnik 297. Ðorðe. Guno. 130. Ðorðe. Dragomir. 126. Dimitrijeviã. Aleksandar (Dreyschock). 45. advokat 108. Dobra. Luåija. Gaetano (Donizetti). Nikodim. 56. 133. Ana. pravnica 222. Sava. Qubomir. veliki ÿupan i poslanik 97. Deak. Derešãe. 130. Miša. Duka. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. 132. Konstantin. folklorista 153. Haxi 222. 62. 310. Inokentije. Margita roð. kaluðer 151—156. Dimitrije. Arsen. 132. slikar 301. 295. naåelnik sreza i asesor 128. Domawanc. 94. Damaskin 130. Pal (Gulyás Pál).. Stefan. Damaskin. politiåar 97. slikar 222. kãi Simeonova 129. asesor 128. politiåar 85. Damjanoviã. Damaskin. 130. M. Zako 128. Vasilije (Drºguþ). Dimitrijeviã. 118. istoriåar 7. Daniåiã. Geza od Kadara. 122. Gruiã. Anðelija. Damaskin. D Davidoviã. Domanski. kwiÿevnik 59. kãi Stefanova 130. Ditrih. Vasa. Dobroviã. Dobra. Dobra. Deÿan. Gråiã. pozlatar 90. Damaskin. Stefanoviã 261. Ema roð. kwiÿevnik i publicista 125. 131. Dib. Damaskin-Qubimiroviã. unuk Ðorðev 130. Tekelija 128. sin Ðorðev 130. Stefan. filolog i kwiÿevnik 44. Dobroviã. Vasilije. 128. Jevrem. 91. Damaskin. Jelka roð. politiåar 225. 93. Damaskin. Georgije. 55. 314. Petar. 130. 129. Dubravinski. 136. Margita. kãi Stefanova 128. 133. Simeon. matematiåar 63. baron 106. inÿiwer 21. sveštenik 138. Doner (Donner). 133. 109. Katarina roð. unuka Ðorðeva 130. posednik i sudija. Golub. Djamo Dijakonica. 130. Nikola. Dadawi. porodica 173. uåiteq iz Krašova 235. (Lucia Djamo Diaconiþº). profesor i bogoslov 66. istoriåar 135. Miqa. Jovan. Damaskin. profesor muzike iz Rešice 239. 153. Grujiã. 122. Ÿan (D'Alembert. Ferenc (Deák Ferenc).. Miqa mlaði. etnograf 152. poglavar 100. Janko od Ðulveza i Diwaša. uåiteq muzike 235. Jelena roð. Dobroviã. slikar 89. Radoslav M. posednik i pisac 130. Damaskin. Damaskin. Dimitrijeviã. Stefan od Nemeta. Duišin. potpukovnik 129. Nikanor. Gutenbrun (Guttenbrun). istoriåar kwiÿevnosti 75. Dudl. 61. Damaskin. 130. Deodat Gratet de (Dolomieu). 130. Teodoroviã 130. eparhijski školski referent 160. plemiã 130. Silviju. Guqaš. Jelena. paroh 108. Nikolaj. Rajmund 261. 123.. istoriåar kwiÿevnosti 253. prirodwak 67. arhitekta 222. Demeter. 114. Aleksandar — Aleksa. Nikanor. 132. 148. Dimitrije. advokat u Beåu 97. Deretiã. Šarl (Gounod). veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. arhimandrit 108. 128. porodica 125—133. prikupqaå priloga 191. 133. Dobrašinoviã. 282. drvorezbar 89. episkop 114. Petar. Jovan. Doner (Donner). Drajšok. 121. Raja. kompozitor 54. episkop 113. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Dimitrijeviã. 130. Jean le Rond). Luiði (Guglielmi). 117. (Dietrich). kãi Antonijeva 130. Simeon. kompozitor 277. Damaskin. 136. Davidoviã. Došen. Ðura. Danil. Georgije. pijanista i profesor 51. 132. sin Stefanov 128. prevodilac 44. Dalen. garderober u pozorištu 286. oblaåiqa u pozorištu 286. Dolga. Daviåo. Olga roð. 127. 129. 130. Deviã.

Ivanåeviã. Ðurkoviã. Dimitrije. muzikolog 204. etnomuzikolog 254. I Ivaniã. poslanik 108. Špicer. 48. Damaskin 128. Zoltan 261. biolog i fiziolog 20. Prokopije. 109. Jakabfalvi. arhimandrit 160. Ðurasa (Giurasa). grof 275. viceišpan 265. Ðorðeviã. Vasilije. Ÿivkoviã. Lazar. 239. Petar iz Vaqeva 33. Ðurkoviã. (Jivi) 136. Ðurasa. Ðorðeviã. Zeremski. profesor 20. 201. porodica 181. Martin iz Rešice 238. Ðika. Jakšiã. 139. Iliã. 347 . Ÿivi.. upravnik gimnazije 102. Ÿivkoviã. Ÿivanoviã. 297. muzikolog 52. Jovan 129. Vladimir. Zaharijeviã. profesor 20. drÿavni uåiteq 235. 129. J Jakabfalvi. Ðuriã. veleposednik 104. Eustatijeviã. Jeroš. kwiÿevnik 83. kompozitor 204. Ðakoviã. Z Zajc. pesnik 165. 233. 301. Ivan. Ðurkoviã. sudija 43—49. patrijarh 45. Jeftimije. Ðurasa. Ivaniã. Ivan iz Karaševa 237. 112. Ðurasa. trnovski patrijarh 152. Lazar. sveštenik 43. Ðuriã-Klajn. slavista 77. Dunðerski. Elvic (Elwitz). Iskriã. Marta-Olga roð. pravnik 43. Ivkoviã. Ðurasa. poslanik 108. Nikola. Jovanka roð. Erdedi. baron 45. 122. 75. Ðika. 239. rediteq 291. pisac 329. 17. 303. Ðurkica. plemiã 105. Joan. Ivaåkoviã. Eremiã. S. kompozitor 293. 60. Melhior. Olga roð. 234. Ÿivkoviã. Evtimije. grof 282. Qiqana. graniåarski kapetani 96. 238. Joca. baron 117 Engert. 324.Duka. slikar 90. Ivan. prikupqaå priloga 191. Stana. dobrotvor 39. Ivan. 236. 284. Zaharijeviã. istoriåar 110. Iliã. Esterhazi. Teodor. 44. 44. Stevan Dabiã. 209. istoriåar 230. porodica 274. Ivan. 302. Ðorðe. paroh 73. 256. 299. Ðuriåiã. Ðurasa. Dimitrije. J. Ana roð. pisac 77. publicista 230. 279. Ðurasa. Zubkoviã. 46. Esterhazi (Esterházy). Ilarion. tast Wagoja Basaraba 17. Ÿivkoviã. 214. 239. pedagog 326. Vasilije. scenograf 279. episkop 32. istoriåar 81—88. Ð Ðaja. Johan (Sauermann). episkop 243—249. Jovan. 41. Stepan iz Karaševa 237. Jakovqeviã. Katarina roð. Marjan. Ðuriåko od Modoša. istoriåar 16. Ifka. Zauerman. Zaharijeviã. sudija 108. porodica 173. Engelhard. profesor 22. studentkiwa 238. Erdedi (Erdõdy). filolog 52. istoriåar umetnosti 177. Franåisk — Feri. Olga. grof 274. 281. 46. Pavle. Teodor. Ÿivojnoviã. Stevan. profesor 43. Ðorðe. Igwatoviã. Sinesije. Kornelije. Ðermek. åinovnica 238. porodica 257. Evgenije. Ðurasa. grof 98. Vojislav. Ivanoviã. porodica 145. 237. školski upravnik 160. 240. Ðurasa. Ðurasa. Ziåi. Ÿivkoviã. Mirko. Marija Terezija 275. 204. veroispovedni uåiteq 235. Ðurkica 237. Mikola. porodica 237. Teofil iz Vaqeva 33. Pavel. Nikoliã od Rudne 106. Stefanoviã 261. Ÿili (Jilly). Ÿ Ÿivanoviã. Esterhazi. Ivanoviã. E Ebersberg. glumica 285. Zoriãi. advokat 237. Edelspaher. Ivanoviã. Arsen. Dimitrije. 245. Dušan. 105. 235. Ÿivkoviã. prikupqaå priloga 191. muzikolog 199. 138. Marija iz Karaševa 237. Lidija. A. Erdujheqi. Johan (Engerth). Fridi. 240. veleposednik 105. Iliã. Nikola. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. 238. Alojz iz Karaševa 237. Jakov. 140. uåiteq 237. uåiteq pevawa 204. Zora. 61. Bogdan. Ÿivanoviã. Arsenije. Ðurasa. 111. Ðurkoviã. veroispovedni uåiteq 235. Engel. 47. Lazar. Sava. Dunðerski. 289. Zaharijeviã. Ðuriã. Gedeon. Paja. 281. Ðurasa. Ivanoviã. Ilija. Johan Kristijan (Engel). 237. vladika 45. 110.

75. vajari 89—94. Jankoviã Mirijevski. bibliotekar 60. Jon Bogdan v. Pavle. Kerewi. knegiwa 97. istoriåar medicine 143. slikar iz Krstura 181. carica 101. poslanik 108. Milan. kwiÿevnik 170. istoriåar umetnosti 182. Jevriã. Stevan. Karlo VI. Jovanoviã. Jasna. baron 76. 294. Dragomir. 243. Joviåiã. Jankoviã. 189. 129. 123. kompozitor 55. Quben. Kalinoviã. gradonaåelnik Arada 185. Davorin. Jovan Sracimir. slikar 173. Kamburov. 138. 193. 330. Mihailo — Mikl. Jankoviã. 117. drÿavnik 81—88. Jankoviã. Kamenicki (Kamenitzky). zaduÿbinar 186. Georgije. Vuk Stefanoviã 48. Risto. Jovanoviã. Ferenc (Kerényi) 273. Jovanoviã. 146. Katana. Janiã. Ðovani Domeniko (Cassini). 188. 299. Karoqi. 85. Bogdan III Slepi. Kaunic. 95. 284. Jenko. 348 . 85. Jankoviã. Kampelen. mitropolit sofijski 7. 314. Petar. Ðura. Kalåiã. 157. konzistorijalni fiškal 46. mitropolit 31. arhimandrit i istoriåar 63—71. paroh segedinski 160. Jacimirski. 193. 188. Bewamin (Kállay). Kaloeru. 94. Gavril — Gavra. Mihaq (Károlyi Mihály). 297. Marko. Ðorðe. Karavelov. Jakšiã. kancelar 128. Jovanoviã. Katarina II. Jankoviã. dobrotvor 185— 198. 182. 294. 78. 197. Jovanoviã. dinastija 315. Joan. Aleksandar Ivanoviå. austrougarski kapetan 48. istoriåar i politiåar 81. Jankoviã. 101. Josif. 156. carsko-kraqevski kapetan 44. Zaharijeviã 44. 283. Joakim. Jovanoviã Vidak. Kengelac. 92. Joanoviãi. Jovanoviã. Kapdemort. Kiril. Jankoviã. profesor 20. 170. kwiÿevnik 56. Jakšiã. otac vojvode Radula 17. Jovanoviã. majka Gavrilova 187. slikar 173. Kašikoviã. Vikentije. 177. horoupraviteq u Temišvaru 201. 94. slikar 173. Jovanoviã. Milan. 195. Josif. Dmitar. Jankoviã. Teodor. Jankoviã. istoriåar 115. Kapdemort. 188. Josif II. Petar. Jankoviã. prevodilac 44. K Kajzer. 87. sestra Gavrilova 187.Jakšiã. 188. Ivan 280. 90. 86. profesor 252. Kempen. putopisac 296. glumica 285. 293. Joan. 116. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. Jovanoviã Batut. Persida. Miodrag. Jakšiã. abaxija temišvarski 81. Jovan — Zmaj. ministar 97. Kapuši. 289. Kalman. 182. 103. 324. Ekatarina roð. Dimitrije. Nikola. 57. Ðorðe. 83. Aleksa. hajduk 39. 153. 116. Mita. 8. vajar 89. porodica 222. Jelisaveta. Kalevit. car 68. 117. Kanic. Arsenije. 98. Karaðorðeviã. porodica 284. 60. Julijana. Jovanoviã. Emanuil. jerej 119. Pap 89. general 101. Karoqi (Károlyi). kwiÿevnik 293. Jakšiã. 88. Vencel (Kaunitz). kulturni i pozorišni stvaralac 297. Mihailo. Karaðorðeviã. Jeger. Janiãi. Sava iz Arada 265. 65. 61. lekar 100. Karaðorðeviãi. 97. 90. 157. Jankoviã. senator aradski 185. Janiã. kwiÿevnik 175. publicista 100. Ðura. 93. feldmaršal 122. prikupaqaå priloga 191. namesnik jeromonah u Partošu 118. 58. Jugoviã. Ivanka. car 154. Jankoviã. 93. Milutin. Kenigseg. Janiãije. Kašanin. 124. istoriåar umetnosti 89—94. istoriåar 127. Jovanoviã. 59. Jovanoviã. Kasini. Jovanoviã. publicista 101. Konstantin. 79. Jeremiã. Jelena. 306. 327. Jelena iz Arada 187. vajar 89. Kalaj. Manojlo. carica 68. 187. 115. Marta. kalfa 201. Joanoviã. 98. 187. Milan. profesor 22. car 115. 197. Jakšiã. 48. slikar iz Modoša 181. 252. Josif. Pavle. 273. Jovanov. publicista 77. episkop 114. Melanija roð. astronom 63. Georgije. 198. posednici 96. 227. hajduk 39. Paja. 253. Slobodan. 226. slikar 326. Stevan. Jovanoviã. kandidat medicinskih nauka 64. 169. knegiwica 97. Jovanoviã. nadzornik škola 41. Josifoviã. Joanov. preparator 131. Janiã. slavista 152. Karaxiã. 176. Bela. Fridrih (Kanitz). Joan Stefan v. 109. Kornel. slikar i profesor 321. Lazar. Stefan Veliki. Kegleviã (Keglevich). porodica 274. 100. 317. 188. grof 224. Jovanoviã. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Jankoviã. 91. 275. 62.

Jelisaveta. Joca. Kostiã. Liblajtner. 139. Krasojeviã. predsednik Matice srpske 125—133. 214. 238. akademik 60. Evgenije. 54. Hajnc (Kindermann). Kostiã. 32. Kliment. Mladen. profesor 326. Jovan. 92. Krestiã. porodica v. Anton. Karolina roð. Kostiã. Vladimir. Moric (Lehmann). 216. 61. Šifman 330. 215. Koloÿoara. astronom 63. Kranåeviã. 215. episkop 27. Damaskin 130. 136. 325. unijatski episkop 243. 215. Ðorðe. Lisinski. 213. 54. Line. 299. Jovan. 192. Krstiã. pedagog i publicista 225. Kostiã. Kuntariã. Svetozar. 212. kraq 7. Kleut. 326. Matija. Kovijaniã. Gliša 330. Frawo. Todorka. Visarion. Aleksandar 32. uåiteq iz Domana 237. 108. paroh u Ketfequ 211. Linca. Kostiã. 84. kwiÿevnik 329. Kostiã. 280. Lazaresku. slikar i scenograf 279. 110. muzikolog 56. Kostiã. 16. istoriåar kulture 188. kompozitor 55. Kovaåeviã. Krestiã. kulturni radnik 297. kompozitor 51. Laza. Emil (Emil Lºzºrescu). 27—42. Lajtner. Klari. Nebojša. profesor 22. grof 157. Kiriloviã. Nemawa. istoriåar 82. O. Marija roð. 213. 326. 217. 98. Paulina roð. episkop 137. Krenikoviã. Kostiã. 109. kãi Slobodanova 27. Kostiã. Slobodan T. etnomuzikolog 204. Stana iz Vaqeva 33. trgovac 220. 298. Leman. Kine. Korvin. Kostiã. Haxi. uåiteqica 237. astronom 63. Kostiã. istoriåar 110. Arpad (Löbl Árpád). sufler 285. 32. vojskovoða 83. Leopold I. Konstans. kãi Slobodanova 27. Leopold II. Krstiã. pesnik 52. 185. jerej u Aradu 187. stolar 90. Vasilije. Kovaå. prota 21. Letica. car 127. sin Slobodanov 27. lekar 188. Kukuqeviã-Sakcinski. Kneÿeviã. Kulon. violinista 52. Kostadinoviã. Ivan. bogoslov 32. istoriåar crkve 138. profesor 329. slavista 153. Lakaj. Stevan. Branislav D. Jovan. upravnik pozorišta 288. 55. Šifman 330. Åupiã 27. Kuhaå. politiåar 223. Šarlota roð. logotet 15. episkop 135—141. Dimitrije. Krajbig (Kreibig). Vatroslav. Ðurasa (Colojoara). Kosovac. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. Antoan (Lavoisier). Lazar Hrebeqanoviã. L Lavoazije. prota 108. Gordana. 191. Kostiã-Boršaru Delija. Viktor (Kühne) publicista 77. istoriåar kwiÿevnosti 87. 32. Visarion. 186. 110. Dragomir. List. Laplas. Kiãoviã. Todor 110. knez 18. istoriåar 153. 56. Karl fon (Linne). Pjer Simon (Laplace). Jovan. Kostiã. Kurjakoviã. Kocebu. Laskarov. Nikola Itebejski 130. istoriåar 43. kãi Slobodanova 27. istoriåar 151. Miraš. sveštenik 160. Kiš. Katarina Katica roð. Kostiã. Milan P. Ÿivana. August fon (Kotzebue). 274. car 69. Mita. Lakatoš. Laziã. Dositije. Petar (Colojoara). upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. Melentije. Elena (Elena Linþa). Kruševac. 14. Jovan. Risto. Georg. 349 . uåiteq 27. botaniåar 63. hemiåar 63. 275. Kniãanin. profesor 20. fiziåar 63. Ogwanka. Kostiã. Krenikoviã. sin Slobodanov 27. 32. Laland. 32. advokat 224. 28. istoriåar i publicista 91. Andre (Lalande).. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Kostiã. glumac 285. Kostas. Lekin. Kovaåek. teatrolog 273. Mata..Kik. 70. 152. Lazareviã. Laziã. Stevan. Lendvai. Dejan v.. Kolariã. porodica 32. Pešiã 27. Koloÿoara. Ðorðe. episkop 28. Lindner (Lindner). ÿupan 100. Kuševiã. 189. Klicin. Leskovac. ålan Matice srpske 325. Šarl (Coulomb). Kostiã. 290. istoriåar 76. Georgije. Kiriloviã. Kostiã. Kondova. porodica 211. Petar V. profesor 23. Radu (Radu Constantinescu). Franc (Liszt Franz). Jovan Janko. Laloševiã. Kucara. Vasilije. Lazareviã. Marija. Kinderman. 215. Svetozar. Sofronije. Miodrag. fiziåar 63. Kiš. V. Knor (Knorr). stolar 330. prikupaqaå priloga 189. 226. 227. istoriåar umetnosti 175. 83. Klajiã. Tanasije. 85. Marija. Konstantinesku. Miron (Constans). 238. Krestiã. Lebl. 138. Letiã. 58. 108. 62. Kristina roð. Kostas. Jovan. 32. protokolist 278. episkop 34. Boÿidar. Kod. 29.

slavista 230. ruski akademik 315. pedagog 326. pisac 77. Manuiloviã. Brankoviã Maksim. (Lup¤a) 8. Ludvig II. Petar. 281. Marinkoviã. Aksentije. Sowa. politiåar 85. istoriåar crkve 136. Medakoviã. 100.. istoriåar umetnosti 173. Markoviã. prikupaqaå priloga 191. M. akademski ÿivopisac 100. Maksimoviã. 299. Ðorðe. Malenica od Velikog Gaja. Vencel (Metternich). katiheta 252. Milovan. Miladinoviã. Qubimiroviã. pisac 44. Martinoviã Rošu. Lupuloviã. 110. M Magaraševiã. Maðareviã. unijatski episkop 138. 138. 313. St. 297. 96. istoriåar umetnosti 7. episkop. istoriåar umetnosti 173— 183. 166. 157. 209. Samuilo. Lotiã. 325. Stefan. Miletiã. Vladul. Aksentije. 129. kraq 298. 139. Aleksandra. autor peåata 150. 83. Lujanoviã. 9. 234. logotet 121. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. episkop 139. vajar 92. Mikiã. Markoviã. patrijarh antiohijski 152. 255. 298. Vladimir 95—112. Marija Terezija. Makarije. Markoviã. Svetozar. Markoviã. Šandor 265. patrijarh 97. Maletiã. Melentijeviã. Metodije. Mariã. asesor 96. Milenkoviã. Mali. 46. Jovan. 328. Marinkoviã. istoriåar 293. 122. 45. kraq 274. akademik 182. Svetozar. sreski naåelnik 100. Malenica od Velikog Gaja. Stevan. Qubomir. Q Qubibratiã. Pijetro (Metastasio. pisac 323. Pavle. Nikanor. 101.. Petar iz Arada 189. profesor 327. carica 136. Mladen. Milankov. 129. Kosta P. porodica v. Dejan. Marinkoviã. 317. Mileker. 49. Luj XIV. kompozitor 55. 208. episkop 245. ministarski savetnik 100. Maksimoviã Kwaÿeviã. Georg Kristijan. jeromonah 244. Matiã. 350 . Mijoviã. austrijski kancelar 69. muzikolog 204. Marxiwean. Aleksandar. 113. 111. Ÿivan. 100. Mahan. 327. 223. K. Qubomir. izaslanik Beåkog dvora 138. 295. 329. Mijatov-Krstiã. Lupa. poslanik 102. 327. kaluðer v. 99. 140. Milan Ð. sveštenik u Temišvaru 20. Adrijana Sida 143—150. profesor i filolog 20. 48. istoriåar 82. Danilo. prota 120. 11. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. Slobodan. politiåar 43. 117. Milig. Damaskin 127. 176. Milan Obrenoviã. uåiteqica u Krašovu 235. 21. 38. 255. Matazen. Major. 141. Markoviã-Juzbašiã. Petar. 47. mitropolit ugro-vlaški 10. akademik 110. Ÿarko. Madaras. slavista 92. Marija. sluÿbenik Matice srpske 323. Milenko. Vasa 135—141. Marodiã. Ÿiva 151—156. 114. 281. Maksimoviã. pedagog 326. Ðula (Madarász Gyula). Atanasije. Milica. Miletiå. Marki. Jovan (Janoš). Miliãeviã. Georgije. Mandiã. Maksim. Milisavac. Lupša. Jelka. Aksentije. Mašireviã.. 317. Josif. Georgije. Malaesko. Mileusniã. Medakoviã. Metastazij. Terezija roð. publicista 163. Franc. Svetozar. kompozitor i etnomuzikolog 56. Miletiã. 85. Pavle. 331. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. Manojloviã. 97. Lukin. Maletin. Mawea. 87. uåiteq iz Vaqeva 33. Olga. kwiÿevnik i filozof 64. istoriåar umetnosti 90. profesor 22. Dimitrije. Marjanoviã. 326. 200. Makarije. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. 138. Teodor. Sreãko. Joanikije. nadzornik škola 160. Markoviã. 23. Aleksandar. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). Meternih. Damaskin 128. 235. kulturni radnik 297. 266. 199. 274. Svetislav. 140. Mariã. 129. bugarski profesor 234. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Pavle. kraq 98. ãerka Svetozareva 97. lekar 108. 275. Ãirilo. Miklošiå. Martinoviã. Tatjana.. Pavle. Maksimijan. 140. istoriåarka 51. politiåar 223. episkop 113. 296. 163. Jovanka 93. profesor 22. 122. Milanoviã-Joviã. Miliã. 111. Milankoviã. Naum (Maly). Ðorðe uåiteq u Aradu 160. muzikolog 61. Olivera. Dušan iz Vaqeva 33. Markoviã. Milin. Marinkoviã.Lihtenberg. Marinkoviã. 243.

Najpert. Nikitiã. car 221. 245. Ÿivojin. 82. Miloševiã. 120. 330. 82. Nikoliã. 273—311. Miloš Obrenoviã. episkop 113. Miråea. paroh u Senmiklušu 118. 324. Kosta. bibliotekar 51. Nað. istoriåar 151. Mihajloviã. Marko. Nako. (Moisescu) 8. Stefan. Nediã. Mihaila. 88. sveštenik u Knezu 163. Mirjaniã. Mocart. prikupaqaå priloga 191. Nikoliã. Ðurasa (Naghi). J. 315. 122. Hajm. Jovan. profesor 20. upravnik kreditnog zavoda 104. Gedeon. general 318. 110. 296. inspektor škola 266. Milutinoviã. Aleksa. Lazar. direktor škole u Temišvaru 20. Jovan od Sent Mikloša. Marko. Stevåa. Alvizo. Nadašdi. Nikoliã. 305. Natoševiã. Dositej. 9. 110. kwiÿevnik i politiåar 52. 21. Mor. Mihajloviã. upravnik 104. 96. Molnar. Naðvinski. Jean Baptiste Poquelin). Nikolajeviã. 318. Nedeqkov. Jevstasije. car 14. knez 75. 95. Aleksandar Rudwanski 97. general 121. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Mihajlo — Miša. 191. mitropolit 157. Nedeqkoviã.Milojeviã. 120. 76. 16. Mihailo. Pierre Louis Moreau de). Svetozar. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). Ðorðe. Momåiloviã. Nikoliã. Molinari. Marija roð. knez u Knezu 163. Volfgang Amadeus (Mozart). kwiÿevnik 295. 204. Ivan (Nagy). pop iz Sada 135. protoprezviter 108. Nenadoviã. Nestoroviã. Velimir. Mihwea Svirepi v. Dimitrije. matematiåar 63. slikar i istoriåar umetnosti 176. pedagog 326. istoriåar 224. Mopertuji. Aleksandar. 99. kwiÿevnik i publicista 163—171. popisivaå 287. Uroš. Andrej. Murat. Dušan. Nako. 244. Milutinoviã. 280. senator aradski 185. Maksim. Molijer. slikar 326. 112. 98. 295. Radovan. Pera. Nikoliã. 296. 333. 86. 330. Ÿan Batist Poklen (Molière. profesor 22. porodica 297. posednik 96. Morfidis-Nisis. Nikoliã. profesor 22. Milošev. Olgica. Vasile. Mihajloviã. Pavle. hajduk 39. Mladen. Nako. pesnik 44. Milan. Milosavqeviã. George (Gheorghe Mihºilº). Muravjov. tutor kraqa Milana 99. Miloje. Milutinoviã. Aleksandar. Miloš. Jovan. episkop 119. Dragomir 157—161. Nikoliã. istoriåar 153. sveštenik 21. Nikoliã. muzikolog 57. 351 . Mihajloviã. Andrej Nikolajeviã. Napoleon 66. Petar. Mitriã. Nikoliã. Mihwea Zli. vladar 9. Stojan. Nedeqkoviã. Kristofer (Hristifor). Miloradoviã. profesor 20. Mihut. Necl (Nötzl). Najbauer. Mišiã. uåiteq pevawa 201. Mojsesku. dobrotvor 39. politiåar 223. Mihailoviå. pisac 127. kompozitor 54. Nikanor. 332. Miloš. Jankoviã. Kiril. Murgulesku. 10. muzikolog 204. bibliotekar 163—171. Miãiã. 86. Milan. 323. Milivoje. Mišiã. generalni providur 114. 243. prota 31. 110. grof 296. 97. Nestoroviã. Ana roð. ministar nastave 23. Nedeqkoviã. posednik 96. fervelter spahiluka 331. Nikoliã. Mihalec. upravnik pozorišta 288. Nebrigiã. Mušicki. Nikoliã. Mihwea Zli. iguman 212. episkop 113. Miåin. 216. Nikola — Nika. 296. 111. 328. 111. Milutinoviã. oleograf 328. Nako. propovednik i pisac 68. Nikoliã. Nikoliã. Georgije. sveštenik 170. 108. Branko. istoriåar crkve 329. Miša. 331. Milan. Vuåetiã 283. Nikoliã. Mihailo Obrenoviã. uåiteqica 237. pisac 44. Nikolaj II. sudija 185. 140. Lazar. porodica 126. Isidor. Miok. Nenadoviã. porodica 295. episkop 138. Nediã. Nako. Mihalek. Nako. Milan. 296. Ilije. Moãenigo. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. Mihailoviã. lekar i profesor 45. Mihajlo. Milunoviã. 125. 61. L. N Nagi. 17. Anastasija roð. 313. 97. Aleksandar. 111. 23. politiåar 97. Dimitrije. pisac 30. 98. knez 75. Petar. student 45. 86. baron 102. Kosta. 192. politiåar 21. 58. Avram iz Arada 189. katiheta 252. posednik i dobrotvor 96. G. uåiteq iz Lupaka 235. 99. politiåar 85. Jovan.

opat i teolog 63. etnograf 213. Petrašku-Stefanoviã. Partenije. Nikoliã od Rudne. Ðula. 61 Petroviã. uåiteq iz Klokotiãa 235. Matija (Ottepp Mathias). Obrenoviãi. 284. Kosta. Euðen 258.. upravnik pozorišta 277. Nikoliã od Rudne. Papila. 110. S. Oleåek. Pavloviã. Paniã. 237. Novakoviã. 128. pisac 44. Obrenoviã.. porodica 297. Palfi (Pálffy). operski pevaå 280. 135. pisac 58. 70. advokat 327. 111. 10. Pavloviã. 297. Petran. 261. pisac i pozorišni kritiåar 175. Jovan. etnograf 213. roð. Nikoliã od Rudne. Pergolezi. general-baron 96. Arsa. kwiÿevnik 182. folklorista 152. sveštenik iz Batawe 160. 232. 203. 283. advokat i kwiÿevnik 83. Pan. Vladimir. Petrašku-Stefanoviã. Nikoliãi. Josif 261.. Nikola 95. 280. arhimandrit 214. Parvi. 111. Stevan. arhimandrit 114. Otoviã. Ormoš. Obrenoviã 82. sluga u pozorištu 286.Nikoliã. Petroviã. Olga. Nikoliã od Rudne. 284. Obrenoviã. Milan. Boÿidar 185—198. Roksanda. Ilija. prikupaqaå priloga 191. Miroslav 95. 136. istoriåar 10. 136. pop iz Selišta 135. Nuser. Nikoliã. Ira). 267. Vlastimir. Aleksandar M. Vasilije. 96. Miloš. Jelisaveta — Savka roð. Pavloviã. Ÿivojin. Nikoliã od Rudne. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Fedor 95—112. 106. Pap. Nikoliã. zograf 99. 99. P Pavel. Mihajlo 97. Visarion. dinastija 84. graditeq 104. pisac 44. 111. Petar 95. Nifont. 137. 98. vajar 91. Okanoviã. Petroviã. Aleksandar 258. 15. Miråea (Pºcurariu). Aleksandar (Odobescu). Georgije iz Arada 89. 68. Petroviã. porodica 173. Jovan.. Ogwanoviã. 188. 279. Perinac. Marija roð. Sergije. Ð. 352 . 106. Paunoviã. Petrašku-Stefanoviã. Perinac. Veqko. Novakoviã. muzikolog 56. Oldrix. Petroviã. advokat 105. 261. 281. Damaskin 130. Paltrinijeri (Paltrinieri). porodica 180. 61. Petriåeviã. kwiÿevnik i drÿavnik 77. Spasoje. Nikoliã od Rudne. knegiwa 98. Nikoliã od Rudne. J. Vilhelmina 109. istoriåar crkve i umetnosti 9. Pataåiã. politiåar 100. Vera. Natalija. 140. pesnik 128. kraqica 101. 95. teatrolog 204. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. 97. uåiteq crkvenog pojawa 200. 315. Petroviã. 138. 130. Stojan. Petroviã. Ðovani Batista (Pergolesi). 315. 147. Otep. Ofka. Mihail. Slavon 95. Periåiã. episkop 151. Dušan. Pavloviã. 86. Teodor. Nikoliã od Rudne. Pajeviã. Dionisije. Paåiã. Pejoviã. Panait Georgije. Lázár Horváth). Otenberg. Julija. Stefan. Periã. 204. Ofka. Ajra (Aldridge. Ostojiã. Peja. Pankoviã. Petroviã. Petroviã. lekar 258. Vasilijan. profesor 22. 314. glumac 292. kompozitor 54. 293. Nicki. Petroviã. 135. 98. Jefta. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. 96. Branislav. Samuilo. 190. Aleksandar. O Obradoviã. Nikoliã od Rudne. 329. Novakoviã. Obrenoviã. Petroviã. muzikolog 56. Mirka. Danica 199—209. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. Obrenoviã. 30. Petroviã. 115. sin Jevremov 315. 215. Emanuel 95. Pavloviã. Stefanoviã 261. 204. 109. patrijarh carigradski 9. Johan (Pavel). Dragutin. episkop 64. Emil (Petrovici). popisivaå 287. Lazar Horvat (Petrichevich. 85. Oprea. Partoš. graniåarski kapetani 96. nastavnik u Temišvaru 21. 281. 155. 129. Nikoliã od Rudne. Jovan 82. 139. 261. 144. Ð. Nikoliã od Rudne. Nikolaj. istoriåar kwiÿevnosti 60. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. Ðura. kwiÿevnik 297. porodica 275. Odobesku. katiheta 252. 78. bibliotekar 77. Pakuraiu. 186. Jovan. grof 281. Dositej 19. 60. 313. 288. Dimitrije. 98. Nušiã. T. 293. 245. Nole. profesor muzike iz Awine 239. 128. slavista 230. lekar 321. 192. Petroviã. pozorišni kritiåar 277. štampar 100. Anton. 163. Jevrem 98.

321. Pešiã. 16.. 102. Popoviã. Svetozar. 177. 9. Rajs (Reis). Vikentije. Petronijeviã. Putnik. Darinka. roð. pesnik 43. Petroviã. vladar 7. Sava. Radojiåiã. Popoviã. Popoviã. 296. 328. Popoviã. Popoviã. Branko. kwiÿevnik 60. prevodilac 129. Isidor. Pomorišac. prirodwak 63. 124. Ðorðe Sp. istoriåar i kwiÿevnik. Vasa. 117. 15. 297. Stanko iz Vaqeva 33. muziåar 326. 170. 330. razbojnik 39. slikar 173. Popoviã. kapetan 328. Rašoviã. Polit-Desanåiã. episkop 212. opat i teolog 63. 244. Novak. Petroviã. glumica 286. Jovan. 75. Stanoje. Rajiã. poslanik 108. Pliš. istoriåar 109. Radiåeviã. Radiåeviã. Rajkov. episkop 65. Prodanoviã. muziåar 204. publicista 225. prikupaqaå priloga 191. politiåar 225. Popoviã. Radul Dobri v. školski starateq 160. slikar 139. 13. unijatski episkop 138. Ðura. Dimitrije. Xozef (Priestly). Popoviã. Predrag 59. 45. poslanik 102. 128. 140. Popoviã. glumica 222. Pavle. Popoviã. slikar 176. Petroviã. Vasa. 295. 253. braãa štampari 158. politiåar 74. Pristli. Riðiåki od Skrbešãa. Nikanor. Popoviã. pedagog i sveštenik 326. Pribiãeviã. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). Radovan. Sava iz Rešinara 137. 14. 47. Protiã. Rakoviã. Rajiã. Lazar. Stojan. Rajaåiã. advokat 328. Mihail. Protiã. Popoviã. 288. Georgije. Mojsej. 114. Rašajski. istoriåar 64. Riðiåki od Skrbešãa. 15. grofovi 274. Pešiã. Remaj. slikar 301. Rac. Robert (Reiter). Petroviã. Rednik.Petroviã. Uroš. Petar. Randhartinger. Haxi. kwigovoða Matice srpske 325. Josif. 140. R Radaj (Ráday). Kvekiã 77. Popov. pisac 64. 128. 182. prota iz Hondola 138. 292. sveštenik u Aradu 192. 85. Peciã. Stevan. 83. 267. politiåar 100. 110. 284. pisac 57. Reomir. Popoviã. Justin. Karl (Rémay). sveštenik 160. 115. Petroviã. Popoviã. Rajin. Raiåeviã. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. publicista 229—242. Teja. administrativni sekretar Matice srpske 323. Pešiã. Prot. istoriåar 110. 123. 176. 268. Pavel. Mihajlo. 265. Pop. Jovan. 84.. Stevan V. Rau (Rau). Milivoj. Gorana 329. Radul Veliki. Vera roð. Petroviã. episkop 138. 173. Dušan advokat 222. Livije. 289. Prediã. 297. Pehsil (Pechsill). 280. 227. politiåar 225. Petroviã Wegoš. arhimandrit 7. fiziolog 63. Radojåiã. Raf. Ðorðe. istoriåar 43. istoriåar 200. Popov. sluÿbenik pozorišta 277. Dušan J. 173. profesor 222. 82. Rajter.. slikar 177. 12. politiåar 222. 17. prota iz Daje 244. 219. porodica 173. mitropolit 113. slikar 173. Nikola. Pešiã. Pavle. 49. Radoniã. Radul Veliki. Aron. 152. Sava. Vladimir 85. slikar 173. Jaša M. slikar 181. Atanasije. 289. Radojev. Milan. Radul Veliki. 327. Remaj (Rémay). 220. 10.. Radivojeviã. Avram. Lazar. slikar 173 Popoviã. Samuilo. Ðorðe. Miqa. Rajkoviã. Vesna. Joan. porodica 291. Radan. slikar 326. austrijski konzul 83. istoriåar 151. episkop 202. Benedikt (Randhartinger). Radul V v. 291. glumac 285. Radovanoviã. Petroviã. Teodora. 284. Tihomir iz Uqme 239. Mihailo. muziåar 204. 266. Radeka. Svetozar. Dušan 219—228. istoriåar 110. Jovan Sterija. Jovan. Gavril (Gavriil Protul) 9. Prajer. Popoviã-Barãan (Barãianu). aktuar Matice srpske 325. Popoviã. 139. 11. mitropolit 70. Milorad Šapåanin. Popoviã. Gotfrid (Gottfried von Preyer). 293. Petroviã. 86. Teodor (Boÿidar). Radosavqeviã. 129. politiåar i publicista 100. kwiÿevnik 170. Popoviã. Sava. slikar 177. 66. Borislav. 48. Rakiã. Stanislava. protojerej 243—249. Radosavqeviã. Georg Kristijan (Raff). Dejan 211—218. Ruÿa iz Vaqeva 33. Avram. 201. 220. Popoviã. 226. Teodor. upravnik pozorišta 277. 222. istoriåar 65. naåelnik 101. 353 . uåiteq pevawa 204. 322. Radivojeviã. Mojsej.

Nadašdi 127. Stefanoviã. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. 206. Dimitrije. vlastelin 199. Vasa. Simeon. J. Stefanoviã. Qubomir. Stefanoviã. Kosta. 200. Sermaÿ. Daniloviã 261. 115. 261. upravnik pozorišta 277. Stefanoviã. Simiã. Sekuliã. sveti 245. Stanisav. Dane. Katarina — Bela roð. birov srpskog magistrata 37. grof 282. Jovan. Ðuriåko ot Modoš 260. 235. Stanisav-Sabo. supruga Jovanova 259. pop iz Kioare 135. San Marko. Georgije. Aleksandar. 201. Franåesko. politiåar 83. 203. Jelena roð. sin Stefanov 259. 90. Marija roð. Stefanoviã. Aribert. ãerka Aleksandra-Branka 261. glumac 285. 259. 289. 333. Georgije iz Arada 188. Dimitrije. Stefan Veliki. Ðura. Sirku. Dana. 284. kaluðer 135. 293. Smiter (Smitter). H. istoriåar 329. Stefanoviã. uåiteq u Ravniku 231. Volf 261. spahija 128. kompozitor 54. Srziã. Rubinštajn. Julije (Senzel). Stanuloviã. kompozitor 55. 256. 202. Georgije. ãerka Aleksandra-Branka 261. Uroš 261. 127. Zorka. Andrej. Ruvarac. Kirilo. Ruso (Rousseau). baron i trgovac 220. de. Saviã. 251—263. Rot (Roth). Salai. Stankoviã. drÿavnik 99. profesor 20. prikupaqaå priloga 191. Ðuzepe. (Szinnyei)..Ristiã. San Marko. operski pevaå 280. 251—263. Marko (Servisky Marcus). supruga Jovanova 154. Saraj. velmoÿa iz Moldavije 13. 230. 329. profesor 23. Stefanoviã. Aleksandar-Branko. Ruvarac. 261 Sandiã. Stefanoviã. Saviã. 289. Jovan. lekar 258. Nako 296. pravnik 46. 200. 60. senator u Aradu 185. Isidor. Roman Izbeglica. 57. 29. Stefanoviã. filozof 63. Qubica. Sekuliã. Stamorac. Sabqiã Dušan. 68. Julijana roð. Ruso. sin Tomin 260. Siniko. Siniko. grof od Somsedvara i Medvedgrada. 154. profesor 22. sin Sofronijev 259. Aleksandar-Branko Mlaði 251. Siniša. istoriåar 127. Stajiã. Siwei. Stanojeviã. 254. Josif. Rudolf. Ana. Sabovqeviã. ãerka Jovanova 259. jeromonah u Tismani 151. 24. sin Stefanov 259. Katarina roð. uåiteq u Aradu 160. Moric (Ronay). 32. veliki ÿupan 328. Stefan Lazareviã. istoriåar 127. Sava Nemawiã. Stefanoviã 257. 130. Irina-Valerija. Lazaro (Spallanzani). Eugenija. istoriåar 60. ãerka Tomina 260. muziåar 204. publicista 89. 330. Stefanoviã. pravnik i poslanik 102. 211. vlasnik teatra u Zagrebu 292. 100. Arsenije. sudija i gradonaåelnik Arada 185. otac Karlov 127. Dobaji 261. Sermaÿ. Stefanoviã. porodica 251. Stefanoviã. Jelena Matilda roð. supruga Sofronijeva 259. 212. 258. Miloš. Stefanoviã. Pavle. upravnik škole 254. Stankoviã. 97. muziåar 204. 133. Stajiã. Jovan. vlastelinka 199. 258. Simeon Stolpnik. Milica. Sofronije. Stefanoviã. Nikola. 354 . direktor muzeja 131. Georgije. despot 152. Stefan. sin Sofronijev. porodica 297. Stefanoviã. 327. Serviski. Stanoje. Jozo. istoriåar 151. slikar 326. prota 108. gradonaåelnik Arada 185. Saviã. arhiepiskop 137. Ana. Skerliã. Ilarion. 206. 317. 261. Stefanoviã. Ana. Stefanoviã. Jovan. Stefanoviã. vladar Moldavije 11. Vasilije. glumac 285. Ÿan-Ÿak (Rousseau). 234. paroh u Monoštoru 217. Stefanoviã. akademik 204. istoriåar 83. Stankoviã. 110. Tirol 259. 92. Stefanoviã. Zorica roð. Stanojeviã. Stefanoviã. Stepanov. Stankoviã. poslanik 104. Stankoviã. Marija. Sandiã. Katarina roð. 261. Karl Peter Johan fon (Sermage). Sermaÿ. Rista. Anton Grigorjeviå. Stefanoviã. Saviã. Sencl. Milivoj. ãerka Tomina 260. princ 296. Spalancani. Mihajlo. pisac drame 126. Aleksandar. P. S Sabas (Sabbas). Stefanoviã. 332. 111. Peter Johan. direktor gimnazije 20. Kornelije. Imre (Szalai). Stefanoviã. Srbovan. 252. Sine. istoriåar 7. sin Stefanov 259. lekar 170. 209. Marija. 253. 290. 221. Jovan. sin Georgijev 259. A. 213. Probst 260. Stankoviã. fiziolog 63. Sapari. Sracimir. careviã 101. Visarion. Stefanoviã. Ronaj. 289. Seåewi (Széchenyi). Seåanski. istoriåar kwiÿevnosti 253. 132. Konstantin — Kosta. Stefanoviã. 260. Stojan. Mileva de roð. 291. Georgije. Stefanoviã. supruga Georgijeva 259. 260. 47. Stamatoviã.

gradonaåelnik Temišvara 257. Stojkoviã. Teleåki.. Toma. politiåar 223. istoriåar pozorišta 291. slikar 330. 96. Toma. crkveni muziåar 199— 209. uåiteq u Klokotiãu 231. uåiteq u Aradu 158. 186. 262. Jovan. 257. istoriåar umetnosti 92. 145. Stojanoviã. Tkalac. Stratimiroviã. 146. Telbis. Trifunac. 224. Triva. 186. istoriåar 153. Dimitrije 265—272. Dimitrije P. Mija uåiteq u Aradu 160. Karlo. Stefanoviã. 112. Tirol. Stradion. 185. sin Aleksandra-Branka 261. porodica 96. politiåar i kwiÿevnik 52. Sofronije. 227. Jovan Ð. Atanasije. 204. 190. 226. politiåar 100. Pavle. politiåar 105. mitropolit 65. Nikodim v. politiåar 85. 129. Stefan — Tenka. Arsenije. Trifunoviã. Borivoje S. prirodwak 67. Evgen.. Rista. politiåar 97. 313—319. istoriåar 151. Marjan. Dimitrije G. Stefanoviã. Tekelija. Ãiriã. 69. Dragoslav. Stefanoviã. pozlatar 90. 84. 111. Jovan Obrenovski (de Obrenov). Trifunoviã.. lekar u Temišvaru 257. advokat 104. Ã Ãiriã. Petar. 128. 259. 147. etnograf 213. 260. 71. Teodoroviã. muziåar iz Karaševa 239. Stefanoviã. Stojkoviã. 261. Stefanoviã. Subotiã. 252. 260. 187.. sin Tomin 260. Stefanoviã. 268. Trbojeviã. Tešiã. Stefanoviã. Franc (Suppé). štampar 41. Stojka de Haceg. Aleksandar. 112. Stojaåeviã. 67. Subotiã. uåiteq crkvenog pojawa 200. Topaloviã. Atanasije 99. Toåilesku. Maliã 256. fiziåar. 257.. 246. Jovan. Tismanski. 204. 260. 64. Sofronije. Stefan. Sandhauzen. Grgo. 111. Ãoroviã-Qubinkoviã. 259. istoriåar 83. Jaša. Paula. Rozalija roð. Sava. Qubomir. 190. Stefanoviã. 100. porodica 73. istoriåar 82. Tiso. Turlakov. 85. gimnazijalac 326. kompozitor 203. Toma. advokat i predsednik Matice srpske 73. filolog i politiåar 87. Ãoriã. 355 . Stefan. Tepfer. Stojadinoviã. Trifunac. 321. Stevan. Turdeanu. I. velikaš 19. Tugut. Stojkoviã. 253. Mirjana. publicista 144. jerej 31. slikar 313. lekar 254. 239. episkop 113. Trifunac. muzikolog 61. 259. Pavle. 254. O. Tomandl. Aleksandar. 225. 259. sin Tomin 260. Milutin. Dimitar (Þornakov). Holm (Sundhaussen). 252. 238. Tenecki. 70. 262. Mihovil. Ãornakov. Tekelija. publicista 225. Nikifor. operska pevaåica 280. Franc (Thugut). graniåar i obrštar 185. sin Tomin 251. 188. Tomiã. 148. senator i ikonopisac 185. Grigorije (Grigorie Tocilescu). Gråiã Nikodim. 197. Irinej. E. 103. episkop 30. Tirfelder. Stefanoviã. Stojaåkoviã. 68. Toma. Mita. Tomiã. Stefanoviã. Taufer. 186. 279. Stefanoviã. Stefanoviã. Strawakoviã. Supe. istoriåar umetnosti 182. austrijski kancelar 69.Stefanoviã. Tirol. kompozitor 288. pijanistkiwa 51—62. Stefan. Stoloÿan. V.. 65. T Tatiã. Stefanoviã. Ðuriåko ot Modoš 251. Slobodan. Kamenko. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. Stevan.. istoriåar 81. Tekelija Popoviã. sin Stefanov 259. (Stoicovici) 153. Lazar. 287. Ðorðe. Stojkoviã-Jovanoviã. Nikola. 260. Sofija V. istoriåar umetnosti 92. 160. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. 161. Stevan. 31. Stratimiroviã. beleÿnik u Kulpinu 327. episkop 113. 294. Stoj. 327. istoriåar 60. Spiridon. 263. Todor. Hermina — Minka roð. 251. lekar 145. Tomaševiã. 309. Emil (Emil Turdeanu). 66. rodonaåelnik porodice 251. Mladen. 98. 102. Jovanka. 105. Ãosiã. sin Tomin 260. Toma. Stratimiroviã. kwiÿevnica 44.

Filipon. 66. car 68. Vladimir K. engleski konzul u Beogradu 84. Petroviã 221. H Habat. Grigore (Ureche). Frana. 329. kontesa 109. tajnik legacije 101. 279. advokat i politiåar 219—228. Ferdinand I. 240. Arnold (Hauzer). advokat i kwiÿevnik 77. Ferenc. istoriåar 8. Haxi. Hegediš. Fedora. Feri. Filipon. Filipov. porodica 219. Miqa iz Karaševa 236. prota u Mehali 219. Haxi. 283. Georg (Händel). Hardeg. Haxi. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. Hardeg. Haxi. profesor 67. Hofbauer. Forster (Forster). Frana. uåiteq u Aradu 158. Hiåins. Hardeg. 116. Hamilton. Hausman (Hausmann). Fogaraši od Ÿidovara. Feodora. istoriåar 274. Haxi. nastavnica 222. Habzburgovci 135. Forster. Kosta Mlaði. 159. Ujes. Marija roð. Fenlaåki. Sofija. istoriåar 110. Alojz 273—311. ãerka Kostina 222. Herbai. Foriškoviã. Mila iz Uqme 239. horovoða 201. 87. Haxi. Hristifor. Pulherija roð. ãerka Kostina 222. grof 109.Ãosiã. (Filipa¤cu). ekonomista 222. Tomas de Grenije. 98. 289. 226. Nikoliã 109. 227. mašinski inÿewer 239. Hofman (Hoffmann). Konstantin — Kosta. Horovic. 221. Kalista (Fiorio). advokat 222. car 84. 107. Johan Rajnold. pravnik 239. 225. operski pevaå 280. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. Marija roð. 100. Jovan. Jovan. glumica 285. Maãaš (Horányi Mátyás) 274. Damaskin 130. 293. gimnazijalac 222. otac Martinov 239. Vilhelmina. Haxiã. Nikola. Bariã iz Panåeva 220. F Falta. Martin. kwiÿevnik i publicista 98. Petar. Martin iz Karaševa 236. Franc I. Hausman (Hausmann). Haxihusejnoviã-Valašek. Flocinger. Kosta 226. advokat 222. 106. biolog 221. trgovac aradski 191. Ludvig. graniåarski kapetani 96. Irena roð. 289. 78. Aleksandar. Ðura. Mihajlo. Haxi. Emilija 277. Huber. istoriåar 136. Pavel. Ivan 236. teatrolog 273. muzikolog 60. Fonblank. 129. Antal. 70. Ãuråija-Prodanoviã. Milan Ð. 236. Nikola 129. istoriåar 110. Forgaå. Josif. Qubomir. Filipon. 315. Filipašku. muzikolog 204. paroh u Temišvaru 21. prevodilac 60. Karl-Filip. Fromaÿo. Dimitrije. Haxi. 325. Horawi. Sofija roð. Filipon. Filbiger. A. trgovac 220. 237. Rudolf (Flotzinger). Marica iz Uqme 239. Frana. Teodor 130. advokat 220. porodica 239. Frana. kontraaltistkiwa 280. Jelka. prirodwak 67. profesor 22. opat i teolog 63. slikar 326. Ðura. Unkovski. Jova. glumica 285. Filipon. 266. 240. Haxi. 129. Juhaz 236. pisac 127. prota 119. izaslanik vladinog komesara 192. sastavqaå školskog zakona 157. Katarina roð. 160. 101. 161. Horvati. 227. porodica 297. Haxi-Kosta. 9. Haxi. François de Salignac de la Mothe). 275. Hejm. Fogaraši od Ÿidovara. Hauzer. Franc Josif I. Slobodan 297. Konstantin. Cvejiã 222. C Cvejiã. U Ujes. upravnik šuma 102. Hendl. Jelisaveta roð. Funke. K. car 68. Miroslava. 128. Damaskin 127. 228. profesor u Kluÿu 235. Zdravko. Feštetiã. istoriåar 12. 97. Frana. car 73. Ferdinand V. Haxi. Herbai. Fiorio. Filipon. rimokatoliåki episkop 243. Antonije iz Komlauš-Arada 245. 128.. Haxi. Nada. Hardeg. (Hitchins). general 115. Fenelon (Fénelon. 222. Haxiã. profesor 65. 356 . Haxi. Filipoviã. kompozitor 54. Terezija roð. 191. Ureke. 69. Frana. 79. Rafael. Hont. Petar. Antonije. Fiori. Anica iz Uqme 239. Haxi. Haxi-Kosta.. Sigismund. Beul 236. kontesa 109. Filipon. 166.

Franc (Schubert). Georg (Gheorghe ¢incai) 15. kwiÿevnik 316. istoriåar umetnosti 173. Jelisaveta — Saveta roð. Šefer. 287. 289. 253. teatrolog 291. Zora. episkop 28. Štrosmajer. 274. Bogdan. arhimandrit 202. Šulc (Schulza). senator 144. Jovan. Šenoa. G. Šidek (Schidek). pisac libreta 288. Åizmaš. 288. Šifman. Miron. Šoqmošan. Šifman (Schiffmann). Cerboni. Frederik (Chopin). 293. muzikolog 60. pisac 41. delegat iz Temišvara 256. Klara (Schumann). Åaki. pesnik 102. (Schäfer). 136. Šefer. H. Kilijan. 295. Åokrqan. pozorišni frizer 286. 239. Milan. Šinkaj. istoriåar 151. 279. slavista 126. Cindriã. profesor 20. 284. Cukiã Kosta. Åioran. Šic. Šerban. Šopen. Leposava. Åurliã. glumica 285. Laura roð. Marija — Mara roð. Ðorðe (Vukadinoviã). Šiliã. Robert (Schumann). Terezija roð. Mitrofan. Aksentijeviã 327. Nikola 130. Atanasije. kompozitor 55. Jovan. Åokrqan. Ce. demograf 110. Hristifor. upravnik pozorišta 277. Andrija. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). Šuman. episkop 28. Ševiã. 295. Lazar. Šandroviã. Šuman. 332. Š Šaguna. 289. Šubert. Joan (Ioan Þeicu). glumac 285. Štefulesku. kompozitor 54. Alfons (Zerboni). braãa štampari 33. Kalman. pravnik 239. Katarina. 129. 286. uåiteqica u Aradu 161. Johan (Schmidfeld). Stefanoviã. Mitrofan. zidar i palir u Novom Sadu 327. Šoqmošanov. lekar 143— 150. Milan v. 328. 286. Šiler. pisac 77. 16. repetitor hora 285.Cvetko. Hristifor. Cirkoviã. Åokrqan. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. Josif (Schick Josef). Cejku. Josip Juraj. Emil. Dragotin. dobrotvor 287. biskup 98. Šlezinger. Šoman. Šifman. istoriåar 110. Petar. etnograf 213. 321— 333. Milka iz Ketfeqa 211. M. 333 Šifman. 266. kwiÿevnik 52. Šandroviã. (Ciuhandu) 185. 17. 281. August. Helena. Åokrqan. kwiÿevnik 66. Šifman. 330. general 128. sestra Hristiforova 330. Šuman. Šmidfeld. Svetislav. 154. Šik. Andrej. glumac 285. kompozitor 55. Crwanski. Bibiã 321. (Schäfer). 309. 332. Åoliã. Mitrofan. 330. (Schiller). Jakov iz Velikog Beåkereka 144. grof 73. Pavel Jozef. sveštenik u Temišvaru 144. porodica 275. 188. Šoqmošan. 332. 280. Lazar. Vikentije. Katarina. stolar u Malom Keru 330 Šifman. Cerner (Zerner). 333. glumac 285. teatrolog 295. Åakra. 285. 293. Hristifor. slikar 304. Vilhelm (Schumann). glumica 286. porodica 143. Šic (Schütz). Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . Šokåiã. episkop 221. baba Hristiforova 330 Šifman. 106. kamenorezac novosadski 329. 56. 35. jeromonah 211— 218. Åarnojeviã. 267. Åuhandu. Šifman. 313—319. sinovac Hristiforov 329. Šoqmošanov. Kiril. Damaskin 130. 145. austrijski major 44. Karl (Zeh). 329. Åokrqan. J. Šnajder (Schneider). Åendeš. Emil (Cioran) 137. 259 Šaptal. 282. Pavao. 296. Josif. 257. teatrolog 288. istoriåar 110. B. Štaud. hemiåar 64. cipelar 330. Šekspir. Franc. Ceroviã. Miloš. Šifman. Åekowiã. Geza (Staud). Eugen (Csuday) 69. Šelmiã. Cerboni (Zerboni). Åehak. Šifman. Åobanoviã. 327. 321—333. 292. Åipliã. Šumareviã. profesor 326. protoprezviter 331. Å Åaviã iz Novog Sada 225. Åokrqan. Šafarik. apotekar 290.. V. pijanistkiwa 57. 34. Šariã. glumica 286. 268. Åudai. Vilijem (Shakespeare). Šerban. grof 105. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). Joso. supruga Ðorðeva 148. pisac 292. Ševiã. teatrolog 273. kompozitor 55. Dimitrije. Ana Eva. Šifman. Qubivoje. Genadije. deda Hristiforov 330. Åokrqan. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. glumac 285. Cirkoviã. Stefan 259. Šoqmošan. 284. ministar prosvete 292. Marija Jozefa Rosl (Schütz).