TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. Novi Sad Štampa IDEAL. GRAFIÅAR. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka .

Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. novembar 2000. Uostalom. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. Arada i drugih mesta današwe Rumunije. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. 5 .

.

a tada se vratio u Srem. 9 Vladao od 1512. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. 8 Vladao od 1495. 247—250. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. pa i druge godine. 1972. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. 2 Slavi se 18. prema prevodu u kwizi: M. Beograd. dobivši monaško ime Maksim. do 1521. godine. 6 Vladao 1458—1490. Bašiã. decembra. godine. Ÿitija Svetih. Sremski Karlovci. 1996. Januar. 7 . decembra 1502). 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. godine. januara. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. Beograd— Podgorica—Kragujevac. Roðen je oko 1460. godine. 5 Izvori navode 1461. Kragujevac. D. odnosno jeromonaha. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. godine. 1931. U åin jeroðakona. S. Mileusniã. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. Opis srpskih fruškogorskih manastira. 1462. Arhimandrit Justin (Popoviã). 1993. 1903. Sava. do smrti 1508. episkop šumadijski. jula. prešao je u Vlašku. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu. oktobra. godine. Ruvarac. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. Manastir Ãelije. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. Iz stare srpske kwiÿevnosti. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9.UDC 262. Po Jovanovoj smrti (10. Beograd. a sam je primio monaški postrig. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486.12:929 Brankoviã Ð. januara 1516. gde je 1513. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. na poziv vladara Radula Velikog8. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. Sveti Srbi. 1989. Prestavio se u Gospodu 18. godine.

I. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. Moisescu — St. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. došao je zajedno sa majkom Angelinom. 8 . i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. I. 308. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. Sveti Maksim Novi. Temišvar 1979. Bugarski. godine. Bucure¤ti 1957. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. Mostovi prijateqstva. Istoria Bisericii Romîne. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. bio je veã u monaškom åinu. 11 Gh. 77—81. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. 10 Mada åesto pomiwano. Lup¤a — A. Filipa¤cu. 3. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara.

Lup¤a — A. 17 Gh. Krajem sledeãe godine. Moisescu — St. I. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). u svakom sluåaju. kada je Nifont negde 1505. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. Na presto je stupio Mihwea Zli21. patrijarha carigradskog. posredovawem mitropolita Maksima. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. 325. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. 307. obavio je i više diplomatskih zadataka. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. nav. kao što pomiwe Gavril Prot13. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. godine umro je vladar Radul Veliki. 40. godine. Lup¤a — A. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. 18 Videti prilog. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. av- gusta. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. Novoga Severina14. 322. 19 Kraq Ugarske 1490—1516. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. Moisescu — S. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. Godine 1506. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. Marta 1508. Filipa¤cu. 1. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. i na wegov zahtev. delo. Navod prema: M. On je. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. 14 Gh. Filipa¤cu. 9 . nav. 442. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. pored crkvenih. I. Bucure¤ti. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. godine otišao iz Vlaške. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. Pºcurariu. delo. 1992. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. grad u Rumuniji. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira.

I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. 10 . Scene istorice din cronicile române¤ti. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. verovatno. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. koji je. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. nije se zadrÿao dugo. na wnâ stranâ Rebna. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. cara srpskog. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. Bucure¤ti 1965). na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta. u: Cronicele slavo-române din sec. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". a sâm je otišao u Srem. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. Bucure¤ti 1959. 1992. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. sœnü Despota. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. godine 1512. na mestu Ratezaci. Odobescu. sin Despota. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. 3—14). Pºcurariu. Opere. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510. 444—446. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. I. Bucure¤ti. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. i on se odazvao. „poneÿe este Hristßane i plemennici". uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. carý Sræbskago. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. Zaista. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. ali se nije vratio u Vlašku. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. koje beše uspostavio wegov prethodnik. 23 M. oktobra 28. ali mada je bio dobro primqen. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. na Mogilu Kajata. 1. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. i umoli. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. s one strane Rimnika.

na Svútwm Eíaggelßi. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. vojvode zagorskog. væsýko axe i pravedný. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. gotov na borbu. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. u: Cronicele slavo-române din sec. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. Bucure¤ti 1959. vojvodi. u: Cronicele slavo-române din sec. 77—78). svagda sina svetlosti. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. Maêima glagolú Despota. posle Hrista. I nalazeãi se unutar wegovih predela. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. naime Despota. Godina 7012 od sazdawa sveta. I tako o pomirewu wima pobesedivši. 28. 2 (Cronica lui Macarie. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. 11 . na nemÿe krýpko oplæåi sú. buduãi izazvan od Radula. jer im postavqa posrednika. hodataa bw im prýdlagaet. odgovara godini 1505. Anno 7015 28 8-bris. i oboim sþxe hristïanwm. I po isteku jedne godine dana. i nada ne omanu. drugoga dana julskih kalenda25. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. krepko na wega zavojšti. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. Bucure¤ti 1959.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. svýtu åado prisnoe. jer obojica behu hrišãani. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. ako i po pravdi. nþ ne blagoåüstiviý. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. 77—78). Maksima. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. i vrati se u svoje>. i <uåini isto tako. vladar Moldavije 1457—1504. Bodan voevoda. ali ne po blagoåešãu. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. 3 (Cronica moldo-polonº. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. oktobra.

Bucure¤ti. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. 12 . ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. a od tada. 33 Reka na istoku Moldavije. Maksim Despotoviã. posle Hrista. rumunski — humka). 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. 28 Bogdan III Slepi. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. na teritoriji Vlaške.mi woyski i doszedø³ do miasta. 1987. nu suferi. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. la Movila Cºiatii. odgovara godini 1507. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. pritoka Sireta. decembra. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. 4 (Grigore Ureche. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. godine. Ewangelia. kod Mogile Kajati30. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. s one strane Rimnika31. de ceia parte de Rîmnicu. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. 80—81). nije otrpeo. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. Meðutim. oktobra 28. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. pritoka Sireta. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. oktobra 28. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. januara do 31. avgusta. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. oznaåavaju razdobqe od 1. Godina oznaåena od sazdawa sveta. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. Vº leatul 7015 octomvrie 28. i mnoge ine reåi s wim je govorio. octovrie 28. un 26 27 Leta26 701527. zowa je Roterzecy. vladar Moldavije 1504—1517. septembra do 31. Letopiseþul Þºrii Moldovei. 29 Nekadašwe selo. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. pritoka Dunava. po savremenom raåunawu.

pritoka Sireta. Odavde vojvoda Bogdan. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. predeo u Moldaviji. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. 6 (Georgije Brankoviã. Pišu neki. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. despotski sin od semena gråkih careva. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. I granicu gde je stara bila ostaviše. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. 35 34 13 . anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). Dupº aceea. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. fecior de despot. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. Cronica româneascº. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. sin Despota34. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. u kwizi: Gheorghe Brancovici. Cronica slovenilor Illiricului. 1987). locul Moldovii. 26). tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). Bucure¤ti 1963. jer su hrišãani i jedno pleme. cara gråkog.cºlugºr anume Maximian. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. moleãi vojvodu Bogdana. koji je. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. Posle toga vojvoda Bogdan. carele. rugînd pre Bogdan vodº. Bogdan vodº. Deciia Bogdan vodº. te je poharao celu Putnu. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. Bucure¤ti. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. la þinutul Putnii. naime Roman Izbeglica. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. otišao je. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. cîtº fºcusº în þara Moldovei. na teritoriji Moldavije. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. neki kaluðer imenom Maksimijan.

unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie.2. kojega beše oslepio turski car Murat. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. Iar frate-sºu Maxim. odgovara godini 1469. 69) 697739. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. Hronika Slovena Ilirika. posle Hrista. 6972. A wegov brat Maksim. Despot Jovan. craiul unguresc. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. la stºpînitoriul þºrîi. to jest po mirskom imenu Ðorðe. godine. Ioan despot. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. anume Radul voevodul cel Bun. împºratul turcesc. din ceastº lume s-au petrecut. da ga poseduje i da vlada wime. koji su bili od wegovog sina Stefana. nazvavši se kaluðerski Maksim. 697237. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom.1. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. în Þara Munteneascº. Novi Sad 1994. Ioan despot. Angheliia. Nepoþilor lui Gheorghie despot. naime Ðorðu i Jovanu. i 6. 40 Pri prevoðewu priloga 6.2. preselio se s ovoga sveta. ¤i al frºþine-sºu. cu trupurile tºtîne-sºu. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. Sredwovekovni grad u Sremu. anume Gheorghie ¤i Ioan. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. 66—67). dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. Godina oznaåena od sazdawa sveta. pre aceia Mateia¤. Unucima despota Ðurða. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. godine. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. Angheliia. ¤i a frºþine-sºu. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. (str. Grad je razoren od Turaka 1521. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. 6. Ioan despot. posle Hrista. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. naime vojvodi Radulu Dobrom. au priimit sfîntul.6. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. 6977. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. pre carele l-au fost orbit Murat. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. ¢tefan. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. buduãi i mitropolit u tim oblastima. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui. Ioan despot. ¢i dupre puþinº vreme. 38 37 14 .1. (str. odgovara godini 1464.

unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. uåiwenu od vojvode Radula. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. dokle ãe svaki vladati. un cºlugºr. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. octomvrie 28. Opere. oktobra 28. 8 (Gheorghe ¢incai. pre unde au fost. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. povukavši u pomoã Sikuqe. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. cea de Radul Vodº fºcutº. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. ce se chiamº Rºtezaþi. Dakle. da vojvoda Radul 15 . la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. kod Movile Kajate. prin acel cºlugºr. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. 8. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. Hronica românilor. II. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. neki kaluðer. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. pînº în Siretin. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. Bucure¤ti. care cît va birui. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula.7 (Gavriil Protul. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. anume Maxim. II. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. Bucure¤ti 1969). s obe strane do Siretina. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. la Movila Caiatei peste Rimnic. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. preko onoga kaluðera. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. rodom od srpskih (ne gråkih) despota.1. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. naime Maksim. preko Rimnika. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti).

au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. au trimis pre Maxim cu cºrþi. 1508. iarº el au remas în Sirmiu". 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. antecessorului sºu. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. kako je veã reåeno za godinu 1506. a on je ostao u Sremu". pre cºlugºrul Maxim. na poåetku ove. din Argi¤. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. te da se nije mogao krenuti na put. 1508. da li je vodio Maksima sa sobom. kao što to letopisac veli. dupº pilda Radului. da po ugledu na Radula. vladaru Moldavije. 155) 8. 192). da se udaqi Maksim. 1. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. 8. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. pre la începutul anului de-acum. Chronico Valachico.3. ce se þin de Valahia. Antiqua Historia Valachiae.2. (str. 16 . i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. kao što bi hteo preåuveni Engel. dakle. Ali kad je Radul V išao. cum s-au zis la anul 1506. în locul lui. Maxim au priimit solia. kako mi se åini.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa". Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. 161) (Navod iz kwige: Engel. Despre lucrurile. godine41. nagovestio mu je. eu nu ¤tiu… (str. i toga ciqa radi iz Arxeša. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). scaunul sºu. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. a¤a scrie preavestitul Enghel. gl. la unguri. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. sklopi prisnu vezu s Maxarima. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. kraqu Ugarske. craiul Ungariei. domnul Moldovei. ca. (str. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. Darº cînd au mers Radul V. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. cum mi se pare. la Vladislav II. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul. svoje prestonice. 35). ovako piše preslavni Engel. Maksim je primio izaslanstvo. poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. Hoteãi. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". k Vladislavu II. cum vrea preavestitul Enghel. svoga prethodnika. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. da buduãi on rodom od srpskih despota. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj.

8. 124) 9. i umalo se ne sukobiše. cît erau a sº lovi. Mihnea vodº cel Rºu. minunatº. 124) 9. a maichii Anghelinii. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. 45 Craiova — grad u Rumuniji. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. fugi la Radu vodº. adunînd bani din Þara Rumâneasca.3. kada su Turci zauzeli Srem. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. iz stare poMaksim vladika. 44 U stvari George Šinkaj greši. ali se pomiriše. mitropolitul cel mai de demult. din Þarº în Srem.2. 17 . koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. ali zatim piše boqe. u Krajovu45 i bi primqen. cu aur ferecatº au cºpºtat. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. zlatom optoåen dobi. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. davnašweg mitropolita. pobeÿe k vojvodi Radulu. razmirica otpoåe. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. on je 7 godina vladao i preminu. Cronica Banatului. do godine 152144. Macsim vlºdica. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. rºzmiriþº sº scorni. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. episcop in Srem ¤i despot. episkop u Sremu i despot. Maksim Brankoviã. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. (str. (str. (str. fiu lui Ioan Caloeru. divan. 9. za izvesno vreme". Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. majke Angeline.1. luund turcii Sremu. în Craiova ¤i fu priimit. pînº la o vreme". sinu Joana Kaloerua. 1981). govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. Maxim Brancovici.4. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. iz Zemqe u Srem. Timi¤oara. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. ci sº împºcºrº. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512.

sestricu arhijerejevu. mostly year-books. Weagu vojvoda. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. koji beše zapoåeo. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. buduãi ona od roda kneza Lazara. as well as translations into the contemporary Serbian language. (str. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. K wemu je arhiepiskop iz Srema. un timp scurt. Maksim. sº o isprºveascº. (str. u Rumunsku zemqu opet došao.4. în principal cronici. 127) 9. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. de milº ¤i aramº bunº. La acesta arhiepiscopu din Srem. îl pusºrº. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. podigavši u svojoj zemqi manastire. ce au început-o. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte.Bºsºrabilor. în Þara Rumâneascº iarº au venit. Maxim. 127) rodice Basaraba. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. gde beše vladarski presto. anume Anepsia sau Miliþa. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. koji beše mladiã. varº arhiereului. unde era scamnul domnesc. ali mudar. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. dupº cum menþioneazº autorul. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. El au fºcut-o ¤i muri. postaviše. ostavivši manastir Krušedol. ci înþºlept. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. da bi dovršio. în 1512. then again shortly in 1512. On ga je izgradio i umro. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. care corespunde Patriarhiei Române de azi. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. which are quoted. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. pokrio manastir Krušedol iz Srema. naime Anepsiju ili Milicu. 18 . sº o acopere. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. ce era june tînºr. venåawem zakonom braka se sjedinio. iz milosti i dobroga bakra.

Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. Temišvar. to jest u škole vere hoditi". Temišvar. godine u Srpskom Semartonu. Bunder Bugarski. 1 2 19 . kako išåezava i sebe utamawuje. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. škola poduåavala. 1994. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. teških uslova u kojima su delovali. po majci Lujanoviã. Izabrani spisi. Mirjana Bugarski je roðena 17. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. Mirjanu Bugarski. Obradoviã. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. 1961. u åemu se sastoji wino dobro i slava. humaniste i narodnog dobrotvora.UDC 371. Šta je tome priåina da se narod gubi. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti. Posle mature ÿelela je da naS. škola i zemqa. 81. Dnevnik Save Tekelije. sam i zatire. a ne vidi da propada? To je. A. u tome su im pomogli crkva. 3 D. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. Bugarski. 7. i prešli u Temišvar radi školovawa dece.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. Bukurešt. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. promotrila si kako gine za drugoga. Ÿivot i prikquåenija. sestro. videla si lepotu srbskoga naroda. 1993.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. i pored. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. zemqoradnik Paja Bugarski. Spomen na prof. jezika i kulture.11:929 Bugarski M. 97—98. septembra 1912. Araðanina Save Tekelije.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. Semarton su napustili 1922.

delo. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. Toga leta preminuo je wen otac. Škola je radila do aprila 1941. Olga Ðuriã. matematiku Milan Jovanoviã. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. profesor istorije. streqan 1941. vrsni filolog. sa studijama u Parizu. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. kasnije åuveni kwiÿevnik. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. To je bila elitna škola. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. bivša mis Jugoslavije. Svetozar Markoviã. 4 5 20 . otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. Bili su to: Milo Vukåeviã. D. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. završivši studije. godine. Stevan Jakovqeviã. Bunder Bugarski. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. pod V — Teologiju. Bogdan Åipliã. Tadašwi direktor Vasile Miok. 14. nav. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. što on nije smeo da olako odbije. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. 75. predavala je srpski jezik. imenovao je za wih rumune profesore. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. Leto 1936. Sabqiã. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. pod B — Hemiju. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. 1996. a ona. Godine 1931/1932.stavi studije na materwem jeziku. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. Osnovni. Temišvar.

21 . godišwe plaãawe 35. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. 1943). umesto sedam profesora iz Jugoslavije. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. 4. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. 915 (Temišvar 8. Loga.000 leja. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. Dakle. školske godine. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. a Qubomira Ajvaza za matematiku. 8. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944. paroha u Temišvaru — Mehali. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. pri upisu odmah se uplaãuje 6. da obrati paÿwu na interpunkciju. Ð.660 leja. 3. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. koliko ih je bilo pre rata. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. 8. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja." Školarina iznosi 10.000 leja. 2. sada je došlo troje. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. 1943). Temišvarski vesnik XI. isto to vredi i za srpski jezik. 916 (Temišvar 11.

završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. U leto 1947. godine. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. Milenko Milovan — biologiju. 1948). 367 (Temišvar 15. 30. 1943). Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. Nikolom Gavriloviãem. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. Na kraju. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". Tada su Nemci. godine. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. u jesen 1948. srazmerno veãem broju razreda.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. Posle proglašewa Republike.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. Mihajlo Mitriã — matematiku. 9. Pravda. te da uåenici u tome ne oskudevaju. 925 (Temišvar 12.3 miliona seoskog i 3. 2. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. 8. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. V. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. Åakovi ili u kojoj drugoj školi.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. 1943). Zdravko Fenlaåki — geografiju. 870 (Temišvar 21. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã. decembra 1947. Rumunija je tada imala 16. 22 .8 miliona stanovnika od kojih 13. Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. godine. Kosta Stanisav — hemiju.5 miliona gradskog stanovništva. Temišvarski vesnik XI. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. meðu wima školska reforma iz 1948.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu.

godine. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. fiziku i prirodne nauke. Krstiã. R. bio je smewivawe direktora. Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. 23 . 11. izdatog od Ministarstva prosvete.br. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. umesto jednog razreda. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. 1950). 197852/1948. postaje prvi direktor novoosnovane škole. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. igraåka grupa. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). Branislav D. VII. zatim ubrzo i Agronomska škola. U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. gde je internat i osnovan 1935. Kao da je znala što je oåekuje. za internat (ista ulica br. 9). Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. 1948). Saznaje se da srpsku pedagošku školu. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. Dana Stanisav — Sabo). 596 (Temišvar 30. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. što do tada. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. Po završetku studija u Rumuniji. V. 7. a ni od tada. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. R. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. U novembru 1950. pa su sve do 1955. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. bez obzira na društveno poreklo. a bez profesora. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. dolaze profesori Miša Mitriã. druga preko puta. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). 352 (Temišvar 4. 6). A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. Pravda. Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku.

Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. Oronulog zdravqa.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. Dušan Sabliã. Usled toga 5. da potiåe iz bogate porodice. godine u Temišvaru. she kept her teaching post. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. usled izmewenih politiåkih strujawa. She spent only her early childhood in her native village Semarton. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. first replaced from the director post. too. 24 . Tek negde 1956. ali što daqe od Gimnazije. Later in her life. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. and after the War. 1950). Umrla je 2. As a consequence of political circumstances in Romania. in 1948. 38732/02.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. she was soon. in 1950 and 1952. language and culture. jula 1968. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. 12. leåila se i oporavila. 1952. Ubrzo je pronaðen i motiv. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. 12. Mirjana Bugarski. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. Biografia ei este ca13 Pravda. VII. ali nikada potpuno. despite difficult conditions in which they worked. and then excluded from the lecturing process. godine. vraãena je u nastavu. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. 598 (Temišvar 3. a zatim je prešla u Rudnu. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II.

în anul 1948. la Belgrad. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. în 1950 ¤i 1952. limbii ¤i culturii naþionale. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. 25 . Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp.

.

Stoje (s leva na desno): Dejan. Gordana. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. septembra 1884. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. Delija. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Ogwanka. Nemawa.UDC 262. Sede (s leva na desno): Slobodan. godine. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. 27 . Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. 012 Kostiã S.1:929 Kostiã S. Osnovnu školu. Temišvar. 6 razreda. završio je u rodnom mestu 1895. Paulina.

12. godine. Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. 10. 12. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. godine. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. 2. 12. 1909. 8. godine. 12. 1907—1. godine. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. godine. 1921. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. 1909—31. 6. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". Knezu (15. 11. Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. 1818. Upis broj 14/17. 1956. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. godine. 1911—24. gde je kasnije bio paroh do 1. 7. eparhijskog beleÿnika od 15. „Crkveni. godine. do prelaska u mirovinu. „Crkveni. Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 1910). 12. 1. godine). 1922. godine. godinu. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. I reda2. do prestanka izlaÿewa 1946. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). 1. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. 1919. 9. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). 1916—11. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. školske godine. 1947. tokom Svetskoga rata. 12. i naslovom protonamesnika 13. godine. 9. školski i društveni list" (1921—1934). eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. 1916). 1907—30. åinom protoprezvitera 6. 1. i arhijerejskog zamenika od 1942. U meðuvremenu. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. 9. Temišvar 1931. 1907. 9. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). 1907. godine3. 1919. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. Godine 1922. 1921. a za prezvitera 6. školski i društveni åasopis" (1935—1940). 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. 12. 28 . 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu).bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. 8. 1910). Timišoara 1925. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. 2. 1928. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. Matiåni protokol umrlih. 1922. te Eparhijskog administrativnog odbora. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8.

godine. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. dr Georgije (Letiã). Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. slušali ga. Kostiã. Po wegovoj smrti 1935. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. dugo nije bilo vladike. Bugarski. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. nego poveravan u administraciju4. Temišvar 1996. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. decembar (Temišvar 1930) 68—170. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. prešao je u Kraqevinu Srba. Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. i za škole. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. godine. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. 29 . godine. školski i društveni list" 11—12. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. uz sve to 4 S. 6 S. ukazujuãi na wene nedostatke. po svom poloÿaju. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. marqivost. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. Hrvata i Slovenaca još 1918.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. 5 D. Meðutim. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. Bio je dostojanstven i strog. ali ih nisu primili. 1932. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. osnuje sopstveni mirovinski fond6. prešao u Vršac kao episkop banatski. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. A slavio je Svetoga Jovana. urednost. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. „Glasnik. Posledwi temišvarski episkop. sticajem okolnosti. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. U Temišvaru. tridesetih godina. s obzirom na mali broj ålanova. Onda je pokušao da na svoju ruku. Zahtevao je taånost. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. godine. Crkveni. godine. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. ali ga nisu voleli. zatim. to je bilo neostvarqivo. godine. strog prema sebi i prema drugima. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. Sabqiã.

„zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". 12. te da. 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. tom ¢ 1940—1945. 5. Neposredno zatim. Aktom br.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. 12. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 8 Pod kraj 1942. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. 1934). Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. 241/Prez./17. Beograd 1992./17. i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. 1943. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. 1942. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. 1183/15. 105/D/25. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. fond Verski akti. 7. nego je vodio crkvu i školu. u nastavku svojih usmenih nareðewa. Godine 1942. akt br. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. Na sredu sa raåunima. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. u najteÿe vreme. Od nemila do nedraga. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. 1943. tom ¢ 1940—1945. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. fond Verski akti. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. U zatvoru je proveo oko godinu dana. Za åetnike je prikupqao pomoã. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. 278/D iz 1943. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 1943. Nikoliã. tom ¢ 1940—1945. fond Verski akti. godine. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. 7. akt br. koji ne behu rumunski drÿavqani. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. 1943 vladika Irinej. 6. 30 . 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 241/Prez. od 28. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). jula meseca. 7 S. kamoli pisalo. eparhijski beleÿnik". ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. Sredinom 1943. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. 140/D/11. 37/22. 194212. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. On se na to nije obazirao. zamenik. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. akt br. 9.

postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. 1947. sinoda". Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. s obzirom na opšte stawe. 1946. fond Verski akti. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. 8. 732/2. U mirovinu je prešao sledeãe godine. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. usamqen. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344. fond Verski akti. i u Rumuniji. 1946. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. 11. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. pozvao se na crkvenu disciplinu. 1945. 6. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. 2437/11. akt vladike Irineja B. 8. 321/D/9. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 9. 68/2/1945. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. 5. Prota Sl. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. 14 13 31 . Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. 194717. fond Verski akti.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. Kostiã. br. najviše zbog bolesti. akt br. sinod u Beogradu. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. 278/21. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Protokol sa raznim zapisnicima. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. 11. 1946. tom ¢ 1940—1945. Sa decom je imao i radosti. dogorevajuãi kao voštanica. 9. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. 43006/1. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. 1. tom ¢ 1940—1945. 1946. Dopisom br. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. i tuge. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 9. 1946. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. tom ¢ 1940—1945. sluÿbeno/D/1. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. potišten i premalo napušten. 541/3. 1907/zap. 1946. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. akt br.

Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. 1924) imaju potomke18. mada se sada cela graða moÿe. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. Neposredno. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. u najširem smislu toga pojma. u ratnim i poratnim prilikama uništen. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. Wegove poštovaoce je to tištalo. zet protine ãerke Delije. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. od wega je ostala devojåica. Ilariona Zeremskog i drugih. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. Nemawu (roðenog 1912). 32 . udate Boršaru. i od tada mu se izgubio svaki trag. ostavivši za sobom sina i kãer. Zato. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. u kojima se. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. Moÿda je. zbog nedostatka ãiriliånih slova.Najstariji sin. pa tek onda slaÿe sledeãi. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. a i treba kritiåki preispitati. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. godine. ali je on bio takve prirode i shvatawa. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. i naporedo s wom napis Razbojnici. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. te teškoãe oko štampawa. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. statistike i demografije. svojim nesumwivim praktiånim smislom. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. pa je ipak pušten. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. sticajem nesreãnih okolnosti.

[une]. obešen 31. Ruÿa Radojåiã. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916. II.). paroh temišvarsko-mehalski. Temišvar. decembra 1916. *Broširano. Slobodan Kostiã. koje je osudio preki sud. Posebna izdawa 1. V. Prilog monografiji Pravosl.1). samo repaginirani.).). i korišãen isti. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. 8°. Cena: 1 dinar = 2. Str. 48. godine (5—11 str.1.). kako li tek o wemu sude u Vaqevu. obešeni 12. godine. aprila 1916. kao kakav letopis smrti. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. III. 1.8°. [IV. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. aprila 1916. godine (11—16 str. obešen 26. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. za podizawe spomenika ovim muåenicima. namewuje se varoši Vaqevu. 14—16). Stana Laziã. I onda se jednoga dana. srpski narodni uåiteq.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. maja 1916. VIII. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. (16—24 str. Kwige 1868—1944. 1970. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. 20 19 33 . Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa.).). I. obešeni 13. 1924. — Timišoara. ubrano iz vaqevske crkvene porte. (38—39 str.). i da je cveãe. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. obešena 13. V. 1919. da vide vaša dobra dela. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt. VI. Ÿivka Goðevac. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. str. aprila 1916. umrla u pritvoru 15. Vaqevski muåenici. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916.] Pavle Marinkoviã. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. [Izdawe autora]. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske. 1. *Prva autorova kwiga. godine (39—45 str.2. godine (24—38 str. u spomen na protine zasluge. 53. [Naznaka na naslovnoj str.[odine]. i korici:] Sav åist prihod. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19.). maja 1916. Od aprila do decembra 1916. XXXI—XXXIII. [Izdawe autora]. osuðena na smrt vešalima 12. Petar Ivanoviã.50 Kr. <Ÿupanijska Štamparija>. (Mt 5. Slobodan Kostiã. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. aprila 1916. Štamparija Braãa Åendeš. Beograd 1989. g.[avne] srpske parohije mehalske. slog. Str. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. — <Temišvar>.

). Temišvar. godine (97—98 str.). godine (3—4 str. god.8°. godine (16—17 str. eparhijski beleÿnik. 1925.). štampan 1897. Hrvata i Slovenaca. *Broširano. V. odnosno Aradskoj eparhiji. koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2.3. god. godinu. Letica.). Zvona stare crkve (3 str.).1. decembra 1924. Str.). Šematizam za 1924. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924.). ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str.4. godine. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Sr. — Crkvene vlasti (19—25 str. Pravni poloÿaj eparhije (18 str. K 633/prez.8°. 34 . odnosno Maxarskoj. Rekvirirawe zvona 1917. Štamparija Braãa Åendeš. Eparhija temišvarska (5—15 str. takoðe i nacionalno mešovite. — Istorijski pregled (5—18 str.). Uvod (3 str.). oktobra 1924. — Timišoara. Pravosl. V. Prota Slobodan Kostiã. Izdawe Uprave Pravosl. i 2. Prota Slobodan Kostiã. 106. Prosvetne.).).[avne] srpske eparhije šabaåke. Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. i bez broja od 5.2.).). Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba.[ine] do svetskoga rata (4—12 str. EK od 3. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. fond Verski akti. Sveštenstvo (31—46 str.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str.). još konaåno ne podeqene. 1.). Hrvata i Slovenaca.). Štamparija Braãa Åendeš.).).[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str.). 21 Naznaka sedišta bila je neophodna.). 1924 <1925>. — Timišoara. godine. oktobra 1924.). Crkvene opštine. Završetak (48 str. Str. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str. 103. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924.).). akti br. *Štampano u 440 primeraka22. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj. Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25. Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. godine. Prilog istoriji Pravosl. Temišvar. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str.). *Broširano. srpsko-rumunske crkvene opštine. godine. Zvona nove crkve do 1848. Brojno stawe 31.).[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. [Izdawe autora]. tom ¢ 1921—1925. Zvona crkvena od 1848. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku.). 1.[ine] (17—48 str.[emski] Karlovci 1897. sa sedištem u Velikoj Kikindi. 23 E. Eparhija vršaåka (16—18 str.

).). *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta.[etog] mira (54—55 str. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju. 1. 8°. *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je. Štamparija Braãa Åendeš. godine. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str.).). avgusta 1916.). *Broširano.). Dispenzi.). III.). 1930. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800.).).[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Verouåiteqi.6.). Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str. Obavqawe sv. kako sam kaÿe. na osnovu wih napisao je kwigu. — Timišoara. Štete u gotovini (103 str.). a zatim ih. [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str. predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921.[etih] tajni (54 str. 12.). rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str. 1926. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli. I. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str.). Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str. IV. — Administrativno upravni predmeti (65—81 str. Manastir posle spajawa 35 . Verski prelazi (58 str. Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str.). Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str. samo repaginirani slog.).). Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str.).). Prota Slobodan Kostiã. Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str. Temišvar.).).). godine. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str.[ine] (82—88 str.). Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930.). Str.). Nagrada verouåiteqima (63—65 str. <Braãa Åendeš>.).). god. Opãe (49—50 str.).8°.). Temišvar. Divqi brakovi (56 str.). Osnivawe Manast. Antimins (51—53 str. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Brak (55 str. II.).).).). Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str. Štola (36—40 str.[ira] Kusiãa (9 str. Brašno za prosfore (54 str.). V. — Sveštenstvo (23—48 str. Crkveni peåati (66—67 str.). Popis imetka crkvenog od 5. brak (57 str. 20.). marta 1916. Jezik (65 str. poåev od 6.).).). Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str. — Temišvar. razvodi braka (57 str. Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. Str. Raåuni (89—92 str.14).). Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str. saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727. Šteta u zvonima (98—100 str. Upotreba imetka (92—96 str.).).Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str. — Crkveni imetak.).). Šteta u zgradama (97—98 str.5.). — Verski ÿivot (49—65 str. Mešoviti brakovi (57—58 str. Prot. 1. Internirawa sveštenika (32—35 str. Bir (40—48 str. sveštenici (62—63 str. Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str.).). Bogosluÿewe (50—51 str. Uništaj braånih ispita (55—56 str. godine. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str). Prilog istoriji pravosl.). Naplata sveštenstva (36 str.). Nabavka sv. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str. *Broširano. Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str.[a] Slobodan Kostiã. vršio i duÿnost referenta za verska pitawa.

[ine] (34—35 str. *Broširano. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti.).). samo repaginirani slog. Manastiri (12—13 str. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.[irskog] sveštenstva po zvawu.).). samo repaginirani slog. Temišvar. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. godine (56—61 str.). *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika". Statistika (79—92 str. Statistiåki pregled o broju crkava. — Temišvar.).7. — Temišvar. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str.). [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str. odnosno dopunski sloÿen Predgovor.[ina] Eparhije Temišvarske (19 str.). *Broširano. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. Eparhijska kancelarija (6—9 str.).).). godine (22 str.). godine. Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. Škola i uåiteqstvo (36—54 str. Crkvene vlasti (3—6 str. 23. 1932.8. godine (23 str. te napisi Åitaonice.). Str.). Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str. Meðutim. Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom. Braãa Åendeš. 1.).18).). Protoprezviterati (8—18 str.).[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. Štamparija Åendeš. Prota Slobodan Kostiã. Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove. Crkvene vlasti (2—7 str.).).8°. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Str. Kolo Srpske omladine u Temišvaru.). parohija. godine (55—56 str.). dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana.8°. Opravke Manastira (16—18 str.).). Temišvar. Bratstvo Manastira (15—16 str.(14—15 str.[ijskog] i manast.).[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str. Manastiri (18—19 str. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Imenik crkvenih opština. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. sveštenstva. [4] + 96 + [1]. Umetnost i starina po hramovima pravosl.). Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str. godine. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. stalnosti i åinu krajem 1932. parohija.22).). godinu. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. 1931.).19).). Crkveni i školski imetak u zemqi 1930.). 1. Statistiåki pregled o broju paroh. Protoprezviterati (10— 12 str. Brojno stawe školske dece (87—92 str.). Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. 1930. Sveštenstvo (20—34 str. XII. 1—78) preštampana iz „Glasnika". Zvaniåan naziv i podela opšt. V. taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str.). Prota Slobodan Kostiã.). (14—18 str. pošto je kwiga izašla 1931. V. god. [Opšti pregled] (2—3 str. uåiteqa. škola. samo repaginirani slog 36 . Eparhijska kancelarija (7—8 str. *Broširano. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. dopisan je.

Prota Slobodan Kostiã. mada nije izostavio Josifa Stamorca. Istoriski pregled Pravosl. Štamparija „Dojna".). *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa. Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti. 1940. Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940. Str. a dowu smawio za 3 godine.). Zamišqena je kao dvotomna. Prota Slobodan Kostiã.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str. godine. 1938. gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str.).1.) [Predgovor] (V—VIII str.8°. Srbi u rumunskom Banatu. pete paginacije). Temišvar. *Broširano.). Pregled svega iznesenoga (137—138 str.).). Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. *Mada je predmet obraðivan u tri maha. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838.24). Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti.). ostale su izvesne greške. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata.). fabrikama. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str.10.). 1.). do 1830. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. godine. Istoriski.).). Temišvar. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa.). Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str. Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske.[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. za kwigu. brojni. Štamp. [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str. u razdobqu od 1754.[emski] Karlovci za slovenski deo. *Broširano. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. 37 . Posed Srba u privrednim spravama. ekonomsko-privredni pregled 1940. zadrugama (135— 136 str. V. [Izdawe autora]. Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. koji je umro 1754.8°. — Temišvar. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838.). V.).9.). Prilozi [1] str. Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. Str. takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. godine (114—117 str. a ovo je bio samo prvi tom. Srpski saborni hram sv.16). — „Timi¤oara" — Temišvar. saopštio hronološki spisak od 27 lica. Grobovi u sv. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan. ispravio i dopunio preðašwi tekst. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa.). treãe paginacije-LVI str.

str. I. 1922. 27. 248—249. 34/1. [Raspored gradiva] [Pristup]. 94—95. 1/1. str. str. 5. br. 1921. str. 7. III. Prilozi u periodici 2. *Bez potpisa. Opravke. 1923. str. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. br. Temišvar. br. Crkveni. God. — „Glasnik. 1922. 1/1. 2. 2. II. 3/10. — „Glasnik.1. str. III br. IV. 19/1. školski i društveni list". 1924. ali svršetak nikada nije usledio. Crkveni. 2. 1923. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. God. br. *Bez potpisa. str. 1924. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". 1923. str. 21/20. 102. 11. 24/20. str. 5—6. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. 1. školski i društveni list". 1923. — „Glasnik. 1924. 6. II. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. 1923. Prilog monografiji Parohije m. 1. 12/20. — „Glasnik. 36/20.6. br. 12. 1919. 5. 1919. Stara crkva. *Bez potpisa. Godine. 1923. 1922. školski i društveni list". 1923. 2. 20/10. Temišvar. 12. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. Temišvar.3. 7. 1923. 35. str. Prastara crkva. do god. 179. 16. 5—6. Crkveni. 1923. 35/10. 32/10. 187. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. 1923. Vaqevski muåenici. br. 11. God. 5. „Glasnik. str. godine. 8. 18/20. 162. 1923. 2666. God. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). 23/10. Temišvar. 1921. str. 1919.2. Temišvar. Crkveni. 273. 11. 1922. str. školski i društveni list". 31/1. 195. 14/10. 38 . 12. 28. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. 146—147. br. 281—282. 12. str. 33/20. 4/1. 256—257. i zakquåni napis u broju 126/15. Temišvar. str. U kolekciji Matice srpske. 2. 1923. 5. Sveštenici. str. III. 4. God.[alo]-beåkereåke. 2/15. str. 8. Nova crkva. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. samo na kraju posledwega nastavka. 1. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. 5. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 8. koja je najpotpunija. 1923. 2/15. pa je napis ostao bez potpisa. 2. Temišvar. 154. — „Sloga". Crkveni. 13/1. str. 2. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. 2. God. str. 171. str. 7. 16. str. 22/20.2. 5/10.5. str. 1923. 8. *Spiskovi po mestima. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. III.4. god. 1923. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. 289. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". školski i društveni list". 22/1. 1/1. 12. II.

11/1. 9. 1923. 1923. 1925. 2. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se".10. 1925. str. [Potpis:] Prot. 24/20. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. str. Temišvar. God. — „Glasnik. str. 1925. br. Crkveni. 8. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. God. br. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. Prilog istoriji Pravosl.[a] Slobodan Kostiã.7. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. str. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. 1926. Temišvar. 96. 1. str. 13/1. 9. 266. 2. str. 3. 36/20. Temišvar. 2. str. 1926. str. 206. br. Dragomir Jugoviã. str. VI. ali nastavak nikada nije usledio. IV. školski i društveni list". 1924. 27/20. 38—39. br. — „Glasnik. 3. 1926.000 dinara. str. 9. godine. str. 17/15. Dimitrije Ÿivanoviã. br. školski i društveni list". 1926.11. 2. 86—88. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 22/1. 26/10. juna 1916. 6. str. Crkveni. 9. 1923. Autor ne pravda razbojnike. 10/15. III. 1926. 1923. str. 35/10. dobrotvor Srpske crkve u M. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. 21/1. 282. V. — „Glasnik. školski i društveni list". 1925. 1923. Brankoviã. 2. 8. God. 31/1. 28/1.[išvaru]-Mehali. God. 7. Temišvar. 232. po sklopu. Temišvarska srpska štedionica. 39 . 1925. V. 249—250. 5/1. 12. 64. br. Lukijan T. 10. 103—104. 241. 5. — „Glasnik. VI. str. 131—132. školski i društveni list". [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. 12/15. 192—193. 290. 16/15. br. 6. školski i društveni list". 11. Temišvar. 2. dobrotvor Srpske crkve u Tem.12. 142—143. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. napis je dodatak. Mladen Nediã. god.9. *Po sadrÿaju. str. Stanoje Radosavqeviã. 25/1. srpske eparhije temišvarske. 29/10. str.[alom] Beåkereku. Temišvar. 12. 1923. VI.14. str. god. po stilu. 45. Crkveni. str. 8/15. godine. 186—187. Temišvar. str. 1923.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. 10. God. Temišvar.000 dinara izricana je smrtna kazna. str. 5. 79. VI. [Raspored gradiva:] [Pristup]. 1923.2. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. 1925. [Potpis:] Slobodan Kostiã. God. Temišvar. str. 13. a da niko od špekulanata nije obešen. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. školski i društveni list". 12. 11. školski i društveni list". 223—224. — „Glasnik. 1925.13. — „Glasnik. maja 1916. br. 30/20. Crkveni. Crkveni. Crkveni. 200. 163—165. [Potpis:] Slobodan Kostiã.8. 1923. obešen 23. br. 79—80. 6/15. str. 2. pa je napis ostao bez potpisa. 2/10. [Potpis:] Slobodan Kostiã. Temišvar. 10. 12. [Potpis:] Slobodan Kostiã. Crkveni. God. obešeni 31. str. 1923. samo na kraju posledwega nastavka. — „Glasnik. Razbojnici. 33/20. God. po atmosferi koju doåarava. maja 1916. školski i društveni list". *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. str. VI. 215—216. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 4. Crkveni. — „Glasnik. 9/1.

Manastir Kusiã u XVI—XVIII. 2. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Crkveni. God. 56—88. Umetnost i starina po hramovima pravosl.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930.16. XII 1930. [Raspored gradiva:] Predgovor. V. Kostiã. kw. 2. Crkveni. 1—2/januar 1931. 1/1932. br. str. 133—135. *Bez potpisa. br. Doseqavawe Srba u Banat. Kostiã.15. God. str. Brojno stawe ålanova srpske crkve. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782.17. str. Osnivawe Manast. 10/15. 3—4/1932. g. — „Glasnik Istorijskog društva". Obnova Manastira Kusiãa. 28. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. — „Glasnik. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. kw. — „Glasnik. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816.[ina] Eparhije Temišvarske. Obnova manastira Kusiãa.[a] Slobodan Kostiã. str. Imetak Manastira Kusiãa. Crkvene vlasti. str.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. Brojno stawe školske dece. sv. Parohije — škole. str. Temišvar. Škola i uåiteqstvo.18. Crkveni. 3—4/mart 1931.19. Srbi u Ugarskoj. Imenik crkvenih opština. Manastiri. 5—7/maj—juli 1930. školski i društveni list". Manastir posle spajawa. — „Glasnik. Sveštenici — uåiteqi. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. 6. 6—8/15. 9. [Potpis:] Sl. God. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. godine. Temišvar. *Bez potpisa. 41—57. — „Glasnik. [Potpis:] Prot. Crkveni. 1929. 2. br. str. god. školski i društveni list". Prosvetne srpske ustanove. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. sv. [Potpis:] Slob. Temišvar. IX. XII. — „Glasnik. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. br. 11. IX. — „Glasnik Istorijskog društva". školski i društveni list". Statistika. X. Protoprezviterati. Listovi i åasopisi. IV. str. 96—99. Bratstvo Manastira. Ekonomske ustanove. 1929.21. Sveštenstvo. br. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). Eparhijska kancelarija. Temišvar. Crkveni. Temišvar. Kostiã.[odine]. parohija. 3/1931. str. 4—48. Humane ustanove i udruÿewa. veka [!]. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.20. školski i društveni list". 97—114. školski i društveni list". god. 2. God. godine.[ine]. Temišvar. Osnivawe banatskih manastira uopšte. [Potpis:] Sl. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Opravke Manastira. Novi Sad.2. 2. XI. 4/15. Novi Sad. Temišvar. VI. 1927. Prinos za podizawe drÿavnih škola. 2. God. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. 40 . br. Zvaniåan naziv i podela opšt. 167—171. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. *Uz fotografiju barjaka. 476—478.[ira] Kusiãa.

24. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. — „Politika". 2. str. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. 2. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. str. škola. Kostiãa. III. godine od prote Slobodana T. 5—6/1932. [Raspored gradiva:] Pravosl. 5/novembar 1934. 7—8/1932. školski i društveni åasopis". 1933.26. Grobovi u sv. [1937]. 1907".1. nisu štampani. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. 1930. — U Somboru. Temišvar. Protoprezviterati. 8°.24. 58—62.[irskog] sveštenstva po zvawu. XIII. Manastiri. parohija. godine]. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). Naši manastiri u rumunskom delu Banata. Crkveni. sveštenstva. 1931. br. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. Kostiã.2. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. 2.*Uz fotografiju zastave. God. Veliki Beåkerek. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. 80—90. 108/26. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. br. stalnosti i åinu krajem 1932. K. God. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. V. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3.22. — „Jugoslovenski dnevnik". Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. Timi¤oara. 2. [Potpis:] Slobodan Kostici.25. 1—2. str. Sombor. Eparhijska kancelarija. 41 . 3. 3/septembar 1934. str. Joso Šokåiã. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. Temišvar. 2. *Prilozi osnovnom tekstu. školski i društveni list". Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. novoj normi. Statistiåki pregled o broju paroh. br. *Bez potpisa. 4. XII. Crkveni. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. T. Srpski saborni hram sv.23. 1263/21 Decembrie 1934. god. 63—74. koji se pomiwu u napomenama. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. *Bez potpisa. *Bez potpisa. godine. str. 2/avgust 1934. 7—15. Dupº izvoarele sîrbe¤ti. godinu. Statistiåki pregled o broju crkava. Beograd. 1/juli 1934. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu.[etom] sabornom hramu temišvarskom. str. 3/septembar 1934.[avna] srpska Episkopija temišvarska. <1931>. 106—115. Str. godine. Mihai Ro¤u Martinovici. Temišvar.[ijskog] i manast. 16—26. Crkvene vlasti. str. uåiteqa. Sr. 36—44. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. an. 3. — „Vestul". — „Glasnik. — „Glasnik.[emski] Karlovci. nr. str.

98—116. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. Radovi prote Slobodana Kostiãa. str. 583/22. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. god. 42 . Temišvar. 17—22. god. protopopul Slobodan Kostiã. god. 3. — „Temišvarski vesnik". Stevan Bugarski. str. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 3. 3(55)— 4(56)/1985. *Bez potpisa. Temišvar.4. XIV. XV. Srbi u Rumunskom Banatu. br.3. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. VIII. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. 1940. br. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. 1(57)—2(58)/1986. br. 5.

SUDIJA. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Novi Sad 1971. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. oba nepotpisana. koji se radi u Matici srpskoj." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. br. Iliju. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju.962:929 Zaharijeviã L. 1. u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. koji je roðen u Kovinu. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. Dimitrija. u fusnoti ili u delu reåenice. god. 19. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. i 3. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. godine1. pravnika i drÿavnog åinovnika. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. do 1846. a i sam sakupqati pretplatnike4. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. 639—640). bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. 3 Na pismu (ROMS. Novi Sad 1953. Maja 1853. 195). Risto Kovijaniã. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847. 3. 29) i Brankovo kolo (1904. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost.UDC 347. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. On umre noãu izmeðu 2. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. otac mu je Vasilije. godine na Bratislavskom liceju. 3 (Novi Sad 1971) 497). a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. školovao se od 1844. 497. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. sluša- 43 . i Lazara. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828. godine. 20.

Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo. pak ni na mene. u Beåu. a ovamo kad na Karlovce pukne top. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. komandant dva bataqona sremskih graniåara. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. mladi Lazar je bio rawen7. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. preko Vršca. i to kao slušalac poezije. zvani Mikl. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847. pretplatio 1844. Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. Biografsko-bibliografska graða. ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. izmiåe preko potoka u manastire. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. A. uznosi junaåka dela naših predaka. Karaxiãa. Studije prava zapoåeo je 1850. bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom.gosloviju. bio je veoma strog. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. upisana je 1869. Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). Wegova kãi Melanija. slavnogæ. u åinu narodnog oficira (poruånik)6." 6 Ovaj podatak. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). godine. Proishoÿdenße. na kwigu L. i to kao novobeåejski advokat. Åim je otišao na studije u Beå. Gepardija. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). Januara 1849. za wen peti deo. ali sigurno lakše. Seãawa na ove dogaðaje. U okršajima te revolucionarne 1849. a 1846. da je bio poruånik. Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. Revolucionarne 1848. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. 44 . Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa.

a Branko Radiåeviã9. 10 Lazar Zaharijeviã. Kako je Kosta. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". sin prote Vujiãa. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. kada bi prolazio car. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. Kako je u to vreme bio neoÿewen. nekrolog. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. Ðura Daniåiã. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. Narodnost 29 (Zemun 1904). dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. skidawa kape. koji je Branka i leåio. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. ili. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. pa su ga u policiji ošišali. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. da ga smesti u opštu bolnicu.dan prijavqivati policiji. je åuvši za to. Nije je završio zbog prerane smrti. a sam bio priliåno štedqiv. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. Narodnost 13 (Zemun 1900). prvo je studirao pravo. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. a razlog da gotovo i nije morao postojati. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. Ðorðe Natoševiã. a u pola deset je umro. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. 8 9 45 . Svetozar Miletiã. Branko Radiåeviã. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. a 1850. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. Daniåiã i Natoševiã. pored drÿavne stipendije. kada je i to postalo opasno. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. to su Branko Radiåeviã. gde su redovno bili Branko. dobijao i lepu pripomoã od oca. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. bdeli Vujiã. jer hoãe da spava. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. nekada i duÿe.

na ovo su me opredelila". i preporuåio sam te. aradskim advokatom. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. Politiåki dogaðaji 1860. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao. gotovo roditeqskim savetima. Drugog poznatog nemam.451. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. Lakoumni qudi ima svuda. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. s takovima ne treba se proterivati. Kao zvaniånik toga reda. nije otvoreno uåestvovao. l. Da je oko 1860. javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. ali wiovo tesno prijateqstvo. oktobra 1860. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. U narodnom pokretu nakon 1860. U pismu od 23. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. febr. ako poznatog prijateqa imaš. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. imam ti javiti: da sam danas pisao G. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. a ti se i sam na wega obrati. Rumuni. ali je kasnije prešao u Panåevo. da sreãan i zadovoqan budeš. lako moÿeš zadobiti. Zato. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. U pismu od 3. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. poreklom iz Novog Sada. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. a popularitet. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. Tebi sposobnost ne oskudeva. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. obazritelno i mudro postupajuãi. i kao takav i za Maðare. t. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. u kom se nahodiš. i starim Kajzerom.pija Ivaåkoviãa. Nikolom Saviãem. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. ako ne ranije. U to vreme. Maðari i Nemci. a po svemu sudeãi ni kasnije. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. februara 1861. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika. br. Pred jesen 1859. Ti si publiåni Notarij. proti Kikindskom. dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. 14. moraš biti višie partaja i samostalan. ono još iz vremena studija u Beåu. Nemce i proåaje. Qubav prema tebi i ÿeqa. a i vezama. do 1901. 14.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã.

delo. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. Smatrao je da se sa koncesijama. a s druge strane ÿupanijskih vlasti. Koliko je do sada istraÿeno. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. godine. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. s jedne strane naroda. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". iako priliåno povuåen.macijama o raspoloÿewu. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. deset je objavqeno 1899. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. i 1900. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca." 11 12 Nav. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". nakon Kikindskog programa 1882. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. razlog je Brankova frivolnost. na ÿalost. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. po Miletiãu. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. 47 . ostao je privrÿen starim idejama stranke. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. Naime. Zaharijeviã je pisao malo. U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). Ali. kada je ÿiveo u Panåevu. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. objavqen u „Braniku".

Novi Sad 1887. Naše doba. i smrt Miklova. 76. 77. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada.. Brankova smrt. Panåevo 1900. 96. Panåevo 1899. ›. zetom i unucima. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. Panåevo 1899. aprila 1904 (po novom kalendaru). koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. April 21. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. Panåevo 1900. Narodnost. 33. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Vojeni pohod u Arad 1849. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. 78. Iz mojih uspomena. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. 14. Narodnost. 21. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. JUDGE. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. 105. Panåevo 1900. sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. ä. Graðanin 15 (Panåevo 1904). Panåevo 1899. Ko je „Jaša". Narodnost. Iz mojih uspomena. LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. u sedam sati ujutru. 48 . br. however. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. æ. Iz mojih uspomena. 13. Panåevo 1900. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. Panåevo 1899. Umro je u Temišvaru. Panåevo 1899. Modra (Slovakia) and Vienna. 1904) was educated in Sremski Karlovci. ß. Narodnost. Narodnost. Narodnost 29. 100. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). u åetvrtak. Narodnost. Narodnost. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". 66. g. Uspomene. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. Narodnost. Panåevo 1900. Vazda dosetqiv.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. god. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. Narodnost. okruÿen ãerkom. ö. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku".

dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. 1828 — Timi¤oara. Svetozar Miletiã. Kosta Vujiã and others. He took part in the revolutionary events in 1848. Ðura Daniåiã. fºrº pretenþii literare. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. he was not an active member. In his old age. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. JUDECªTOR. Svetozar Miletiã. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. 49 . and was a contemporary of Branko Radiãeviã. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. Kosta Ðujiã ¤i alþii. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. Modra (Slovacia) ¤i Viena. so that they could understand and interpret them in the right way. he wrote shorter texts without literary aspirations. but a disreet councillor. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. Ðura Daniåiã.after 1860. membru ci doar consilier discret.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

V. Priredio Vladimir Otoviã. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. 60. Zagreb 1984. 66 <1—2>. aprila 1872". Zastava. I. III. poglavito. 26. Novi Sad. Pesme. 5. 27. Time je otvorio put razliåitim. Novi Sad. <Nepotpisano> Dopisi. Beograd. Vidov dan. 6. 4. 16. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). Beograd.) Srpsko narodno pozorište. -cki. 8. 27. 52 <2—3>. Novi Sad. <Nepotpisano> Beogradske novosti. 1872. Zastava. modernog doba srpske muzike. 89 <2>. stubac B>.<Jovan Jovanoviã Zmaj. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Vasiã. Bibliografija rasprava i ålanaka. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. 235. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. VII. <Nepotpisano> Novi Sad. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. 1872. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. ili upravo tu. Pozorište. Vienac zabavi i pouci. 5. J. 129. XII. 3. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. Novi Sad. 1872. I. Pozorište. 256. 4. januar 1998. 1872.. Podlistak. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. -J. 46. 29. VII. 3. u Novome Sadu. A. 191—192. Novi Sad. nego i kao kritiåar od znawa. Laza Kostiã. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. I. Zagreb 1984. J. knj. 1. 3. a ne takt. up. Naime. IV. =Novi Sad. Novi Sad 1991. 15 O ovim pitawima v. 5. Beograd. Pozorište. 2. Reå. Zagreb. 3. „Jovanci Stojkoviãevoj. 49 <3—4>. 1872. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. Srpsko narodno pozorište. 4. <Autor verovatno Branko Mušicki. 4. ona se javila kao pijanista evropskog formata. Vidov dan. 13: Muzika. IZVORI I LITERATURA 1. u wemu. Listiãi. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. 2. Veåe visokog profesionalizma. Matica srpska. Listiãi. 30. briqantne tehnike. <Nepotpisano> Beogradske novosti. anticipirao romantizam. Novi Sad. Narod. ovde. 13: Muzika. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus.) Umetnost. III. <Nepotpisano> Listak. ruku pod ruku. 4. 10. 219. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. 187. 1872. 25. knj. 41. 1872. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. 1872. A on. 58. 7. 50 <4. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. 243. 9. 5. 58 . 363> Jovanka Stojkoviãeva. 1872.kquånom stavu. XII. 20. u ulozi vesnika jednog drugog. Koncerti. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus.

Domaãe vesti. Beograd. 1484. Panåevac. Novosti. 27 <4>. Zastava. 1394. 14. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Daviåo. 29.) Umetnost. 37. 10. 10. <Nepotpisano> Koncerat. 105. 1084. Podlistak. 1879. IX. 20. 472. Priredio Predrag Protiã. 1872. Dr V. IV. 1872. 4.. 5. 3. 1872. Beograd. 26. 4. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Srpske novine. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. roð. Muzika. Zagreb 1984. <Nepotpisano> (Koncerat. 97. IX. 10. 12. 1880. 957. 8. 44. 24. 22. 106. 140. 1879. Beograd. Umetnost. 1878. 1880. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 7. Novi Sad. 13. 283. 1880. 1879. Novi Sad. Panåevo. XLVII. <Nepotpisano> (Koncerat. 5. Beograd. <Nepotpisano> (Koncerat. 15. Beograd. XLVII. 35. Beograd. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). 11. Beograd. 1872. 5. 13. 34 <4>. 34. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 1879. 45 <3>. Mi-ja-h <Hajim S. B. Istok. Srpske novine. 86. XLVIII. 24. 27. <Nepotpisano> (Koncerat. 14. XLVII. Beograd. Panåevo. knj. Istok. 5. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. XLVIII. 1872. 24. XLVIII. 19. 14. 59 <2—3>. Beograd. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. Istok. -J. <Nepotpisano> Domaãe vesti. 189. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. 84. 12. 58 <4. 606. 961. 243.) Narod. 1082. 25. 18. Istok. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. 8. XLVII. 16. Beograd. 1872. Srpske novine. Zagreb 1984. 1880. Stojkoviãeve. 26. 2. 38 <2—3>. Javor. stubac B>. 5. Srpske novine. -n. 28. 13. 33. Panåevac.) Domaãe vesti. 56 <3>. IV. 139 <3>. Beograd. 462. 1872. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. Beograd. Srpske novine. Jedinstvo. Novi Sad. IX. 36 <2>. Narodno pozorište. 25. 4. 35 <2>. 30. Panåevo. 1880. 13: Muzika. 20. knj. Javor. <Nepotpisano> (Koncerat). Srpske novine. 1489. Daviåo. Novi Sad. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). 1879. Beograd. 12. 18. 59 . 12. 1879. 21. 25. 31. 15. 5. VII. 100. Srpske novine. 18. Srpske novine. 5. Novi Sad. Videlo.<Jovan Jovanoviã Zmaj. šaqiva igra Miguela Dijana. 27. 1283. 20. XLVIII. 5. 25. 318—320. Mlada Srbadija. Beograd. h — m <Hajim S. 5. Beograd. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. I. 1880. 288. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. 17. Videlo. 5. Srpske novine. 158. Beograd. 38. 208. 1879. I. 5. Beleške. „Lek za punice". 20. 3. III. 4. 1879. XLVIII. 1880. 18. Beograd. 9. 5. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). 1872. 5. 2. III. 6. 19. 376. Pozorište. XLVII. 190. IV. 255. 13: Muzika. 5. 1872. 23. XLVII. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. Beograd. Srpske novine. 55 <2—3>. IX. Panåevac. 36. Jedinstvo.11. 202. 1879. Beograd. I 62. IV. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. IV. Domaãe vesti. 287. 26. Srpske novine. 32. 5. 29. 12. 1879. Beograd.) Domaãe vesti. 11. 1874. 466.

Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. Belgrade 1972. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. 53. 78. Bibliografija rasprava i ålanaka. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. 57. Jovanka". 208. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. 29. Andreis — D. 1881. Novi Sad. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. 289. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Pejoviã. Zagreb MCMLXXVII2. <Nepotpisano> „Stojkoviã. 2. Ðuriã-Klajn. IX. Bibliografija rasprava i ålanaka. Pejoviã. Beograd. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. Zagreb MCMLXIII. „Stojkoviã. Novi Sad 1972. 1) — Muzikološki institut SANU. Ðuriã-Klajn. XLIX. Beograd. 282. („Jovanka Stojkoviã. 42. Zagreb 1984. 381. 59. 44. 13: Muzika. Ð. knj. Pro musica (Edicija „Pro musica". 299. V. Beograd 1985. Prepiska. Beograd 1981. 1881. 162—164. S. 30. 462. R. Leksikon jugoslavenske muzike. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". 511. 13. 3. Udruÿewe 60 . 13 <3>. Ÿ. oktobra 1981. Ista. Sveska druga. 475. 42. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Beograd 1956. 4. 60. Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. 8. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. XXIV. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. Fakultet muziåke umetnosti. Ista. Panåevo 1938. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. XLIX. M. Tomandl. 14: Muzika. Ðuriã-Klajn. 62. Muziåka enciklopedija. 55. Jovanka". 1892. 49. S. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. do 29. Struka VI. Kwiga prva (1852—1882). 286—289) 40. 1881. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. Akordi prošlosti. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. zaboravqeni srpski muziåar". Srpske novine. i 23. 48. 47. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. 12. Beograd 1987. Jovanka". A Survey of Serbian Music through the Ages. 56. 133. 259—286. 685. 149. 3. 45. Stajiã. 646. 81. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. K. 1881. Baåvanin. Straÿilovo. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". Iz Arhiva novosadskog Magistrata.39. Srpske novine. Jovanoviã-Zmaj. veka". 183. Åituqa. 61. 266. S. 59—78). knj. J. 8. Aspekti interpretacije. Muzika i muziåari. Izbor ålanaka i studija. knj. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. Zagreb 1984. Kw. 167. 2. X 1987. Zagreb 1986. knj. Srpske novine. 1892. 218. Beograd. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. 4. 58. 54. Muziåka enciklopedija. 150. 29. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. I) Beograd 1971. Petroviã. Beograd 1899. Struka VI. Ista. 46. 20. Cvetko — S. Novosadske biografije. 3. 3. 41. IV 1988. V. Zagreb 1962. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. 43. 7—8. 78. kwiga 2) Novi Sad 1957. 473. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. decembar 1984. 2. Sombor. Dve beogradske godine Zmajeve. 236. Ista. 146. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 134. 52. 51. knj. XLIX. 4. 291. R. Kw. J. 50.

Turlakov. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. Beograd 1994. J. 43. 361. 22. 80. 373. 72. Beograd. Opus 81a (Les Adieux). Beograd 1989. 248. Beograd 1991. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. F Minor. 78/79/80. 16. 61. Mocart u Beogradu do 1941. 55—59. J. Beograd 1994. 19. Beograd 1993. 380. composer and music pedagogue. 71. 71. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. 22. She did not perform only in Serbia. 36. Opus 53 (Waldstein). 65. but also in Pest. 18. Istoriografska. Vienna. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. 74. the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. 42. 52. Stojkoviã achieved a significant pianist career. March 1892). 76. 23. 39. 21. R. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. chamber musician. 360. London. but also with subtle artistic sensibility. Ista. Kw. Graz. 2 (Mondscheinsonate). esejistiåka i kritiåarska delatnost. D Minor. 66. Novi Sad 1991. kw. 53. 25-33. 101. At the end. Quasi una fantasia. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). 70. 38. Marinkoviã. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. Trieste. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. 258— 261. Ista. because her fantasies. 81. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. Beograd 1994. Ista. Isti. Beograd 1998. 69. 43. 6. Opus 31 No. Kritike. S. 36. 64. Teatron. E Minor. Opus 57 (Appasionata).63. 43. 104. 78—80. Opus 90. 63. Pejoviã. 66. 61 . 67. Denmark. S. Paris. E-flat Major. Beograd 2000. with brilliant technique. Today one cannot talk about her composing work. 71. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. 8—9. februar 1993. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. 103.* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. Ÿ. He was not so successful as a concert singer. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. Petroviã. 55. variations and transcripts for piano were not found. 15. Opus 26 No. 68. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 68. 164. 67. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. Stojkoviã was an accomplished piano artist. 15. DCXXVII. 86. 42. 2 (The Storm). 23. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. 75. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. veka. S. C-sharp Minor. 70. concert singer. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 17. According to the preserved testimonies from the 19th century press. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. Turlakov.

1854 sau 1855 — Paris. ci ¤i la Pesta. cis-moll. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. opus 57 (Appassionata). opus 31 nr. Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. Nu a participat numai în Serbia. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. Stojkoviã pe care în mai 1872. e-moll. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. compozitor ¤i pedagog muzical.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. 2 (Mondscheinsonate). d-moll. martie 1892). Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. 2 (Furtuna). opus 53 (Waldstein). Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. J. Rusia. opus 27 nr. Triest. interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. Danemarca. Graz. opus 90. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. Londra. Es-dur. Viena. Paris. Stojkoviã era un artist la pian superior. J. În final. 62 . opus 81 a (Les Adieux). f-moll.

Za sve wih. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. fiziåar Volta i Galvani. pošto je izvršio tu svoju funkciju. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . kao na primer pitawe wegove geneze. Odanost prirodnim naukama. više ne meša u daqi tok stvari. ali koji se. fiziåari Laplas i Kulon. opat Pliš. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. tako da se. veliki potop i drugo. astronomi Laland i Lakaj. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. svekoliko šarenilo sveta biqaka. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. zvezda. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. posle ukidawa jezuitskog reda. nastava fizike uvodi u škole. ÿivotiwa. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. botaniåar Line. kao astronom Kasini. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. Meðutim. ili sentimentalizma — kod Rusoa. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. ne preza se ni od kakve opasnosti. ukratko. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. minerala.UDC 5:929 Kengelac P. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. kao kod Voltera. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju.

mnogi drugi. Jestestvoslovije (predgovor). dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. kako niÿe tako i više. i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. Naše sveštenstvo. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. godine. Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. 1825. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. koji je donosio spisak sveštenika. godine. prevod sa nemaåkog od Rafa. u redovima srpske inteligencije. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. no i utvrditi". niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. i tvari mir sej sostavqajušåija. Manojlo Jankoviã je. Meðutim."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela. 1809. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. 161. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). I tako daqe. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". pod naslovom Vinoðelac. iÿe… sebe samoga. Letopis Matice srpske. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. Mariã. 64 . i 1 Svet. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. na primer. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. nauke i kulture. Kengelac. 2 P. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. objavio 1787. Novi Sad. ne poznajet."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas.

a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Rajkoviã. Kengelac. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. Isto. Iz Rusije je otišao u Nemaåku. Kwiga se sastoji iz osam glava.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. gde je proizveden za doktora teologije. A. roðen u Kikindi 1770. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. Tu je. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. Stojkoviã. godine. Jestestvoslovije. godine. a. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. Stojkoviã. na univerzitetu u Haleu. Posle Petroviãeve smrti. Fizika (predgovor). iz predgovora pomenutih dela. Kengelac je radio više godina. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. 1811. Ð. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". i odlikovao se u javnim diskusijama.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. godine. godine u Budimu. Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz. P. 1801. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. Kengelac je umro u svojoj 64. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. Novi Sad 1880. ima li nameru što objaviti itd. Kengelac. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. 1834. Po povratku u domovinu. 65 . ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. ta bo vas nauåat. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. kto jest Bog". šta piše. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i.6 Svoje glavno delo. da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. Letopis Matice srpske 124. 124. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. reåe.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. s druge. s jedne strane. godini ÿivota. gde provodi neko vreme. koje o jestestvu djejstvuju". pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. Georgija Stefanoviãa. P. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego.

osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija.promenama. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. On je. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. a u osmoj o åoveku. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. „On tšåitsja postignuti. On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. kao åovek evropskoga kova. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. doduše. u meðuvremenu. u petoj o vetrovima. Kengelac je. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. po Kengelcu. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). u treãoj o morima i jezerima. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). On traÿi uzroke svaåemu. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. te je preduzeo. svog profesora na univerzitetu 66 . Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. u åetvrtoj o izvorima i rekama. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. Taj dualizam. nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". pak. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. u sedmoj o godišwim dobima. u drugoj o planinama i peãinama. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. Duh Boÿiji. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. preko potreban za sve nauke." Meðutim. „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. te da mu je krajwi ciq bio da. mogli da pogreše. i to visokog stila. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. u šestoj o zemqotresima i vulkanima. te je tako. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. nameravao da sastavi zemqopis. po filozofskom shvatawu deist. kako što bje i biti moÿet". zatim delima Johana Rajnolda Forstera. a naroåito za prirodne. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. sastavio Jestestvoslovije. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. po primeru narodnog prosvetiteqa.

tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. kvalitativnim promenama na kraju starih. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi." ASANUK. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. Tisoa. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. Ovo delo. cerkoviju i narodom. kao Dolomjea. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost. PMA „A" 203 iz 1812. Eda ni mene radi Hristos umre. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. i da ih štampa i na svet izdaje. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih." ASANUK. u biblioteci temišvarskog vladike. u nemaåkom prevodu. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. jako svjašåenik kakovij rimskago. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. god. „Eda mnu edinomu. god. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. u praksi proverenog sistema novim. svog zaštitnika. Feria. pa i otvorene otpore. dotrajalih. U doba zamene postojeãeg.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. Ovakvo jedno delo. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. pa Karl-Filipa Funkea. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. glagoqati qet jest. 67 . koje ne priliåe wemu. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. PMA „A" 8 iz 1816. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. Bodea i drugih. pa ni åasnom åinu kome pripada. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. 8 „Eda li sej arhimandrit åital. i na poåetku novih sistema shvatawa. — Isto. a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke.u Haleu. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. koje je delo imao. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo.

Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. i da mi se pripisuje. koji je. Na kraju. odluåio da se pokaje. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. takve kwige pisali i predavali javnosti."9 Konaåno. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. a wegov autor osramoti u oåima javnosti. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. pa se one ipak zato ne zabrawuju. pa i na samom beåkom dvoru. Na zahtev mitropolitov. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo.kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. Naprotiv. Uostalom. i Andrej Najbauer. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. da drugujem sa satanom. da je Kengelac. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". nedostojnom rabu boÿijem. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. štaviše. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". åije se kwige åitaju po celom svetu. meni. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. Meðutim. 68 . 9 Isto. maja 1816. pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne. i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. Naime. takoðe je objavio sliånu kwigu. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca.

ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. niti ãu ih ikada ceniti. Ko meni sluÿi. Vi se pridrÿavajte starih. znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. faktiåki vladao. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. Meni nisu potrebni uåevni. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. 332. nego dobri graðani. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). Die Geschichte der Ungarn II. koje ja ne umem da cenim. nije zahtevalo stvarawe uåene. ne samo austrijskom. i politikom cele Evrope (osim Engleske). sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. 10 E. 69 . Wega je nasledio kancelar Meternih. Kada je u pitawu školstvo. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. Da bi se tome pariralo. Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. blagodareãi Svetoj alijansi. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. Previše slobode. moÿe da ide. oktobra 1809—13. dobrih. svestan svoje odgovornosti pred Bogom.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. Ko to ne ume ili neãe. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. mitropolit Stratimiroviã. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. wenn man mich nur fürchtet). obrazovane i prosveãene omladine. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. nego i. pa i za Habzburšku u Austriji. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze. koji je. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. u postjozefinskom periodu. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. Csuday. marta 1848).Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. mora da poduåava ono što ja nareðujem. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. pred carem i pred narodom. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. obrazovane generacije.

kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I.godine. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. în primul rând cea a 70 . Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. Stefan Stratimiroviã. including the Metropolitan himself. Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. Gheorghe (România). The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate. The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. publicata la Budim în anul 1811. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. Gheorghe) Monastery (Romania). even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. la ideologia iluminismului ¤i deismului. Pavle Kengelac. A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. Pavle Kengelac.

precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ . 71 . ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena.insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece.

Segedin. aprila 1846. blagodati što prosipa tiho. Nesuðenoj. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19. 1858. Vence Velebitske vile. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. Sremski Karlovci. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. za dobro srpskog naroda kao on. Gogla)." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. Srbsku åezwu itd. zemqe. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. „srbsko-narodni mesecoslov". Pobeðenu mudrost. a i u drugim listovima.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. Beå) za godine: 1846. Zemqodelac ÿeli. 1850. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. 1849. a osmo — Petru Åarnojeviãu.UDC 886. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu.j. Rastanak godine. rod qubeãi. predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. Qubve åezwu. i 1861. Meni dajte šalu. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada.09 Andriã A. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. Utehu pevcu. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. 1859. i tako radilo. Jovanu Štrausu mladom. Izdavao je „Zimzelen". 1847. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. Subotica. koji je izašao.1. 1848. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. „najstarijoj lozi plemenitoj. kwiÿestvo grleãi. 73 . Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Razne ÿeqe.

Lepe dare nosi sestri dragoj. Onaj meãe na dostojnu glavu. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. hrabrost. Šta s' uvenåa pravda. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Od tolikih srpskih sokolova. I donela tri malena dara. Kad to vide Velebitska Vila. Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. Da obiðu staru domovinu. koji tamo pored mora rastu. Od tolikih srpskih vitezova. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Druga oba u rukama nosi. Koji zemqu srpsku izbaviše. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. Prima Vila sa Avale dare. Gorostasne. Jer joj retko sestre dolaziše. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Koj' je junak nad svim junacima. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu.Ima više od trista godina. Dugo misli kome da ih dade. Pa otide natrag Velebitu. Da nagradiš ti zaslugu pravu. mudrost. Lepe dare tri lovora venca. Koji prima iz lijeve ruke. Da usreãi zemqu ponositu. Koji jošte davnog zaviåaja. Zaåudi se Vila na Avali. Dugo misli kome da ih dade. koja mudro misli. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. To se wojzi pravo uåinilo. Jedan venac trepti joj na glavi. Seãaju se verno i spomiwu. venac prima iz desnice. Od zla grdna stoletnoga iga. Koji steÿe duh i telo sramno. Koji.

za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. A… u. izruåen austrijskoj policiji. godine. staleÿa. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona". naterao Miloša da podnese ostavku. Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. Beograd 1979. nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. 75 . Ÿivkoviã. Vrativši se svome Velebitu. U deseteraåkim stihovima. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). 4 Jovan Deretiã. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. godinu.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. za godinu 1847." U stvari. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. stihotvorcu srbskom. Udešena arfa leÿi ti na ruci. drÿavnik. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). Dolaskom na vlast 1858. ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. 1842. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije.Kad s' ponovi što je rastavqeno. naroda. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina. na dan inštalacije… 17. Miloš ga zatvorio. Almanasi Vukovog doba. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom.4 Hvaleãi Andriãev talenat. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. torÿestvovawe. istovremeno. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). vera. one smetaju današwem åitaocu. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. to je bila Miloševa osveta. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. U tvome se oku svetli suza divno. voða Ustavobraniteqa. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. „parohu panåevaåkom. Pune udvoriåkih tonova. ili 1788—1859). II 1846. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787. u zatvoru je i umro. 5 Isto. takoðe i wegovog sina Mihaila.

7 U aprilu 1859. sa podnaslovom Pripovedke. u Beogradu". Pre nego što je prešao u Beograd. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. Pisao je novele. šestina. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". polindrome. 1791—1941. u Beåu. pripovetke. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. baronu Kempenu. A kada je u 32. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. prešao je 1860. rondo. tercina.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. osmina. šarade. štampariju i kalendar „Zimzelen". Krestiã. s prizvukom ironije. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. štampariji izdaje „Svetovid". Novi Sad 1980. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. logogrife. povodom pada Bahovog apsolutizma. heroida. madrigal. Zatim je naveo primere za zagonetku. u septembru. Pisao je o tome šta su pesma. 76 . anagrame. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. Andriã u listu piše. godine. sonet. znao je šta ga åeka. izašloj 1863. šaradu. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. on je spreman da proda list. U drugoj åasti Celokupnih dela. rapsodija. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. godine. A Andriã je i takve pesme pisao. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. 136. homonime. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. triolet. 1859. elegija. ditiramb. Našavši se u velikim problemima. Kada je izdrÿao kaznu zatvora. desetina. „Svetovid". „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). Isto. himna. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. skaske. Andriã je. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. i tu nastavio da u svojoj. logogrif. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. Iznosili su 1. Meðutim. iz Beåa prenetoj. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. oda. kancion. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. U prvoj åasti. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. 137. godinu dana ranije. 6 7 V. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. Saradnika je bilo malo. godine u Beograd.700 forinti. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. kantata. sa podnaslovom Stihotvorenija. gazela i ritornel. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. zagonetke. kancona. polzindrom. anagram i homonim.6 Te godine.

otvoreno i uporno. Pankoviã. U stvari. list na bugarskom jeziku. vršidbi itd. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. Umro je 23.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". godinu. U „Podlisku Vostoka". Maltica. izdao je „Bršqan". Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. oruðu za rad. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. listu za politiku i narodnu prosvetu. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Ukupno je opisao 97 kwiga. Beograd 1982. meðu koje i srbqe raåunamo". uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. Bukurešt 1976. Kinea. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". u kojem se Andriã. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". i 1849. roðenoj Kvekiã. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. åiji je bio ålan Uprave. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. godine. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. 77 . Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Vebera. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". veštaåkom gnojivu. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost.Na potkoriånoj stranici. Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. sejawu. ÿetvi. koji je izlazio u Novom Sadu. list na nemaåkom jeziku. Ÿivkoviã. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. na prvoj stranici. Svedoåanstvo.10 Aleksandar Andriã je 1875." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. vjeÿestvo i ÿivota). godine i otišao u Bukurešt. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. koji. 200. Godine 1858. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. M. jula 1876. mali kalendar za 1861. Isto. gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". 108. Lihtenberga i Ebersberga. govorio je. Napustio je Srbiju 1870. Pisao je o orawu. 1848.9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". 205. godinu. ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). Srpske bibliografije 1766—1850. U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu.

magazines and calendars. He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. nauånik i drÿavnik. 78 . informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. a former Austrian officer who decided to leave military life. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. wrote poetry and prose. studied literatures of other nations and translated from German. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. hrišãanstva. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. He edited and published newspapers. o kojoj je tako åesto pevao. Aleksandar Andriã nije doåekao. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. On je o svakom mislio dobro. poznati srpski kwiÿevnik. editor and publisher. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. He was a member of Matica Srpska's Administration. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. list za politiku i narodnu prosvetu 58. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod." Opštu sreãu srpskog naroda.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. Novi Sad 1876. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. He was a writer. In Belgrade in 1863. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. tried his hand in numerous fields of literary work. Stojan Novakoviã. A zasluÿio je mnogo više. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. he published his Collected Works."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. i onog ubeðewa. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã.

A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. La Belgrad ¤i-a tipºrit. A redactat ¤i editat ziare. A fost scriitor. spre binele propriului popor.rioadº sº fi muncit atât de mult. 79 . la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„. reviste ¤i calendare. A scris poezie ¤i prozº. propriile Opere complete. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o. care erau ocazionale. În 1875. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. redactor ¤i editor. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. în 1863. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska.

.

Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi. E. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . Iako mnogi od „preåana". Wegov otac Mita bio je abaxija. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. Leipzig 1858. Beograd 1990. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. Ustavobraniteqi i wihova vlada. SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. veka nacija. Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. godine. 1 2 S. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. 109—140. Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". na više mesta. 81 . Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. nije utvrdila. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. meðutim. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije. godine. meðutim. I. Meðutim. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. nisu ostvarili svoja oåekivawa. Tkalac. sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. Jovanoviã.UDC 32:929 Jankoviã A. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga.

3. godine vrati u Srbiju. kãi kneza Miloša. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima.356. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. godine. Historische Statistik Serbiens 1834—1914. 82 . X. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. Krestiã. Meðutim.6 U tom svojstvu putovao je 1840. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima. godine. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. 5 Holm Sundhaussen. koje 1838. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. P.Aleksa Jankoviã je 1834. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. V. Wien 1863.9 Pošto je u leto 1843. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. gde otvara advokatsku kancelariju. 196—197.354. 73. godine. 3. 3. mit europäischen Vergleichsdaten. školovan pravnik bio je prava retkost. 6 Pomenik. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. 197.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba. Konstant von Wurzbach. Jankoviã je pošao sa wim. gde završava studije prava. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju.349. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac. s. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. Zehnter Theil. 7 Wurzbach. Ð. pa je istupio iz sluÿbe. godine. U Srbiju. 73. Preåani i šumadinci. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. München 1989.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. 4 Wurzbach. Kada je 1843.279. 73. Meðutim. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929. 8 Isto. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. 57. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije. 534. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834.2% pismenih qudi. Kada je 1842. Beograd 1888. 3. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. X. Miliãeviã. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. Novi Sad 1996. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza.

7051/678. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. Narodna enciklopedija II. 1845. ASANU. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. 16 ASANU. Igwatoviã.10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. ROMS. nav. Strawakoviã. delo. Miliãeviã. nav. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. Prodanoviã. delo. Strawakoviã. 162. Jovanoviã. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. Novi Sad 1966.854. nego da su drÿavom upravqali åinovnici. Zagreb 1960. J. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 459. 128. 163. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. 15 J. D. 306. J. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. S. 7051/198. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. 12 Wurzbach. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. 54. godine. 158. predmet 21. ASANU. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. godine. Ipak. Beograd 1932. Enciklopedija Jugoslavije IV. 82. nav. V. 110—114. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji.13 Talas revolucija koji je 1848. nav. 1423. Beograd 1957. 83 . nav. delo. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. M. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. 100—101. D. nav. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. Strawakoviã. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj.15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. 1421. j. 73. Jankoviã Aleksa. M. K r e s t i ã . delo. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. delo. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. marta 1846. 1960. P. Stanoje Stanojeviã. 815. 14 J. fond DSS.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. Unutrašwa i spoqna politika. 55. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. X.ostao do poåetka novembra 1843. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. Meðutim. t. 159. Zagreb 1925—1929. 13 D. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare".11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. 12. godine. 805. Strawakoviã. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima". delo. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853. 812. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. 154—157. godine. I pre 1848. Prodanoviã. 7051/1403. 1413.

Beograd 1975. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. 154—157. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. Strawakoviã. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. nav. X.20 Iako u novoj vladi. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. Bjelica. 177. nije bilo mesta za Jankoviãa.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. 84 . Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. ASANU. tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. meðutim. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega.„åvrste ruke". koji je obavqao te funkcije. 202. D. kao poznati austrofil. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. VIII 1851. a i knezu je savetovao da ga razreši. formiranoj marta 1852. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. ASANU.22 Jula 1852. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. 198. delo. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. 199. 196. godine Jankoviã je. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. 21. åiji je ålan postao 1850. 73. Jovanoviã. godine.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. 190. Naravno. S. D. 178. Wurzbach. godine. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade. Od 1850. 1380. Jankoviã-Kniãaninu. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. delo. godine. Nav. a zatim tamo i umro. Strawakoviã. 144—146. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. nav. D. Strawakoviã. 139—141. 180. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. 68. godine.21 Kada je oktobra 1852. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. i da spreåi wihove akcije. 7051/1374. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. godine. nav. U Drÿavnom Savetu. delo. 197. delo. 67. 1441. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. 188.

carem. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. D. V 1853. sa kojim je maja 1853. Nav. Strawakoviã. delo.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. Kao Srbin iz Austrije. M. godine vodio razgovore o tome. Popoviã. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. 105. X. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. Jovanoviã. Aprila 1853. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. Prodanoviã.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. Strawakoviã. 224. 27 ASANU. Kraqevine Srbije. godine. 64. Beograd 1957. ASANU. Pomenik. Prema tvrdwama Milana Ð. D. Miliãeviãa. 8254. 240. a samim tim i knezu. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe. 23 24 85 . 198. posle pola godine rada morala pasti. 182. nav. IV 1856. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. 210. Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. nav.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. godine. S. 74. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). Kneÿevine Srbije. J. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. delo. 25 Ustavi i vlade. 6. 154—157. ona je. delo. Beograd 1925. Beograd. 209. 172. do maja 1856. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855.24 Krajem 1854. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. 26 V. Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke.

jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. J. delo. nav. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. 31 32 86 .je. 182. 185. 168—170. J. delo. Vuåiã je 1858. Jovanoviã. Krajem 1857. uz Garašanina. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. ukoliko on bude zbaåen. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca".29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. Meðutim. Beograd.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. 77.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. 205. Jovanoviã. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. Prodanoviã. nav. Zapisi. godine došao na åelo Saveta.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. desilo se suprotno. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. M. sednicama je rukovodio Jankoviã. To se i dogodilo. 117. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. 195. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. delo. 120. Jovanoviã. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. J. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. Grujiã. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. Nepune dve godine kasnije. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. I. nav. S. S. nav. 194. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. On je. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. na presto vratiti Obrenoviãi. decembra 1858. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. 116. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. 254. delo. nav. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. delo. 251. M. J. Prodanoviã. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. nego bezvlastje". godine. Prodanoviã.

J. 661. 12. obavqao je tu funkciju u dva navrata. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. 35 ASANU. Stojanoviã. 10 (23) juna 1869. 33 34 87 . godine. 128. 36 ASANU. godine. 660. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. 13 i 17. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. nemaåki i latinski jezik. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin".Milan Ð. Beograd 1924.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. 13. Takoðe. predmeti 8. i 1854. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. 1854. 198—199. predmet 64. 1847 predmeti 10. iako preåanin. Novi Sad 1930. M. 1855. predmet 10. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. Zanimqivo je da je. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. godine. Kiãoviã. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. tokom 1847—48. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". fond DSS. fond DSS. godine nagovori pukovnika Bigu. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. 1845. predmet 21. Otada do smrti. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. 11. Miliãeviã. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. 8254. ASANU. Haxiã. Srbina u austrijskoj sluÿbi. Pomenik.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove. Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. 1848. godine. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa. On se 1842. Q.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845.

In his foreign-policy orientation. and its president two times. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). After completing grammar school. He was a member. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. where he served as a clerk. and for some the vice-president. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara.Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). in 1834 he stayed shortly in Serbia. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). where he completed the study of law. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. where he made a distinguished clerical and political career. he was a pronounced Austrophile. He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. În Serbia. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. he became the director of the Prince's office. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. care erau în slujba cneazjilor sârbi. Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. Then he went to Hungary. and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. of the Council. Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. A fost membru. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. He returned to Serbia in 1839. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. 88 . His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. Dupº ce a terminat liceul. unde lucreazº ca funcþionar.

ako ne i jedino. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu.UDC 745. Stepanov. Jovanoviã. Slikarstvo Temišvarske eparhije. inaåe nedovoqno prouåeni. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. a kum Nikola Aleksiã u broju 6. juna 1864. Bugarski. Bukurešt 1991. Gavriloviã. u sedamdeset devetoj godini. Popoviã. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". Bugarski — Q. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. jer su. 251. Novi Sad. 1 2 89 . Izraåunato na osnovu smrti 2.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. Subotica 1996. gde je stariji Mihailo. M. 3 S. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. godine. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. Rad 3. odnosno Mihail.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. nav. Svakako ne netaåno. Delotvorne u XIX veku. A Janiãi su spomiwani ponajviše. V. godine zaB. S. Kad Moriš poteåe kroz pero. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. Bugarski. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. Novi Sad 1997. kako ga naziva S. S. U Arad su došli pre 1844. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. 19.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. Srpski spomenici u Rumuniji. delo. Bise Gavriloviã. Bugarski. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. godine. Mihailo je roðen verovatno 1785. ãerkom Georgija Papa iz Arada. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari.

Stepanov. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. danas u srpskom delu Banata. nav. Jovanoviã. i 1864. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. i Ostojiãevu 1862. godine. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. M. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. godine.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. 158. Janiã i Aleksiã. pre 1820. Jovanoviã.4 U Nemetu je pre 1870. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. prilikom terenskih istraÿivawa O. 378. godine. 11 S. delo. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. åak izvesnije 1819. 9 S. u Radojevu 1859. delo. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. 12 S. godine. 110. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. Jovanoviã. 6 Nav. godine. 7 S. nav. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . 478. Dogaðalo se to izmeðu 1862. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. delo. 95. nav. Jovanoviã.12 Stotinak godina kasnije. 488. bili su i tu zajedno na poslu. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem. delo. M. nav. 372. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. delo. 1970. Kad Moriš poteåe kroz pero. delo. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. 323. u Tekelijinoj crkvi. M. 228. Jovanoviã. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. nav. delo. a 1889. 461. nav. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. delo. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. 169.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe.7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. godine. nav. M. Bugarski. Nav. nav. delo. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. Bugarski. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. i 1840.6 Takoðe pre 1820.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. Bugarski — Q. Bugarski. u srpskoj crM. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. godine u Ketfequ. delo. najpre sa Danilom. 224. Štaviše. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. Bugarski. godine. nav. 8 S.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. delo. Jovanoviã. 10 M.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. delo. nav. za ikone Save Petroviãa. Kumovi.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara.

girlande. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine. kanelure na stubovima. ali ne sa ulogom nosaåa. Novi Sad 1978. 45—50. ne. „Vajar. svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. 169. Kapiteli. ali pre toga imao je i druge poslove. delo. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. spletovi traka. suprotnom utisku. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. nav. 247. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu.14 Kao savremenik. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem. Gavriloviã. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. i VIII—IX. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. Novi Sad 1959. v. 91 . prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada.13 Prouåavawa drvorezbarskih. luåni ili trouglasti timpanoni. 1825.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". Na primer. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. Meðutim. kao dotada i neimari. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. pa daqe do Temišvara. 14 B. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". Još je istraÿivaåki pionir B. venci. zadrÿali su. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti.

92 . IV.19 sklawaju se u neku drugu vrstu. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. makedonska rezba i kopaniåarstvo. Manastir Bezdin. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. von Miklosich. koja jednostavno i jedino znaåi vajar.17 Ÿiteq Novog Sada. sudbonosnije probleme. stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo. Bugarski — Q. Temišvar 1999. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. Meðutim. Zagreb 1858. Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. åamovog drveta. oni su bili reðe obrazoresci.troškova. F. Slovnik umjetnika jugoslavenskih. Bezdinci su upotrebili. na samom izmaku XVIII veka. skulpture. oni nisu vajari nego drvorezbari. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. Imali su oni druge. drvorezbarstvo. D. Dakle. vajateqske delove od lipovine. Gavriloviã. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. skulptor. S. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". duboresci ili ikonoresci. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. 19 M. Ãoroviã-Qubinkoviã. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta. u domaãoj praksi. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. piltor. Þornakov.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. Ali. u Austriji. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. Stepanov. pisao je Sakcinski. U jeziåkoj. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. Beograd 1965. Kukuljeviã Sakcinski. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. B. ali. Najåešãi termin bio je bildhauer. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. naroåito kod istoriåara umetnosti. A tridesetak godina ranije. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. a bildhauerske. Prilep 1986. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog. 16 17 18 dawe). 342. 341. delo. nav.16 U stvari ne bez osnova. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. u stvari. srbizirano uprošãeno piltor. duborezbarstvo. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. ili.

Thus. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. 93 . In Serbian art during the 18th century. pre svega oltarskih pregrada. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. Vajari. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. od Zete i Raške do Studenice. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. Columns. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. pogotovu figuralne plastike. However. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. too. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. dominate in the architectonics of their iconostases. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. još mawe posebna disciplina. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. which thus includes the Janiã brothers from Arad. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. as well as all other typological characteristics. Pritom. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. na primer. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. do crkve u sremskom selu Molovin. Pored ostalog. Meðutim. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. Kotora. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. which is the German term for sculptors. Lazarice i Kaleniãa. Deåana. bez obzira koliko proreðeno. sredinom XVIII veka. the wood-carvers were often called bildhauers. usually carved in wood. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. whose primary role was not to support the iconostasis. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã.

Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. dar nu cu rolul de suport. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. pregºtindu-le. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. 94 . iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. În cursul secolului XVIII. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. ca me¤teri de sculpturi în lemn. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. în arta sârbº. în realitate aparþine sculpturii. dar ea. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. Aflându-se în faþa iconostasului. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. se include în istoria sculpturii naþionale. ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº.

Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. kome je posveãen ovaj rad. ili drugaåije Nikola Nikoliã.UDC 929. a 26. realno. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4). Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. Koliko je. posle åega mu je. Jovan je 1781. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. data je 4. februara 1778. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. rodom je iz Temišvara. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. potvrðeno plemstvo. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". 18. pravnik i narodni dobrotvor. ÿitequ Oseka. Petrovom praunuku Jovanu. godine. aprila 1783. plemstvo su dobili Nikoli. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji.028 forinti. avgusta 1779. Petar i Slavon. åetvrtu. treãu od 50 do 150. 95 . mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. i posledwu. marta sledeãe. i sinovi mu. 1694. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. Emanuel.732 Nikoliã F. baron Fedor Nikoliã od Rudne. Pred licitaciju u Beåu. godine Miroslavu Nikoli.

veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. od kojih su 98. Jovan nije imao dece. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. Rudna je tad mala naseobina. godine. septembra 1797. juna / 26. Assesor". novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem.2%. Rudna je brzo rasla.000 forinti. Po popisima iz 1792. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. Popisan je jedan sveštenik. 1790. po jednom domu. Zoriãi. Nikoliãi. koji je asesor Temišvarskog komitata. godine. katolika je samo 1.246. naime. a pri kraju 1851. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu.3 stanovnika.7% pravoslavni. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. pored ostalih delegata. Još uvek je i samo „asesor". platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld. kojem piše iz Rudne. preneo na wega prezime i grb. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. Fedor. što je ispod proseka za selo (7. pristav. 15. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak.Braãa Kristofer i Kiril Nako su. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. novembra 96 . prisustvovalo je. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. maja 1836. Temišvarskom saboru. zu Rudna Torontaler Comit. Vujiãi. odnosno 350 stanovnika. Imala je. rodio im se u Temišvaru 7.47 forinti. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. Veliki Komloš i Albrehtsflur. isplatio tek 1844. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. Školovao se u Temišvaru i Pešti.29 forinti. Vitkoviãi. koju je. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. a vrednost imawa je 41. a jedan je ÿiteq protestant. i osamnaest plemiãa.5) i varoši i sela zajedno (7. Horvati. godine. Dobio je predikat „od Rudne". Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. Godine 1824/25. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. Vulini. zemqa je prve „kontribuentske klase". a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. Miloša Velikog. No. koji je 10. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. Stariji od dvojice sinova.018. 1787. a wena vrednost iznosila je 40. posle åešãih urgirawa. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. mlaðom kãerkom kneza Srbije. i 1816. avgusta do 22. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku.6). Savkom Obrenoviã.

a ujak Mihajlo vrhovni komandant. vladika budimski 20. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). posle podne prakticiram kod G. Ðorðe Stratimiroviã. „Prva je igra bila kolo. po preporuci Jovana Haxiãa. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. knez Aleksandar. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. sa liste Deakove stranke.došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. Do 1860. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . 1858. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). Dvoraåeka. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". sa suprugom. jer je i sam veoma cenio Miletiãa. baron Fedor Nikoliã. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. Nikoliã Maãedonski"). novembra iste godine. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. a na sledeãim izborima 1865. izabran je u Ekonomski odsek. i 20. novembra 1859. U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. ali i Karaðorðev sin. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. nije wegov ciq. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. i neki drugi izvoðaåi. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". ali se ubrzo posvetio politici. 19. Izabran je 1861. poloÿio advokatski ispit. prakticira. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. koja je potrajala do jutarwih sati. neko vreme praktikovao kao advokat. To. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. Od 25. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. januara sledeãe godine. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. vr. svršeni pravnik. ali i da tamo bude viðen. Godine 1865. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. wegova supruga 50 forinti." Knez Mihajlo nije prisustvovao. koja se drÿi 18. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda". jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". ali je i on poslao 10 dukata. a. Veã 12. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. kwegiwom Persidom. meðutim. godine.

kojeg je od ranije poznavao. avgusta 1867. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. Jovan Jovanoviã (Zmaj). „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. Fedor je voleo pozorište. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. koja se drÿi u Novom Sadu 17. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. åiji je zamenik Jovan Haxiã. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. 12. i 18. Celokupna wegova imovina je. Mihajlo je sahrawen 15. stariju sestru. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. koju je on zastupao. i 1868. meðutim. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. sinove mlaðe sestre pokojnika. juna 1868. Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. Mihajlo. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. jula je drÿana skupština. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. Mihajlo je poginuo. ubijen u Košutwaku. osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". stigli u Beograd. Od supruge Julije se razveo 1865. pa su on i otac mu. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. „kao najstariji". Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. 1867. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". a za sobom nije ostavio testament. Jovan Subotiã. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad. Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. ÿivotno opredeqewe. Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. uvek je davao pozamašne sume. Ziåi je. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu".„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. pa Ðorðe Ševiã. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. prema tome. knez Srbije. Nikoliãima od Rudne. Kosta Novakoviã i drugi. Dve godine. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. u tom smislu. Ali. pored ostalih.500 guldena. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. Jovan. plaãenu unapred. juna u 8 åasova pre podne. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. Antonije Haxiã. a 2. trebalo da pripadne wegovim sestrama. Politika mu je. Milan Obrenoviã. pa pesnik Laza Kostiã. ali je veã januara 1869.

oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. aprila 1892. tutora maloletnog Milana. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. na kojem je. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. godine podigli veliki. aprila. koje je kupio Georgije Haralambu. godine. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna.da pokrene proces protiv naslednika. Mihajlo je podigao 1856. i Panaita Georgija zugrafa". Godine 1879. sporazumom potpisanim u Bukureštu. gde je Skupština zasedala. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. mada je imao sasvim realne izglede. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". za imawe Tamadea-Tamasesti. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. pored ostalog. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. godine Atanasiju Stoloÿanu. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. juna 1873. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. Tokom putovawa za Kragujevac. koji dvori Maxarima.000 forinti i 1869. Uåinili su to tek 8. Spor je voðen od januara do 12. Namesnici maloletnog Milana. koji je donet 1869. Baron Fedor Nikoliã tako. jer su Bla99 . Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. moderan parni mlin kapaciteta 150. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. posle fruštuka. i upoznao ga sa ovom idejom. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika.000 metriåkih centi meqave godišwe.

avgusta. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. Na predlog ministra finansija. i u nekakvim sumwivim poslovima. poåetkom 1872. Ubrzo potom su usledile i druge promene. meðutim. Pomiwe se." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. dr Milan Jovanoviã Batut. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. septembra 1880. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. Baron Nikoliã se. Bašaid i Melence. akademski ÿivopisac iz Subotice. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. avgusta 1882. Arsa Pajeviã. Samuilo Mašireviã. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. 6/18. Aksentije Marodiã. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. i neki drugi. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. još 1865. nije postao knez Srbije. Kalaja. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. godine priloÿio Matici 100 forinti. car je svojim rešewem od 15. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. avgusta. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. Na novu duÿnost je došao 1. Carevom odlukom od 9. sremski ÿupan Kuševiã. štampar u Novom Sadu. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. lekar u Somboru. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. pa iz we došao u Kikindu.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. u politici. kada je zvaniåno primqen. koji ga je lišio slobode. I on ãe se naãi. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma". U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. Livije Radivojeviã. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. zajedno sa ministrom Kalajem. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. Bio je Srbin i po ocu i po majci. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. teško da je mogao naãi boqe. Jovanu Subotiãu. Nekoliko godina posle aneksije. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. Bewamina pl. 9. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. kako je napred navedeno. juna 1876. Decembra 1878. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. Nikoliã je. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. Nemac iz Slavonije. gde je uhapšen. Dve godine kasnije.

poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. oktobra/5. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. za koju je ovdašwi slikar g.ske Srbe. a šta hrvatsko. Veã sutradan je civilni upraviteq. Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. novembra 1882. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. 24. a zvaniåne novine. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. pak. caru Frawi Josifu. septembra 1882. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. na kojem su bili adlatus Nikoliã. „Velikim krstom Takovskog reda". od poåetka 1883. sem u vreme åasnog posta. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. Ova malena pozornica. i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. Na sveåanom ruåku. a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". februara 1883. marta /12. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. baron Fedor Nikoliã. general Jovanoviã. kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. Kraq Maðarske ga je 1884. U programu su uåe101 . „Sarajevski list". što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. štampane su i ãirilicom i latinicom. ministar Kalaj. godine. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. oktobra. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. Nikoliãu je. Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. 6.

Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. januara 1885. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. belocrkvanskom i starobeåejskom. Protokol mu. meðutim. marta 1888. sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. Zemaqska vlada je 14. kãerka generala Ciolicha". te nadzornik Vukeliã. tako. darovao ugarsko baronstvo. 10. ali ga je ipak. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. odobrila pravila Muzejskog društva. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. privredu. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. lista za „politiku. maja 1885. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. pa konzul Müler. po drugima. prosvetu. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. dobilo pravo javnosti. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. a poåetkom maja 1886. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". ålana carske kuãe. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana.stvovali „gospoðica pl Ciolich. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". Car mu je. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. opet. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. „Javor" je 27. Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. Po jednima. 1. pravosl. Hoffmann su izveli nekakav skeå. kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. a baron Molinari i „šumski upravnik g. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. pa je ono. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . Pored barona Nikoliãa. Prisustvovao je. februara 1886. razrešio ove duÿnosti u Bosni. doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". ali je na kraju ostao bez mandata. godine. a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. Sabovqeviã je. koji su drÿani 1887. uåinio je to na predlog administracije. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. oktobra iste godine. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. manastir Dobruw kod Višegrada". radinost i trgovinu. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". 27. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. Pored ove crkve.

programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". Autor beleške se interesuje kako je „g. velikog formata. marta 1889. budi dug. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". a koji ãe nam. oktobra na naslovnoj stranici. mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. dobrotvora našeg naroda. pod naslovom Veliki gosti. „Naše doba". Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. is103 . s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". ali veoma precizna. osnovanog zavoda. 14. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. a od wega osnovanom zavodu. aprila 1890. gde naš mili srpski narod ÿivi. veåiti opstanak. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". „Branik" je trijumfovao. meðutim. ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. ako Bog da. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. meðutim. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. Sredinom septembra 1889. Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. na celoj naslovnoj strani. brzo prestala da izlazi — 31. još mnogo vrlih muÿeva podariti. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. se pojavio posledwi broj. koji se wegovim imenom diåi. da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. a ujedno molim g. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. nije naklowen. åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. koji su nam sa sviju strana. 11/23. ovamo stigli. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari".prestonici." U Kikindi mu. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. u sredu. Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. nadzornika tekelijinog zavoda. Novina je. januara 1889.

to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. kao kraqevskom izaslaniku.052. a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. a åist prihod milion forinti. sa blistavim tokama. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". jer je g. osim 'Srpskog naroda' ". pored ostalih. ali je svako mogao da bude ålan. upravnik. to na sv. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. a predsednik Lazar Dunðerski. Godišwi promet u 1891. Pa kad g. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. Sledeãe." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. baron kategoriåno izjavio. i da je u opasnosti kakvoj. i Hajm Mor. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. Veliåanstva. Dane Stankoviãa. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. potpredsednika saborskog Odbora. åiji je bio veãinski vlasnik. pravosl. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". pa tako 6. i Rista Teleåki. da se ta avtonomija krwi. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. da on ništa ne zna. barona Fedora Nikoliãa.pravqeno je. soboqim brkom. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. u krupnim oåima mu ÿar. i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. gradonaåelnika Miliãa. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. Upraviteq je bio Lazar Milošev. sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. srpskom sinodu". Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. 104 . trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. paÿwa i dobrota. Od te do 1899. komisar pod blistav ikonostas. maja 1890. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost.244 forinti. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. baron o tome ne zna ništa. 1890. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. Kamen je bio „izdubqen". sa skupom pervaznom lentom na pleãima. godini bio je 12. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora.

Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. dvadesetak kilometara od Bukurešta. wegov brat. još tri advokata. tvorca porodiånog bogatstva. koji je plaãao 86. godišweg poreza.729 jutara.631 jutro. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. ali je „Sadašwost" donela 8. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. poverenik na srpskom nar. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. advokat Milan Petroviã. no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. j. Eremiã. a wegov brat Mihajlo imao je 4. 22. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . crkvenom saboru stekao qubavi. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. 15n. Pobedio je Fedor Nikoliã. januara 1892. vlasnik „Sadašwosti". trgovac Marko Bogdan. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. slobodoumne stranke". Zato se sad. potpisani. U istim se novinama. kaÿu oglašivaåi." pisala je „Sadašwost". Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni.081 fr. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa. Eremiã". Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". na kojem je sagradio školu i crkvu. Lazar Dunðerski. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. januara preko „Sadašwosti". Zato oni. godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. datiran 5/7. da nije voqan da brani svoj mandat. advokat dr Ÿivko Bogdan. a sada. Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. januara 1892.360. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. i 25. godine. a novi izbori drÿati izmeðu 16. imao je najviše zemqe — 6. Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. dva sveštenika i jedan uåiteq. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. na posledwoj strani. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva". „G. Paja plem. 88 n. opet. Kikindska „Slobodoumna stranka". poštovawa i poverewa. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. kaÿe. koji je sam sebe kandidovao. naåelnik Rista Teleåki. decembra. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. baron Nikoliã je izjavio. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. naslednik Gedeona. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. decembra 1891.

kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. maðarski i nemaåki. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. ekonomskom poqu. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. te wegov brat. te da ga pozdrave srpski. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. kãerka barona Nikoliãa. poverenika biãe po izdatom protokolu". Pred sam poåetak zasedawa (11/23. kao kraqevski poverenik. jula 1897. List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. dr Ÿivko Bogdan. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). avgusta 1892. Ni traga. „Sadašwost" je 19. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. aprila 1892. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. godine. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor.liãa. 26. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. a nakon wegovog izbora. juna. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik. Marko „gvozdeni". „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. Doåek preuzvišenog kr. jula. posledwi temišvarski grof". Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. pisala je „Zastava" 8. imenovan baron Fedor Nikoliã. za koji je. a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". u åetvrtak. „ iduãe nedeqe oko 9. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. 106 . Po isteku ovog poslaniåkog mandata. od one ranije zajedqivosti. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". dakle. „Ranije su bili narodwaci. Nešto kasnije. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. taånije 7. a najradije onda. juna /11. U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. a sad su za leðima barona Nikoliãa". i Geza Duka od Kadara. dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. zastavaši.

i iz kojih je uredaba. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. ne samo teško. Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". opetujem pre svega. upotrebimo zgodnu ovu priliku. na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. kojeg je pratila ova svita. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. kotarskog suda. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. Saboru obrati na jeziku drÿave. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. izgovorio je na maðarskom. 5/17. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". u kojem je podvukao da. Šestog dana zasedawa. — i åesto nepotpunim uredbama. da se i na moru åesto podiÿu bure. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. Baron se tom prilikom legitimisao. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. a predvodio ih je episkop vršaåki. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. jula. 107 . Saboru se. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. obratio kraqevski komesar. srpskom jeziku. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. episkopi. vojniåkog åasništva. odmah po dolasku. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. Sabor je poåeo 29. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". avtonomnog åinovništva. Prvi deo svog govora. juna u podne. na wegovo traÿewe. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. Baronu Nikoliãu. ali se i stišavaju. primio patrijarha i episkope. gradskog poglavarstva.

sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. od Srba. „patrijarha Georgija Brankoviãa. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. Oko odra je 108 . U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. „baron Fedor Nikoliã". Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. poslanici Stevan Jovanoviã. godine u 47. Patrijarh Georgije je 1900. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. 1. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. ne prestaje da bude aktivan. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. interesovala privreda. februara/4. „Srpski sion" je 1899. februara/1. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. Tri dana kasnije. na svom dobru u Rudni. 1899. Arsen Zubkoviã. domovini i pravoslavnoj crkvi. Stevan V. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. Govorio je episkop Lukijan. Bliÿio mu se. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. u prvom redu. i kr. februara 1903.U nedequ. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. Svetozar pl. kraj. a upokojio se 14/27. februara. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". „Rudna 15. Popoviã Åika-Steva. marta. meðutin. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". godine. Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. meðutim. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. Wega je. godine „Sarajevski list". Ðorðe Ðurkoviã. iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. 19. Sledeãe. marta 1903. koje objavquju skoro svi srpski listovi. Kuševiã. marta 1898. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. dr Ivan Ivanoviã. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". vicekonzul Branko Mušicki. Popoviã. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. Sahrawen je u utorak pre podne. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. On. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine.

1. Spomenik CXXXII. 284—287 1867. K. 6. analitiåki inventar. marta 1903. 5. I 5687. br. 1903. II/14. Novi Sad 1977. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. naslovna strana. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. Krestiã. 131. 64. S. Štamparija Henr. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. 857. N. 1866. 1892. 27. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". 93. Gavriloviã. kw. 141. supruga grofa Hardega. 1882. 63. 208. Beograd 1976. jula. 4. 1. 46. 29. baronesa Vilhelmina. 544. kãeri Jovanka. februar „Istoånik". 3. 624. septembra 1905. 431 i 432. i 354. 252. 109 . br. 1897. sa ostalom dvojicom zetova. KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". februara/3. nije imala poroda. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. 404. 146. Temišvarski sabor 1790. Novi Sad 1996. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. Petroviã. Srpska manastirska štamparija. 1903. 150. Najstarija. 756. 143. decembra 471. Novi Sad. 8. kw. 42.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. 1888. umrla je na poroðaju. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. 16. baronesa Jovanka. br. „Bosanska vila". januara. februara i 1. 22. 207. koja se rodila u Sarajevu. „Matica". Grosinger. 7. a uz to dobra srca i dareÿqiv. Graða iz sovjetskih arhiva. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. Mihajlo. aprila. Novi Sad 1985. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. 32. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. „Letopis Matice srpske". 19. 47. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). 214. Treãa kãerka. br. 1903. 519. 6. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. god. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. u Sr. „Srpski sion" 1897. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. 1890. 32. S.49. 10. „Javor". 24. marta. koji nije imao porodice. 266. 147. 1894. br. brat baron Mihajlo. N. Sremski Karlovci 1972. 551. „Bogoslovski glasnik". septembra. sin baron Fedor. „Wiva". 140. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. 1891. 159. „Sarajevski list". graða 1860—1885. Urman u Temišvaru. III. Petroviã. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). 1883. 546. maja 146.. februara i 1. 19. 28. 1903. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. grb i prezime. Zbornik Matice srpske za istoriju 15. oktobra naslovna strana. sv. br. br. Sirotiwu je svugdije potpomagao. jula 1897. 1898. „Sadašwost". 156—157. 4. 567. i Jelisaveta. Karlovcima. Gavriloviã. br. 3. 248. 34. Bewamin. avgusta/7. marta. 1899. preneo na wega baronstvo. novembra. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. govorio 18. 421. 11/23. Novi Sad 1977. 8. 1889. 9. br. 19. tu bio i wen muÿ. 13. „Naše doba". 28. udata za barona Duku. 104. ali je. 1903. 1889. 36. T. 157. Ludvig od Viha. aprila. baš kao ni stric joj. marta. V.

Novi Sad 1991. 45. kw. Sarajevo od svog postanka do danas. 31. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. 538. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. 103. 112. Milisavac. Fedor. Srbi u Vojvodini 3. T. 136. 145. 228. Novi Sad 1971. Hegediš. VI. 25. Rajkov. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. 140. XIII. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. Åehak. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. Novi Sad 1993. Zagreb 1928. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. 323. 272. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. 1864—1880. When Bosnia and Herzegovina was annexed. 193. Anton Duišin. as Miloš's grandson. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. and on his mother's side of Miloš the Great. Beograd 1983. 41. 510. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. 78. 39. 265. so the Empe- 110 . 266. 167. Novi Sad 1992. 221. 72. He was born in Timisoara on May 26. Ÿivkoviã. K. Istorija Novog Sada.V. Q. 444. 57. Prince Mihajlo. 83. M. Novi Sad 1940. II. V. ÿivot i rad. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. Svetozar Miletiã. 99. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. Novi Sad 1963. 40. 22. during which his longest stays were in Brussels and Paris. Novi Sad 1977. Ÿ. 42. 68. 297—300. 92. Istorija srpskog naroda. Lebl. K. 108—110. Novi Sad 1926. Popoviã. 264. 139. a hero and a skilful diplomat. Politiåki lik Vase Stajiãa. sv. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. R. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. 84. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. Krestiã. A. 267. 76. A. Novi Sad 1980. Zbornik Matice srpske za istoriju. 36. Foriškoviã. 79. 144. Kovijaniã. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. 77. V. 353. D. Popoviã. 29. Novi Sad 1990. Novi Sad 1981. A. 407. 429. 442. 1. 393. was assassinated. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 45. Stajiã. Kruševac. the youngest daughter of Prince Miloš. 262. 394. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. E. Åobanoviã. Istorija Matice srpske. V. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. Melhior. 153. After his uncle. 263. 62. 1836. 93. Stevåa Mihajloviã. M. sharply opposed such a solution. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. Novi Sad 1894. 302. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. 169. Novi Sad 1979. Sarajevo 1960. Ceroviã. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. Poÿarevac 1894. Åaåak 1974. 1—2.

had no children. On October 7. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. next to the Orthodox Theological School in Raljevo. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. În drum spre Kragujevac. unde a fost adoptatº Constituþia. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. He also tried his hand in newspaper publishing. Baron Miloš Bajiã. 1905. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. With his own money he built a church in Sarajevo. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. Politica i-a devenit profesie. he fell seriously ill and died on February 27. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. ca nepot al lui Milo¤. ca mo¤tenitor. In the period from 1890 to 1899. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. dupº tatº. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. Thus politics became his profession. Prince Mihajlo. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. tutorele minorului Milan Obrenoviã. At the end of the century (1890). M. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. al distinsei familii Karamata din Zemun. After his uncle's death. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil.ror appointed him to that post in 1882. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. In the middle of 1902. together with his cousin. de mai mulþi ani. Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. he inherited his large estates in Romania. the newspaper which was short-lived. but theatre remained his preoccupation. o perioadº la Viena. the greatest in Hungary at the time. 111 . the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. Mihajlo. who also got the attribute „Obrenovski". thus also taking care of the Tekelianum. iar dreptul la Graz. Blaznavac ¤i J. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. he transferred the baronetcy. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. Fedor. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. Ristiã. în 1858. He also successfully carried out economic and financial activities. cneazul Mihajlo. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. and decorated it with a corresponding iconostasis. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". In 1888. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. Thanks to his efforts and with his money. He also helped expand and paint the church which his uncle. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. dar teatrul a rºmas preocuparea sa.

Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. Exact de zece ori. în 1888. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. 112 . Pe lângº aceasta. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. Împreunº cu vºrul sºu. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. nu a avut copii. în perioada 1890—1899. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. Cu mijloace proprii. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. ziar care a avut o viaþº scurtº. Mihajlo. Fratele lui Fedor. cneazul Mihajlo. cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº.

Slavonii. Od 1718. 3 Joanikije (Vladisavqeviã). podleÿašåie katedri našoj. 113 . februara 1728. 4 Dositej (Nikoliã). Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. 7 Sofronije (Tomaševiã). gde je. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. episkop slavonski (1721—1743). episkop temišvarski (1713—1727). Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. episkop vaqevski (1715—1738). voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. 5. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728). za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog.12:929 Dimitrijeviã N. a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. Banata Tamišvarskago.3 Dositeju Vaqevskomu.1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog.UDC 262. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4.2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu. u svoje vreme. do smrti. Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. oktobra 1739. episkop budimski (1716—1728). Nikanoru Zrinopolskomu6. Ungarii. Sirmii. primio i monaški åin. Umro je aprila 1737. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. decembra 1725. februara 1727.4 Nikiforu Slavoniskomu5. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). 8 Nikanor (Melentijeviã). Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. Horvatskoj. godine. episkop baåki (1718—1730). 5 Nikifor (Stefanoviã). 2 Mihailo (Miloševiã).

nav. Srpski Sion.. u åijem radu je. mc. to je po jednom pismu Visarionovom od 29. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). 232. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. a i episkopi. 11 Rad. M."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. zvali Babom. delo. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu. kojeg su Fruškogorski monasi. 114 . da ãe drugu pamet uzeti"."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. 14. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. 10 Isto. 13 Vasilije Dimitrijeviã. veku. R. Sr. Åanad. 14 Rad. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj.14 Iako nije bio bez vrednosti. Åakovu. 9 D. 559. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. budimskom vladici Vasiliju13."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. kao episkopskog i narodnog kandidata. M. palanaåkago i logoškago. 232. Gramate mitropolitske i patrijaraške. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. Fev. Naime.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). oktobra 1730. Beåkerek i Panåevo. episkop budimski (1728—1748). Posle izgnanstva iz Dalmacije. Naime. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu. jula 1730. i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. 558—559. Sremski Karlovci 1931. veršaåkago. jer je veã 21. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. aprila 1728. Grujiã. 27. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. Faåeš. Karlovci 1905. koji je prognan iz Dalmacije. episkopa aradskog. da sije ne djejet se". ali smo. Grujiã.

15 16 115 . septembra 1736. A.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). koji je bio kandidat austrijskog dvora". a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama.karlovaåki mitropoliti su se. starešine jerusalimskog metoha u Nišu. sebiški. 231. Meðutim. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. U pismu se. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. episkop Nikolaj se. O Viãentiju Jovanoviãu. da sakupi episkope."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. godine. 158. 434/1736. baåki i aradski. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. Jakšiã. veã je naredio generalu Hamiltonu. 20 M. Srpski Sion XVII. te. Isto. obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana. kojima zapreti to poricati. da mu izabere koadjutora". te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". P. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. 329. 18 D. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. Sremski Karlovci 1907. Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. 21. ali general Hamilton nije usvojio predlog. Ruvarac. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. 225. Novi Sad 1909. temišvarski. naime. Episkopi na to oãutaše. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. 19 Isto.20 Isto. Povodom toga. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. 17 M."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. kada je za to bilo potrebe.

i ustruåavao bi se primiti ga. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi". kaÿe mitropolit. ali da se to svrši. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. i da se treba postarati za takse. a osobito u kliru. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. koje je na dvor uåinila nesloga klira. da koadjutor s wim rðavo postupa. bez znawa klira i naroda. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. Isto. ali i da pomene saziv sabora. trudiãe se. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. novembra 1736. te tim ukloniti rðave impresije. Mitropolit je iskoristio priliku da se. da ne vidi.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. Jakšiã. potreban je sabor.21 Beå se nadao. što se stole tiåe". episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. da klir ne globi narod. neka pošqu gore na potvrdu. i što reše. osvrne na primedbe. da zaw nije zgodno vreme. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. 160. nego Boÿji. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. ali oni drÿe. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. Isto. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. Osobito mu preporuåuje. jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom. odnosno Beå. nav. tim ãe boqe biti. a general je. od 24. Isto."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. pored zahvaqivawa na koadjutoru. 116 . Isto. Isto."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. Sa koadjutorom. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek. On je napred video. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. Kad je dole bio. mitropolit mu je rekao. 21 22 23 24 25 26 M. protiv odrÿavawa sabora. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. i što se on pre sastane. delo. i hoãe samo vremena da dobiju. „Što se stole tiåe.

vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. koja je. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. po Milutinu Jakšiãu. sakriven kod jednog trgovca u Budimu. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. Meðutim. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. a ništa nije uåiweno. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. jula 1737. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. meðutim. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. jula 1730).. 161. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. On je. februara 1737. što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo." Kad mitropolit to nije uåinio. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski. Isto. iznosio 159.660 f. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati."27 Naime. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. 163. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. DO 1739. no kad bi to bilo istina. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. Tako 7. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. koji je krajem 1735. 160—161. Isto. juna 1737.da od tog imawa nije ništa nestalo. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. br. 117 . godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. odgovorio (31. januara 1737. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente.

468. da ih opsluÿuje. u isto vreme. Sremski Karlovci 1930. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru.iÿdivenije davati budemo'. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. 33 Isto. 1738. episkopa temišvarskog. 31 Isto. Naime."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. milostiwe i taksa. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. Sliåno je pisao. pored brawa wegovog vinograda. 12. pored majura u Temišvaru. imali i vinograd u Ðali. Naruåuje mu. 34 Isto. kao i wihovi parohijani. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. godine. 32 Isto. episkop Nikolaj je „u jesen 1738. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. šarana i soma. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. koje je åesto dobivao. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati."30 U toku leta 1738. izdrÿavali od dimnice. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. Grujiã. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. i 1739. kao i u Srbiji."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. a naroåito nije voleo ribu liwak. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni. uz to. jula 1738. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. vladika Nikolaj „šiquãi. sme30 R. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. ekzarhiju i milostiwu. jer je ostao i bez wih. Zatim nalaÿe proti. 1737. da mu naðe 3—4 kowa. venåanice. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. u isto vreme. i nije smeo u Temišvar. 118 . pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu.34 Vladika je iskoristio priliku da.

jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. marta 1745. inaåe. koji je. Vladika je 28. 119 . episkop Nikolaj je 26. Zato je i episkop Nikolaj.36 Problem visokih naplata postojao je. 1738. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'. ali neka mu veruju da baš nema saåim". odluãewem. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. juna 1739. Isto. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. juna 1739. nego je 'obiåaj i uzakoweno'."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. ali narod nije dao. od marta do maja 1739. izgleda. da mu sa nekim qudima doðe na sud. 470. 3. 468—469. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. aprila 1741. kao administrator vršaåke eparhije. za svoj trud i sluÿbu. ako prvo ne uspe. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. 469. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. i on bi rado išao s wima."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. godine. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. Isto. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. Isto. Vladika ãe. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. popisane su tek 1. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. ÿiveo i umro u Karlovcima. 469—470. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. Isto.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. On ãe doneti pravednu presudu."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). preko prota. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. Isto tako vladika nareðuje. da mu doðe i jedan åovek. Zatim ih kore zbog nesloge.ju šta davati. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. 35 36 37 38 39 Isto.

Odgovarajuãi na ovo pismo. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. jer ãe inaåe liåno odgovarati. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. dodaje vladika Nikola. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. oruÿani Turci. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. Meðutim. 120 . ovdašwi carski podanika. Zatim se tuÿi vladika. i 1739. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. sada wegov sin. i vladika Nikolaj 1. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. jula 1739. jula 1738. traÿi taj dom za sebe. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. koja je ranije jako harala. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. okrenu se. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. jula 1739."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. Ali. pre nekoliko godina. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. na jednom za napad podesnom mestu. te ih u klancu opkole i sve potuku. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. na Almaš. Isto. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. Meðutim. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. — i vratiãe mu kad se otvore putovi.

piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. svojim pismom od 23. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. Tako 22. Dok je u Temišvaru. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati.ha. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. 43 Isto.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738. meðutim. 107. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. i 1739. U Oršavi. po nareðewu iz Beåa. Borbe s Turcima u Banatu 1738. januara 1739. A 12. a od to doba veã je prošlo 15 dana. Ako general ÿeli. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. saznao."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. 106. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. Grujiã. Sremski Karlovci 1930. Åuli su. zatim. godina vanredno rodna i bogata". Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. koji se htedoše caru podkloniti. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. 44 Isto. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. pored patrijarha Arsenija IV. maja 1739. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). Oko grada nisu ništa popravqali. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. kuga i u samoj rezidenciji bila. saåuvaj Boÿe. pa ma to 42 R. otišla redovna carska vojska na Vlahe. februara 1739. 121 . pod jamstvom. Meðutim. avgusta 1739. kako vladika veli. pa odande. Tim povodom episkop Nikolaj 1. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo. za vreme."42 Vladika Nikolaj je. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. veã stoji onako kako su ga uzeli. pušteni da prikupe otkup za robqe. što je 1737. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. no još ne znam šta su uåinili'. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. kada bi.

a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. pa da se kuãa spali. da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. godine. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. pak. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). I. 471. veli vladika Malaesku. 45 46 122 . 89. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. Grujiã. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. podnesena Dvorskom ratnom savetu. raspita se u Beåu o odšteti. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". Naime. preko temišvarske administracije. a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. U woj se on ÿali kako mu je. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. a kamo li da moÿe u Beå iãi. Stoga on moli Malaeska. To se izjašwewe nalazi na istom mestu. Sremski Karlovci 1932. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. meðutim. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. Dimitrijeviãa. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. Kaufleuthe und Innwohner". Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. ali on ne zna kako ãe. Zeremski. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. radi spaqene crkve i rezidencije. što se vidi iz wihovih testamenata. traÿi da se cernira general Najberg. „u komorskoj arhivi u Beåu. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). kod koje je Deÿan bio savetnik. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. Kako. Griechen.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. Sada je. Stanovnike naziva „Raitzen. u odeqku Banatica za septembar 1741. a crkva da je bila od drveta. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. episkopa temišvarskog.

bez redovne bogoslovske spreme. During his absence from the town. aprila 1737. Sr. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. and the Arad bishop. Srpski Sion. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. O ostavini Maksima Gavriloviãa. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte. i Mitropolita47 pri meni niåto više west.. 49 Isti. 290. Sr. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. a on G. Episkop Nikolaj umro je 25. 1728—1737. Therefore. 1721—1732. saåiwenom u Kostajnici 13. Sava (Vukoviã). što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca.u svom testamentu. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. verovatno. R. Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". Before he was elected bishop. vladike seåujsko-oseåkog. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. in 1730. Mojsej Petroviã. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. the bishop Vikentije was elected. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. juna 1744. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. Karlovci 1905. After the Metropolitan's illness. supposedly for prevention. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. III. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. Karlovci 1905. godine. V. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. Sahrawen je u manastiru Bezdin. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. during the burning of buildings. Timisoara was attacked by plague. kao i ostalim arhijerejima. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills.49 Iako nije bio domorodac i. Testamenat Stefana Qubibratiãa. Srpski Sion. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. pomalo prgava. Vikentije Jovanoviã. Arh. Testamenti vladiåanski. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. 48 47 123 . 275. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. D. as the candidate of the Austrian Court. and became a monk in the Peã Patriarchate. vladike Kostajniåkog. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725.

Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. and probably without the regular theological education. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului.the responsible councillor of the Timisoara administration. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. chipurile. Deÿan (Dejan). iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. în oarecare mºsurº irascibilº. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. Although he was not a native. to the Austrian Court. în 1737. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. în anul 1730. slightly short-tempered. Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. În timpul absenþei sale din ora¤. unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. Mojsej Petroviã. probabil. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. 124 . Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. în calitate de candidat el Curþii austriece. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. Sava (Vukoviã). era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. too. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara.

kakve bi plodove rodu svome prinosili. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. Savi Damaskinu. 584. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. Heros. 125 . Sava Damaskin. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. ove godine. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. ne peva joj se što joj ide od srca. ein Trauerspiel in fünf Acten (t. veã što … No. na åemu se javno zahvaqujem. dobroÿelateqnij …ãæ. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g.j. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina.UDC 929. 1 Novine srbske 78. pronikao je g. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. nemaåkome stihotvorcu. nego do pevawa! I kad peva. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. Beå 1819. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. na ÿalost.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. zemqedrÿac. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo.

str. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". sledio poetiku melodramskog tipa. Wien 1877. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. a ima i mesta sa scenskom muzikom. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. na pojedinim mestima ima izosilabizama. Temesvar 1819. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. III. Drama je pisana u stihu. wegov sin. Wien. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. Medvedgrád. Kasandra. u štampariji Karla Gerolda. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. 13. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. Kreonov sin i Herosov prijateq. wena poverenica. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. Wurzbach. kraq od Tebe. No. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. Laos. ali srpske provenijencije. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo. godine. komandant kraqevske garde. kwiga je. Kreon. neoåekivani rezultati. nemaåkom. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. Åuvar. 1865. Autor je. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule.3 Iako je izdana u Temišvaru. Gedruckt bey Carl Gerold. pevaåkih numera. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima.4 Liånosti drame su: Hipomedon. Laokoon vojvoda. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. fon Sermaÿ. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. 126 . Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. zarobqenica. posebno na harfi. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. vrhovni sudija. stoji to na kraju dela. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. Heros. Nádasd-Ladányi Könyvtár. sasvim oåigledno. 92. pesnik. II 1793 — Beå. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. kw. štampana u Beåu. Jokasta. a ni u temišvarskim. 34.

1912. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. Prizvuk zagonetnosti ostaje. Budapest. 130. Budapest. Temišvar. pored veã pomenute drame. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. sem u godini 1814. 1899.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. Bavio se kwiÿevnošãu. meðutim. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. 8 Szinnyei J.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. 9 Konsultovao sam. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. sve na nemaåkom. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. Hrvatsku i Slavoniju. još i sledeãa dela: Nagy Iván. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. Budapest. 229—230. Ni grobovi porodice. II 1969.. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. Bona Gábor. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Budapest 1891—1941. on nije pisac tragedija Heros. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. ni oni najopširniji. stub. gde se pod odrednicom Damaszkin. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV.nicu. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. a wega nema. za razliku od K. 1983. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. 690. Kampelen Béla. Gulyás P. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Wegova porodica je veoma ugledna. Beograd — Novi Sad 1995.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. Sermaÿa. Iako. Lendvai Miklós. Kwigu je izdao u Temišvaru. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. 225—226. 127 . 10 S. a usput i o wegovoj znamenitoj. 491—2. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. Bugarski. 86—87. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. 128—129. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. kada su se svi Damaskini. Pest 1858.. po svoj prilici. gde su bili posedi Damaskina. Dakako.

214. Nije ostavio potomstvo. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. dalo joj je plemiãski predikat. Gavriloviã. pa zatim u Torontalskom komunitetu. i decom Aleksandrom. Novi Sad 1972. Bugarskog. 266. oåigledno. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". Simeonom. Pulherijom. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. VIII 1832). a plemiãski predikat Von Nemeth 19. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. a druga Vergilijeva. Terezijom. koja je ÿivela do 1874. N. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. Temišvarski sabor 1790. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva.12 Umro je 28. 516. znamo. 542—544. pa joj je ukazana po11 S. 128 . Ni kwiga mu nije bila strana. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. 248. zagovarao Sava Tekelija. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. Vladimir Otoviã. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. 279—290. Petroviã. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. avgusta 1790.To selo. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. Marcus v. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. a bilo je u posedu porodice. VIII 1790. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. godinama. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. XII 1799. Katarinom i Anom. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. a isto tako nazvan on. ali neštampanom projektu rukovodio je. a to je. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. naknadno. pretplaãivao se na srpske kwige. IX 1800. Radom na ovom dovršenom. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. Ovo se. U periodu od 1802. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. Antonijem. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. u Temišvaru. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. juna 1817. Savom. Bio je veoma bogat åovek. meðutim. do 1814. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20.

Maletiãeva dela. pa major. Dositejeva. pa i Brankova prva kwiga. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. Åetvrti Stefanov sin je Sava. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. kao i ostale svoje sinove. No. a filozofski stupaw završio je u Pešti. a umro u Temišvaru 1867. Poåetkom revolucije 1848/49. pomilovan je 1850. roðen je u Vilogošu 1812. nije dugo ostao u zatvoru. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". Ostale wegove pretplate su iz godina 1838. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. Stefan. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. Treãi Antonijev sin Jovan. i uskoro postao kapetan. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika.000 cigala. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. Tako je. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. pa potpukovnik. natporuånik u Temišvaru. Na to je Svetozar Miletiã 129 . Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. Stefanove kãeri. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. Katarina za Jovana Ðiku. sem Ane koja je rano umrla. U školu je išao u Temišvaru. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. godine. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. dedin imewak. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. a 1845. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. Treãi brat Simeon. Bojiãeva. i 1854. O wemu ãe se govoriti kasnije. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. bio je major u maðarskoj vojsci. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. kao poruånika. u Novom Sadu. godine. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. a umro u Beåu 1860. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. Biãe da je wega. Od 1837. za našu kulturu slavne 1847. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. dakle åovek sudske struke. bio je ålan Matice srpske. Vukova. Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. roðen 1817. a izgleda da se nije ÿenio. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ.

treãi od wih 46. 13 14 130 . posebno fond Pijaristiåke gimnazije. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. 1861. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. novembra 1914. Iste godine 1809. na åemu mu se toplo zahvaqujem. V Budapest 1943. i sinove Arsena. roð. mlaði Damaskin. Arsen. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. i qubazno mi ustupio podatke. Umro je u Temišvaru novembra 1892. 15 Gulyás Pál. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. Simeon se. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12.14 naime godine 1806. završivši šesti razred. Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. II 1863. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. upiše u treãi gramatikalni razred. i Stefana (1861—?). Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Putovao u istoånu Afriku 1903. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. o kojem ãe kasnije biti reåi. kao dvanaestogodišwak. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. u lov na lavove. Roditeqi: Ðorðe i Etelka. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag.reagovao veoma ÿestoko. 134). Magyar írók élete és munkái. Zastupao je Stari Arad. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. saborski zastupnik 1790. umro u Budimpešti 7. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. i Marija Zako. I 1866. 60. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. oktobra 1854. Feldvari. Na kraju godine bio je odliåan ðak. Vaqa se vratiti Savi. Margitu i Stefana (roðen 1892). Sava je umro u Deblingu 19. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. roðen 9. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. Imali su kãerku Lauru. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. No. v. Srpski dnevnik 58.

a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. Masai stepa koja je doista visoravan. decembra 1905. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. No. pa potom od Kaira do Aleksandrije. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. To je obimna kwiga. lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. oko tridesetpet. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). dakle. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. Bio je to kato131 . ålanovima ekspedicije. Pisaãe i o Rimu. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. Na putu je proveo punih devet meseci. do Kilimanxara. wegove lovaåke trofeje. Opisaãe put ugandskim vozom. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. kako je Damaskin naziva). gde je prisustvovao krunisawu pape. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". Ipak. åini se. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. ima 284 strane veãeg formata. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. dobro opremqena. razume se. Ekspediciju u Afriku finansirao je. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. ovu Arsenovu kwigu. 24. Naÿalost. oprostivši se s majkom. dakle popriliåno imuãan. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. bio je. sestrom i bratom na Badwi dan 1903. „posle putovawa". što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". no kad ih ima plastiåni su. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. u Pešti. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. ilustrovana fotografijama. Po povratku. Ipak. Pošao je. Dakako. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. delom vozom a delom karavanom. Kwiga. sam. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. no ne prebogat. Takoðe i o qudima piše malo.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. Bagamojo. primorske gradove: Dar es Salam. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana. Najviše fotografija prikazuju.

gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. in the same research. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. for which it was said that it had scientific value. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. Arsen Damaskin. together with his wife. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". Wen plemiãski ugled nije bio mali i. too. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. was discovered as a writer. ali za putovawe se pripremao u Pešti. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. godine. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. da je na put pošao krajem 1903. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. however. jasno je. list je bio sasvim redukovan. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. tamo se razboleo i umro. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. stare temišvarske kuãe. 132 . Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. a grandson of Sava's brother Antonije. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. XI 1914) 4d. Bila su ratna vremena. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. The article also offers facts about other members of the Damaskin family.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. who inherited family nobility. dakle. in the present Tanzania. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. a ne januara 1904. U Pešti je ÿiveo. However. he wrote this book only.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. In 1906. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. starting from Stevan. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama.

despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. El a scris. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. în 1861. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. împreunº cu soþia. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. fiul lui Antonije. already Hungarized in its last offspring. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. însº. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. Arsen Damaskin. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. ca scriitor. în Tanzania de azi.ters. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. including Jovan. The third generation comprises Stevan's grandsons. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. 133 . Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. doar aceastº carte. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. printre care se aflº ¤i Ivan. fratele lui Sava. despre care.

.

Bucure¤ti 1981.UDC 262. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. septembra 1700. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. Posle razdobqa od 60 god. 500—512. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. 294—324. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. 382— 401. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. Dragomir. S. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. pop Molnar iz Sada. Beåki Dvor. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici.12:929 Kiriloviã S. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. napisanom u Alba-Juliji. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. Episkop Budimski i Temišvarski. Pacurariu. 135 . U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare.

Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. 587—596. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen". 863—937. Prvi šematizam P. nav. Ruse. Tri veka unije kod Rumuna. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. N. Kostadinoviã. V. bio potvrðen od carice i iste godine 27.6 1—2. Ceroviã. delo. Srbi u Rumuniji. Sibiu 1974. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. nav. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. B. Q. Marjanoviã. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. Arhiv za istoriju S. delo. Karlovci 1913. Ceroviã. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. Kragujevac 1999. 3. 9—10. 1896. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. Documente privitoare la trecutul B. Karlovci 1896. Novi Sad 1997. 1996 462. P. Karlovaåke mitropolije. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Beograd—Podgorica—Kragujevac. 5 M. Tako je 28. 106. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. Prot I. carica Marija Terezija anulirala je izbor. da denuncira takve sveštenike. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. O. Kaleniã 2. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. ali 1770. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. Mitropolia Ardealului XIX. 3 Isto. LXXX. Q. 146. al 18-lea. O. Pacurariu. 183. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. 136 . Srem. Pacurariu. A. Popoviã. 13—36. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. 4 G. 63—71. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. Srem. 1—3. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. din Transilvania dupa 1761.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. 145—148. Novi Sad 2000. Budimske. 5—6. Bucuresti 1970. din Transilvania in sec. B. S. R. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. 18-og veka. 6 M. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. 2 Sava Ep. a 21. Temišvarski zbornik. za god. 18—22. K. Grke. R. nav. dok je 1768 god. 1920—1930. 2. Beju. Sibiu. Hitchins. LXXXVIII. Dragomir. delo. O. i još više. R.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. O. i Rumune). Jivi.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. Ep. aprila 1762. 504. R. S. januara 1770. Šumadijski.Mohaåkom srezu. B. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei.

) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. juna 1772 god. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. 131—132. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. oktobra 1771. 7 8 137 . 131. godine. Roðen je 1699. oktobra 1764. 9 E.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad. 10 Isto. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Roðen je 1735. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana.. decembra 1761. od episkopa Dionisija Novakoviãa. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. bio je rukopoloÿen za ðakona 11. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata. Umro je 1804. vladika Dionisije Novakoviã. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. oktobra 1772. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet.10 Isto. Instaliran je u Sibiwu.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. A. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. proti… Dato u Sibiwu 11. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. Isto.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. Godine 1772. Sibiu (1955) 1991. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik. B. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. Cioran. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. Popoviã — pošto je bio popov sin. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika. godine. te je bio primoran da stanuje u kiriji. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13.

Kostiã. nav. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima. Temišvar 1940. avgusta 1774. je Erdeq. god. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. nav.17 M. 7. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. Marjanoviã. komesar Baron. 506. delo. Temišvar 1938.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti. Jovan arhimandrit Hopovski. 16. 15 G. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. 476.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju. aprila 1781. Kosovac."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. maja 1774. delo. 13. 106. hramu Temišvarskom 1757—1838. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S. G. delo. nav. avgusta 1781. 27. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. srpskom Sab. delo. izaslanik Beåkog Dvora. Srem. 13 Isto. 352. godine. Pacurariu. Srem.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. Karlovci 1905. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. Karlovci 1897. Kostiã. nav. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). 14 i S. godine.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). 22. Srpski Sion. Kostiã. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. 3—4. Marjanoviã. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola.. 16 S. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika. 4.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. 11 12 138 . Srbi u Rumunskom Banatu. 14 M. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju.

Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. 19 139 . Kostiãa. so he was forced to rent an apartment. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. Sofronija videti rad S. He was located in Sibinje (Sibiu). he was given the rank of archimandrite in 1762.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. prilog 4. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that. godine. but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. februara 1786. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). 142. Klasicizam kod Srba. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. Beograd 1965. in his diocese. as the Bishop of Duda and Timisoara. 36—38. Grobovi. and thus to solve the problem of the church. Umro je 28. katalog slikarstva. that he should not keep councils with the priests. During his service as a bishop in Erdély. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. 18 Opširno o sahrani ep. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. Nevertheless. Born in Szecs in the Mohács county. Sofronije arrived to Erdély in 1771. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã.

140 . so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. ¤i ajutat de autoritºþi. but also largely because of his poor health. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. La Sibiu. There he spent the last years of his life. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782). sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. therefore. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese.Unlike them. when he was appointed the bishop of Timisoara. în calitate de colaboratori apropiaþi. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. Ba chiar mai mult. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. The authorities approved his plea in 1774. Because of many difficulties. lângº Mohaci. Cu eforturi personale. He found eternal peace with Our Lord on February 28. due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. în septembrie 1773. în 1783. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. În anul 1762. 1781. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). During his service as a bishop in the Buda Diocese. He served in the Buda Diocese till August 27. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. Nºscut la Seciuia. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771.

Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. Fiind bolnav de tuberculozº. Numiþ în 1781. 141 . episcop la Timi¤oara. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. a murit la 28 februarie 1786. graþie efortului sºu.

pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. pa ipak je. ni ime mu nije srpski napisano. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. Jeremiã."1 Dakle. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. 1804. wegov rad. kao i rad drugih Srba tog vremena. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. III. Zaista. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. iz poznate i razgranate po1 R. IV. zbog toga ih je teško pratiti. Novi Sad 1952. 139.UDC 61:929 Åokrljan Ð. ostao neistraÿen i malo poznat. 143 . Doktor Ðorðe Åokrqan. Banatski muzej. a 30. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. koliko ih ima. sticajem okolnosti. 1802. godine 1845. Temišvar reka.

Karlovci 1910. inaåe interpolacija u tekstu. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. Visszaemlékezések.. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]. 8 Ormós Zsigmond. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Temesvárott. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. rad nepoznatog autora. postao je 1764. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru. str."6 Meðutim. Doduše Dimitrije P. Tirola. 55. 7. godine. dakle."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. 1888. u Temišvaru [1856]. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. III. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. 84 éves korában. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. Jovan Åokrqan 1830—1831. kao što se moÿe videti iz Dekreta. 6 Isto. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. koji je Dvoru velike zasluge åinio. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. godine. god. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. 4 Iz istorije Banata. 49. 3 2 144 . 696. Tirol: „A Lazar Åokrqan.9 podatak je teško proveriti. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). azbuånim redom.rodice Åokrqanovih. Po Grizelinu. p. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. Tirolu. str. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. godine. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. pripada prevodiocu Dimitriju P."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije.7 prvobitni vlasnik slike.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. Nepotpisani tekst Dimitrija P. str. 1764. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776.

pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. azbuånim redom. i 1837. godine. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. Taåno je da su još 1770.13 Dimitrije P. i u wemu je. 145 . onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. vodu analizirao. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. 13 Buzia¤. Nepotpisani tekst Dimitrija P. cjelbonosan izvor ovaj. doskora selo. åiji je ålan postao. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. Tirola. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. 55—56. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. izmeðu ostalih. kao osnovatequ. taåno je da je godine 1774. Ali. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. otpadnih voda i sliåno. godine. nehigijenskih uslova i åestih ratova. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. na koje je sluåajno naišao. perja. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. Godine 1819. godine branili doktorske disertacije u Pešti. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. Ali própisi se nisu poštovali. 14 Isto. uåestvovao. Ðorðe Åokrqan se 1821. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. krvi. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. izgraðen i prvi vodotoraw. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. svojstva i krjepost wenu opisao.

Društvo za praktiånu medicinu je. neposredno nakon drugog talasa kolere. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. 15 16 146 . posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. materije koje vodi daju boju. slatine blage i beskusne. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. rahitizam kod dece. Saobrazno svom Statutu. a poåeo je 8. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. leåeãi sterilitet. napora. 28. Temišvar [1826]. Slovaåke. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. 151—156. Banatskij almanah za godinu 1827.i zapis o tome ostavio.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. Pavle Kengelac. magnezijuma blagog. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. leåi skrofulozne bolesti. mleånih sudova. gorsku naftu koja se brzo isparava. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. stomaka). doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. da pojaåava mišiãe. kremene zemqe. Maðarske i Austrije.18 P. trajao je dve nedeqe. xigerice. kraj sveg autoriteta. dr Åokrqanu. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. kongres je radio u 13 odseka. a koja vodi daje miris gorskog uqa". poveãava imunitet organizma. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan. kroz Segedin i Arad. dojewa. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. Hrvatske. Pešta 1811. Godine 1838. Pest 1844. Temeswar 1843. Jestestvoslovije. Kengelac. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. hroniåni reumatizam. prema Temišvaru. prestalo da postoji 1841. avgusta 1842. godine. creva. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. Na ÿalost. leåi bubrege i polne organe. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. obiåne soli. gline. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. što govori o ugledu koji je uÿivao. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. blagog kreåa koji se ne pali. 110—111 i 114—117. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. jedan od prvih srpskih prirodwaka.

21 „Temeswarer Wochenblatt". 56. god. Donoseãi ovu vest. stoga je wegova tvrdwa potpunija. 1854]. nego u Beogradu. 1943. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. godine. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. Na ÿalost. 4.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. 19 20 147 ."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. 56. meseca nojembrija". 11. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. bes razlike vjere i jezika. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. Tirola. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. meðutim. pa i pouzdanija. i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. 1854]. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. IV. godine. br. azbuånim redom. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. Temišvar. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. meðutim. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu.19 „Kada ga je Konsilium 1842. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. Kako. septembra. Nepotpisani tekst Dimitrija P. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. azbuånim redom. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. 45/11. br.22 Kao i kod podatka o roðewu. ali 14."21 Dimitrije P. Tvrdwe Dimitrija P. 11. 1943. Nepotpisani tekst Dimitrija P.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. 47/25. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. br. Dimitrije P. „Temeswarer Wochenblatt". Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Obojica su. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. Tirol nije bio u Temišvaru. Tirola. IV. god.

sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali.24 Postoji. pored svoje supruge. godine. br. 49—50. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. 1838". kao što je. sagraðena 1837. Godine 1842. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. maja 1842. Prema tome. dakle. Matiåni protokol umrlih. Mada nema spomenika. 148 . zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. 05. pravoslavno grobqe bilo oko crkve. upis br. 25 I. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. Matiåni protokol umrlih 1842—1852.i 1848. Znaåi. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. Ðorðe Åokrqan. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). 2/1930. godine. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. ni spomen-obeleÿja. verovatno. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. ni prebrzo. Gde je. meðutim. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. 38—40. 29/10. Date referitoare la comuna Buzia¤. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. ali je u pitawu.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. kao i u drugim mestima. kao i u veãini naših mesta. Gheþia. 27 J. „Analele Banatului". recimo. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. upis broj 35/06. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. Razloga tome moÿe biti više. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. Kada je 1848. godine grobqe je još bilo oko crkve. 1842.25 Sadašwa crkva. Temišvar. 1842. br. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. 03. i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. Vukadinoviã. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. 1996. 1835. Dimitrije P. godine. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. koji nije saåuvan. 11. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. koje je prestalo 1848. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije"."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada). koji je umro 12. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta.

Razum. A rod Srbskij kako je qubio. meðutim. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. Mirise raznosi. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. Za narodnost kol'ko se trudio. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. Muzejsko je posisao mleko. K'o dosada što si Tvorio. To je wemu bilo povjereno.Ali. Ni jedno ni drugo nije potrebno. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. On je åuven blizu i daleko. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. Davnašwa je. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. Ÿivot.

10. dintr-o familie mare ¤i cu renume. Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. Dimenzije: 55/24 mm 5. Dr George Åokrqan. 150 . Mesto gde je udaran: Temišvar 3. 96. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. Boja tuša: crna 6. Since his biography is incomplete and not well-known. 10. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. Marxiwean 7. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. 1996—1900. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. Ðorðe Åokrljan. a respectable Serbian and a benefactor. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. 19. un sârb ¤i donator de vazº. 4. he was the president of the first medical association in Timisoara. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848. one of the first doctors of the Buzias Spa. Datum kada je udaran: 19. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. Autor M. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. originar din Becicherecu Mare. Tip peåata: Spomen-peåat 2. Adriana Sida Manea DR. 1838. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. ÐORÐE ÅOKRLJAN.

Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. godine. 2 Mºnºstirea Tismana. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. No. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. Romanoslavica. iz 1839. Paris 1954. rimniåkog episkopa Partenija. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. 1 Pop Nikodim.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). XI. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. 19—68. Bd. 171—173. 15—16. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. iz 1767. PREPISANOM 1404—1405. 354—363. 77—79. 237—285. 2. tismanskog jeromonaha Stefana. Titograd 1963. 151 . „u ispravnoj formi". poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. Archiv für slavische Philologie.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). 1965.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. 221—222. Beograd 1982. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. 1888. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura. godine. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. XIII. godine. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu).7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. Romanoslavica. der erste Klostergründer in der Walachei. II. 1883. Bucure¤ti 1903. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. 1966. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. GODINE U MANASTIRU VODICA. 7 Isto. XI.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. † 1406. 217—225. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka. Novi Sad 1956.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). ed. 114—144. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã.

Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. 197—200. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. 1976. Bucure¤ti. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. godinu. 49. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov. 11 Documenta Romaniae Historica. godine. I. zajedno sa drugim kaluðerima. B. 1976. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. dokumenat br. po tradiciji. godine. Radojiåiã. koji je na poleðini 318. nedaleko od grada Turnu Severina. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. VI. 222.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). nav.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. na Dunavu. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. 318. Smrt je Nikodima zadesila 25. kojoj istoriåari pripisuju 1374. 6. i tu je. 8 9 152 . Þara Româneascº. 10 Ð. Grk iz Kostura. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. Roðen u prvoj polovini XIV veka. delo. decembra 1406. I. Nikodim je izgradio manastir Tismana. lista. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. 16. 1404—1405. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406.8 Sreãom. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). osnovao samoupravni manastir Vodica. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Bucure¤ti 1966. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. 1845. silan u kwigama. Mihaila.jer mu je otac. Sledeãe.9 U delegaciji koju je 1375. 12 G. Bucure¤ti. jula 1657.12 U posledwim godinama ÿivota. a mati mu je bila Srpkiwa. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim. 31. ovo Åetvorojevanðeqe. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. Sanktpeterburg 1906. ispod zapisa kaluðera Nikodima. Drºguþ. Documenta Romaniae Historica. ukrašeno viwetama i inicijalima. Zacelo. u razdobqu 1377— 1378.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. 17—19. i to kao „tlkovateq" (tumaå). još silniji u razumu. u reåima i odgovorima". dokument br. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. godine. za koje ruski slavista A. Sp. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica. video ga V. godine. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. 67—70. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. Srpsko-rumunski odnosi. godine.

85—89. 25 Nav. Memorii. schituri ¤i biserici din þarº. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti. Bucure¤ti 1959.22 ili naseqe Širija (Vilagoš). Djamo Diaconiþº—O. 203—221. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. 1.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa).24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. Bucure¤ti 1958. a vraãeno je Rumuniji tek 1956. gde se nalazi i danas. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405). 142. Bucure¤ti 1981. Stoicovici. Grujiã. 462.S. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. Sp. godine. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. 21 E.27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. Bucure¤ti 1906. u zapadnom delu Oltenije. ¡. Tvorci i dela. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri. Sanktpeterburg 1905. Na poleðini 318. Istoria artei feudale în Þºrile Române. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. 224.R. 173. delo. I. N° 4. Srpsko-rumunski odnosi. Toåilesku. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. Bucure¤ti 1973. 636. Romanoslavica. tom VIII. 219. 267— 270. 24 Rad. Radojåiã. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija.18 Za vreme Prvog svetskog rata. Seria II. Analele Academiei Române. Bucure¤ti 1887. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. 218—229. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. 16. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. u: Studii 21.S. I.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea). 23 Ð. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. Linþa—L. pisan crvenim i plavim mastilom. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. I. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti.. XIII (1966). Vojvodina. Bucuresti 1968.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. 183—185.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. Jacimirski17 i G. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. Kazanü 1915. Vºtº¤ianu. 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi".. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder). Grigoroviå. 153 . Duhovni ÿivot. Radojiåiã. VI. ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]).23 ili pak koje drugo mesto u Banatu. 230—231. M. 22 V. I. napomena 23).je u istom manastiru ruski slavista V. godine 1916. Sp. 383 (Ð.16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. godine. nedaleko od Arada.

Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. 38. Sirku. sa dvora cara Jovana Sracimira. Ona je bila doneta. 188—189.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Štefulesku. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). Sanktpeterburg 1890. verovatno iz Vidina. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. ¡. Bºrbulescu. kao što smatra A. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno".ga znaåajnog rukopisa.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je. 31 I. verovatno. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. 443—449. A. Mºnºstirea Tismana. pored drugih crkvenih utvari. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. nego i u Makedoniji i Bugarskoj. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. baš ovo Åetvorojevanðeqe. 18. 28 29 154 . Documenta Romania Historica. 30 Ovaj rukopis je prouåio P. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. Bucure¤ti 1928. bio prepisan Zbornik. godine u Vidinu. ¡. Vœp. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe.

Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica 1. Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. jezik Antona Pana (5 redova) 155 . Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda). Ispod prevod na rum.

Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. Dupº ce a construit. primul manuscris slavo-român datat. Today. în anul 1374. mºnºstirea Vodiþa. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). 156 . ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. I. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. de care slavistul rus A. I. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA.

Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. godine (po naredbi Marije Terezije od 1. srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva. i 1790. jozefinizma (1769—1790). proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine. ruskoslovensko (1726—1749). Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. Naime.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. osnuje i škola i imenuje uåiteq. odluåujuãu ulogu. Inaåe. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. I tako u proleãe 1774. kao i wegov glavni politiåki. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog. Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici.UDC 371. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa.

a dosledno i celog naroda. otvorile su nam åistu poqanu. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. Inaåe. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. 18/1879. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. školsku godinu. Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. koja je objavqena u Novom Sadu. dok je Zakon br. koje su se predavale. okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. dakle. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. školske godine uåilo 35 ðaka). Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. ali su one ipak uspele da opstanu. 1894. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. Popoviãa. Tako se Reskriptom br. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. U takvim se. za 1893/1894. Tako uåiteq Jovan Ð. 38/1868.niju (1773—1782). godine. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. i gde su åestite matere. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine.

pa prenimo i preonimo na posao. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. što je åoveåno. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka.ni svoj zadatak. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. tj. dok su školske kwi159 . I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. Duha". Na Malu Gospojinu (8/20. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". Ako u srce detiwe sejete otrov. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. a u predgradskoj školi. pošteno. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. otrovano ãe biti. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. jednom reåju svega. što je svakom milo i drago. septembra 1893. jezika i kulture. da ih saåuvamo i negujemo. ako se wiva ne obradi. septembra). Kako poseješ onako ãe ti niãi. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". ali ne dao Bog. godina poåela 1. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". srpskih obiåaja. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. prestaje narodom biti. posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". plemenito. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. svega 94 uåenika i uåenice. rodiãe ti åisto. godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. a najboqe ãemo to uåiniti. na sve što je istinito. onako zapuštena pretvori se u parlog.

Ðorðe Marinkoviã. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). Arsenije Iliã (6 puta). aprila do 8. školski upraviteq. školski starateq i Mija Tešiã. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. maja. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . Arsenije Iliã. Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. Dimitrije Dolga (1 put). novembra. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. nadzornik mesnih gradskih škola g. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše.020 forinti. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. Ãosiãa i Jovana Ð. školsku godinu. predsednik. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g.870 forinti. protonamesnik paroh segedinski. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. „što je od uåiteqstva zgotovqen. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð. a Uskršwi raspust trajao je od 26. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. a „deca deklamovaše". kulture i duhovnosti na ovim prostorima. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. januara 1894. Josif Milig (1 put). a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. Naÿalost sada. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. Dakle. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola.ge razdeqene deci 16. januara). U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. dok su deca deklamovala. Sava Popoviã. Prvi školski teåaj završen je 3. Drugi školski teåaj završen je 25. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. Ãosiã. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. Dana 27." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. Na dan Svetog Save. svega 1. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. Kornelije Ÿivkoviã. najsveåanije Bdenije otsluÿiše.

în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. 161 . they were also notable pedagogical theoreticians. Besides being excellent teachers and practitians.bila je Zora Åoliã). precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului. 1962. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894". Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. Ne reamintim de ele. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. as well as prominent education activists and national tribunes. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. spune autorul. tj. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962. Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad.

.

Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . Pesme je objavqivao i kasnije. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. odvijao se u nacionalnom duhu. vratio se u vršaåku Bogosloviju. godine izbili ratni nemiri. Kada su 1848. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv.09 Nikoliã N. Rumunima i Nemcima. 1847. Nikola Nikoliã je roðen 9. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. kao i dotad. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. Danas potisnuta u zaborav. godine u banatskom selu Knez. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio. te se. 1889. aprila 1827. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. Kada su sukobi okonåani.1. stoleãa. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. Godine 1854. wegov deda Marko bio je knez. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. Postavši sveštenik. posvetio se pastirskom radu.UDC 886. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. Završivši je.

ne prepoznavši da je to wegov otac. Za zdravqe mu svi da bdimo. Na bojište pozivala. on vide šta je uåinio. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. Veã u stihovima wegove prve pesme. Svi sloÿno da s' spremamo. napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. Da ãe sreãa nam cvetati. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. let. 31. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. ubije ga i opqaåka. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. „I. 164 . 241. Pešta 1847. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. Isto.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. Sunce slave zasinuti.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. godine. Åelovoðu da slušamo. Bogoslov". koje je nazvao baladom. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela.vashodnog znaåaja za srpski narod. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. Isto. Zato svaki Srbin pravi. I wiovog' duha smela. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo.

Isto. Ajde sleduj glasu mom. Ajduk Miqko na veki umuåe. godine. sin!7 Meðutim.5 Veåerwa pesma pastirke. Svakom' srce u grudima gine. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. Plug i marvu domu svom. Kada je u proleãe 1852. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. 304. Karaxiãu. Oåito. 80—81. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. ispevanoj u sedmercima. Isto. u pesmi Vuku Stef. ali kao apostrofu ruÿi. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. 297.Sevnu muwa. Diÿi barjak — ajd u boj. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. 85. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. 7 165 .4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. u ritmu jamba. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz. Ajde stado te se skloni. Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. godine. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. Zimzelen. Pešta 1847. grom iz neba puåe.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. U rodoqubivoj pesmi Bosni. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni. Subotica 1848. Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. 38.

lizovanog. odlazi u Hrvatsku. godine. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. stoleãa. U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. krasota. u strofama od tri stiha sa pripevom. rodo8 9 10 Svetovid I. Veliåestvu Francu Josifu I. Prva od wih je Usklik wegovom c. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. u sazvuåju deseterca. Marko se budi. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. Novi Sad 1852. Ona šiqe na dno mraåna groba. 16. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. bogatstvo. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu.10 Na poziv Zagorkiwe vile. i ap. ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". 166 . A Hrvata i najÿešãe Srba. Temišvar 1852. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. Sedmica I. Ispevana u desetercu. koja tuÿi zbog otete slave. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". 9. Drÿi za malu. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". To je alegorija u narodnom desetercu. „Da sva gora i gaj zveåi". Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. a wegov gospodar je buzdovanom bije. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. 1. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. Temišvar 1852. k. 121. Svetovid I. u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. nego je refleksije iskazao slobodnije.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". 1. velikom Vojvodi Srpskom. 46.

On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. Taj. 122. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. Istakavši da se. Dobar poznavalac prilika u Banatu. naveo je primer poturåewaka u Bosni. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. po wegovom mišqewu. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore.naåelnika ilirskog pokreta. Tragajuãi za uzrocima te pojave. a smatraju se Turcima. što ih je potom naveo. nasuprot tome. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. dakle naopako. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". a ne prema veroispovesti. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. Iako su svi mislili. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. avgusta 1852. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. godine. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. da nije prebolela uboje. nesumwivo. moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. mnogo su uverqiviji. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. odavna sam ja te namere bio. 167 . osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. on je u ovom osvrtu. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. te ga Rumuni teÿe nauåe. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". te da se po tome i nazivaju. Objašwavajuãi reåene pojave. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. koji govore srpski. lingvistiåke prirode. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. nastavqa pesnik. Nikoliã je.

A onda je. u više eksemplara. pustarama i pr. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. na koju ako i ništa nisu napisali. da kad odraste. 19." Ukazavši. taki izlazi to wiovo delo na ugled. tako."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. 168 ." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. Za one. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su.wa. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. 2. kao i svaki drugi jezik. potom. kad nekim sredstvom preko artije prevuku. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. iskiãenu dragim kamewem i biserom. Za Nadripisce. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. a u 12 Svetovid I. postarao sam se i za wihovu zabavu. Ponosi bogme lepim kuãama. imam hemiåne artije. lepo s poqa vezani i pozlaãeni. i s bogatstvom se ponosi. te ih za to åeka zasluÿena kazna. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. Temišvar 1852. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. godine. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. štaviše. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. Nikoliãa. prirodna pojava koja je dar od Boga. xelepima. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. mladi ðakon je istakao da je on. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. ximrije i psevdo-rodoqubce. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. Spaije nek stvaraju svetsko. smatraju „da je sramota srbski govoriti. trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. nego i novåanu Aristokraciju. imam osobite kqešte. imam kwiga. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi.

itd". i viditi koliko je ono još teško. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. rasipništvo. pomaãi i premestiti.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. premlogim ðakonijama. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti". s kojim se mogu te stvari diãi. gladilicama i tirišaqkama. koja nas åuva. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. Isto. 245—246. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. i t. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. Novi Sad 1856.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. i dreÿdawem celoga dana za stolom. Isto. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". Novi Sad 1855. sapunima.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. toaletima. i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. 30. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. 246. od ove dve. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. koliko Nemci. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. d". 31. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. Što nemamo toliko kwiga. na primer putujuãi. ogledalima. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. 169 . 240. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva. moÿemo opet dangubi zahvaliti. Francuzi i drugi narodi.nutri nemaju ni jednog slova. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. on kaÿe: „Tursko carstvo. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. sijaset paštetama. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu. Za boj na Kosovu. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. Luksuz. suvišnim tortama. šmizetima. sa pomadama. Sedmica V. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva.

kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. naporedo s kritiåkim opaskama. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. u formi epigrama. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. prepustivši parohiju sinu Milošu. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. potoweg Zmaja. godine. iako ih nije bilo ni dvesto duša. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. Ugledni sveštenik iz Kneza. godine. Delao je priqeÿno i neodustajno. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. godine. Javio se ponovo iz Kneza. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. sve do 1901. 170 . januara 1911. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. sahrawen je u rodnom selu. koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. pesmom u desetercu Moja srpska draga. U duhu drevne tradicije. u novosadskoj „Danici". podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. o negativnim karakternim osobinama. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. godine. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. i oni su to uåinili zajedno sa wim. 1868. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. Milobruke i Nadpisi. prema više od dve hiqade Rumuna. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. znan kao prota Nika. takoðe u stihu. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. predstavqao je. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar.

iar el. Vid). In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. 171 . In his inspired patriotic. Datoritº stºruinþelor sale. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. cauzele asimilºrii sârbilor. reflexive. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. died on January 2. he was buried in Knez. Svetovid (Sf. particularly in the metrics. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. reflexivº. împreunº cu fiul sºu. and the attitude of the Serbs to the national language. Nikola Nikoliã. 1911 in Timisoara. 1827 in the Banat village Knez. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. Nikola Nikoliã. and he with his son built the edifice of the Serbian school. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. El a frecventat liceul la Timi¤oara. protopopul Nika. he did not reach higher achievements.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. Svetovid. Sedmica and other Serbian journals and magazines. the priest Nika. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). In his satirical comments he criticized extravagance. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). In his publicistic works. În articolele satirice a criticat risipa. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. He attended grammar school in Timisoara. În poezia sa patrioticº. unwillingness to help national education and culture. Due to his endeavours. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. descriptive and allegorical poetry. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. despite his pronounced literary-esthetic aspirations.

.

Imali su šestoro dece. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom". Vasiã. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. Nikola je. kao primer. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. prešao u Arad (1840). oko 1820 — Vrawevo 1859). Popoviã. Novi Sad 1965. u kuãi u Ulici bagremova. 1 2 173 . To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). Titograd 1960. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. Mijoviã.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. 117—147. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. Teodor i Georgije). doduše. Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. 1876 — Modoš. nije bio redak sluåaj. 183—217. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. bokokotorsku ikonopisnu školu. Pomenuãemo. dobio pravo graðanstva.1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. slikarstvom ili drvorezbarstvom. Novi Sad 1931. 4 P. 1873).4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. zatim wegov sin Dušan (Arad. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka.UDC 75. Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. sreãno oÿewen Marijom Stankiã. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad. 1868 — Modoš. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. V. Josif i Dimitrije). zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. Novi Sad 1977. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. 1808 — Arad. u prošlosti. 1923). Šelmiã. 265—284.3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. 1937) i Stevan (Arad. poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. gde je kupio kuãu. 3 L. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. kod Srba.

Takve su. Mokrinu. Gospoðincima i Ostojiãevu. Melencima. Banatskom Aranðelovu. U Vojvodini je slikao crkve u Molu.Nikola Aleksiã. pripale Rumunima. Radio je. Novom Kneÿevcu. Kumanima. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. Malom Beåkereku i Varjašu. takoðe. Elemiru. Srpskom Senmartonu. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Radojevu. Novom Miloševu. Velikom Senpetru. Kuvinu. gde je slikao ikonostas i svodove. sada rumunske. i crkve u Velikom Senmiklošu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. crkve u Fibišu.

Nikola Aleksiã. M. Srpska umetnost u Vojvodini. 125—130. Novi Sad 1852. Sedmica 15. 175 . Nikoliã. V. Novi Sad 1927. 101—103. Kalendar Kikinðanin. poznoklasici5 S. 116. Aleksiã. Velika Kikinda 1896. Kolariã. Petroviã. Nikola Aleksiã. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. M. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Beograd 1965. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih. I.5 U novije vreme obraðena je monografski. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. Klasicizam kod Srba I. Kašanin. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci.

Velikom Senpetru i Varjašu. 164—165. 24—27. Jovan Aleksiã.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina. Nikolajeviã. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. 7 M.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Novi Sad 1997. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. 16—18. Malom Beåkereku. prozraånih boja. Jovanoviã. Mikiã. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Slikarstvo Temišvarske eparhije. V. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. razneÿenih. Novi Sad 1974.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. Velikom Senpetru i Varjašu. Subotica. 207—217. 168—170. Srpski spomenici u Rumuniji. O. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. 242—252. Aksentija Marodiãa. 176 . Srpskom Senmartonu. Delo Nikole Aleksiãa. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. 1996. Popoviã. Tekelijina crkva u Aradu. Malom Beåkereku.

Mikiã. nije radio samostalno nego samo mawe.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. 177 . 272—273. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa. Slikarstvo Temišvarske eparhije. koristeãi wegove skice i kartone. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. u poåetku je saraðivao sa stricem. Mikiã. Novak Radoniã. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. Golubinci i Ÿabaq. a radovi mu nisu poznati. Aksentije Marodiã.Samo se u wihovim ranim radovima.14 8 M. Rad vojvoðanskih muzeja 27. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. malawe crkava. Jovanoviã. pogotovu portretskim. 34. 10 O. Novi Sad 1981. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. 178—180.9 i. 1996. 14 M. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. Jovanoviã.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. 11 Isto. V. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Dušan i Ivan Aleksiã 258. Popoviã. Beograd 1986. u Vrawevu. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã. Banatska Dubica. Slikar Ðura Peciã. slikarske studije nije pohaðao. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. Keåa. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. 204. Velike poslove. Mikiã. Stariji od wih Jovan. Srpski spomenici u Rumuniji. 129. Jovanoviã. Novi Sad 1970. 236. Mikiã. Ada 1979.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima. O. Q. Malom Beåkereku. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. 129—132. 9 O. Divoš. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. Srpski Aradac. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. Kao slikar skromnih moguãnosti. 203— 209. Inaåe. srpskih i rumunskih. pojedinaåne ikone i portrete. Umro je rano. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. Slikar Ðura Peciã. od kojih je samo nekoliko evidentirano. Slikarstvo Temišvarske eparhije. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu. I pored oåeve namere. 6. 129. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. Najviše je radio zidne slike. najviše na podruåju severnog Banata. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. od kojih je nekoliko evidentirano. što je razumqivo.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. 13 O. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj. Ÿivanoviã. 108—109. pre navršenih åetrdeset godina. 12 M. Subotica. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. Varjašu i Ostojiãevu. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi.

Zasluÿan je kao is15 Isto. doduše. u zrelim godinama. 259. Stariji Ivan je.Dušan Aleksiã. 178 . bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. Ipak je. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. Pored slikarstva bavio se i pisawem. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora.

i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. Isti. Monografija Modoša. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu".Ivan Aleksiã. Prilozi letopisu Matice srpske I.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. Novi Sad 1928. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. Karlovci 1932. Aleksiã. dobijenih od oca u Aradu. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Sr. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Stevan Aleksiã. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša. 179 . Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost.

kasnije. posle preseqewa u Modoš 1905. U Modošu. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. Temišvaru i Åakovu. i mnogo šire. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. najåešãe svoga dede Nikole. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. åesto monumentalnih formata. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. Jarkovcu i Ðurðevu. za vreme boravka u Aradu. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao.Stevan Aleksiã. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve. U prvim godinama rada. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. a obnavqao je i radove starijih slikara. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. porušenog u Drugom svetskom ratu.

Golgota ¡ (1918) Senmartonu. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. personifikaciju smrti. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. 181 . Tih godina je slikao. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. dok se ranijih godina. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. Janoš Ajh. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. radeãi štafelajno slikarstvo. Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. u veselom društvu. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. porušene još u toku Prvog svetskog rata. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. sa predstavom smrti u pozadini. Bez obzira na to i tada je vredno radio. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912.Stevan Aleksiã. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. Izlagao je tada i u Segedinu. pre rata. Slavko Gigiã. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. åak i slike monumentalnih formata. portrete. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. Vladimir Gavriloviã. Tada je slikao ikone. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru.

including his son Dušan and cousin Jovan. was the only one with a complete painter's education. Stevan. Nikola settled in Arad where he bought a house. 257—269. Trifunoviã. Medakoviã.000 religious paintings and numerous portraits. Aleksiã. Stevan Aleksiã /1876—1923/. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. often of the monu17 I. too. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. after studying painting in Vienna and Italy. V. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Stevan Aleksiã. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. Kašanin. he imitated his father's manner of painting. Jovan died young and a small number of his works was preserved. Ivan was a priest and didn't paint professionally. there were several families of painters. 18 J. 275—279. As the painters of modest capability. 65. Petroviã. Jovanoviã. Novi Sad 1968. 1924. 286—288.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. 21. V. not only in Banat. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. he taught the painting craft to a number of Serbian painters.O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija. around 1820 — Vranjevo 1859). Temišvar 1923. got citizenship and stayed till his death. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). 27. Novi Sad 1927. He painted almost 1. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. i 1—7. Srpsko slikarstvo 1900—1950. using his sketches and cartoons. and later worked independently. As a renowned painter. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. 182 . Popoviã. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. 127—129. Srpska umetnost u Vojvodini. Stevan Aleksiã. D. L.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. but he didn't reach the quality of his father's works. Novi Sad 1989. Dušan was much more fruitful. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. The youngest member of this painting family. M. Srpski slikari. Jovanov. formiranog na tradicijama akademskog realizma. nav. Beograd 1973. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). M. He painted iconostases and wall compositions. at first they co-operated with him. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. delo Srpski spomenici u Rumuniji. As a young man. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. in the wider Banat area. Stevan Aleksiã u Lugovetu. 22.

1859). 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. Se ocupº ¤i cu scrisul. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. 183 . A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. As for his historical compositions. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. El a absolvit Academia de picturº din München. care imita modul de a picta al tatºlui sºu. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. 1868 — Modo¤. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. 1876 — Modo¤. 1808 — Arad. la început ei colaborau cu el. în jurul anului 1820 — Vranjevo. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. dupº divizarea ierarhica. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. s-a stabilit la Arad. A pictat aproape 1. adeseori formatul lor fiind monumental. au aparþinut românilor. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. dintre care unele. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. mostly of his grandfather Nikola. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. din viaþa ruralº. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. Încº pe când era tânºr. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. Fiind pictori cu o capacitate modestº. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. 1873). a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. iar mai târziu pictau în mod independent. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX.mental size. Stevan. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. 1923). Mult mai productiv a fost Dušan. 1843 — Desca. and renewed works of older painters. Sava's Remains". sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. 1937) ¤i Stevan (Arad. unde ¤i-a cumpºrat o casº. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX.

.

Cincari. Nemci. 185 . Arad 1940. nav. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. arhitekte. Kao i sto godina ranije. uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. bezmalo celu deceniju. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. Ciuhandu. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). 43. Upor. delo. 215. Lakatos. 40. Sava Arsiã (1791/96). Petar Vasiã (1771/72). O. arhijereje Srpske pravoslavne crkve. Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). umetnike (kwiÿevnike. Rumuni. II. lekare. Arad törtenete. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. Stefan Tenecki (izabran 1787). Lazar Mišiã (1791). vajare.). On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Jovan Mišiã (1773/79). Upor. Arsenije Seåanski (1785). birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88). 42. muziåare). Jevreji. Arad 1881. 233—236.UDC 929 Jankoviã G. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. Grci i dr. Petar Boÿiã (1778). ekonomskoj snazi. Petar Boÿiã (1790/93). slikare. a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). Srbi. Lakatos. Lazar Bogdanoviã (1770/76). potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu.: Gh. 231.: O. Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. Arsenije Seåanski (1794/97). Posle smrti Save Tekelije. narodne dobrotvore. Jovan Mišiã (1780). šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. Georgije Jankoviã (1798/1809). Georgije Saviã (1781).

a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. oronule. godine. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. Lakatos. privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. Istovremeno. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. 5 S. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. to jest 4 meseca. zemqoradnici (zemqedjelci). II. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. delo. Godine 1783. Za kratko vreme. Povrh toga. Lakatos. francuskom i italijanskom (1793/99). nav. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. 63. Ráczváros ili Ratzenstadt. Temišvar 1974. 16. tako se momci obu3 4 186 . ostavio zanimqivo svedoåanstvo. nije se odvajao od kiåice — 1790. Opisanije ÿivota.7 O. delo. Upor. II. Zato su 1796. od 1706. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. D. 7 „Zaista. Beograd 1966.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. Opštinska kuãa Srpske varoši. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka.: O. male crkve. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). zanatlije. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). kabaniåarskom i dr. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. 6 Polgári szerb csapat. ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. 45. sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. Tekelija. koje su postojale sve do Revolucije 1848. Ostojiã. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå".i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. kapamaxijskom. 35—38. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. srušena je stara tvrðava sa åardacima. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. na „slavenoserbskom" jeziku. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. severno od Malog Moriša. godine saborna crkva Eparhije aradske. 4. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. maðarska i srpska6. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". Uprkos poodmaklim godinama. xelebxije i vinari. nav. Aradski veletrgovci. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske.

U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. Marija. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. Matricola botezaþilor. mati ÿe Julijana." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. m(ese)ca aprilija 11. 79. str. qeta predpoloÿenago. 86. 1793. godine u obe crkve. Filiala Arad. paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. Moskvi ili Rimniku. A. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. S. U obema srpskim crkvama. štampane u Veneciji. kada je wenom ocu bilo 22 godine. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. ÿiteqi zdješnija varoši. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. 96. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go. Roðena je u Aradu 3. pod rednim brojem 235. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. Registrul nr. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. Tako je. po prvi put.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. ÿiteli varoši aradskija. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. aprila. takoðe. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. 9. i Petra Boÿiãa. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. bile su. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. gradskog sudiju. Vladika Vikentije Jovanoviã. uveo je još 1728/29. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. 187 . aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". po starom kalendaru. A. potowi mitropolit karlovaåki. 9 Isto. dne. dne". popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. maja 1782. na strani 241. u najopštijim crtama. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. Arhivele Nationale. crkvenoslovenske. On je 11. kuma na krštewu Gavrinom. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã.Na Temišvarskom saboru 1790.

Srpsko pozorište u Vojvodini. novembra 1842). sem 150 forinti priloÿenih 1847. Godine 5. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. 245—246. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. 39. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Novi Sad 1954.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. Augusta vo blagih usopšem. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. 2. 4.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa.11 Meðutim. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). koji se danas teško moÿe proåitati. 38. Kiriloviã. naspram oltarske apside). birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. Tomandl. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. D. kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. na veåiti spomen neistoåne qubve. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. ali. 188 . za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. Posle smrti Save Tekelije (21. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. dugogodišweg paroha aradskog. Srpsko narodno pozorište. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. za poåasni prvi stol u crkvi. Suprugu i ocu 1836. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. 11 M. Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. Novi Sad 1931. godine". Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). Zub vremena je znatno oštetio natpis. Od mladog.

Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. 08. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. privodi se na 10 individua". godine. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. godine. i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. Pri doradi statuta. takoðe. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". Izmeðu ostalog. Paragraf br. propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. godine sagraðen hor. u sluåaju jednakog broja glasova. Avram Nikoliã. 189 . ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. Uraðeno je to sa velikim umeãem. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. OSLIKAVAWE SVODA. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. Pri glasawu. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. Pravilnik je. proteklo je pedeset godina. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. a sledeãe godine — pevnice. izradio je 1846. Nakon razmatrawa projekta. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. 1843. avgusta 1846. OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. Jovanu". kao i predstavnici cehova. pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. a Generalna skupština saziva se „o Sv. umaqeno åislo sluÿeãi momaka. nove stolove u naosu i priprati. Nad pripratom je 1846. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". kromje prezesa. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. Vasilije Brankoviã.

uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. Duh slobode uzneli". koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. kao i na svo Serbstvo peštansko. isti svirjepstvujuãi hramo190 . a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. Todora Pavloviãa. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". marta 1848. godine odrÿano je 25. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. Isidora Nikoliãa.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. 2ro. na Jovana Subotiãa. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. 4to. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. 3ãe. nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. a ni drugo što sa drugom. prvi. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. generalna Skupština je 4. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. godine. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. niti muziku. gde su „buntovni Maðari. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. godine. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. što god je serbsko opustošili i razorili. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". avgusta 1849. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". aprila 1848. da ni štatuta. preko srpskih novina. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". to jest zatvoreno plavetna. Proåitan je proglas. Zasedajuãi u punom sastavu. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. aprila. zriwi ili kaputa i pantalona. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. za vreme od skora uništene Revolucije. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. nego da sami za sebe po naosob. Otada pa nadaqe.

bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". tako i kod naši zemqedjelaca. dne po našemu. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. srpskim junacima. na zasedawu 7. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. Najverovatnije da je baš zbog toga. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. godinu dana kasnije. moÿe zakquåiti. Na Skupštini 8. 27. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. nit ogreva. oktobra 1849. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. marta 1851. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. godine nalazilo tristo zvona. kako se iz zapisnika Skupštine br. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. aklamacijom. 41/7. Do februara 1850. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki". utvari. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. marta 1851.ve Boÿije opqenili. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. sedamdeset prvaka Srba 191 . kuãe popalili. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. uåestvovalo je. meseca januara. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. nit rane za prepitanije. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. prikupqeno je 1356 forinti. kao nikad ranije. Januara 1850. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. Crkvene odeÿde. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. januara 1850. godine jednodušno.

koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. Ludvig Hofbauer. Obavqao je tu duÿnost do 1871. koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. Kada je 1838. ne samo od svojih sunarodnika. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. Ottenberg. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". Arad. Pošto nije imao dece. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. Preureðena je i ima petnaest stanova. Arad 1993. Gavrila Jankoviåa. godine. 3. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. 12 L. aradskog graðanina. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. Béla.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa).Araðana. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. 77. 192 . Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. Jankoviã je svu svoju imovinu. Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". 1889. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. sa svoje strane. 29—31. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. V. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. 297. gradski kapetan 1843/48. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. Budapest. posebno pozorišne umetnosti. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije. Skupština je. Mihut. povinujuãi se carskoj voqi. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. 1901. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. Skupština. Gavrila Jankoviåa. 13 T. godine12.

oktobra / 8. kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. skraja. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. 193 . novembra 1888. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. srpskog školstva. januara 1885. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. godine. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. Dvojica srpskih rodoquba. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. biblioteke i åitaonice. parcela G II. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). tako su im i grobovi bili naporedo. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. preneti sa starog na novo grobqe 27. XV red. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti.

Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 . Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR.

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom.

The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. the choir room above the narthex was built. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. On the basis of the archive documents. cum s-a crezut pânº acum. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. 1793 (according to the old calendar). The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. lawyer by professional education. After Sava Tekelija's death. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. among other things. at that time. Dupº moartea lui Sava Tekelija.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. Apostles Peter and Paul were painted. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. and mother Julijana. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. jurist de profesie. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. the copy of a less-known Gavra's photograph. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. ca fiul lui Georgije. of father Georgije. ¤i al Julianei. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. as it had been believed. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. but in Arad — on April 9. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. later a city senator. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. ci la Arad. Gavra Jankoviã. 197 . to the high positions he had in the city magistrate. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. Gavra Jankoviã. which exists even today. when Gavra Jankoviã was born. the vaults of the Church of St. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã.

198 . funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. casº care existº ¤i astºzi. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. când. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. printre altele. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã.

Ðorðeviã." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. aprila 1870 qeta". MI XXIX. 2 Muzikološki institut SANU. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. H 1852). a samo godinu dana kasnije (30. sa oznakom „na Spasovdan 1869". An 1313. Beograd 1969. stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. 1837). „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã. 139—140 (br. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 1 V. verovatno svojim mecenama. godine.1 Trbojeviã S. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. 4°. bez ikakvih podataka o autoru. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. Druga. godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). 560.071. str. Beograd." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. 561). str. 199 .2 a druga dosada nigde nije naðena. 1—5. posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija".UDC 783. Spasi ni). tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. 2—3. 4°. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. vlastelam padejskim". izabran je za episkopa temišvarskog. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa.

7 — 1843. neregistrovani i administrativni akti. Vitkoviã. sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. srcu govori…. delo. godine. Citirano prema Q. 6 Q. Stepanov. Q. on je 1843. 12—13. Bukurešt 1991.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. godine. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. ovo moje pervo djelo. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Srpska pravoslavna crkvena opãina. a Aleksandar M. potowi episkop temišvarski. delo. za znak mog visokog Poåitanija. 200 . godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). Mladost ÿubori. 7 M. Ja sam se uzeo slobodu. 109.9 Gradsko obšåestvo je 1836. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost.855. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. 13—16. Jedanaest godina kasnije. nav. Radeka. 109. nav. koje blagoizvolite Primiti. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. godine. delo. Rukopisno odeqewe Matice srpske. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). br. maja 1863. 9 Upor.8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. ostajem.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov. godine. Vitkoviã. 13. a potom i u periodu od 1849.6 — 1839. Stepanov. Zagreb 1975. Stepanov. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. do 1851. Radeka. Mladost ÿubori.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. 5 D. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa. 8 D. nav. Zagreb 1985. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je. parohija i škola u Zagrebu. 316.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. Bukurešt 1991. srcu govori…. 4 M. reagovao na ovu posvetu. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839.

1879. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. delo. Stepanov. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. godine. Beograd 1969.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". zamewuje ga Petar Hejm. godine otkazano u Zagrebu. navodi ime Aleksandra Morfidisa. napomena 4. godine. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. do oktobra 1851. godine. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. v) U vreme velikih prazdnika. septembra 1844. — 1859/60. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. a oktobra 1847. godine. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". Uprava škole. nav. delo. Bogojavqeniju. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. posledwi su. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. Roÿdestvu. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. Kao uåiteqa pojawa. 14 M. a drugu. o Vaznesewu 1869. 109. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". delo. i na Svetli ponedeqak 1870. Trbojeviã se i 1851. V. meðutim. godine. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. Matere Cerkve. — 1848. Moguãe je da se vratio u Zagreb. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. 16. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. 11 12 201 . kromje S. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. delo. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. oktobra 1844. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. Q. Na ÿalost. a naroåito o Hramu S. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860. — 1869. 13 Nav. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. Duha. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru".— 1844. 316.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. 34—35. Ovim ugovorom. nav. Vitkoviã. u vreme vladiåni prazdnika. godine. 16. u Banatu. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. do 1859. Radeka.13 Godine 1854.11 — 1851/52. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. nav.

Petroviã. Isti. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. nego i šire muziåko znawe. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. Na ÿalost. kao i bogoslovsko obrazovawe. N. 43—47. toje primjetiti. tropare i kondake vladiånih praznika. Iz ugovora. I. D. Sremski Karlovci 1984. godine. delo. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. 485—496. Novi Sad 1983. kao i nedeqna Blaÿena. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. Golec. Trbojeviã je Navedeno prema Q. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. Bogojavqeniju. Novi Sad 1988. Hramu S. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. kakvi su tada postojali u Zagrebu. Upor. Gavriloviã. kao o S. nav. Matere Cerkve. 2. 13—15. 18 Upor. na note sostaviti i horom svojim pojati. Atanasije Åurliã. godine.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. 15 16 202 . obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. Stepanov. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. Beograd 1991.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. serija umetnosti sv. d) Irmose. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. pa i u wegovom rodnom Sewu. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. Varaÿdinu. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se. Osijeku. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. sjajan pojac. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. Sveske Matice srpske. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. 17 Upor.16 Kao Sewanin rodom. 3. Voskreseniju. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa.

Periã. godine u Sremskim Karlovcima. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. Nauåni skupovi. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. Pešta 30. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom". godine. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). pisana 1855. primene fugata i imitacije..mogao muziåki da se doškoluje. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. 203 . 287—325. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981. Novom Sadu. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. 203. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. Beograd 1985. Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. uveliko nadÿiveo. kw. a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. Petriwi. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. Srbskij narodnij list.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. godišwice kompozitorovog roðewa.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. Ljubljana 1981. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. juna 1846. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). Ð. M. potom u Pešti. Bikicki. kao i mnogi drugi. Beograd 1985. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. Muzikološki zbornik XVII/2. koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. Ipak. koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. 20 Upor. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. SANU i Muzikološki institut. godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. 21 T. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. 22 D. kako u Sewu.22 da bi 19 Upor. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. O muzikalnom izobraÿeniju. a štampana u Beåu 1862. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. godine povodom 150. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. 111—122. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. koji ga je. prvo u Aradu. M. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). Petroviã. XXIV.

Petroviã. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. 27 Upor. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Band II. Graz 1979. 3. 18. Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870).26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). 25 D. Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. Stefanoviã. Mihalek. Sveske Matice srpske. I. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. Ljubljana 1989. Novi Sad 1987. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. Serija umetnosti. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. Serija umetnosti sv. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). 2. Novi Sad 1990. D. koji je svoju neveliku. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. D. Sveske Matice srpske. Novi Sad 1987. Muzikološki zbornik XXV. Aleksandar M. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. rodom iz Risna. sv.od 1838. Flotzinger and G.27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. JAZU. Ser. 49—56. umetnosti. Stana Ðuriã-Klajn. 53—57. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. M. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. Ista. Osijek 1984. Pavle Radivojeviã (Panåevo). 6.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911).25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). 4. Golec. Zagreb 1984. pa i 20. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. Bogdan Ðakoviã. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). Vidi: R. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840). 1853) pevaåka društva. Tomandl. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. veku. Panåevo 1938. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. 93—104. D. Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. veka. JAZU. Kuhaå i Srbi. 5. 239. 95—105. Karlovcu i Zagrebu. Musikgeschichte Österreichs. 204 . Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad). 43—47. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. 47—52. Roksanda Pejoviã. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. 283—298.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. Mirka Pavloviã. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. serija umetnosti sv. 2. prosvetnom. školovan u Trstu. Novi Sad 1988. koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. sv. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. Gruber. Benedict Randhartinger (1802—1893). vidi. Petroviã.

205 .

1a Spiridon Trbojeviã. An 1813. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. za muški hor.Sl. na Spasovdan 1869. 1. vlastelinima u Padeju. glas 4. Tropar Vaznesewa. 206 . kopija u Muzikološkom institutu SANU.

207 .

Liturgija Sv.Sl. 2. u Temišvaru 1851. 2a. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. M 1837. 208 . Rukopisno odeqewe Matice srpske. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. Spiridon Trbojeviã.

Analizele aratº cº din cele 23 de numere. la Karlovac. câte are în total Liturghia. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. Spiridon Trbojeviã. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. arhimandritului Samuil Mašireviã.Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. 209 . who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). Croaþia — decedat dupº 1870). teaching particularly Serbian Orthodox chant. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. in Karlovac. In 1851. together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. Zagreb ¤i Timi¤oara. Spiridon Trbojeviã a fost. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). Zagreb and Timisoara. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Autorul a dºruit manuscrisul. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. a fost învºþºtor de muzicº. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. în 1851. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870.

.

Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu). Temišvar. maja 1866. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. pa åitavih 147 godina. po zanimawu „zemqedeqaca".1:929 Šoljmošan M. Meðutim. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. maja 1866. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. upis br. Kreøaemœhæ 1853—1881. 2 Q. 40/16. koji su u mestu sluÿili. Stepanov. Iz povesti Ketfeqa. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. 17. 127. poåev od polovine XVIII veka. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. jer je ona dala više generacija sveštenika.2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. Matiåni protokol br. Zbirka matiånih protokola. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. po nekim izvorima poreklom iz Rusije. 11/23.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã.UDC 262. 211 . fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. Temišvar 1994. str. pa i šire. 81.

Manastir Bezdin. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa. 30. Bugarski. Kostiã. taånije 1. godine. Kragujevac 1996. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije. 4 S. zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale.stu.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. posle nekoliko godina iskušeništva. Timišoara 1925.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). godine. 5 S. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Q. 7 S. 11. maja 1890. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu. Temišvar 1931. 40. 117. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). Bugarski. Stepanov. u Temišvaru. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. iguman manastira (1886— 1894). izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. dobivši ime Mitrofan. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Neposredno nakon toga. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 106. aprila 1890. Kostiã. 212 . godine. 8 Isto. 39. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. u Sremskim Karlovcima. 29. Podgorica. 6. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Beograd. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. i on rodom iz Ketfeqa. juna. aprila 1890. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. 6 Sava. godinu.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. iste 1890.5 Najzad. 15. Episkop šumadijski. 1999.

Ruvarac. Bogorodice u Man. 12. 35. Letica. Bukurešt 1985. Isto. 77. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. str. Rudna. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. — prema matiånim protokolima. 12. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. i parohiju u Munari. sa bratstvom iz Bezdina.19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor. koji su tek skoro u åin stupili. 11 J.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. S. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). a s druge strane zbog toga. Sremski Karlovci 1910. školski i društveni list. Temišvar. Crkveni. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). Glasnik. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. 746. 15 D. 1924. s jedne strane zbog toga.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo. Ãiriã. Iz sela u selo. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". Glasnik. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. 86. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici. 19 Osveãewe crkve u Munari. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. 14 M. 291. Zbirka matiånih protokola.14 Kraqevac (1900). Sr[emski] Karlovci 1897. Åizmaš. Bukurešt 1985. godinu. 5. pored starešine. prema Protokolu venåanih 1852—1950. a u samoj obiteqi. 2. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. 18 V. 42— 46. 13 E. Sremski Karlovci 1900. ¡¡. 27. Kosovac (urednik). Few.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897).9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897.17 Few (1916— 1918). 9 10 213 . Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Na primer. Temišvar 10. godine 1897. jer su bratstva bila razasuta po eparhiji. Perinac. školski i društveni åasopis. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. do Prvog svetskog rata. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901). Velika Kikinda 1906. 302. Temišvar 20. Perinac. 1923. god[ine]. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. 121 (prema matiånim protokolima). retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata. B. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. administrirali su parohije. Iz sela u selo. 277. Crkveni. 36. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv..

uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. 1897—1989. sveštenika. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. U izveštaju iz 1922. godine. 1922. kaÿe se u nastavku. Protokol krštenih prav. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919.22 Naravno. 10. 42. srp. napustilo 13 sveštenika. potpuno samostalno upravqa". osim episkopalija. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. 2.23 Kada se jula 1919. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. 21 I. Sremski Karlovci 1912. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. 1. Glasnik. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. 1912. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. a 38 u Kraqevini Srba. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. Nije hteo da napusti svoje stado. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. koji je dodeqen Kraqevini SHS. 1. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. 15. godine. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. u kraqevini Maðarskoj 4. ovamo na sluÿbu došli. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. odnosno eparhije. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. 3.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. iselilo se ili umrlo još 12. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. Crkveni. Zeremski. a za onaj deo Banata.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. 23 Isto. koji su iz SHS. 214 . Protokol venåanih prav. Ostali deo sveštenstva. izmeðu ostalog. jer do 1924. školski i društveni list 1. 2. godine savezniåka vojska povukla. da „sa istima. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41. ist. uåiteqa. Hrvata i Slovenaca (SHS). Štaviše. 1910—1913). ostao je veran narodu svome. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. On se potpisivao kao „episkopski vikar". Temišvar 1.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske.

10/23. godišwice episkopske sluÿbe. marta 1921. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. školski i društveni list. Takoðe. sina eparhijskog beleÿnika. febr. dela. povodom 25. Crkveni. 215 . odrÿanoj 26. Crkveni. 1—2. 4. oktobra 1919. 1922. kao nuzgrednu parohiju. Za administratora parohije u Knezu. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). aprilom 1930. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio).27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. Ta24 S.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. Temišvar 20. Temišvar 20.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. Blagodarewe. Glasnik. koji je pod Rumuniju potpao". 1930. postavqen je sa 1. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. åiji se broj do 1924. 3. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. On je do 1. 1922. maja. školski i društveni list. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov. 27 Glasnik. Temišvar 1. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. 34./11. 1925. 1—2. poveãao sa 20 na 33. Monoštor. 57. oktobra 1919. 32. a od 1. i prireðen sveåani ruåak za sve goste. oktobra 1927. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. godine. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). do 31. 26 Glasnik. godinu. u Temišvaru-Mehali. episkopskog vikara eparhije Temišvarske. — Administracije parohija. Temišvar. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. školski i društveni list. konzistorije od avg. marta 1920. 2. 1919. 20. i 8. 25 Izveštaj o radu eparh. Kostiã. Crkveni.

Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. ponovo podiÿe 1930. na Oplencu. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. godine. Temišvar. školski i društveni meseåni åasopis. Bezdina. prema Protokolu venåanih 1852—1950. i na kraju.32 U stvari. 55.koðe. povlaåi u manastir Bezdin. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. potpisuje Milan — j. te je tamo odsluÿen i parastos. uåiteqa. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. Zbirka matiånih protokola. Ipak. do kraja tridesetih godina ovoga veka. intelektualaca i ratara. godine u 47. Spomen-ploåu ovu. 32 S.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. 30 Glasnik." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1.. 1939. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. Srbi u Rumunskom Banatu. 29 28 216 . Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. zahvalni duhovni sin. Istorijski. Kostiã. 1934. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. 31 Arhiv manastira Bezdina. Mitrofan Šoqmošanov. paroh. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). kao brata manastira Bezdina. godini ÿivota. pokazao se netaånim. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. g. 15. 121—125. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. delegacija se vratila u Mladenovac. 6. godinu. iguman bezdinski. najverovatnije u Bezdinu. decembra. Temišvar 1934. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. Temišvar b.[eš] — Monoštoru. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. produÿila za Beograd. godine. parohije u Tem. Temišvar 1932. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. i odande. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). verovatno zbog bolesti. 13. školski i društveni list. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. pored juÿnog zida crkve. rodom iz Ketfeqa 1866. 26. sahrawenom u manastiru Bezdin. decembra stigla u Temišvar. brat man.29 kada se. na mestu na kome je i prvu podigao. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. prav. i 14. 2.31 Podatak da je umro 1939. decembra 1931. preminuvši 1894. jeromonah bezdinski. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. 1930.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. Crkveni.

Temišvar 10. 1941. Upis br.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da.je. oktobra 1941. paroh monoštorski. školski i društveni list. Umro 1941. 5/22. 2. 66. in 1866. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania. Kostiã. dva dana kasnije. 1924. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel. Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik".33 Grob mu se i danas tamo nalazi. Most of his life he served in the small Monoštor parish. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. 38. especially when the number of priests was small. 36 Glasnik. 33 ASPCO u Monoštoru. 5/22. 5. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. 1897—1989. 1922. od „raka i starosti". posvetio se duhovnom ÿivotu. g. He was a monk at the Bezdin Monastery." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. školski i društveni list. Temišvar 10. 34 S. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. a spomenik. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. 7/24. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). 35 Glasnik. 12. 217 . Crkveni. godinu. 39. 103. 5. Crkveni. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj.34 kojima je davao finansijsku pomoã. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov). Temišvar 1925. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. oktobra 1941. u Monoštoru. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. godini ÿivota. u 75. okt. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju.

în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941). în anul 1866. Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov). în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi. 218 . A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin.Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara.

godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi.965:929 Hadÿi K. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. niti plaãati velik haraå. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka.1 1 D. „rasejavši se po celoj Jevropi". Krenuo je ka severu. nije bio peåalbarski poriv. 19—20. ili po gråkom Siatiste. kako je govorio. u jednom luku je. kojem je posveãen ovaj prilog. a oni vodili uspešnu trgovinu. središtu Srpske Vojvodine. Preci im. u ubeðewu. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE.UDC 347. dotle ãe wegov sin. biti 1918. Beograd 1927. ranije Kostasovi. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. postati Srbi. preko Vršca. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. O Cincarima. severozapadno od Soluna. pa u Temišvaru. takoðe Kosta. 219 . koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. vremenom su se pogråili. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". mešawem sa doseqenim Grcima. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. 130—131. ÿeneãi se Srpkiwama. poznatoj kao Moskopoqe. Popoviã. je u severnoj Gråkoj. J. I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. te je sina uputio na studije prava u Peštu. nego je uzrok turski zulum. po predawu. blizu Prespanskog jezera. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. pokrenuli iz Šatiste. poreklom Cincari. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru.

ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. Po povratku. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. dodao predikat Haxi. Iza wega je ostalo petoro dece. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. J. a drÿeãi se tradicije. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. a po tradiciji iz postojbine. Dimitrije je mlad umro. pod brigom matere. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. Popoviã.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas). Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. zapatio je i lepe vinograde. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. 220 . iduãi za svojim ambicijama. 466—467.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. sedmi i osmi razred. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. filozofiju. Beograd 1937. nastanio se u Temišvaru. a po povratku je svom prezimenu. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. iscrpqen i u ratu. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). da ode na haxiluk u Svetu zemqu.3 Drÿao se svog porekla. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. krsteãi se i metanišuãi u crkvi. usrdno se molio Bogu. poput Sterijinog Kir-Jawe. a tzv. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. 42—43. Kao i drugi Grci. O Cincarima. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. kako je bio obiåaj. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. u Beloj Crkvi u Banatu. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva. meðutim. praveãi dobro vino. a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju".

Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. drugi po redu. 2. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. sve do petog Koste. Botiã. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914. a kasnije se. nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. rodio se u Temišvaru 27. pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. Dva sina Koste prvo su se proslavila. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. Kosta.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). Oseãajuãi se uveliko Srbinom. 6 M.443).Nemce i plemiãe. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". septembra 1897. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. Dr Kosta Haxi. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije. roðenog u Novom Sadu 1979. Otišao je 1842. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima. koji je ostao patron porodice do danas. oktobra 1868. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. koji je student Više grafiåke škole. godine. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora. što je dr Haxi raskrinkao. a o wemu je ovde reå.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. optuÿnica daqe naduvavala. i Jovan (1884—1972). Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. poloÿio je advokatski ispit. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. Novi Sad 1971. mada je on drÿao do svog srpstva. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. 5 4 221 . 65—66. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. kada je 1908. V 1922. koja je upuãena crkvama iz Rusije. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. te otvorio kancelariju u Vršcu. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. poznati biolog.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. svetog Nikolu. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca.

ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. gde je otvorio i kancelariju. umetnici. ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. Cvejiã (1875—1964). od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. vodila je wegovu galeriju u Beogradu.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. vlasnika solane. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). u predratnom i meðuratnom vremenu. svako u svom domenu. Bio je omaweg rasta. Sofija (1905—1906). (III). s panonskim brkovima. Jelka Haxi. Ivanka Dobroviã (1912—1995). što wegovom sinu nije bilo dopušteno. imao je tada trinaest godina. Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. najstariji sin. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. a onda je dr Haxi od nekog Nemca. I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. kao pravniku s peštanskom diplomom. Ðura Haxi (1911—1928). Vaÿio je za velikog kozera. advokat (1898—1971). Mihajlo Haxi (1901—1983). Haxi (1906— 1964). nastavnica stranih jezika (1900—1990). supruga arh. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). sve do smrti. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere.. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. Vladimir K. Rado je bio viðen u svakom društvu. supruga slikara Petra Dobroviãa. ili oko podneva kad se išlo na pivo. s respektom je svuda priman. Maðari su mu. kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. Vera Pešiã (1908). profesorka francuskog jezika. prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. U wegovom domu. Cvejiã: Kosta Haxi ml. Feodora (1902—1906). kao i beogradski advokat Dušan Pešiã. ili u veåerwim åaasovima. Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. 222 . diplomirana pravnica. Nikole Dobroviãa. 17. pravnici i profesori univerziteta. Kosta Haxi ml. i politika mu je bila velika strast. advokat. kao gimnazijalac umro od šarlaha. Pored advokature. suvowav. decembra 1942. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. ekonomista. proãelav. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. Olga Dobroviã (1902—1995). Inteligentan i sa širokom kulturom.

aprila 1914. Novosadske biografije (IV) — Najstariji. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. kao osnov autonomije. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. zbog neke nepotpisane menice. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. te su i wega. 19—33. mlaði. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. stariji. koju su vlasti suspendovale. koju su radikali. nije dugo zadrÿan u internaciji. date srpskom narodu. a ne crkvenim velikodostojnicima. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. Sveske za istoriju Novog Sada. a protiv wihove klerikalizacije. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". pa i za ÿene. koji je stvarao. kako je govorio. Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. najmlaði Kosta Haxi. uz wegovo ÿivo uåešãe. juna 1912. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. pored drugih politiåkih prvaka. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. koju je predvodio Jaša Tomiã. Radikalna stranka ga je 1912. 223 . Miletiãev zet. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. uspeli da proguraju u Saboru. Ÿarkom Miladinoviãem. Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. 7. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. veã i po vršaåkoj liniji.8 8 D. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. i tako je zataškana „ta sviwarija". a wegov kum. Popov. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. Biran je 1906. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. a potom u obliÿwe selo. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. Novi Sad 1996.

on je. Zagreb 1966. 196. 144. Milutinoviã. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. 53. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. pošto se otcepi od Ugarske. 13. 174. kao i Jaša Tomiã. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. tako se i on. Popov. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. Putovao je u Budimpeštu. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. suprotna izjava. D. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. Novi Sad 1983. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. Srpska štampa u Vojvodini. dr Kosta Haxi je. Kako se bliÿio kraj rata. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. Haxi je tu vest demantovao. 224 .AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. Starine. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. oktobra 1918. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. 341. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske. dok je još postojala austrougarska vlast. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. kao i drugi politiåari. pre završetka rata. Banat i Barawu. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu.

oslobodiocem iz Srbije. ali je ubrzo. nema ni u jednom politiåkom organu. novembra 1918. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. koja je 25. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. naišla na širi odziv i brzo je propala. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare.12 Kad je 1924. ni u Srpskom narodnom odboru. meðutim. ni u Velikom narodnom savetu. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. postao radikalski disident.11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin. u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. da se reformiše drÿavno ureðewe. stvorena Samostalna demokratska stranka. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. mladi kum Kosta Haxi mlaði. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. septembra 1922. zajedno sa Mitom Klicinim. da se brÿe rešava agrarna reforma. Porodiåna arhiva Haxijevih. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. Novi Sad 1929. februara 1919. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. od 1931. politiåki front kao „nezavisni radikali".miãa. Kao slobodni intelektualac. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke". na liniji Stojana Protiãa. od 1936. koji nisu do kraja javno razjašweni. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. na Ðurðevdan 1919. namestile nekakav proces oko nekih para. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. 225 . MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu.

and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. He followed Stojan Protiã's line. so that Vojvodina would stay within Hungary. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. since the Kostas. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. married the Serbian women. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. as did his political like-minded person. Later. He resolutely said: „We. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. the Serbs from Vojvodina. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. whose leader Jaša Tomiã was his best man. 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. da bi se vratio kuãi. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. He belonged to the Serbian National Radical Party. where he put roots with his numerous family. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. Tek 1939. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). 226 . the Count Mihály Károlyi. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. but politics was his great passion. Like other Serbian politicians. U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". to show his good will toward the Serbs. will not go to Pest anymore. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. the family was Hellenized there. Nicholas for the family patron saint.stajati zatvora. da stvar zastari. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. till its abolition in 1912.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. He refused the offer. During the political struggle related the future status of Vojvodina. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. At the end of the War. They chose St. as the president of the democratic government of new Hungary. as they were called in their homeland. offered him a ministerial position in October 1918. born in Timisoara. Joca Laloševiã.

care s-a elenizat. Nicolae. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. pânº la anularea sa. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. who inherited his law office. on December 17. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. la Praga 227 . A vorbit cu hotºrâre: „Noi. i-a oferit. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. în faþa tribunalului. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". la hagialac. îi era na¤. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. deoarece familia Kostas. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. care au fost acuzaþi de mare trºdare. less eagerly and without the desire to be present in public. He died during the Hungarian occupation of Baåka. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. Kosta Hadÿi (1868—1942). Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. he was allowed to practice law. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. 1942. Jaša Tomiã. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. while his son Kosta Hadÿi Jr.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. as a student from Pest. la Novi Sad. La Budapesþa. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. Era adept al lui Stojan Protiã. din cauza oprimºrilor turcesþi. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. în anul 1911. El a refuzat oferta. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. did not have that permission. Timp de cinci ani a fost în exil. dar ¤i politica în era o mare pasiune. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. în nordul Greciei. iar când a fugit de aci. în octombrie 1918. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. KOSTA HADŸI. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. care s-a extins foarte mult. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. A devenit foarte cunoscut ca avocat. a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. în Banat. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. atunci când. cum se numea în þinutul natal. un portofoliu ministerial. nºscut la Timi¤oara. în 1912. contele Mihaly Karolyi. capitala Voivodinei. îi preajma Primului rºzboi mondial. acting in the opposition Vojvodina Front. s-a sârbizat. S-a declarat. al cºrui conducator.

de avocat. nu avea o asemenea permisiune. care va mo¤teni biroul sºu de avocat. în 17 decembrie 1942.. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº.(1931—1935). Kosta Hadÿi jr. pentru a evita un proces in faþa tribunalului. în ora¤ul Novi Sad. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. în timp de fiul sau. 228 . în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura.

nošwi. Nérmiã'. koji su u velikoj veãini bili Srbi. etnografa. datum dolaska u Banat. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. Radan. Klokótiå'. Rávnik. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. Prema našem mišqewu. 229 . Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze.1 Meðutim. — doprinele su da Karaševci. iz oblasti juÿno od Dunava. Graiurile cara¤ovene azi. veroispovest. uzroke migracije itd.UDC 949. u najveãem broju sluåajeva. kako sami sebe nazivaju. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. etniåki izolat. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. folkloru. N. Lupak. Stanovnici ovih naseqa. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. 222. gde su bili u mawini i. asimilirani. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. obiåajima. duÿe od jednog veka. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. vremenom. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. u stvari. Takoðe. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. Te osobenosti. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. u dolini reke Karaš. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. Fonetica ¤i fonologia. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. jezik. poznati pod imenom Krašovani ili. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. Timi¤oara 2000. Karaševci. istoriåara.

odbili su Karašovani najodluånije. Letopis Matice srpske. Dognecea). N. nav. 14. 86. Bukurešt 1993. Kalini. odsustvo nacionalne svesti. 242. Ÿivojnoviã. Otvasu. Studiu de dialectologie slavº meridionalº. Ÿivojnoviã. Miletiå. P. Ÿivojnoviã. delo. Ÿivojnoviã. nav. Q. 222. Ugarska statistika. Novi Sad 1903. Lipovi. Slatini Timiš. 4 J. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. Miletiå.kegye). da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. Archiv für slavische Philologie. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". Letopis Matice srpske. kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. VI. O Buwevcima.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. 230 . 168—169. Novi Sad 1907. 3 Q. ¡¡¡. J. Novi Sad 1893.7 Ruski nauånik rumunskog porekla. 7 J. Radni. globalno uzevši. jer — vele — oni nisu Bugari. posebnim narodom. a asimilirani su u Dukwaåi (rum.3 J. I. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. 85. Tom 25. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). nav. delo. Letopis Matice srpske. meðu tim se nazivaju Krašovani". Petroviå. Naime. 7. Miletiå. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". Krašovani (Karašani. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. Sirku. Ivaniã. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). u svojoj monografiji. IV. Karašavci).5 a E. 8 P. 1899. 49. a wihov govor posebnim. Narìåije Karaševcevæ. Miletiå. Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. 162. ¡¡. u veã spomenutom radu. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. meðutim. Graiul cara¤ovenilor. delo. 28. Hrvat ili Bugarin. Q. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. Bucure¤ti 1935. 641—660. Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. narodni obiåaji i primeri jezika. Radan. 9 I. J. a svoj govor nazivali „karaševski jezik". Petrovici. Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. Uqmi. 17. razmotriãemo. Beleške. Petersburg. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj. 162.4 Istina je. Oni se smatraju posebnim narodom". koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". delo. wihov mentalitet i pre svega. nav. M. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. Berlin 1903. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. Birta. Sirku. Krašovaner in Süd Ungarn. veã Srbi". 175. najpre. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". 5 Q. karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. neosnovano. ali je ona opet osobena. 6 E.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski.9 2 Lj. Miletiå.

u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. XII 1946. Krsto. koji im kvare jezik („strica limba").". „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. koji pošteno. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. Petar itd. Samog sebe protivureåi J. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. god. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. Svrqig 1998. što ãete iz dowega pisawa sami videti".13 G.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. V. str.11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. U crkvi ikavski pevaju.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". O Krašovanima. 52. XII 1946. str. 209/8. 12 Vidi Glasnik. Temišvarski vesnik. 14 G. N. je 'slava'. O Krašovanima. razumeo i pomagao. 11 U Pravdi. mart 1937. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. broj 209/8. Ðurað. O slavi opširnije u ålanku M. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. Radana. Ãoriã. 11—12. oni su Sloveni. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". 1. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". 24. 15 Isto. Temišvar. Temišvar 21. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". oni su 'Horvati'". pridošle u karaševska naseqa. Timi¤oara. jer staro su zadrÿali. XII 1946. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. godina ¡¡¡. niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. Luka. 10 U listu Pravda. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. napose sa Srbima. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. IV. Etno-kulturološki zbornik. hrvatskog uåiteqa u Ravniku. vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". str. 1. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". a to zato. br. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". broj 208/5. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. str. a novo dobijali samo od tuðina. br. 2. 2. str. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". broj 210/12.U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. XII 1946. decembar 1937. 105—110. XVI. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. 253. 13 G. Ãoriã. „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. 2. kako u ålanku kaÿe. 2. 231 .

bilo je i još uvek ima.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Petrovici. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. 18 E. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. koji to nikada nije prihvatio. jer. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. a naroåito u HH veku. nav. a kasnije. orijentisali su se prema Srbima". Potom. ali je to bilo bezuspešno. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. tridesetih godina HH veka. kao katolici. delo.Pretpostavqamo. ali se on teško i sporo odvijao. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. a naroåito danas. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. meðu Karaševcima. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. bilo da su Hrvati. a ni danas nije okonåan. tako i Hrvati. naravno. došli uåiteqi iz Hrvatske. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. obiåaji i. nauke i tehnike krajem XIX. Hrvatima. ali je ta teza brzo odbaåena. Petroviå. pokušaãemo. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. u nastavku. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. 232 . 15. a ne iz Srbije. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). školovani qudi. specifiåna nošwa. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. u prvom redu od karaševskog ÿivqa. Neki od wih. Arhaiånost jezika. novinama ili åasopisima. krajem XIX i poåetkom HH veka. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. Sigurno je da je razvoj kulture. pogotovu intelektualcima. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. Bugarima i drugim narodima. åak i Bugari. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla.18 Otada. pogotovu.

kaÿe se.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. 21. 255. 21 J. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). VIII. 61. To svoje gledište javno iznosi 1920. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). 22 Isto. „serbski" prema „srpski". godine. imuãni trgovac iz Klokotiãa. potraÿili po wihovim stanovima. Ÿivojnoviã. bio je i åestiti starac Birta. kao na primer „vira" umesto „vera". Bukurešt 1993. Ÿivojnoviãem. 233 . „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. te potom. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. roðen 22. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. Birte. a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. formirani po maðarskim školama. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". u Ravniku. Novi Sad 1909."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. 61—62. godine). Letopis Matice srpske.22 Te je obiåaje J. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. nešto niÿe. Birta i drugi intelektualci. tvrdi: „Po priåawu od starina. u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. Karašavci)… 1907. Todor Birta — Grk (roðen 1834. 86. VIII 1862. 20 Citat preuzet iz kwige I. koji serbski jezik govorimo. Turske Bosne… ovamo doshli. da su Frawevci (fratri) te qude. U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. iz Stare Serbi(j)e.

izgleda. sasvim sigurno. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. Bio je oÿewen Nemicom. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. Mahanom (Åeh po poreklu). i sin Vlašiã Arpad. godine. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. Andreja. dok je još bio ÿiv. sastao sa bugarskim profesorom K. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. Granofski". Andreju (Andreas. VII 1865. Naime. 2. u Domovniku (Status annimarum). Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. Vlašiã u leto 1898. roð. dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. u Rešici. Uåiteqa Vlašiãa je. bio je seoski knez u Vodniku. sa Sirkuom. ali je. koja je bila u vlasništvu parohije. sa natpisom na maðarskom jeziku. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu.23 meðutim. na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. u kuãi sa brojem 93. podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. 16. a koji su svakako uticali na wega. Na karaševskom grobqu. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. nekoliko meseci kasnije — 9. VII 1892). IX 1887). Granofsky. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. 6. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. roðena 23.informator. i imao je åetvoro dece." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. godine. zabeleÿeno je da je M. ali i obrnuto. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. zadesila velika porodiåna tragedija. i gde je on sahrawen. On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. ali je radio kao beleÿnik. a posle umirovqewa. Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. Nek poåivaju u miru. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. istraÿivali karaševski ÿivaq. aprila 1912. 11. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. poginuli sinovi Arpad i Andreja. Matijin otac. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. Vlašiã stanovao u Karaševu. Arpad je završio trgovaåku školu. direktor škole 1862—1912. oktobra 1911. bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. pomoãni beleÿnik 1887—1911. roðenom 28. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. umire. 234 .

neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. Petar Frana. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. 26 J. 54—55. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek. Marjan Ðurasa.26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. J. Novi Sad 1907. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. Ÿivojnoviã. koji takoðe upoznaje M. Miletiå. Krašovani….27 Kasnije. pri opisivawu obiåaja. koji je rodom bio Slovak. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. Mikola Ðurkica. 42—76. Ÿivojnoviã. II. Petar Domawanc.ševski govor jeste bugarski. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. delo. Dajemo. 27 Isto. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. Vlašiã 1898. Letopis Matice srpske. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. u karaševska sela stiÿe i Q. Miletiå. III. meðutim. otac Matejin. Nikola Vaka. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. Ÿivojnoviãa. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. nekoliko dana nakon Sirkua. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. u nastavku. 242. koji je. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. godinu. 86. ali åiji autor pretpostavqamo da je J. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj.25 U avgustu iste godine. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". 52—79. obilato koristio u svojim radovima. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. Vlašiãem. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. 24 25 235 . Isto. 243. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. veroispovedni uåiteq u Kanaku.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. J. Tako. 1907. 178—179. 86. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. Jovana Mihaleca. 99—100. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. Ÿivojnoviã). Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. 28 J. Ÿivojnoviã. Miqa Dobra mlaði. Åesto je Ÿivojnoviã. 179. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. nav. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. veroispovedni uåiteq u Vodniku. Kroz juÿni Banat…. umirovqen uåiteq. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. godina. Fridi Ifka. Ugarska statistika…. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. pogotovu intelektualaca. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. Vlašiãa. izgleda da je J. a drugi deo na karaševskom govoru.28 Od svih Karaševaka.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

956. i u leto 1751. a potom za svoga egzarha. kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. 457. Beograd. 456. godine.UDC 262. Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. godine. pokušavajuãi da 1 Sava. Biserica Ortodoxº Românº. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. bihorskom i halmaÿskom podruåju. Kragujevac 1996. episkop šumadijski. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. godine. Anujki. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. Podgorica. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. 2 S. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. 7—8 (1979). kao i to. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759).3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji.12:929 Ÿivanoviã S. marta 1695. nav. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku. episkop šumadijski. Godine 1733. 243 . delo. 3 Sava. školovao se u rodnom gradu.

u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. U ovim okolnostima. prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. Najzad mu je data dozvola. Maja meseca 1754. i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. vladika Sinesije je došao u Bihor. sastavqena od dva predstavnika vlade. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. Posetili su više crkava. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. Meðutim. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. Onih trideset pet vernika. kao i predstavnika vlasti. pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. buduãi episkop temišvarski. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni).tamo izvrši kanonsku posetu. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. Poåetkom 1759. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. U to vreme. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. godine. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. da 244 . i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. u proleãe 1753. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. S dozvolom beåkog Višeg Suda. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. a od vernika samo åetiri kmeta. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. a drugi 1752). Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja.

Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. vernik Petru Gavruca iz Pokole. da se ne bi udaqili od pravoslavqa. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. pored Bejuša. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. godine. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. sa posedom od trista jutara zemqe. bio je zatvoren. krst drveni umetniåki izraðen. Tako. Wegovim preduzimawem. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). i drugo).5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. 428. Istoria bisericii ortodoxe române. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. avgusta. godinu. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. za 1755. a neki su i umrli za svoju veru. Prilikom zakquåewa raåuna 4. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. Antonije Habata. (90 cm). Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. godine Prokopije Ivaåkoviã. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. godine. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. vernik iz sela Komlauš-Arad. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina. Bukure¤ti 1981. vezan lancima trinaest nedeqa. darovali su ga novcem i drugim poklonima. darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. Pºcurariu.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". Sagradio je novu episkopsku rezidenciju.4 Tako je. oko 1749. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759. Izmeðu 25. marta i 25. januara 1756. ikone 4 5 6 M. decembra 1858. 531—534. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. ali i sa velikom dareÿqivošãu. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. episkop aradski. Isto. i muåen umro. 1761. II. kao i manastir u Arad-Gaju. 245 .

Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. on je svojom snagom. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. kao i drugi aradski episkopi posle wega. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. Od svih episkopa aradskih. zamewen novim. umeãem i hrabrošãu. Sv. Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

Nacionalni Arhiv Arad 248 .45 åasova. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa. marta 14. u 4.Protokol 1727—1774. g. Sinesije umro (1)768.

Sunt prezentate câteva date noi. Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. în Eparhia Aradului. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese. nepublicate pânº în prezent. Several new.Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. so-far unpublished facts are presented. 249 . ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie. vlºdica Sinesije.

.

8. Ðuriåko ot Modoš. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). izmeðu wih i Tomu. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). Stepanov. Novi Sad. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi.3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". fond Graðansko stawe. septembra 1843. potoweg oca Sofronijevog. 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. Kršteni 1829—1843. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. Protokol br. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. upis br. 251 . na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). Sofronije je takoðe imao više dece. Bugarski. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. do 1860. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. 1). roðen je 23. mecene. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. Rad Muzeja Vojvodine. Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896). godine. Aleksandar. Iz seme1 S. zanatlije i åinovnici. 5/25. godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). godine.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. jula 1835. 8. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br. Meðutim. plem. oni su stara i poznata temišvarska porodica. 151—157. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. B.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. Q. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. 36. septembra 1843.UDC 61:929 Stefanoviã A. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. koji je imao više sinova.

a na kraju gimnazije na 4. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. 15/1860/. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. gråki i francuski jezik. 9 S. ocewen je kao „eximios" (lat. Stepanov. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). Q. marta 1866.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. iz veãine nastavnih predmeta. Bugarski. ukquåujuãi i nemaåki jezik. prirodne nauke. latinski. fond Pijaristiåka gimnazija. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. U razdobqu 1860—1865. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. mestu po ocenama. Diplomirao je 1865.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. za srpski jezik. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. filozofsku propedeutiku. osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. nemaåki. 5. srpski. 6 TŸUNA. i Georgije Nikoliã. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. 252 . Na diplomi. godine brani doktorsku disertaciju. nav. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. uglavnom uz staroga Vuka. istoriju i geografiju. Godine 1863. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. matematiku. katihete. delo. upis br. kwiÿevnost i gramatiku. Protokol br. Maturski ispit poloÿio je 1860. izvrstan). Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã.

beåki studenti su. Breier. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe. Timi¤oara medicalº. 217. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. godine. Moÿda je upravo tada. Omladina i wena kwiÿevnost. najširem krugu slušalaca.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". Dobrašinoviã. Na tom sastanku. 9098/24. 1881/29. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. Ceroviã.14 Radeãi uz oca Tomu. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. u NIN-u. J. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. br. 3. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". našao na Vukovoj sahrani 29. 15 T. Srbi u Rumuniji. sa potpisom Branka Stefanoviãa.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. G. januara 1864. maja 1866. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. XXXII. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. 16 Isti. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. marta 1987. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. osnovan je savez ðaåkih druÿina. rukopis MZSVDT. 10 11 253 . kao åelnik srpske omladine u Beåu. Skerliã. Dopisom od 25. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. partea a II-a). mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore".i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10.15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. Timi¤oara 1987. Smrt u Beåu. obraãajuãi se. Novi Sad 1997. godine. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. odrÿanom 15.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. 13 Q. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. dakle. avgusta 1866. godine i govorio nad wegovim odrom. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. godine. 90—93. oktobra 1866. Beograd 1925. 92. godine. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br.

város közegeszségugyi viszonyai. avgusta 1884. i to svojstvo odrÿali do smrti. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). hirurg. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. Temesvárott 1884. 1. i ostao do Godišwe skupštine 9. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle.21 U znak priznawa za dugogodišwi rad. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu". åinovnik i privatijer. Ovo društvo. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. Srpski horovi u Banatu. marta 1868. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885).17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. 1. Temesvár 1874. Joce Bugarskog. srcu govori. izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. 5. Temesvár 4 1890. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru". godine. 20 S. 13—17. 156—171." Izmeðu 22. Temišvar 1994. avgusta 1879. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata. sada ulica Avgustina Pahe br. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. kuãa 40. gde je postao doktor medicino. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva.Pored oca Tome. 2. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. traje do danas. åiji je predsednik postao 17. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. Branko i kasnije Pavle. Tako je poåetkom novembra 1867. na prvom spratu. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. 21 Q. Stepanov. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. Emlékbeszéd néhai dr. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. postali su ålanovi.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva. Bukurešt 1978. Uåestvovalo je više od dvesto delegata.19 Odmah po povratku sa studija. 17—32. Vidi i: Dr. i 26. sa mawim prekidima.18 Godine 1873. Természettudományi. Weisz Bernát. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. bio je tutor gradske crkve (1878—82). uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. 254 .22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu. godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. marta 1886. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. Iliã. Zapoqina ulica br. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. Mladost ÿubori. godine. kir. Stefanovits Pal tagtars fölött. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. školski upraviteq (1886).

U proleãe 1889. Slede 21 potpis ålanova c. U Temišvaru 30. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. godine. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. Letopis Matice srpske. i daqe. Najzad. Mandiã. 23 Ovde. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. organizovawe i odrÿavawe priredaba. godine. 1896. 2—7. tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. do 1877. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). 04. Meðutim. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. podaci o uåešãu A.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. godine. zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. upis novih ålanova. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. da ãe kako on. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. te zakquåkom izreãi. 1882. marta/11. uveÿbavawe repertoara. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. aprila 1889. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. Novi Sad 1900. 1889". Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. 24 T. 25 Temesvarer zeitung 56. Temesvar 24. B. perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. da se ostavka g. o. godine. 3. 255 . 03/11.

februara … t.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. februara (6. U Temišvaru. Breier." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je. 256 . Vaša tuga je i naša tuga. zapisnici." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. februara (5. Rešewe br. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. g. g. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. godini sretnog braka u veånost preselio. (1896). marta) 1896. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. 57/23. g. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice. nav." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. T. Pavloviã. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. Hermini-Minki. Veåna mu uspomena. predusretqivost i åovekoqubqe. dana 22. udruÿimo." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. varoški predstavnik i t. Isto. na predlog potpredsednika. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. kraq. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53. marta) t. Original u porodiånoj zaostavštini. godine. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. 23. Isto. d. grada Temišvara. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine. a predat na åuvawe MZSVDT. 1896. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. 02. delo. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. godini ÿivota svoga i u 28. februara (8. g. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. marta) t. Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu).

fond Graðansko stawe. III 1896). svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. Protokol br 15. trudom delom i uspeo. mnogobrojna rodbina. udate Sandiã. Hipokratov štap. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. preko puta od pravoslavne kapele. telegramom — episkop pakraåki Miron. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. Samrtni åas ga na delu omeo. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. kao retkost. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. 57. (Temesvar. ãerke su mu se poudale za Isto. godine Herminom-Minkom roð. Srbi svoga åelnika. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. polijeleja. 1868. Oÿenio se 1868. lekari. apotekari. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. 58. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. Krst je. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. avgusta / 8. godine. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca." Temišvar je ispratio lekara. pismom — mesna Jevrejska opština34. septembra 189635. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. upis br. 10. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. zvaniånici. U zakquåku. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. od 25—27. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. deca iz Siroåadskog doma. 57/23. temišvarski Srbi. 25—27. 36 TŸUNA. jedinica PSCOTG. marta 1896. Venåani 1853—1896. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. 6/6. februara/6. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. prenet u Lekarski muzej Temišvara. gradonaåelnik dr Karlo Telbis." Iako je bilo nevreme. marta 1896. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. u mestu. 33 34 257 . Sa izuzetkom Zorice.

37 38 258 . Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa.nesrbe37 i inoverne. Stefanoviãa Mlaðeg. godine. ne i porodiåna tradicija. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. Wegov sin. Stepanov. Sada. Na sreãu. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. nav. B. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. Q. 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946. u åetvrtom. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. delo. S. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. godine. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. Bugarski.

259 .

260 .

261 .

Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. the Serbs usually called him that way. Since then. 262 . 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. 1866. a school director. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. Aleksandar. În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. He died on February 22. Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. After that. when the famous „United Serbian Youth" was founded. and already on March 2. iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. the president of the Timisoara School Board. Working with Dr Toma. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. La întrunirea þinutº în 15 august 1866. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). Thus he acquired numerous recognitions. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. 1843 in Timisoara. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. a representative at the ecclesiastical-national councils. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã.Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). was born on September 23. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale.

Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr.Dupº aceea. dr. Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. 263 . Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara. Toma. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. A primit numeroase distincþii. Lucrând alºturi de tatºl sau.

.

juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). 5 Sava ot Arsiå. Savin otac zvao se Petar. Registar br. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. 12. 62.UDC 929. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. 12. 3 Sava ot Arsiå. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. Sándor. Novi Sad 1958/59. nav. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". Arad 1895. maja 1760. åak bliske.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. septembra 1806. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. Serbske letopisi. 63. treãa åastica. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. Sándor. 6 T. Arad vármegye és Arad szabad király város története II. Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. god. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. 7 M. Roðen je u Aradu 5. 659. 1 2 265 . delo. 659. Petroviã. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. str. 85. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. Matiåne kwige. 1827. koga je 15. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. O Savi Arsiãu pisano je mnogo. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Isto. 657.

Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. 12. koja mu je rodila kãer Mariju9. Q. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. Ja ãu se ograniåiti. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. pronašli nikakve druge podatke o wima. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. obznawena u Aradu12. delo. delo. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. meãutim. 63. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. godine8. 659. 317. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. AFNAR. Ceroviã. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. taåna odreðewa. nav. godine11. Novi Sad 1997. nav. Jedno je. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. poveqa je. Srbi u Rumuniji. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. 1814. na ÿalost. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. 86. Petroviã. 1813. postoji razumqiva vremenska distanca. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Sava ot Arsiå.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. T. delo. Registar br. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. struåwaka za heraldiku. delo. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. Petroviã. izvesno — 5. Q. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. naÿalost. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. 317. str. nav. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. i to ukratko. Nismo. 18. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. u tom pogledu. 63. verovatno 1812. 266 . Isto. M. prema onovremenoj praksi. Nismo. Za osobite zasluge. Sava je bio oÿewen Terezijom. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. 79. Ceroviã. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj.10 ili 1814. nav. Sándor. u znak blagodarnosti.

U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. 317. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ. na zelenom podnoÿju. Boÿidara Paniãa. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. br. kulture. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. Prema tome. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. 318. obrazovawa. na kao nebo plavoj pozadini. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. 18 Sava ot Arsiå. 62. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. Zaista.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. delo. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. 12—23. mada je udajom za Savu Arsiãa. 5956 tablica 34. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. Pod tim prezimenom je. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. kulturu18. 267 . Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. nauke. Qubivoje Ceroviã. 275. Pre svega. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". delo. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. nav. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. dodeqeno plemstvo. 311. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. Petroviã. kuda se ustremio orao. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. Arsich i Arsics. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. okrenut prema orlu. Q. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. prema ondašwoj praksi. lav. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. umetnost. tako i jeste. 278. svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. 317. nav. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. nav. åiji je simbol svitak papira. 378. kao da vlasnik nosi grb na grudima). Ovde je. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. a levom kao da ukazuje da on. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. delo. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. Ceroviã. 19 T. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost.

63. Araðani. S druge strane. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. Ceroviã. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada. nav. delo. Isto. 318. delo. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. 63. Petroviã. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. Crkva je. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. Isto. 268 . koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. inaåe. 20 21 22 T.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. i ne samo oni. što je. u mawe sreãnim okolnostima. daleko od istine. istinskim intelektualcima. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. 275. ponekad su štampana. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. Ali. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. nav. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. Q. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima. razume se. 63. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. 317.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. esnafske organizacije. operama. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. pod naslovom „O pozorišnoj statistici".18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. na strani 168. dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih.je svirao sa svojim orkestrom. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). delo. Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. Plzenu (Pilsen). RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". pantomimama. istraÿivaåa. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. 80. Osijeku (Esseg). 82. baletima. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. 17 18 Nav. Theresienstadt. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. Panåevu (Pancsova). delo. vatrometima. Karlsbadu (Karlove Vari). dvorsko pozorište. verifikovano je od struåne. aktivnijih teatara u carevini. Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. Terezienštatu (Subotica. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. 276 . Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. iako verujem da je matrica ostajala ista. koncertima i „seoskim veseqima". Varaÿdinu i drugima. u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. Lugošu (Lugos). Trenåinu. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. U Drugom rangu su 22 pozorišta. To su stalna. Marijenbadu (Marijanske Lazny). vojnim paradama. Szabadka). pa i Nako. dakle u Evropi. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru). lovovima. Nav. za godinu 1860.

Staud. Hochgräfliches Theater in Ungarn. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. Sigt. do 1900. 1. 3. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. Pod br. godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). U broju od 1861. iz 1844. i. Preveo A. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. 23 Allgemeine Theater — Chronik. rekvizita sitna. Ujes. Cerbonija). Berlin 1834—1918. 1861 (za 1860). donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. prilikom mog boravka u gradu (1968). Izveštaje upravnika Nakinog teatra. Guqelmija. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. Leipzig. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. štampanom u Berlinu22. Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. korektor Emilija Ujes. godine. Komlos am 9-ten Dezember 1844. O „Inventarijumu" iz 1844. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. 21 G. godine24. godine21. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. Bt. obuãa. 277 . juna 1847.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. VII 1847) 33—35. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. Aufgenommen. sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. verovatno. izveštaj J. godine (Nakinog teatra pod upravom A. na str. sa pseudonimom Liebhart. (za 1860) iz Lajpciga23. godine (Banatski Komloš)20. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. 1968. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. Za sezonu 1861/62. 4. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. oruÿje. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". 2. god. Leipzig 1861. Wien 1976. i 5. 24 „Inventarium" iz 1844. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. godine. Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände.

kosti278 . „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. u Banatskom Komlošu. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. kod poznatog pedagoga i kompozitora. ukrasna pera. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. za vlastitom formulom dvorskog teatra. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. šlemove od srebra i zlata. 29. godine. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. 78. nemaåkom goticom. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. 1—6. 80. 18—20. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu.). On ga je i potpisao. sa vizirom. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. ukrašen gvozdenim ekserima. za grudi… 100. italijanskim. jer su kostimi. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. Meðutim. 55. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. Jedan pojas sav od zlata. To govori o Nakinoj estetskoj. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. 62. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. 90. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). godine. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. prebogatog. sa obojenim kamewem. kulturnoj. španskim. scenska rekvizita. protokolist". maðarskih ili rumunskih kostima. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. i 1839. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. Jedan takoðe sav od srebra. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. dekpapira. U to vreme još je školovao glas u Beåu. prelepog. Pisan je rukom. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. francuskim. Dva oklopa od åistog srebra. ukrasna biÿuterija. bogato ukrašen zlatom… 98. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. narcisoidnog vlastelina. Jedan prsni štit.štaja. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. privatni teatar mladog. bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. 82. pre 1844. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. baletski trikoi i dr. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. na ovom spisku nema srpskih. 27. Bio je to liåni. Jedan pojas sav od srebra. albanskim. dalmatinskim. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. godine.

pozorišni kritiåar iz Pešte. 13. 27. o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. 2. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. a 1845. Horanyi. 85). Ponovo ga 1847/48. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth). prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). Nake. 25 26 279 . 1847). odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. Str. 6. Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. delo. tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. Lázár Petrichevich Horváth. godine nalazimo u Pešti. slikara. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. i doneti ih u Novi Sad. 10. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. Hor se sastoji od 18 M. Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. makar u pozorištu. gde radi u „Interims Theater". Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. str. 248). „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. i sam strastveni pevaå. juna 1847. u Komlošu. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. 27 Poznata su nam dva scenografa. u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana.me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. Nr. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. Heti Szemle. posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. Gospodar Nako. koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. nav. ¡¡. 33—35. Petriåeviãa. pl. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. izgleda da je åešãe radio kod Nake. Juli. Honderu 1847. „nadirodi Iroda".

Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. finansijer. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. On je. meðu wima su i poneki izvanredni. a orkestar broji 36 ålanova. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. za predstave u Vršcu. Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. 1847. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. konceptant. veoma cewenu. Jugoslavska muzika. meðu damama. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. Oni odgovaraju najvišim merilima. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. koji je bio profesor pevawa u Beåu. Kamburov. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. meðutim. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. prvo svirao u Nakinom orkestru. nav. ¢. Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. 13). On to radi sa istim ÿarom i trudom. i Buda Liberata). Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. Kinderman. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). kada peva. godine Karlu pl. majstora svetla. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. delo. istaknuti umetnici. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. uåenicu maestra Nikolaja. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. opera bufa. godine brojao 36 muziåara. jer je bila „pravi draguq". godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. bas i bas-bufo. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. jer svaka gala-predstava. 1847. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. bio je vlasnik. verovatno sa timom struåwaka. pirotehniåara. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). odakle je prešao u Kragujevac (I. Remaju. rediteq-nadrediteq. Sofija 1940. U stvari. Nako je inaåe još 1845. u Kragujevcu. Pesth. kao bariton. Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. 562—569. gde nije prihvaãen. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. profesionalaca. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq".divnih mladih qubiteqa umetnosti28.

kulturne i druge specifiånosti. kojima je izraÿavao svoje etniåke. Italiji. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. refleksa i boja. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. gde su se do zore veselili i uÿivali. koji je prekrasno izmolovan…". Rusiji. zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. sa italijanskim vrtovima. za ureðewe deåjeg vrtiãa. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do. uåitequ Verzáru. 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. Wihovi nosioci i organizatori. zatim jedan vinograd. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. ali i glavni „izvoðaåi". Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. Gete sa knezom Augustom.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. 34 G. odnosno u Banatu. pa i naš Jovan plemeniti Nako. zatim Marija Terezija. jeziåke. koji je još 1810. Poqskoj. iz sobe. Publika je takoðe bila reprezentativna. i konaåno na engleske. umesto plaãawa ulaznice. Gete. 90—93). U svom kratkom komentaru G. Petriåeviã još napomiwe da je opera. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". Hochgräfliches Theater in Ungarn. Poslato je 470 guldena33. francuske. odnosno parku. odnosno zingšpil. koji je bio sastavni deo dvorca. 281 . Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. Austriji ili Ugarskoj. 303. navedeni izveštaj (1847). Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. Staud. pa „hram mladoga Boga Bahusa. potpuno italijanskog karaktera. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. a 1845. 33 Petriåeviã. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. Takav je bio Luj XIV. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek.

da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. 107—110. za vreme svoje duge uprave. ekonomsku. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. Inaåe. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. da u svoj repertoar unese staru temu. godine. zahtevali odvajawe od Beåa. Nako je bio tenor. i Abdurahman. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. politiåku. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". 282 . III. potpunu drÿavnu. Pored toga. To su jedine vesti o wegovom školovawu.obavqa sa ansamblom teatra. srebrom i hermelinom. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. Uostalom. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". iz Pešte i drugih gradova. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. iako verujem da je. izgleda. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. Naruåivawem i izvoðewem opere L. Magyar kastélyszínházak. izuzimajuãi palatu u Beåu. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. doåecima znaåajnih liånosti i drugome. kulturnu i svaku drugu samostalnost. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. mnogo35 G. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. roðendanima. kao i ostala plemiãska mladeÿ. poreklom je sa juÿnog Balkana. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. Guqelmija. Beåu ili Veneciji. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. paša od Budima. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. Staud. Jovan plemeniti Nako je. a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim.

godine37. 104—110. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. U spomen i slavu Jovanu plem. godine. Naki Veliko-Sentmikluškom". m. po pravilu. ali nije åituqu iz „Javora". Novi Sad 1891. 1673. „Serbske narodne novine" iz Pešte. Naki Veliko-Sentmikluškom. o Svetom Savi 1890. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". o. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). odnosno beåkog lista. dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. Antonije Haxiã. grofovi i plemiãi koji su. izgraðen 1812. Ujes. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. godine. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. Haxiã.brojni prijateqi. U stvari. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. svakako. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". od. Komlošu 27/14. Na 198. 36 37 283 . Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. koji je posle poÿara. O Svetom Savi 1890. A. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. A. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. Beograd 1988. jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. ali oni. prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. gde treba da bude otvoren Gradski teatar. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. Meðutim. Pesth). neãe navoditi taj izvor. avgusta 1813)36. godine. Letopis Matice srpske.

Rémay i M. bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. Matthias Ottepp. godine. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. Carl von Rémay. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. Karoqija (Károly). Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. ipak. oni su. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. koje je trajalo od 1849. 1861/62. Na ÿalost. Radaja (Ráday). Kegleviãa (Keglevich). mi ãemo. pre „maðarske bune". Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. opera i baleta i svih drugih ÿanrova. 1862/63. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). Najboqi direktori putujuãih pozorišta. 1868/69. 284 . koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. zajedno sa ansamblima. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. godine. onom do 1848. Palfija (Pálffy). nego samo o onom posle 1857. koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. po pravilu. Baãanija (Batthyány). kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. Julius Senzel. v. sa wihovim teatrima i repertoarima. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). Alfons von Zerboni. godine.

G-ðica Kamentzky (smešne majke). Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). Komlos in Ungarn. Nake. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). male uloge i paÿevi). Sufler: G-din Lindner. Zerner (epizodne uloge). Schumann (scenograf. S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. 285 . Roth (inspicijent). Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. Inspicijent: G-din Roth (Rot). ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. profiwene komiåne ul. Alfons von Zerboni. G-ða Hausmann (majke-heroine. Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. Schiffmann (znaåajne uloge). opereti).). koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. Berlin) iz sezone 1861/62. na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. igraåice. Hausmann (Hausman). wegovog kvaliteta. — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). Schumann (Šuman). a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v.SEZONA 1860/61. pristojne dame. Pod naslovom B. subrete). Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. slikar dekora) karakterne komiåne uloge. Pozorišni slikar: Gdin. godišwim ugovorom. Direktor: Gdin. organizacione strukture i repertoara. komiåne i mrzovoqne oåeve. Rau (qubavnike). G-ðica Elwitz (epizodne uloge). Knorr (heroje i opsednute qubavnike). znaåajne sporedne uloge. G-ðica Forster (qubavnice. vodviqu. Weidmann. G-ðica M. Miklos. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). tenorbufo). istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Nako'sches Schlosstheater". Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. sastoji se od 22 lica. Schäfer (plesaåice. Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada.

GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). iz Temišvara. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. G-ða von Zerboni (tragiåne. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). jun. Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. Frizer: G-din Schneider. Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. iz Bratislave (Pressburg). Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). G-din Wollrabe. Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. G-din Hofmann.G-ðica W. Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije. Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. G-ða Walter. iz Temišvara. opereta). G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). jun. krepke i ÿivahne qubavnice). Åetiri stalna statista (Hausstatissten). G-ðica Pellner. Gosti: G-din Seidler. prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. — Er ist taub (On je gluv). Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. Deåje uloge: Wilhelm Schumann.

rokoko-kostimi.) pod upravom Cerbonija. latinicom i ponegde goticom. španski šeširi. Sukwice od tila. a drugi Ð. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. kavalira. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". Nake. Kostimi su gråki. U popisivawu su uåestvovali i qudi." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. jedan je Mihailovici. znatno je poveãana ranija subvencija. italijanski. francuski. graðanski i seoski kostimi. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. ekonomske i kulturne prilike. Direkcija pozorišta dobija meseåno. naslednik vlastelinstva Manenfeld. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. Tomandl. pl. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. kupqeni i dr. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu. turske papuåe. plem. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. Izmewena je funkcija teatra. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom.50 guldena. II 36. pl. poqski. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo." 38 M. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom. jedan od prvih. pl.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. orkestar. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1." 287 . verovatno našeg porekla. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. u prostorijama svoga dvorca. Okanoviã. Mikloš.vqeni (sašiveni. Nema više hermelina. Srpsko pozorište u Vojvodini. U „Inventarijumu" iz 1860/61. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61.138. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. maðarski. Nako de Nagy St. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem. odelo za arlekina. I on je potpisao deo „Inventarijuma".

Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. roðen u Splitu. U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. Interesantno je da nije naveden kompozitor. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. 1870). zatim u „Theater an der Wien" (23. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. Jahrhundert. a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. u 19. dan i åas igrawa. i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. o kojoj ništa nismo znali. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. oktobra 1842). jer nisu upisani ni godina. mesec. Veã u sezoni 1847/48. 288 . Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara.Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. Šik. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick). iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. Wien 1944 (rukopis). Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. kako su tvrdili mnogi. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). karakteristike repertoara. nego su posetioci plaãali ulaznice. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. sastav druÿine. Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. septembra 1846). Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. veliåinu ansambla. februara 1843. 1866. delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika.

godine. Ujes. udovica Liserl. posebno Vojvodine. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. Pfaunenfuss Herr von Warerl. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. u funkciji direktora. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. Vršac i Belu Crkvu40. Veã 1855/56. Oravici. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). koja je sledeãa: G-din Kleks. U sezoni 1857/58. wen sin Sofija. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije. lihvar.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. Vršcu i Velikom Beåkereku. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. zelenaš Frau v. poduzimaåa. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. a samo ulazak 20 fr. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom.. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. wena devojka Herr von Mauskopf. Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945. Igra klasiåne komade. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. 209. Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. Novi Sad — Vršac 1980. ali i petparaåke. do 1975. JULIUS SENZEL. u zgradi Pijarista. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. rediteqa i glumca. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). 289 . odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. Plakat donosi potpunu podelu uloga. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. wegova kãerka Max Hartmuth.

" Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora. uzgred budi reåeno. delo. 41 42 290 . Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. godinu. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874).letwu pozornicu „Arenu" (8. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1. u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. po pravilu. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. tadašwi direktor Nakinog teatra. Direktor pozorišta Sencl. Sencl. Oravici. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. pl. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh). zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. 214—221. kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. prikazujuãi ga kao mukotrpan. sam J. a posledwe su od M. Ålanak je redakciji poslao. Posednik vlastelinstva Gospodar pl. Beloj Crkvi i Vršcu. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. operete i dr. na stranicama 247—248.. studiozan. odnosno teatarsku celinu. grejawe i osvetqewe. wegov visok profesionalni nivo.. U toku nedeqe. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. zatim kasnije pozorišno stvarawe. juna 1858). za 1860. da se opredeli za pozorište. vlasnika apoteka u Vršcu. komediju. V. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra. piše komade. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. lakrdije. zatim diriNav." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos").200 Fl. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. Nako. verovatno. U sezoni 1860/61. Orkestar je izvanredan. J. besplatno. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga.

43 Pretpostavqam da je J. Dva pištoqa. Novi Sad 1968. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. kquåare loÿa i ostale. Karlo XII na ostrvu Rigen. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63. pa ni o wegovom repertoaru. 13—26. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". On je glumac. inspicijente. 43 A. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. Novi Sad 1990. slikare dekora. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). Dijamant kraqa duhovnog. Novi Monte Hristo. Maåevalac iz Ravene. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Osuðen je na deset godina strogog zatvora. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. 212—216. Adrijena Lekuvrer. raznosaåe plakata. Odleÿao je samo do 1850. Scena 2. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima.gente. Gvozdena maska. ali nekoliko decenija kasnije. iako je bio Maðar. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. dramski pisac i preraðivaå dela. na ÿalost. 291 . Palata i ludnica. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Ira Aldridge u Zagrebu. šefove tehniåkih sluÿbi. nadrediteq. Ujes. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. sa lancima. Istina. Sirotica iz Lovuda. Batušiã. biletare na blagajni. Posledwi åovek. Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann). Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. rediteq. Majur suncovrat i druga. 44 N. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu. Marija Stujart. sve dok se. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu.

48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. Wegov fah su prvi qubavnici. a još boqi glumac. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. Akta Min. Opredelio se za Vojvodinu. Magdafa. a Remaj i ansambl na nemaåkom. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. godine. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. Åarobnu violinu. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. Getea. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. Pozorišno stvarawe Karla pl. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa. Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. Jedan novi svet. a svog sina Karla dao je u vojnike. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. nego samo u provinciji.godine. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. bio dobar rediteq. K. godine. u. 46 Molba Karla pl. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). Jaga. u vreme poåetka revolucije. pa je postao „K. u Zagrebu. izgleda. 1867). åuvenog crnca-glume. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. 1853. ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. Stankoviãa. bonvivani i karakterne uloge. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. godine45. Garika i mnoge druge velike likove. godine. Ujes. o trupi i repertoaru. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). D. Meðutim. Magbeta. Gracijana. Otmicu Sabiwanki. Batušiã. kada je pomilovan. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina.". u kojem se našao 1848.47 Remaj je. VII 1517 iz 1867. U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. zbog åega je izguran iz Beograda46. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). nav. 47 N. kupio je plemiãsku titulu. pa sve do Beograda (1865. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. Pratim wegov rad od 1846. kao i savremene drame. Hamleta. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. Lugošu i Velikom Beåkereku. U teatru H. mladi heroji. koji je tumaåio Šekspirove likove. delo. kao direktor pozorišta u Aradu. Offizier a. gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište. Igra Fausta. Valenštajna. prosvete. Don Karlosa. ali u sezoni 1862/63. 213. za svaki komad posebno. Minu od Barnhelma i druge. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. Šilera. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). 45 A. preko Zagreba (Agram). 292 .

51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. koji je sve mawe bio „dvorski". Vidi: M. 456—458. Schütz. Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. Temišvara i drugih gradova. On je upravnik. J. str. Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. Beåki ÿivot (Wiener Leben). Hermannstadt). i tri dela o caru Josifu II.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. Geschichte des deutschen Theaters im Banat. Almanah. kao i organizacionu strukturu teatra. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. 19 u tehniåkom sektoru. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. rediteq za dramu i komedije. Kraq Karlo II. godine. on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. On se prvi put pojavquje 1841. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. 49 50 293 . MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko.50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. Wrschatz 1937. Putovawe za Kinu (Reise nach China). 1863). ali i vojvoðanskom. godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). und 19. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). Bodog. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). a sve više graðanski teatar. ali i Zajcovu operetu Momci. 137). Garibaldi.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. hor od 20 ålanova. Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. na brod (Mannschaft am Bord. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. R. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. 44. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. što je skoro 80 ålanova teatra. kao i Remaj i Sencl. F. U Vršcu igra i 1867. Stari drugovi (Alte Schulden). kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. Zabeleÿen je kao inspicijent. åuvenom prosvetitequ. multietniåkom i multikulturnom. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. Berlin 1841. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. Milleker. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. nadrediteq.

toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Haxiã. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. izuzev kada su izvoðene italijanske opere. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. str. delo. Italiji. Bosni i Hercegovini. 294 . verovatno i novac. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. i mnogim drugima. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. po modi onoga vremena. u Banatu. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. Meðutim. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. pa i onda. marta 1889. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. a tako isto i beåka pozorišta. a deo nepokretnih imawa. 207). Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. 108. Antonije Haxiã. nalazili su se i u Beåu. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. Hrvatskoj. Poqskoj. Rusiji. predstave na nemaåkom jeziku". politiåkom. „po modi onoga vremena". kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. Francuskoj. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. Mislim da nije reå o modi. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. S druge strane. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. Otporom protiv germanizacije. nav. Rumuniji. 13 od 26. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. A. 52 A.

u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. Oko 1840. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. godine. Na osnovu izloÿene. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. koje su izvedene u Nakinom teatru. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". Nako od Senmikluša. verodostojne dokumentacije. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. A. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere.privatno pozorište spahije Jovana pl. godine. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku. 230—233. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. Ujes. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. za koje je vaÿila posebna odluka. Pozorišna monografija Vršca. 450. po veliåini poseda. a na tlu Vojvodine. kwiÿevnosti i kulturi. posebno posle 1896.54 kao i sva druga pozorišta. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. koŸ.53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine. Milisavac. str. 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. je bio åak i kulise i kostime. 1960. 53 54 295 . a moÿda åak i Shakespeare i Molière.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu.

i 1690." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. Predstave su bile besplatne.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. do Blagoveštenskog sabora 1861. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. slugu. D. Konstanciju i Komloš. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. intelektualne i moralne. delo. Srbi u Vojvodini. odnosno kulturi balkanskih naroda.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. delo. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814. 59 Nav. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva. drÿao je u posedu Srpski Åanad. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. a Nako je goste åesto puta i poåastio. i to mnogo. Marijenfeld i Nakovo. koji je na sabor došao kao gost. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. wihove uspone i nestanak. Arbanasa. 91. 76. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. godine. III. Nako imao je Komloš.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. Novi Sad 1963. koåija. Srpski Veliki Semikluš. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. rasuli sebe. 58 Nav. plemiãka je bila imuãnija. 63. 92. 57 Nav. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. 296 . Popoviã. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. Rumuna. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. 1837." U podnaslovu „Plemiãke porodice". Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. Konstanciju. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. Srpski Åanad. Oko 1840. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. Od Temišvarskog sabora 1790. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. J. Oni su obilno dajuãi svima."59 D. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. delo. Nakovo.

mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. Stevan i Marko. O Cincarima. ipak. Seåewija. jer. 60 D. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. wihovim navikama i standardima. i pozorišnih stvaralaca. Hrvata. Grka i Albanaca. Todorka Kondova. Kapdemort. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. dramski pisci. Bugara. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. ovaj. direktori pozorišta. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. prevodioci. rediteqi. Karoqija. J. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. talentovanih i vrednih kulturnih. grofova i plemiãa: Esterhazija. Na primeru prapremijere. Pataåiãa. Minhenu. Baãanija. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. i mnogi drugi u Srba. Kegleviãa i drugih. Branislav Nušiã. nije bio neznatan. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. porodica Miåin iz Bele Crkve. To je plejada umnih. Palfija. Rumuna. Makedonaca. Tako je bilo kod Srba. Grašalkoviãa. oåevidno. Naum Maly. Feštetiãa. 306—307. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. Maðara. dr Branko Gavela. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. glumci. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. naruåene opere Buda Liberata.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. Popoviã. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. Brunsvika. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. 297 . Johana. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. åini mi se da. Beograd 1937. ali i dokaz wegovog bogatstva.

vozio noãu u zlatnim koåijama. austrijskim. cincarskog. svoju umetniåku laboratoriju. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. kao što je to sluåaj sa italijanskim. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. Berlinu. kao najbliÿem pozorišnom centru. italijanskog. višejeziåkoj. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". stvaralac. biblioteke. izgradio je svoj „umetniåki grad". 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. samo za wega. nestalo. 80. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke. svoju kulturnu rezidenciju. VIII. da „se åesto. glavni kreator svog teatra. finansijer. odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. Prema tome. qeta. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. iako je bio graðanin Pešte. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin.Nako je taåno znao pravila igre. išåezlo. gde se i rodio i gde je sahrawen. srpskog. kostimiran kao Luj XIV. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. glavni koordinator. nemaåkim. bez kritiåkog suda. zbirke. kojim je unapredio srpski jezik. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". posebno u raskošne dvorske sveåanosti. Kada je 9. i svoj teatar. gråkog. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. i drugih gradova. Kao vlasnik. godine Nako u Beåu preminuo. marta 1889. Nako je Fond pri Matici srpskoj. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". pa u Beåu. na kraju sveta. wegov rediteq i nadrediteq. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. Tu. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. maðarskog. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. Beåa. Nakino carstvo se raspalo. Luja XIV. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. Istorija evropskog pozorišta. a verovatno i u Parizu. Minhenu. Kinderman. rumunskog i verovatno albanskog teatra." 298 . Veneciji i Rimu. višekonfesionalnoj banatskoj. pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. organizator i menaxer. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". zatim u Budimu i Pešti.

299 . pa i onda. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. ipak. uredniku Temišvarskog zbornika. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). Gråku i Italiju. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. godine. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. a tako isto i beåka pozorišta. scenskog govora. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842).kom je nestalo åoveka. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. kwiÿevnog jezika i srpske glume. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. indirektno. jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta. pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". kad je na duÿe vreme Beå ostavio. Maðarsku. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. Austriju. sa ove i sa one strane Dunava i Save." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. odnosno srpskog pozorišta u celini. pozorišnog posebno. Rumuniju." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. Pre svega mislim na Jugoslaviju. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. predsedniku Matice srpske. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu.

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

Nikola Esterhazi. rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 .Gutenbrun i Pehsil 1770. qubiteq umetnosti i raskoši.

Nikola Esterhazi II 302 .Blanšar.

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

da bi imao više vremena da se posveti kwizi. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. nego smo drevni Srbi. godine u Åakovu. godine. Dimitrije Tirol je roðen 31. Tirol. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. Tirol. a Licej u Bratislavi. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. dušom i telom". ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu. niti smo ikad bili Nemci. U vreme nacionalnog preporoda. aprila 1793. veliki srpski prosvetiteq. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". slavio srpsko ime meðu narodima. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. poznati slikar portreta i ikona. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. meðutim. kulturnim i nauånim publikacijama. Meðu takvima. godine. iako od nas niko nije ni video Tirol. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. Keåkemetu i Mezberewu. pa da se zove Tirol. kao i mnogi Srbi „iz preka". Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta." Dileme oko ovog.UDC 929 Tirol D. nije iz Tirola. gimnaziju je uåio u Temišvaru. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. Prema navodima Milana Ð. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". marta/11. U rodnom mestu je završio osnovnu školu. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava. Vlah iz Åakova. U Temišvar se vratio 1815. Dimitrije P. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. saraðivao u novinama. u jeku 313 . Ubrzo. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. u srpskoj trgovaåkoj porodici.

usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. Godine 1828. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. koja ãe. dve decenije kasnije. namewena srpskoj mladeÿi. veka. Dimitrije Tirol 1829. godine dolazi u Beograd. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. veka u Temišvaru. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. kwiÿevni list izdaje. Dimitrije Tirol je 1827. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. godine objavio Slavensku gramatiku. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. u kojoj se okupqala 314 . bio je da srpski narod prosveãuje. kako je to obrazlagao Tirol. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. Meðutim. koja se stvarala. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. srpsku kwigu štampa. godine. brata kneza Miloša Obrenoviãa. wegovu kulturu pomaÿe. godine pojavio „Banatski almanah.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. centru Banata. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. a mladima stipendije. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. Prvi monografski rad. didaktiåkog sadrÿaja. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. godine. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. do Tirolove smrti 1857. godine. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. Dvadesete godine 19. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. objavio je u Budimu 1818. Osnovni zadatak Društva. na poziv Gospodara Jevrema. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. prvenstveno wegovim sakupqawem. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu.

pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici. što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". 315 . nije oÿivotvorena. nameweno uåenicima. Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. I u Beogradu je pokretao almanahe. Sledeãe godine je Društvu. generalnog gubernatora Sankt Peterburga. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. poklonio sopstvenu biblioteku. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. ruskog generala. osnivaå Matice srpske. Tirol je napustio Beograd. zatim u „Vestniku". Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. gde je 1846. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. U isto vreme. koji je ureðivao Jovan Haxiã. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. Ovde je 1839. Boraveãi u Odesi. 1842. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. a potom u Temišvar. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. åiji je bio „pravi" ålan. ruskim akademikom srpskog porekla. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. Ova inicijativa. Boraveãi u Odesi. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". Dimitrije Tirol je 1832. sina Gospodara Jevrema. veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. godine. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). sa podacima o svim zemqama sveta. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. godine. Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. otišavši u Zemun. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. kao i åasopis u „Moskviåanin". sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda.srpska inteligencija. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije.

Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". kao predstavnik Temišvara. godine. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. godine osnovao Dimitrije Tirol. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. ostao je bez sredstava za ÿivot. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. Izašlo je pet godišta. 20. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. U revoluciji 1848/49." Åitaonica je. godine. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. koje je 1851. U „Svetovidu" je 1852. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. godine. objavio je Srpsku gramatiku. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. 1848. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. nastavqa Crwanski. Krajem 1856. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . Svaki ko je umro. Na inicijativu Dimitrija Tirola. decembra 1856. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. åiji je glavni grad postao Temišvar. dolazio je tu sa ludim oduševqewem. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. veka. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. uåio materwi jezik. izuåavala se istorija. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. Wegovim zalagawem je 1851. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska. åiji poåeci datiraju iz 1827. godine teško je oboleo. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. gde je postao profesor.

oštrouman i za nauke odveã sposoban". Ceroviã. Sabqiã. D. Ceroviã. Bukurešt 1991. Temišvar 1993. Srpska periodika u 19. srcu govori. godine. Q. 317 . Stepanov. pomalo zaboravqen. Novi Sad 1997. Novi Sad 1993. but also from broader regions. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. Pomoã nije dugo uÿivao. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. Q. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. in 1793. Napisao M. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. Ð.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. and a boarding school in Bratislava. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. izdeqen mnogim graniånim meðama. In 1827 he started a literary magazine. Beograd 1888. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Q. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod. He was born in Åakovo (Ciacova). od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Mladost ÿubori. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. veku na tlu današwe Rumunije. Istorija Matice srpske (1826—1864). „The Banat Almanac". Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. Ceroviã. Milisavac. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. Ÿ. LITERATURA S. umro je 18/30. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. marta 1857. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. Grahovac. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. znamenite liånosti srpske kulture. Q. Novi Sad 1993. Usamqen. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. Novi Sad 1986. Miliãeviã. Novi Sad 1995. siromašan. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola.

la Timi¤oara. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. he established magazines. a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. dar ¤i din spaþii mai largi. în domeniul culturii. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. He firmly believed in the creative spirit of his own nation. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". 318 . Trecând la Timi¤oara. the general Mihailo Miloradoviã. a editat reviste. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. în 1851 a fost înfiinþatº. He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. revistº literarº. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. a publicat „Istoria Banatului". a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. including the hero from the Napoleonic wars. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. din aceastº parte centralº a Banatului. iar Liceul la Bratislava. În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. în preajma Revoluþiei din 1848. unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. unde se include în viaþa culturalº. erou al rºzboaielor lui Napoleon. He became a member of The Learned Society in Odessa. started „The Timisoara Calendar". compiled the first Serbian bibliography. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. Datoritº strºdaniilor sale. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. he published „The History of Banat". He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. founded the Association of Factory Area Readers. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. la liceu. wrote about Serbian cultural monuments. în anii cincizeci ai secolului XIX. care a venit la el în vizitº. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora.

î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei.A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu. împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi. 319 . despºrþit prin multe graniþe.

.

Šifmana. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. broju istog novosadskog lista. godine sledeãu vest: „G. br. doneo je u 31. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. 321 . pouku i kwiÿevnost". Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Popoviãa. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. list za zabavu. 1220—1221. a. a drugu sa 200 do 250. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. broju od 24. Nova zaklada g. Hristofor Šifman iz Ban. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. vr. Matica. Novi Sad 1877. isti list je na naslovnoj strani 4. Neka je slava åestitom fundatoru. a za tim iz Baåke. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. nego što ih imamo mi Srbi". a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. i to jednu sa 300 f. Hristofora Šifmana. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. 18. septembra."1 Iste godine. Javor. Javor. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma.UDC 929 Šifman H. Sada. 22. Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. svima tada znani kao „Åika Steva". pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa. a rukuje wome srpska pravoslavna opština. januara. br. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. Prvenstvo imaju uåenici iz N. Novi Sad 1877. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. 38. for. jula 1877. 30. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. 987. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. godišwe za uåiteqske pripravnike. u 38.

U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. 322 . P. 11—116. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika". Koliko poštuje umetnost. koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. br. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman.3 3 S.. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. 4.Jeger. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". V. — poruåuje Stevan V. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…). Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. Javor. Novi Sad 1878.

koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). br. ãirilicom: H. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. br. Hristifor. a prezime ãirilicom (Šifman). treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor. O.: Q. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. rešio sam se i ja. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. r. avgusta 1877. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. 220 — VIII — 1877). koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. u: Matica srpska 1826—1926. 5 Stevan Branovaåki. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. (ROMS — originalna pisma: 19. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. administrativnog sekretara Matice srpske. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. Pobuðen. agusta 1877. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. O. br. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. VII 1877. u Banat. Krištof."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. da samo onaj narod. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine./29. 242. avgusta 1877. steåaj je objavqen 19/31. U. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. tim silnim ubeðewem s jedne strane. godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. jula iste godine. br. 548—550. Pismom od 14. jula/1. Budimpešta 12. Novi Sad 1927. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. jula 1877. Lotiã. 877. moÿe s pravom zahtevati. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. godine (ROMS. 222. u Novom Sadu 17/29. 26. dakle. Š. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. Komlošu 1-ga Avgusta p.5 U Osnovnom pismu iz 1881. avgusta 1877. najåešãe. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. Kristifor ili.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. O. 1877 i K. Steåaj Matice srpske. godine. januara 1881 godine. 323 . dakle onako kako se i on potpisivao. Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. koncept.687 i prepis: U. — III — 1877). Dobrotvori Matice srpske.

decembra iste godine. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. i U. Novi Sad 1972. 8. Komlošu 4. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. 264. profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. kojim je potvrdio da je suma od 10. dostavqene. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30./30. Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja. O. za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa. O. Komlošu 9/21. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. a veã 21. Komlošu 5/17. septembra iste godine." Reå je. meni pod brojem / 14. a. u Ban. a druga za veštake i umetnike". 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. godine. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. 5/17. 220. — Pismo je reprodukovano u: Q.000 for. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. v. O.8 Odmah potom. zemqomer. / U Banat. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972. G. 1. 221. / Hristofor Šifman. avgusta 1877. avgusta 1877./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. u Banat. zapravo. br. septembra 1877 — U. avgusta 1877. 1877. 1877. sam. 324 . 222. svojevoqno. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. VIII. avgusta iste godine. br. IX. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28. VIII. 1877. v. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. U.000 forinti a. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. Komlošu 4/16. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. O. avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. decembra 1877. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. U. Ÿivanoviã. S 1.9 To je uåinio veã 4/16.ja.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. avgusta 1877. g. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". 1877).(16) Dekembra 877. br. odrÿanoj 18. u Ban."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. Autor portreta je. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. koju ovim Vašem Visoko. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko.

Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. i to. 1878. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. Srpsko narodno pozorište. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". Te odredbe u prepisu glase: „1. 325 . sv. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. 2—3. 14 Up. zatim Baåvani. Hristofor Šifman je još za ÿivota. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. slušaocu pedagogijskih nauka. nav. Za drugu „fundaciju". 13 Ÿ. 629—630. 3. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. t. Sremski Karlovci 1931. po tri stotine forinata. 4. godine.j. 2. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. godine. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. uåeniku. Za prvu je odredio 7. 1864—1880. pak."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. II deo. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani. odrÿane u Novom Sadu 10/22. 15 D.: Osnovno pismo. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. 243—244. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. 2.: Osnovno pismo.000 forinti a. koliko je poznato. dok isto postoji".11 Po svoj prilici.500 forinti s tim da se. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. str. Period Antonija Haxiãa 1868—196. 2.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. svakom. delo.14 Ovo je bio. kako je naglasio. 630— 631. str. 1881. zatim Baåvani. IV. kw.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. 116. Milisavac. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. Kiriloviã. U. Milisavac. kako je naglasio „sve dotle.pešte.500 forinti. Kako svedoåi arhivska graða. godine. Glasnik Istoriskog društva. Ÿ. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi. odredio je sumu od 2. Novi Sad 1992. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. juna 1878. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. 16 Up. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. zasad. O. razgledao wenu dvoranu. Istorija Matice srpske. od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". koji su šest gimn. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2. druga.15 Kao osnivaå zaduÿbine.000 forinti. koji su rodom iz Ugarske. vr.

Milan Borojeviã iz Petriwe.17 1. 11. 9. pedagog. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. 607—608. 3. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. Josif Falta iz Rume. Ðorðe M. 326 .Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. 5. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. nav. 4. Kostiã. 14. slikar. Aleksandar Mariã iz Åuruga. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. Stipendisti Matice srpske. 655— 656. Mihailo Rajin iz Opova. delo. da se tamo i duÿe vreme bave". 2. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. pedagog (zahvalio na stipendiji). 8. 10. godine. avgusta 1877. uåiteq. 12. pedagog."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. Stevan Aleksiã iz Arada. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. Ÿ. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. jedan muziåar. Naime. nego da se tamo. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. pedagog. 16. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. slikar. u: Matica srpska 1826—1926. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. slikar. slikar i grafiåar. od kojih su šestorica bili slikari. Milisavac. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. pedagog i sveštenik. 7. Mata Kosovac iz Melenaca. godine. Istorija Matice srpske. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. 15. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada. 18 Ÿ. 605. Bugarski iz Sente. 6. 13. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. Novi Sad 2000. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. On joj je odgovorio pismom od 5. Milisavac. slikar. oktobra iste godine. profesor. III deo 1880—1918. pedagog. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. profesor. a ostali uåiteqi ili pedagozi. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. Aleksandar Lukin iz Ade. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. P. muziåar. slikar. januara 1881. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. a druga za izuåavawe pedagoških nauka.

Potom je 1825. novembra iste godine. Ÿ. 140—141. mitropolitov pitomac. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. 247. roðewa ostalo nepoznato. Zbornik Matice srpske. posthumno objavqenu 1956.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa. do 1900. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. 14.: V. tzv. Od 1825. Uroš Prediã. pisane u Banatskom Komlošu 14. tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. Petu i šestu Latinsku klasu. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji. godine). godine Šifman je stupio u 19 K. a mati Saveta. 327 . februara 1878. nav. Školovawe je nastavio u Jegri. do jeseni 1834. marta po starom kalendaru (a ne 1816. godine. 6. — Up. a zatim u Segedinu. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. O tome detaqno: M. juna 1836. serija društvenih nauka 8. jula 1836. u nemaåkim normalnim školama. delo. gde je 25. Veã 1. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". Novosadske biografije (Dodatak). Jovanoviã. Novi Sad 1992. Ambroziã. godine. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. godine nastavio je studije u Pešti. Novi Sad 1954. rukopis na sedam strana). godine 26. završio Fiziku. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". ali nije bio. 5532. Tokom 1835. (Prepis diplome. Milisavac. Novi Sad 1998. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. a potom od 1819. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. gde je 1827. u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. kao i „Ekonomiju ruralnu". Novi Sad 1956. U Pešti je 1828. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. i da je mesto wegovog. koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. do 1836. Humaniora. kako je sam naglasio. gde je 1826. i 1824. 629. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. godine. Stajiã. godine završio Logiku. Od jeseni 1829. godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik.konzervatoriju u Pragu". godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. kako se dosad redovno navodilo). Moja Biografija (ROMS. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. do 1822. M. sv. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu".20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu.

na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. „bezåadno 1875. koja se. rodom iz Mokrina. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. kãerkom Pavla Bibiãa. godine. gde je i umro u sredu 12. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. Novi Sad 1992. a uz to veliki qubiteq umetnosti. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. Naravno. jula 1861. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). godine. godine. — O H. godine. godine. Istorija Matice srpske. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846. maja 1864. Naravno. uglednog paroha iz Melenaca. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. pod rednim brojem 4. aprila/12. Milisavac. Adamoviã. 450—452. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. jula 1844. predstavila". Bauera. godine. a 17. 4. iz 1861. Do 1. jula 1844. decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ.22 Istina. godine.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. Zagreb 1902. Letopis Matice srpske.21 (Poåetkom 1857. kw. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. 23 O uåešãu H. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. 121. godine imenovan je za glavnog zemqomera. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. godine. o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. krajem 1877. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. 328 . Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. Tu je figura H. godine stupio u brak sa Marijom. 22 Ÿ. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. a 1.(24) decembra 1884. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. god. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. delo. Novi Sad 1986. godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". kako je rekao. Novi Sad 1879. nav. up: J. Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. Milisavac. 70. maja 1864. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. 340. I deo 1826—1864. Blagoveštenski sabor. Šifmana prikazana u prvom planu.

a 1885. Letopis Matice srpske. godine. 24 25 329 . Muravjovog. izmeðu ostalog. 605. Zagreb 1904. Ÿ. veka. Gavriloviã. Milisavac. Novi Sad 1884/XIX.31 Hristofor Šifman. decembra 1884. M. godine u „Zastavi". jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. i adoptirane dece otvorena je 1886. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. godine u 145.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. H. ali je åituqu objavila tek 1886. Baloga. kw. 26 Åituqa. ali i tada popularne prevode I. 368. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji. godini ÿivota.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. Bartelemija i A.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. br. nav. godine. 27 M. štampanom u Zagrebu 1904.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". godina kao godina wegovog roðewa. Hristofor Šifman. istaknuto mesto dobila i Šifmanova. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. „Sadašwosti". Bibliografija srpskih nekrologa. Zastava. 30 O tome detaqno: Ÿ. Školski list. Novi Sad 2000. Novi Sad 2000. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. „Našem dobu" i „Naše gore listu". nav. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. Bujas. Novi Sad 1886. 14. godine i u „Školskom listu".30 Šifmanovu biografiju. tom III. J.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. Raiåeviã. delo. A. 28 Nekrolog.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. Novi Sad 1998. 145. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". decembra 1884. Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. Dimitrija Avramoviãa. Milisavac. 194 (nekrolog). 126—128. 606. G. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. Znameniti Srbi XIX veka. ali je okonåana tek 1891. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. Pavla Stamatoviãa. Šilera. godine u 68. delo. åiju je decu pokojnik usvojio. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka. 1. br. Sombor 1885/ XVII. „Srbobranu". 74—75. Jeftimija Ivanoviãa. N. Ÿ. 31 A. Ÿ. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. Kocebua. Matica je 1900. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. godine.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. Kleut.27 Tu je. i 19. Tu je meðu biografijama 216 liånosti. sa reprodukcijom portreta. godine.

godine. godine oÿenio Jelisavetom. takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. ali na ÿalost bezuspešno. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". Tu je na32 Uporedi. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. nav. 34 V. gde se 1803. wegov otac je umro 1818. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. 245—248. Maletin. 246—247. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. 9. bio je zidar i palir u Novom Sadu. a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. godine. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. marta 1822. Jovanoviã. a mati 1821. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. 33 V. Rad Matice srpske 6. godine. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. Slikarstvo Temišvarske eparhije. delo. kod Šifmanovih potomaka. Stajiã. 76—77. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. godine. Zaduÿbina Hristifora Šifmana. godine. Novi Sad 1997. iselili su se u Ugarsku.34 Na kraju. koji je stupio na snagu tek 1828. U istom mestu. radu Nikole Aleksiãa up: V. 8. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. Popoviã. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji.35 Jedan nepotpisani dokument. Tamo je u prvoj polovini 18. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". i 1758. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. sl. nav. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. Novi Sad 1956. 330 . 534. Stajiã. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). Stipendijske zaduÿbine.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. Subotica 1996. Hristof (ili Hristofor). na primer: P. godine. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. Kilijan i Hristof. Srpski spomenici u Rumuniji. 35 O portretu Hristofora Šifmana. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. ocu Nemcu i majci Srpkiwi. Iz pomenutog testamenta. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. gde je radio kao stolar do smrti 1828. Novi Sad 1972. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. godine.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. delo. Dvojica sinova. 279.

tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. U. nav. 1921. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. S. dinara. au. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. Maletin. delo. 1 kucana strana latinicom (ROMS. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. što je na ÿalost ipak uåiweno. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. vr. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. 37 Pismo Hristofora Šifmana. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15. 77. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. n. 38 P. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. 1945. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. Komlošu 3/15.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. godine 44. godine iznosilo 10. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. odnosno roðewem Novosaðanin.217 dinara. avgusta 1878. 1926. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160.646. f.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim".38 Ipak. 5532). napisao izjavu koja glasi: „P.893 krune. dokument bez potpisa. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. godine 12. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. O.. Rad Matice srpske 6. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. godine.000 forinti. avgusta 1877. dinara. 16. br 116-IV-1878.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. u Banat. 331 . pomagao Kazino iz Komloša. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. P. M. d. forinti godišwe. godine. a 1969. godine 1. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. Nako ot V.

26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. even Vasa Stajiã. 212. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman. Srbi u Rumuniji. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. December 12/24. At the same time. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. Ceroviã. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). Novi Sad 1997. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. 106—107. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. where his wife Marija came from.zan za Komloš u Banatu. was not included in the published encyclopedic reference books. for whose memory he also founded an endowment. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. which Vasa Stajiã pointed out. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. în 1877. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. Jakov Aksentijeviã. however. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. 348. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. Novi Sad 1993. Furthermore. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. as well as to Melenci. Isti. 332 . his biography. unfortunately. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. in the „Manuscript" collection. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš.

în colecþia „Manuscrise". a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. nu a intrat printre compendiile enciclopedice. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. de¤i încº Vasa Stajiã. despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. de unde este originarº soþia sa Maria. ¢i în amintirea lui. asupra cºreia a arºtat Stajiã. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. 333 . Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. din pºcate. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako.ska. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. ¤i localitatea Melenci. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman.

.

167. 147. 42. 227. 292.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 30. 120. 132. 173. Aradski protoprezviterat 28. 174. 224. 310. Austrija. 124. pokrajine i mesta. 262. 54. 77. 292. 186. 239. 329. 173. 119. 186. 216. 123. 245. 326. Bezdin. 45. 77. Alba Julija (Alba Iulia) 135. 229. 181. 163. Ada 177. 69. 193. V. V. 276. 79. reka 108. 317. 160. 123. 101. 188. 220. 117. 40. 153. 294. 220. 78. 161. 89. 73. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. pustara 96. 289. 51. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 323. 203. 29. 294. Aå 291. 131. Arðeš v. 121. 139. 182. Baåka 97. 332. 246. Aleksandrija 131. 93. Balkansko poluostrvo 296. 243. 110. 223. Begej. 127. 113. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. Beograd 7. 183. 240. Bela Crkva 92. i Austrougarska. 326. 121. 226. 252. V. spahiluk 275. Austrija 64. 187. 83. 265. 253. 59. 180. 198. 212. 146. Ajud (Aiud) 236. 24. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. 239. Banatska eparhija 213. 227. 90. Belocrkvanski srez 102. 214. 299. 70. 224. 227. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. Aradska eparhija 34. 240. 291. 191. 310. 213. 263. 290. 225. 58. 331. Barawa 224. 197. Bezanson 127. 87. 198. 281. 330. 73. 318. 321. Afrika 130. 214. 199. 282. 175. 176. Banatski Karlovac 230. 92. Banat 22. 314. 136. 245. 291. 45. Bejuš 245. 180. 244. 314. 48. 92. 192. 75. 214. 182. 243. 98. 201. 201. 177. 318. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. 273. Ajzenštat (Eisenstadt). 283. 83. 228. Baåka Palanka 89. 61. 123. 249. 60. 284. 177. 120. Albertflor. 211. 84. 181. 240. 243. 291. 151. Andrasesti. 226. 274. 156. Almaš (danas Jabuka) 120. 203. 295. spahiluk 99. 328. Alibunar 240. Kurtea de Arðeš. 89. 129. 128. 86. 181. Awina 239. Austrougarska 100. Arad-Mikalaka 174. 186. 81. 219. 25. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. 245. Arad-Gaj 161. 49. 293. 235. 46. 74. 276. 219. 249. 327. 281. 182. 89—94. 254. 324. 212. 84. 289. 108. 101. 321. 177. 99. 44. 265— 272. Bašaid 100. Asuan 131. 290. Batawa (Battonya) 160. 87. Bagamojo 131. 171. 315. 139. 179. 240. 48. 37. 115. 248. 224. Balkan 81. 124. manastir 65. 65. 52. 321. 317. 218. 186. 276. 190. Albanija 7. 76. 216. 185. i Austrija. 273. Beogradski pašaluk 81. 146. 81. 158. 31. 220. Banatska Dubica 177. 222. 91. 41. 20. 92. 276. 35. 182. 227. 133. i Stari Arad. 197. Aradska ÿupanija 160. 33. 151. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 217. 183. 299. 330. 335 . 85. 157. 153. 157. 199. B Bavanište 180. 292. Austrijska carevina v. 85. 332. spahiluk 296. 185. 297. 276. 289. 297. 145. 116. Albrehtsflur. 109. 177. 74. 282. Arad 44. planina 73. 180. 41. Banatski Brestovac 177. 183.

226. 100. Gand 154. 226. 71. 292. 154. 298. G Galicija 289. 10. 44. 21. Vranåea. 150. 254. 209. 298. 62. 278. 103. Veliki Senpetar. manastir 177. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 176. 317. 112. 95. 294. Bistrik 101. Bosna i Hercegovina 100. 290. 173. 9. 245. 295. 293. 125. Vilagoš v. 110. Dar es Salam 131. Deska (Deszk) 173. 327. 274. Bugarska 154. 153. 286. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). Divoš. 199. 123. 253. 122. Valence. 326. 105. 127. 111. 291. Bistrica (u Rumuniji) 18. 227. Veliki Senmikloš. 136. ÿupanija 12. Budimpešta 103. 237. 224. 92. Novi Beåej. 174. 148. 219. Grabovac. 220. Vlaška 7—18. 221. 244. 183. 292. 297. 298. 55. Buzau. 220. 240. 129. 136. Veliki Beåkerek. 314. 136. Vukovar 91. 213. 257. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. 139. 177. 19. 233. 191. 61. 135. 138. 224. 120. Varšava 274. Vrawevo v. 164. 65. 44. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. 251. Beå 43. Vaqevski okrug 39. 110. Velebit. Buzjaš. 112. 146. 114. 111. 111. 245. Debling 130. 138. 281. 121. 226. 62. Vidin 121. 79. 203. 173. 282. 204. Versaj 274. 222. 288. 163. predgraðe Velikog Varadina 244. 295. 111. 245. 76. 121. 98. 316. pustara 96. 46. 227. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. 166. Debrecin (Debrecen) 129. 15. 282. Vaqevo 33. Vodnik (Vodnic) 234. 293. 138. 283. 147. 252. 13. reka 146. 90. 280. Brisel 98. 230. Buzescu. Golubinci 177. Blaÿ 243. 129. 292. V Vajmar 297. 77. 295. 227. manastir 93. 280. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. manastir 151—156. Deåani. Vojna granica 157. 214. 226. 75. 183. 326. 127. 299. 310. 45. 277. Vojvodina 52. Dobanovci 76. Budim 9. 313. 230. 197. 150. 129. Varjaš (Varia¤) 24. 97. 254. 46. 99. 299. 291. Bosna 85. 298. Beåkerek v. 70. 48. 299. 293. 89. 221. 226. Venecija 187. 192. 116. 85. 258. 275. 227. 110. 144. 126. 244. 136. 276. Beåej 46. 174. Verona 173. 294. 235. Gråka 219. 294. 223. 126. 223. 317. 176. 140. 97. 273. 115. 51. Brzava. 227. Bešenova. 156. 61. 111. Bihor 244. Dalmacija 114. 152. manastir 180. 100. 318. 52. 182. Vodica. eparhija 9. 154. Beåkereåki okrug 144. 289. 289. planina 74. 132. 110. 102. 29. 11. Grac 55. Veliki Sempetar. 119. 274. 182. 227. 276. 123. 190. 201. Višegrad 102. 174. Brešãa 235. 225. 319. 151. 90. manastir (Gîrbovaþ) 135. 198. 310. 226. 204. Velika Kikinda v. 64. Danska 55. 183. 89. bawa 145. 291. 244. Varaÿdin 202. 290. 148. 167. 336 . 143. 124. 311. 181. 219. 141. Kikinda. 283. Boqevci 177. 76. 163. 273. 62. 35. 233. 221. 117. Viktorijini vodopadi 131. Budimska eparhija 136. Semikluš. 262. 292. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 282. Brašov 119. 216. 82. 49. 124. 52. 70. Širija. 177. Gospoðinci 174. 78. Bela Crkva. 219. Veliki Gaj 128. 239. 293. 326. D Daja 244. Veliki Semikluš. 130. 180. 290. Vršac 20. 171. 12. Buzjaš (Buzia¤) 128. 166. 144. 224. 73. Blaÿuj 100. 168. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 219. Vraåevgaj 235. 105. 61. Bratislava 275. 271. spahiluk 99. 289. 277. 182. 200. 324. Bukurešt 8. Vršaåka eparhija 34.Berlin 230.

69. 144. 81. 124. Jegra 327. Ð Ðala 118. 119. 299. 169. i Jugoslavija. Ÿ Ÿabaq 177. 238. 111. 215. 224. 235. 229. 118. 233. Irig 188. 283. 56. Ðevðelija 296. 120. 60. manastir 102. Konstancija. erdeqski predeo 9. 182. 23. 99. Izbište 230. Karlovaåka mitropolija 64. I Ivanda (Ivanda) 118. 200. 90. manastir 93. 299. 258. 204. Kasåorele (Casciorele). 77. 99. 293. ostrvo 131. 175. 111. Klokotiã (Clocotici) 231. Karlove Vari. Krstur 181. Krupa. 40. 136. Kostajnica 123. 217. 234. Ilfov. Karpati. 273. 62. 328. 277. 110. 139. Keÿmark 65. 163. 111. 289. 281. Klenak 181. 235. Doman 237. 197. 176. 83. V. 186. reka 224. Hrvata i Slovenaca 29. 297. Jugoslavija 20. 163. 331. 294. 236. i Sremski Karlovci. 56. 239. 177. 201. manastir 202. 284. Iklad 129. 235. 275. 139. Kairo 131. K Kazaw (Kazanü) 153. 73. Italija 173. Kotor 93. 112. 173. 123. 245. oblast 93. 103. 180. 21. 237. Krašovska ÿupanija 240. 133. Kilimanxaro. Kanak v. Kovin 43.Dobruw. Celovec. 294. 83. 170. 237. 183. 274. 233. 177. Karlsbad v. 102. Erdeqski gubernijum 136. Knez (Satchinez) 28. Keåkemet (Kecskemét) 313. Erdeqska eparhija 136. 59. 214. Kraqevina Srba. Ÿomboqski srez 97. 226. Karaševo (Cara¤ova) 232. planine 135. 201. Karlovac 200. 34. 182. Esterhazi (Esterházy). 65. 58. 112. 109. 106. 104. 299. 135. Don. 103. 204. Jarkovac 180. 129. 211. 276. 110. 276. Kostur 152. Kikinda 28. Karlovci 68. V. 274. 138. Kalina 230. Kaleniã. reka 12. 100. 84. Elemir 174. Kluÿ (Cluj) 235. Keåa (Checea) 177. 223. 119. Engleska 20. 315. Osijek. 243. 214. spahiluk 275. 111. Klagenfurt v. 245. planina 131. 70. Dukwaåa (Dognecea) 230. 165. Komloš v. 31. 216. 34. Kraqevac (Cralovaþ) 213. Kragujevac 7. Kosovo 98. Karlštad (Karlstad) 281. 337 . 329. i Transilvanija. 55. spahiluk 296. 171. Banatski Komloš. V. 132. 136. 63. 135. 279. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. 69. 218. 254. Krajova (Craiova) 17. Ðorok 192. 219. 52. Konak 180. 234. ÿupanija 98. spahiluk 99. 116. Ketfeq (Gelu) 90. 49. Konak. Kijev 138. 114. manastir 169. J Jabalåa (Iabalcea) 234. 238. Hrvata i Slovenaca. Ðurðevo 180. 22. 66. Ešeg (Esseg) v. 138. Zeta. 318. 204. 214. 106. 311. 76. 281. reka 238. 82. 310. 212. Zemun 48. 92. 163. Erdeq 117. Ÿiåa. 48. E Evropa 61. 114. 137. 173. 209. Ðeoaðu (Geoagiu). 202. Karaš (Cara¤). 165. 213. 203. Komlauš-Arad 245. 128. 129. manastir 35. Zlatica (Zlatiþa). 140. 133 Kioara 135. 29. 209. Z Zagreb 52. 225. V. 171. 317. 183. Dunav. 235. Zenica 101. 119. 239. 280. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. 292. Zanzibar. i Kraqevina Srba. 152. 170. 29.

182. 40. 235. 64. 233. 59. 36. 338 . 294. 14. 111. Kumane 174. 128. 225. 313. 177. 65. 78. Mokrin 174. 289. 65. reka 275. Lajpcig 81. 27. Neuzina 235. 60. 48. 318. 77. Mombasa 131. 65. 180. Marijenbad v. 327. 100. 203. Moldavija 9. 224. 204. Lukiãevo 180. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. Lugoš 90. 174. 127. 29. 291. i Oltenija. 204. 251. predgraðe Temišvara 21. 177. 219. Melenci 100. 221. Oltenija 153. 189. 166. 326. Mehalska eparhija 33. 15. Kulpin 326. 48. 113. oblast u Gråkoj 219. 90. Kuvin 174. Modra 43. 51. Kupinik 14. 323. 274. 140. 17. 322. 181. Mezberew 313. Mohaåki srez 136. 197. 57. reka 102. L Lavov 291. Nermiã 235. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. 39. 209. 332. Mol 174. Maðarska 34. 173. 61. Masai stepa 131. V. 299. 179. Mesiã. 49. 83. 326. spahiluk 96. 62. 215. 266. 11. 110. 173. Moskopoqe. 237. 76. 227. V. 104. 277. 255. Nikšiã 318. i Ugarska. 125. brdo 216. Munara (Munar) 213. 226. 182. 295. 113. 333. 328. 333. 121. 53. 174. 258. 114. N Nakovo. 265. 213. Odesa 153. 177. 40. spahiluk 287. Marijanske Lazwe. 129. 296. 296. 183. 121. Lazarica. 89. 188. 128. Niš 115. 186. 177. 296. Q Qubqana 203. Makedonija 154. 226. 118. Novi Kneÿevac 174. 239. 315. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. Krušedol. Kusiã 326. 183. 187. 115. 327. Moskva 187. 12. 136. 175. manastir 221. 214. 169. 111. 218. 176. London 55. 16. 198. 324. 321. 11. 220. Lugovet (Câmpia) 181. 110. 112. 331. 33. 289. 276. 223. 62. 112. manastir 214. 279. 92. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. 12. 161. 158. Macedonija. V. spahiluk 96. 12. Majna. 290. 202. 90. 198. 38. Mali Moriš. reka 158. spahiluk 99. Muntenija (Muntenia) 10. 179. 328. Novi Severin. 18. 317. 52. 220. Moriš. M Mavrodin. 292. 216. 227. Moraviåki srez 102. 39. 287. 44. Lika 114. Minc 126. Nemet (Beregsºu Mic) 90. 226. 127. 310. 230. 127. Novo Miloševo 174. 216. 111. 182. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. 226. Mala Vlaška 117. Nemaåka 20. Maramureš 245. Milano 53. 46. 328. i Mala Vlaška. eparhija 9. 44. 10. Nemaåki Åanad. 58. Mehala. Manenfeld. Lupak (Lupac) 235. 185. Kuveÿdin. Novi Beåej 44. 298. 91. 185. Nil. 253. Mladenovac 216. 292. 182. 197. 56. Mehadija 120. 240. Milkovo. 294. 332. 28. 28. 15. Novi Sad 14. 328. 122. 295. 325. 297. Marijenfeld. 101. 87. 222. 243. 151. 98. 112. 283. 15. 217. 43. rukavac Moriša 186. 143. 215. 122. pustara 96. 129. 177. 323. 88. 122. 13. 227. 192. 38. 61.Kruševac 231. 180. 196. 180. Maribor 293. 17. Kusiã. 82. 289. 214. manastir 93. 230. 109. reka 131. 179. Minhen 82. spahiluk 296. 98. Molovin 93. 146. 93. O Obedska bara 14. 329. Oplenac. 227. 310. 46. 290. Opovo 326. 224. Lipovo (Lipova) 114. Oravica (Oraviþa) 239. 182. manastir 35. Miqacka. 132. 16. manastir 7. 231. 139. 136. 299. reka 12. 221. 330. 219. 212. 84. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. 176. 228. 183.

251. 180. 214. Rošija Montana 138. i Rumunija. Rijeka 52. Ratezaci 10. 164. 90. 281. 203. 219. 13. 54. Prešov 82. 174. 281. Sew 201. Rudna. 99. 227. 326. 52. Plzen 276. 130. Prespansko jezero 219. 70.Oradeja (Oradea) v. 186. Ruma 181. Petrograd. Sentandrejski srez 102. 298. 25. 49. eparhija 9. 61. 113. Skopqe 32. Rimnik 187. Sarajevo 20. Radna 230. Pemba. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 112. 294. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 174. 288. 90. 12. 204. 48. Pomoriška vojna granica 185. manastir 68. 146. 204. 156. Slavonski Brod 100. 165. 65. 65. 9. 17. 55. 115. manastir 135. Oršava (Or¤ova) 121. Poqana Dolÿ. 131. 127. Rešinar 137. 230. V. 22. 156. 153. 136. 109. 70. 282. 117. 82. Rešinarski protoprezviterat 137. Rusija 55. 31. 62. 174. 15. 239. 202. Sava. 123. Petriwa 203. 32. 204. 30. 23. Pokoja 245. 238. Otvas 230. 279. 18. Sentandreja (Szentendre) 119. 154. Slatina Timiš 230. 233. 227. 243. 153. 34. 77. 280. 20. 226. 209. Rudna 24. 135. 283. 112. 31. 84. Petrovaradin 115. 55. 299. 24. reka 93. Orlovat 326. 62. Pankova (Pancsova) v. 174. 298. 299. 289. Semarton (Sînmartinu) 19. 29. Slavonija 100. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. 294. 238. Radojevo 90. 173. Osijek. 204. oblast 157. 59. 137. Subotica. 160. 87. 100. reka 10. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 174. Peã 114. Racvaroš (Ráczváros) v. 212. 294. Petrograd 65. 92. Selište 135. 180. 129. 25. 290. Segedin (Szeged) 73. Seåuj 135. 281. Srpska Varoš. Peštanska ÿupanija 95. 308. 47. 128. Petersburg v. Podgorica 7. 36. 111. 276. Sad. 215. Siret. 152. pustara 95. manastir 135. Osek v. 61. 140. Putna. 185. 216. Slankamen 120. 297. Pešta 53. 60. 38. manastir v. 111. 197. V. Rumunija 8. 12. Prilep 92 Prislop. 206. Srpska Varoš. Sibiw (Sibiu) 136. 126. Osijek 95. 15. 225. 292. Pakrac. Rešica (Re¤iþa) 234. reka. i Budimpešta. 239. 296. 327. Semikluš. 315. 153. manastir 243. 42. 289. 202. 318. 95—112. 228. 97. 82. 17. 239. 222. Poÿarevac 110. 211. manastir 153. 138. 204. 100. 151. spahiluk 98. 203. reka 12. 243. 102. Racenštat (Ratzenstadt) v. Rumunska Zemqa 13. P Padej 177. 83. 274. Reqevo 102. 25. 126. Peåka (Pecica) 160. Sveti Ðurað (Sîngeorge). 139. 145. Rakovac. 95. 327. 120. 15. R Ravnik (Rafnic) 231. 13. 327. 146. 34. 332. Prwavor 158. Sveta Gora 152. 154. Parac (Parta) 118. 177. Sanktpeterburg v. 159. 326. 159. ostrvo 131. 326. 96. 101. Panåevo Panåevo 44. 251. Rim 131. Risan 173. Pardawski srez 97. 220. 129. Senta 326. 216. 204. 59. 35. 298. 132. 245. 221. 110. 151. 140. 291. 13. 139. 24. 310. 137. 276. 119. 111. Rumunska mitropolija 221. 339 . 96. 315. 299. 213. 46. Rumunska patrijaršija 9. 124. Sibiwski protoprezviterat 137. Veliki Varadin. 13. 211. Pomorišje. Prag 51. Seåujska eparhija 136. Ostojiãevo 90. 291. 218. Raška 93. 237. 112. Senðurð. 114. Sveti Ðurað. 62. 151—156. Rostovo 238. Pariz 20. 146. 234. 19. 217. 140. Svrqig 231. Poqska 281. S Sabatka (Szabadka) v. 91. 143. Peãka patrijaršija 113. 40. 96. 181. Petrograd. 201. 41. 176. 293. 321. 176. 311. 326. 61. 66.

221. Torontalska ÿupanija 96. 326. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. Hajduåica. 83. 120. manastir 7. 243. Turska 87. Ãukovac 186. 281. 240. 314. 216. 95. i Erdeq. 263271. Few (Foeni) 213. 294. 221. 276. 123. 130. 251. Fibiš 174. 124. 212. Timoåka eparhija 216. 62. Herešti. 145. 143. 62. 133. 123. Veliki Sempetar. 239. 132. 154. Srpski Padej v. 132. 99. 70. 182. 67. 296. Srpski Åanad. 81—88. V. 61. 209. H Habzburška monarhija v. 111. 219. 276. 19. 213. Podgorica. 325. 89. 40. Starobeåejski srez 102. Hilandar. 186. 118. 138. 253. 35. 43. 254. 28. 65. 252. 129. Trenåin 276. 213. 258. 93. 37. 38. 183. 229. Sremska ÿupanija 96. 273. 288. 313. 129. 257. 239. 29. 148. 224. 147. 168. Ã Ãelije. reka 108. manastir 93. 35. 290. 213. Slovenija 294. 144. i Maðarska. 41. Ugro-vlaška mitropolija 9. 49. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 141. Temišvar 8. Tamiška ÿupanija 128. 212. 108. 129. 266. 87. Halmað (Halmagiu) 243. Srbija 17. 313. Temišvarska eparhija 34. 165. 171. manastir 152. 81. 273. Srpski Veliki Semikluš. 20. 146. 232. Tanga 131. manastir 152. 138. 98. 14. 127. Tirol 229. Split 288. 225. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. 279. 145. 202. 32. 49. 140. 60. Stari Arad 129. Sremski Karlovci 7. 173. 126. 75. 41. 254. V. 223. 18. 217. 92. 220. 315. 242. 89. 109. Srpska Varoš 186. Subotica 52. 120. Transilvanija 153. Faåeš 114. 34. 88. Turski Beåej v. 36. 86. 91. Tolvadija (Livezile) 213. 241. 181. 104. 204. predgraðe Temišvara 81. Hale 64. 148. 244. T Tamadea-Tamasesti. 170. 214. 203. 128. spahiluk 105. 101. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. 330. Sofija 280. 255. 100. 35. 61. Fenlak (Felnac) 160. 100. 163. 215. 153. 214. 277. 166. 52. 31. 104. Uqma 230. 108. Semarton. 227. Titograd v. 22. 33. 74. 34. Austrija. 183. 41. 319. 108. 77. F Fabrika. 226. Srem 7. 308. 292. 218. 110. 136. Tamiš. 51. 23. 84. 328. 17. 154. Srpska Crwa 329. 325. 286. 328. 62. 90. 113. 146. Trst 55. 152. Torontalska varmeða 143. 102. 10. Tanadeu Ÿos. 287. Frankfurt 275. 310. Temišvarska episkopija 37. 36. 186. 214. Solun 219. 16. Ugro-Vlaška 9. 238. 131. 180. 44. 82. Padej. 98. 212. 299. 28. 289. 240. 41. V. 252. 262. 133. 37.Slovaåka 43. 315. 16. Semikluš. 73. 113. 114. 118. 27. 318. Fruška gora 123. 231. 87. 42. 17. 182. 233. 122. 291. 256. spahiluk 99. 150. 234. U Ugarska 8. 38. 97. 123. 131. 24. 177. 21. 44. 166. 153. 40. Srpski Semarton. 48. 54. 293. 170. 316. Temišvarska ÿupanija 96. 255. spahiluk 296. 114. 211. 128. 255. 215. 37. 144. 317. 81. Turn Severin 152. 40. 128. 294. 275. 255. Novi Beåej. 316. 100. 54. 122. 39. Studenica. spahiluk 128. 295. 52. 294. 329. 180. 177. 179. 171. Sombor 41. Francuska 69. 165. 124. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 224. 296. 330. 176. 118. 48. 327. 271. 231. Srpski Aradac 177. 199. 73. 139. 125. spahiluk 99 Hercegovina 85. 49. Subotica. 298. i Karlovci. 106. 240. Tanzanija 131. 121. 216. 48. 124. 226. 117—121. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. 120. 10. 254. 113. 115. Tismana. 96. 105. 109. 61. 83. Austrija. 231. 181. 281. 340 . 127. Habzburško carstvo v. 156. 199—209. 129. 121. 21. 85. 120. 111. Terezienštat (Theresienstadt) v. 108. 124.

114. 245. 84. 146. Huwedoara. Širija (¢iria) 129. Åaåak 110. Åanad (Cenad) 114. Šurjan 213. 152. 241. 294. Åurug 326. 341 . Åeška 146. oblast u Gråkoj 219. 318. Srpska Varoš. Šarkad. Hrvatska 113. 220. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. 330. 242.Hondol 138. Š Šabaåka eparhija 34. Å Åakovo (Ciacova) 22. 153. Šopron 65. Åiksereda 235. 313. 232. 209. 100. 294. 231. Crna Gora 224. Åanadski protopopijat 328. 126. Štokholm 274. 180. predgraðe Arada 89 Šatista. ÿupanija 9. Celovec 292. 317. Šemnic 126. C Carigrad 82. Šibenik 202.

.

Arsiã. 266. Ajvaz. 266. Rikard (Alewyn). Arsiã. Aleksiã. 180. Platon. Aleksiã. Terezija. Ambroziã. 216. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. Alevin. sveštenik u Åakovu 118. Jova 328. darodavac 104. nadvojvoda 102. Arsiã. episkop 121. 177. austrijski knez 281. Gerasim. 86. istoriåar umetnosti 327. Arsenije. Aleksiã. 139. supruga Savina 187. pozlatar i slikar 90. porodica 173—183. Aleksiã. Aleksandar. putopisac 152. 267. slikar 173. 174. Arsiã. unijatski episkop 243. 177. Aron. Vasilije. 84. Cinciã. 182. 186. 180. 183. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. August. 106. Ajh. Eustahija roð. Albreht. nastavnik u Temišvaru 21. Aleksiã. Andrija. 93. 267. episkop 76. Petar Paul. Arsenije III Åarnojeviã. Dušan. Aÿbot (Asbóth). Lazar. 181. 176. 145. kwiÿevnica 64. pisac 329. Aleksiã. politiåar 86. publicista 44. sveštenik u Aradu 192. 173. Aleksa. 157. Aleksandar Veliki. Aksentijeviã. Adamoviã. Antonoviã. 178. Stevan. 177. car 44. 83. Anðeliã. 183. 120. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. 182. 266. 243. Petar. 179. Janoš. Arsiã. 180. 68. Avramoviã. 182. 175. Aleksiã. 325. Janoš. 270. Aleksijeviã. Josip. Qubomir. 265. slikar 89. 187. German. zemqomer u Somboru 327. Aleksiã. Kornelije. 332. B Bajiã. Silviju (Anuichi). Mojsej. Avakumoviã. slikar 177. 144. Antonoviã. 266. 271. 244. Aradski. 271. Aleksandar Karaðorðeviã. 178. Isaija. 82. paša od Budima 282. Qubomir. 165. 141. Angel. 333. kwiÿevnik 73—79. kãi Savina 187. Alepski. 90. 75. Stefan. 179. Apel. 124. Katarina. Manojlo-Emanuil. 175. Jakov. Anastasijeviã. senator u Aradu 185. Anuiki. porodica 265—272. Anepsija. Aleksiã. 265. 121. lekar 145. sin Nikolin 174. Aleksandroviã. 266. slikar 90. slikar 181. Marija roð. teatrolog 274. Vasilije. Jovan. istoriåar 243. * Izvorni. 183. senator u Aradu 185. Aleksiã. Aleksandar Obrenoviã. Miša. 330. arhimandrit 100. Jovan. 243. maðarski kwiÿevnik 101. Atanasije. Vlastoje. 268. patrijarh 115. 76. Marija. episkop 67. 268. Miša. 163. Avakumoviã. Dimitrije. 179. 138. 343 . slikar 176. episkop 135. 174. 173. Anðeliã. Antonoviã. 178. pravnik 265. zidar novosadski 330. 186. episkop 119. 271. Arsiã. 182. Adamoviã. arhimandrit 138. 137. Pavle. 269. 177. 179. Antonoviã. Stankiã 173. 115. uåiteq u Mehali 177. 140. Atanackoviã. 271. 94. Pavle. knez 74. Arsiã. slikar 173. 183. 179. muzikolog 60. kraq 101. 183. Andreis. Stevan. patrijarh 70. Andriã.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. 97. Nikola. Adamoviã. Acel. general 100. 177. komesar i plemiã 192. 326. 182. 177. 91. 189. trgovac 191. 265. 85. 123. uåiteq u Aradu 160. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. 176. Petar. Ivan. slikar 173. Sava.

Blagoje iz Vaqeva 33. Beÿu. Ðorðe. Baãawi (Batthyány). Lukijan. Nikola. Maksim. Batušiã. Blanšar. Jovan. Pavle. Nikola. Bugarski. Born (Born). Stefan. Gedeon. Bogdan. 139. Maksim. Šifman 329. Beÿan. Brankoviã. Josif (Iosif Bobulescu). 17. Ištvan (Balog István). Boÿiã. Mirjana. Marija. Ÿivko.Bajiã. 187. grofica 282. Bešina. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Baãawi. Ðorðe. 187. Qubica. paroh 328. Botiã. Ðorðe. Ðorðe v. 112. 108. Betoven. 256. pozlatar 90. prirodwak 67. Bobulesku. Bah. Brunsvik (Brunszvik). Prokopije. pukovnik 87. istoriåar 153. 284. Baroše (Baroche). istoriåar 136. teatrolog 291. Franc 261. Miloš od Varadija. kompozitor 54. Ištvan (Berkeszi István). 12. Berenfels. Lazar. Barsan. Brajer. Brankoviã. 140. Aleksandra 19. mitropolit 7—18. bibliotekar 51. Milana. Ðorðeviã 17. Bugarski. Milivoje. 27—42. zemqoradnik u Semartonu 19. ÿurnalista 84. Bugarski. Ÿan Pjer (Blanchard). Todor. Stefanoviã 261. slikar 302. Bibiå. Brankoviã. Koman. 22. 106. grof 274. 17. pisac 39. 18. Milica. Birta. Arpad. istoriåar 192. Bogdan. Bugarski. 103. Beåi. 20. 234. svetica i despotica 7. Ludvig van (Beethoven). Stevan. Ivan (Birta). Ištvan (Bessenyei István). Berlendesen. namesnik Milana Obrenoviãa 99. inspektor pozorišne rasvete 286. Joca. arhimandrit 64. direktor škole u Temišvaru 20. muziåar 204. 111. profesor 327. Aleksandra. Beju). 16. 16. Milivoj 19—25. Lazar. paroh 331. Stevan. Barabaš. Biki. grof 13. Bjelica. 14. Basarab. Baron. Jovan. 163. Brankoviã. Binder. Bugarski. 258. Bode. Bogdan III Slepi. Brankoviã. Milica roð. Ðurað. Bela. porodica 275. istoriåar kwiÿevnosti 7. pisac 329. 15. Basarab. 14. 324. 111. Petar. 284. episkop 151. Brankoviã. Borojeviã. 323. redaktor 43—49. Wagoje. 14. Bešewei. Bojiã. Balog. N. Bujas. Julka roð. kwiÿevnik 276. 92. 18. 67. 297. Tinka roð. pozorišni tehniåar 286. 20. Lazar. 170. 292. Jovan. 252. Vali (Béla). kraqevski školski nadzornik 160. Boškoviã. Bugarski. inÿiwer i istoriåar 8. ministar 76. 17. istoriåar umetnosti 179. 23. 212. Branovaåki. Bauer.. trgovac 233. Bikicki. Bibiã. Barjaši. 62. 8. 17. T. Berkesi. 282. ålan Društva za SNP 100. prirodwak 63. posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. Marko. Boškoviã. Bajiã. Georgije. Bruner (Brunner). Brdareviã. 8. Vasilije iz Arada 189. Bugarski. direktor varoške bolnice 257. pravnik 221. Brliã. gradonaåelnik novosadski 97. 58. 11. 112. 68. porodica 297. Milivoje. 10. Silviu. 90. horovoða 254. Baãawi. bibliotekar 203. Birta. Jovan. litograf 328. Bugarski. Paja. Bona. Brankoviã. 13. 61. 329. advokat 105. Biki. Arsenije 7—18. 89. Beqanski. Brankoviã. 193. Petrija od Varadija 98. despot 7. 21. 19. Blaznavac. 333. Bogosavqeviã. Johan Elert (Bode). Belåiã. Nikola. 344 . profesor 22. 20. Binder Bugarski. slikar i grafiåar 326. Ðorðe. slikar 305. despot 7. Bašiã. sudija u Aradu 185. 255. Bifon. Petar iz Uqme 239. (Breier) 253.. Mihajlo. Brankoviã. Igwat iz Slavonskog Broda 100. 128. istoriåar umetnosti 179. Mileva-Milica roð. Bartelemi. profesor 19. konzul 108. Biga. Bogdanoviã. Ðuriã 19. vlaški vladar 7. Jovan. pedagog 326. episkop 108. baron 102. Vajs fon. 106. despot 14. komesar 138. 55. J. Milorad. Aleksandar (Bach). general-major 138. Gabor (Bona Gábor). Bogdanoviã. Petar. profesor 22. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). Barlovac. Brankoviã. patrijarh 104. Bondin. pisac 329. 106. Brankoviã. Lukijan T. glumica 285. 332. Bogdanoviã. Vuk. 57. porodica 18. 251. Brankoviã. Boliã. prota iz Rešinara 137. 111. 240. Bugarski. 212. senator u Aradu 185. Prot (Prot I. etnolog 230. 14. kwiÿevnik 129. pisac 127. Basarab. Milan. Brankovan. vladar Moldavije 10. Pavle (Binder). Angelina. trgovac 105. despot 14.

Vlašiã. 235. 202. rumunski istoriåar 153. slikar 181. Viloviã. Milo. Branko. Vergilije (Vergilius). sveštenik 160.. prota 105. 154. slavista 153. Qubiša. Gajin. Dimitrije. Vlašiå. Verde. Gruber. muzikolog 51—62. Spasoje. Vuåiã Perišiã. uåiteq i seoski knez 234. gradonaåelnik aradski 185. uåiteq u Beåkereku 281. 295. direktor škole 233. episkop 113. Maksim. graniåarski kapetani 96. I. nastavnica u Temišvaru 21. Vlahoviã. 128. Gavriloviã. Vulini. Stojanka. štampar 126. Grosinger. Golec. Venkhajm (Wenckheim).. fiziåar 63. Grašalkoviã. Vitkoviãi. Bisa 89. Gigiã. Sava. Vasiã. Konstantin (Wurzbach). graniåarski kapetani 96. Gligorije. Ludvig 109. Volter. 289. 127. 281. Nikola. Vukeliã. Slavko. Grahovac. Vujiã. Vlašiã. Tadija 109. Viha. Joakim. Vasiã. Jovan (Ioan Gheþia) 148. 204. rediteq i pozorišni teoretiåar 297. Emanuel. Volta. 283. kurijalni sudija 106. filozof 63. Golub. knez 97. Andreja iz Karaševa 234. Karl (Gerold). Vujiãi. 333. Slavko. profesor 22. pisac 73. Ludvig Albreht (Gebhardi). 275. Vladimir. pisac 44. Vlašiã. akademik 109. Georgijevski. Gavriloviã. mesar u Temišvaru 234. 86. Goðevac. kwiÿevnik 64. Vlašiã. 84. 289. porodica 297. Vitkoviã. 83. Pavle. 201. kraq 9. Vatašijanu. Bernat (Weisz). slikar 181. Vukoviã. Vladimir. Andreja. istoriåar 329. kwiÿar 314. Vern. 146. Georg. Vukåeviã. 243. Vukadinoviã. Jovan. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. Gerold. istoriåar umetnosti 173. Vanonåek (Wanoncsek). Petar. kompozitor 54. lekar 254. 75. Fransoa Mari Arue (Voltaire). V Vajdman (Weidmann). Vereš. 49. Eugen (Jeno). kwiÿevnik 52. Kristof Vilibald (Gluck). Joanikije. episkop 7.Bukovac. Jovan N. Ÿil (Verne). Viktor Ivanoviå. kraq 152. porodica 145. Gavriloviã. straÿmešter 186. Johan Volfgang (Goethe). G Gavela. slikar 328. Grašalkoviã. Marija roð. Vasilije. Alesandro (Volta). prota iz Beograda 45. dirigent 285. Georgijeviã od Apadije. Šmidl 234. rediteq 285. Vujiã. 345 . 281. Vladislav II. Gruiã. 293. Georgijeviã. pesnik 148. Aleksandar. istoriåar 63—71. 16. Kosta — Prota. Vladisavqeviã. graniåarski kapetani 96. komunalni uåiteq 235. 298. Vlašiã. Nikola. Gogl. Vladislav I. Vlašiã. porodica 284. Vlaho. pozorišni rediteq 297. Mišelina. Gluk. 292. Vlašiã. istoriåar crkve 200. porodica 96. 83. kwiÿevnik 52. profesor 22. profesor 73—79. grof 274. istoriåar 82. Galvani. lekar 145. Gavriloviã. 212. 113—124. otac Dimitrija Tirola 313. Gaj. Vajs. episkop 123. Vladislav. Gernot. Gavruca. Gligorije. Vlahoviã. 127. 290. nadzornik u Sarajevu 102. uåiteq u Aradu 161. 85. Matija. Gephardi. Bukuroviã. Veber (Weber). muzikolog 202. Verzar (Verzár). Vinko. (Vºtº¤ianu). Ÿivka iz Vaqeva 33. Vurcbah. Joan. Vujiã. glumica 286. 332. Milovan. porodica 234. 240. Andra. Toma. muzikolog 204. fiziåar 63. Panta. 10. Petar iz Pokole 245. V. mitropolit 136. Jovan. 317. 234. Jozef 274. Vasiã. Viha. profesor 22. Vidak. Gete. student medicine 45. drÿavnik 84. Karolina Lujza iz Karaševa 234. Gavriloviã. Gavriloviã. Vasiã. Gecija. Vozareviã. Georgijeviã. Vasilijeviã. 136. profesor 20. pisac 77. 85. Šandor (Wekerle Sándor). kwiÿevnik 129. 236. Garašanin. 92. pomoãni beleÿnik 234. pesnik 128. Vaka. Vidakoviã. 91. ikonoipisac 91. maðarski premijer 223. Grigoroviå. Ðula (Wlassics Gyula). ministar prosvete 131. Ilija. Pavle. Nikola. Arpad. 86. Granofski. vojvoda i politiåar 74. Gavriloviã. 235. kwiÿevnik i politiåar 166. Vekerle. Vasiã. Luiði (Galvani). Gregor. Ðoka. Vajdman (Weidmann). Qudevit. 81. prikupqaå priloga 191.

91. Damaskin. Gutenbrun (Guttenbrun). Dimitrije. uåiteq muzike 235. Deviã. Dalen. 130. Grujiã. paroh 108. Miqa mlaði. 118. Dimitrijeviã. 132. Dobroviã. Drajšok. episkop 113. 130. (Dietrich). Petar. Grujiã. Svetozar. Vasilije (Drºguþ). Guno. episkop 100. kãi Simeonova 129. Simeon. sveštenik 138. slikar 222. Qubomir. folklorista 153. Damaskin. politiåar 47. Damaskin. Ferenc (Deák Ferenc). Dimitrijeviã. Miša. 325. Damaskin. poglavar 100. 129. Damaskin. 136. 130. Nikola. politiåar 97. Petar. Damaskin. asesor 128. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. 148. potpukovnik 129. 132. 130. prevodilac 44. Damaskin. 132. Luåija. Guqaš. 132. uåiteq iz Krašova 235. posednik i sudija. kãi Stefanova 130. Nikodim. 128. profesor i bogoslov 66. Doner (Donner). istoriåar 7. Derešãe. ministar 86. 124. 121. sin Ðorðev 130. Jovan. advokat 108. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Dragyc. Hajim S. episkop 114. 129. istoriåar kwiÿevnosti 253. 126. Petar. Jelena roð. Stefan. 314. Daniåiã. kãi Stefanova 128. kwiÿevnik 59. Djamo Dijakonica. (Lucia Djamo Diaconiþº). 130. Dimitrijeviã. slikar 89. Stefan od Nemeta. Damaskin. M. posednik i pisac 130. Petar. arhitekta 222. Domanski. 48. Došen. Simeon. Janko od Ðulveza i Diwaša. Vladimir. 93. 68. Sava. Dalamber. Davidoviã. 123. Pal (Gulyás Pál). istoriåar 135. 129. istoriåar 127. Doner (Donner).. 127.Gruiã. Damaskin. Dimitrijeviã. Deretiã. kaluðer 151—156. 280. Isak. porodica 173. 213. Ana. 294. Dimiã. Tekelija 128. Damaskin. Radoslav M. Zako 128. Deak. Etelka roð. 128. Dimitrije. Marija roð. Jelka roð. Damaskin. Damaskin. Ivanka roð. kãi Antonijeva 130. 122. 55. unuka Ðorðeva 130. Katarina roð. pravnik 129. oblaåiqa u pozorištu 286. Antonije.. 130. 133. Domawanc. Ðorðe. kompozitor 54. Dimitrijeviã-Rafailoviã. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. 311. Stefan. plemiã 130. etnograf 152. 136. 117. Dolomje. 56. D Davidoviã. drvorezbar 89. istoriåar kwiÿevnosti 75. Dolga. Ditrih. politiåar 225. Petar. pozlatar 90. Nikanor. Margita. Deodat Gratet de (Dolomieu). Guqelmi. 130. Damaskin. 49. Dobra. 278. Damaskin. Ðorðe. Damjanoviã. 310. Dobra. Doniceti. Ema roð. pijanista i profesor 51. prirodwak 67. advokat u Beåu 97. 61. 129. filolog i kwiÿevnik 44. 91. Margita roð. 114. kompozitor 277. Anðelija. 125. Palikuåevni 129. 346 . Nikolaj. Deÿan. sin Stefanov 128. 282. kwiÿevnik i publicista 125. Dvoraåek. Stefan. garderober u pozorištu 286. Pulherija roð. pravnica 222. Dimitrije. 119. Miqa. Dubravinski. 130. Damaskin. Damaskin. 295. politiåar 85. 279. profesor muzike iz Rešice 239. 133. teatrolog 274. Dimitrijeviã. Stefanoviã 261. 122. inÿiwer 21. Damaskin. Grujiã. 45. slikar 301.. Dobroviã. Damaskin. 109. Inokentije. Golub. 90. Daviåo. Duka. Damaskin-Qubimiroviã. Vasa. Silviju. Jovan. unuk Ðorðev 130. 131. 153. kompozitor 54. Duišin. Šarl (Gounod). episkop 113—124. Jelena. arhimandrit 108. naåelnik sreza i asesor 128. 133. Rajmund 261. Dimitrijeviã. 133. Dobrašinoviã. kwiÿevnik 297. 94. Vašerheqi 130. Nikanor. Damaskin. baron 106. Georgije. 133. Damaskin. porodica 125—133. Jean le Rond). Dadawi. Luiði (Guglielmi). Feldvari 129. Olga roð. Dobroviã. Dimitrijeviã. Arsen. Domanski. Konstantin. Haxi. Teodoroviã 130. Ÿan (D'Alembert. Ðura. Dobra. matematiåar 63. Damaskin. Jevrem. Dragomir. 132. Anton V. Vasilije. prikupqaå priloga 191. Gråiã. Geza od Kadara. Dib. veliki ÿupan i poslanik 97. savetnik Temišvarske administracije 121. Damaskin 130. Gaetano (Donizetti). 130. Raja. 115. 132. eparhijski školski referent 160. Georgije. Danil. Haxi 222. istoriåar 110. Gruiã. Aleksandar — Aleksa. Dadawi. prikupqaå priloga 191. Demeter. Antonija. Dobroviã. 132. Damaskin. 62. Dudl. Aleksandar (Dreyschock).

sveštenik 43. Špicer. viceišpan 265. 237. Ÿivojnoviã. 75. Ÿivkoviã. Lazar. Paja. 139. Ziåi. Ðuriã-Klajn. Ðorðe. 239. Eustatijeviã. Stana. Engel. Gedeon. Prokopije. Ðurkoviã. Ðurasa. uåiteq 237. Esterhazi. studentkiwa 238. Ðakoviã. Mirko. Stevan Dabiã. Ivkoviã. porodica 181. Ðurasa. 60. Ðuriåiã. Iliã. J. istoriåar umetnosti 177. Ivaåkoviã.. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. Joan. 46. profesor 20. Jovanka roð. 48. Bogdan. Marta-Olga roð. S. Iliã. Ðurasa. slikar 90. Qiqana. rediteq 291. Sinesije. Esterhazi. profesor 22. Pavle. Dušan. graniåarski kapetani 96. Ivanoviã. Dunðerski. pesnik 165. muzikolog 199. Marija iz Karaševa 237. Nikola. veroispovedni uåiteq 235. uåiteq pevawa 204. 44. veleposednik 105. Ÿivkoviã. 44. Erdedi. Ðurkoviã. Evtimije. 245. Olga. porodica 145. 301. Johan Kristijan (Engel). Ðurasa. Vladimir. Edelspaher. kwiÿevnik 83. Vasilije. Sava. trnovski patrijarh 152. 201. Ilarion. Zora. 17. 129. veroispovedni uåiteq 235. Iliã. Ðorðeviã. sudija 108. Ðurkica. Dunðerski. sudija 43—49. 47. 237. baron 45. Ðuriåko od Modoša. J Jakabfalvi. Vojislav. Ivan. Ÿivkoviã. Ilija. Ðika. Jakabfalvi. 111. kompozitor 293. Ðermek. 110. Ivan. Martin iz Rešice 238. Ÿ Ÿivanoviã. Jakšiã. grof 275. Ÿivanoviã. Ðurasa. Lidija. veleposednik 104. Teodor. 46. Iskriã. 214. Esterhazi (Esterházy). Stevan. istoriåar 81—88. 347 . arhimandrit 160. 239. Jakovqeviã. grof 98. Ÿivi. Ðurasa. Olga roð. 279. publicista 230. Ivaniã. Kornelije. grof 274. paroh 73. Ivanoviã. vladika 45. Jakov. Erdujheqi. 204. A. 303. muzikolog 52. kompozitor 204. Fridi. porodica 274. Dimitrije. Nikola. glumica 285. Johan (Sauermann). biolog i fiziolog 20. Zauerman. školski upravnik 160. dobrotvor 39. prikupqaå priloga 191. Ðuriã. Ðorðe. 234. 281. 109. Vasilije. Jovan 129. åinovnica 238. 281. Damaskin 128. 240. (Jivi) 136. porodica 173. plemiã 105. Zoltan 261. Ÿivkoviã. 122. Evgenije. 324. poslanik 108. Ðuriã. Zubkoviã. grof 282. Ðika. profesor 20. Ðurasa. etnomuzikolog 254. 299. 238. patrijarh 45. baron 117 Engert. Ivan. Ivan iz Karaševa 237. Dimitrije. 284. Melhior. prikupqaå priloga 191. Marjan. upravnik gimnazije 102. 289. Jeroš. I Ivaniã. Franåisk — Feri. Lazar. Ðurkica 237. episkop 32. 209. profesor 43. 239. 297. Ifka. Zaharijeviã. Ivanoviã. Teodor. Ð Ðaja. Eremiã. Petar iz Vaqeva 33. 138. Ana roð. Ÿivkoviã. Ÿili (Jilly). 41. Ÿivanoviã. 233. 302. 105. 140. Mikola. Dimitrije. Pavel. Ðurasa. 238. Engelhard. Arsen. Katarina roð. Elvic (Elwitz). muzikolog 204. Johan (Engerth). Ðurkoviã. 112. E Ebersberg. pedagog 326. Teofil iz Vaqeva 33. Jovan. 61. poslanik 108. episkop 243—249. Ivanåeviã. Ðurasa. 256. Stefanoviã 261. pisac 77. Ðorðeviã. pisac 329. porodica 257. istoriåar 16. Marija Terezija 275. Lazar. Joca. Igwatoviã. Ðurkoviã. Ðurasa (Giurasa). Alojz iz Karaševa 237. slavista 77. filolog 52. Zaharijeviã. Arsenije. Zaharijeviã. Ivan. advokat 237. scenograf 279. porodica 237. Jeftimije. drÿavni uåiteq 235. Ivanoviã. Zeremski. Zoriãi. istoriåar 110. 240. Z Zajc. istoriåar 230. Erdedi (Erdõdy). Nikoliã od Rudne 106. 235. tast Wagoja Basaraba 17. Ðurasa. Ÿivkoviã. pravnik 43. Stepan iz Karaševa 237. Ðurasa. Zaharijeviã. 236.Duka.

60. 243. preparator 131. 297. Jelena. Paja. Kapdemort. hajduk 39. Quben. drÿavnik 81—88. Katana. 227. 188. 156. Jovanoviã. slikar iz Modoša 181. kwiÿevnik 170. Marko. vajari 89—94. Teodor. Ivanka. Georgije. Jakšiã. Jovanoviã Vidak. 182. Jovanoviã. Ekatarina roð. 275. Mihailo. porodica 222. 97. vajar 89. 48. slikar 173. 314. Jovanoviã. 57. 138. Pavle. Kalaj. Bogdan III Slepi. Jovanov. 124. porodica 284. 327. Davorin. Konstantin. Jovanoviã. Jakšiã. profesor 252. Ðovani Domeniko (Cassini). Karaðorðeviãi. 94. knegiwica 97. 78. Jankoviã. kwiÿevnik 293. istoriåar umetnosti 89—94. Jelena iz Arada 187. 195. 284. publicista 101. Jankoviã Mirijevski. horoupraviteq u Temišvaru 201. Jasna. prevodilac 44. 85. Joan. 86. Jankoviã. Karoqi (Károlyi). knegiwa 97. Ðorðe. 294. Manojlo. Kasini. K Kajzer. Joanov. senator aradski 185. 197. dinastija 315. 324. Janiãi. 157. 87. 252. glumica 285. hajduk 39. 299. Mihailo — Mikl. 188. Ivan 280. 117. 62. kandidat medicinskih nauka 64. slikar iz Krstura 181. general 101. Kaloeru. 103. Kengelac. 153. 226. Jovan Sracimir. 109. 169. Jankoviã. 91. Jovanoviã. Jovanoviã. Karaxiã.Jakšiã. Jankoviã. Aleksandar Ivanoviå. 317. paroh segedinski 160. dobrotvor 185— 198. publicista 100. 75. Jovanoviã. kompozitor 55. 98. Kamenicki (Kamenitzky). Karlo VI. slikar 173. Kanic. Milan. konzistorijalni fiškal 46. Melanija roð. Jovanoviã Batut. Jankoviã. gradonaåelnik Arada 185. Josif. 253. Joakim. profesor 22. Karaðorðeviã. 283. Stevan. Karavelov. 95. 157. posednici 96. Vuk Stefanoviã 48. Kalman. Petar. Jovanoviã. car 115. Bela. Nikola. jerej 119. Miodrag. arhimandrit i istoriåar 63—71. Arsenije. istoriåar medicine 143. Joviåiã. 115. Jugoviã. Kiril. Josif. Julijana. Katarina II. putopisac 296. Jovanoviã. poslanik 108. 182. Kapdemort. grof 224. Georgije. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Jankoviã. slavista 152. bibliotekar 60. Jovan — Zmaj. Jakšiã. Karaðorðeviã. Kornel. ministar 97. 90. Petar. 65. Josif II. Stefan Veliki. 94. Ðura. Janiã. istoriåar 115. astronom 63. sestra Gavrilova 187. Jovanoviã. mitropolit 31. slikar 173. 188. Vencel (Kaunitz). mitropolit sofijski 7. 101. 187. car 68. majka Gavrilova 187. baron 76. Slobodan. Ferenc (Kerényi) 273. Dimitrije. 83. Milan. Jakšiã. Dragomir. austrougarski kapetan 48. Jeger. 289. episkop 114. 198. Lazar. Kamburov. 187. 189. Pap 89. Pavle. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. 188. Jeremiã. 176. Kapuši. Aleksa. Jankoviã. istoriåar i politiåar 81. otac vojvode Radula 17. Janiã. Sava iz Arada 265. slikar i profesor 321. Jankoviã. Kašanin. Joanoviãi. 93. 100. kancelar 128. 129. Kašikoviã. Kerewi. 170. Jovanoviã. 58. Fridrih (Kanitz). Karoqi. 177. Kempen. 92. Emanuil. kalfa 201. 123. Kalevit. Jovanoviã. 273. 146. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Joanoviã. carica 101. 330. Joan Stefan v. 193. istoriåar umetnosti 182. Kalinoviã. Jovanoviã. 88. 93. 306. Jovanoviã. vajar 89. 188. 294. Gavril — Gavra. carica 68. 8. lekar 100. 348 . car 154. feldmaršal 122. Vikentije. 90. Janiã. 61. Jacimirski. 193. Jon Bogdan v. Jakšiã. 117. Jankoviã. Jankoviã. Bewamin (Kállay). 116. namesnik jeromonah u Partošu 118. abaxija temišvarski 81. kwiÿevnik 56. 79. zaduÿbinar 186. Jenko. Josifoviã. Zaharijeviã 44. 59. Persida. Mihaq (Károlyi Mihály). Dmitar. carsko-kraqevski kapetan 44. Milutin. Jankoviã. Ðorðe. Risto. Kenigseg. 85. 116. nadzornik škola 41. slikar 326. 98. prikupaqaå priloga 191. Stevan. Jelisaveta. Milan. 293. Marta. profesor 20. 197. kwiÿevnik 175. Ðura. Jevriã. Kampelen. porodica 274. Janiãije. publicista 77. istoriåar 127. Jankoviã. Mita. Jovanoviã. Jankoviã. Kaunic. Joan. Kalåiã. Kegleviã (Keglevich). Josif.

O. Line. Lazareviã. fiziåar 63. 29. 152. knez 18. Kostas. Kinderman. porodica 211. 227. Petar (Colojoara). kãi Slobodanova 27. 62. unijatski episkop 243. Šarl (Coulomb). Lindner (Lindner). 217. Marija. Kostiã. slavista 153. Kostiã. muzikolog 56. Georg. Katarina Katica roð. kompozitor 51. Kliment.. Mita. Kulon. 299. Arpad (Löbl Árpád). Ðorðe. 32. Koloÿoara. ÿupan 100. Vasilije. Aleksandar 32. 92. Kovaåeviã. Lebl. 274. Letiã. profesor 23. Lakaj. Evgenije. Kosovac. Laplas. Milan P. Frawo. 108. 56. Anton. kãi Slobodanova 27. Kiriloviã. Kniãanin. 215. 32. Kod. 27—42. Jovan. Lazar Hrebeqanoviã. Branislav D. Klicin. Gliša 330. 275. Matija. 32. 226. Stana iz Vaqeva 33. sin Slobodanov 27. 215. V. istoriåar kwiÿevnosti 87. episkop 34. Radu (Radu Constantinescu). 349 . Joca. Krstiã. stolar 330. Kostas. porodica v. kãi Slobodanova 27. Kostiã. Dositije. Slobodan T. Boÿidar. prikupaqaå priloga 189. Kleut. Kostiã. Klajiã. Visarion. Kine. Leman. prota 21. Laziã. Moric (Lehmann). Ðorðe. Kolariã. 109. Svetozar. jerej u Aradu 187. Jovan. Koloÿoara. Nikola Itebejski 130. logotet 15. Kostiã. Dragomir. etnomuzikolog 204. Kurjakoviã. Kostiã. ålan Matice srpske 325.. 32. kompozitor 55. Jovan. 215. 139. Jelisaveta. Todorka. 185. Kiriloviã. Haxi. istoriåar umetnosti 175. Leskovac. Kostiã. Lajtner. kwiÿevnik 329. Lendvai. Paulina roð. Ivan. 98. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. car 69. Kruševac. Laloševiã. Krestiã. istoriåar 76. Kristina roð. Vladimir. Mata. grof 157. Marija. Kneÿeviã. prota 108.. Jovan Janko. Dimitrije. Leopold I. teatrolog 273. Pešiã 27. Konstans. Georgije. Ðurasa (Colojoara). Kostiã. Kiãoviã. kulturni radnik 297. Letica. Lisinski. 215. Melentije. Vasilije. 28. Kranåeviã. Kostiã. Ÿivana. 32. Sofronije. Jovan. porodica 32. 32. Jovan. 70. Krestiã. Ogwanka. 192. pedagog i publicista 225. upravnik pozorišta 288. akademik 60. pesnik 52. botaniåar 63. uåiteqica 237. 216. Karolina roð. Krasojeviã. astronom 63. Risto. Hajnc (Kindermann). episkop 28. 85. upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. bogoslov 32. car 127. Dejan v. Lazareviã. 54. istoriåar 43. 212. Kuhaå. 290. Knor (Knorr). 298. Korvin. Klari. 191. 58. Kostiã. Emil (Emil Lºzºrescu). violinista 52. Nebojša. 238. Šifman 330. Andre (Lalande). 280. Kuntariã. 189. Krenikoviã. 325. Vatroslav. 213. 55. Petar V. predsednik Matice srpske 125—133. 108. Mladen. profesor 22. lekar 188. Laland. Kovaå. Šarlota roð.Kik. sin Slobodanov 27. Åupiã 27. Lazaresku. istoriåar i publicista 91. vojskovoða 83. glumac 285. Kuševiã. Kostiã. Franc (Liszt Franz). Kiš. Stevan. Šifman 330. 136. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. 84. Kiš. 214. Stevan. Leopold II. sveštenik 160. Karl fon (Linne). List. Kondova. fiziåar 63. Krestiã. Damaskin 130. Kostiã-Boršaru Delija. slikar i scenograf 279. Lakatoš. Kostiã. profesor 329. Tanasije. 326. Kostiã. Krstiã. Miraš. Kostadinoviã. Jovan. Svetozar. Viktor (Kühne) publicista 77. Liblajtner. uåiteq iz Domana 237. istoriåar 153. profesor 20. Marija roð. Krenikoviã. Miron (Constans). Visarion. Kostiã. Miodrag. istoriåar 110. Laziã. Kostiã. kraq 7. Antoan (Lavoisier). Laza. 83. episkop 135—141. episkop 137. istoriåar crkve 138. advokat 224. 61. Kovijaniã. trgovac 220. Kostiã. Gordana. 14. istoriåar kulture 188. 110. Pjer Simon (Laplace). 238. 110. August fon (Kotzebue). protokolist 278. paroh u Ketfequ 211. 326. Elena (Elena Linþa). astronom 63. istoriåar 151. Linca. Nemawa. L Lavoazije. Todor 110. 186. episkop 27. Kukuqeviã-Sakcinski. 16. uåiteq 27. 54. istoriåar 82. profesor 326. Lekin. Krajbig (Kreibig). sufler 285. Kucara. Kocebu. Kostiã. Laskarov. Konstantinesku. Kovaåek. stolar 90. hemiåar 63. politiåar 223. 213. 138.

bugarski profesor 234. Ðorðe. 166. Aleksandra. Markoviã. Malaesko. 138. Lukin. Aksentije. 200. kraq 274. pisac 44. Lotiã. uåiteq iz Vaqeva 33. Mikiã. profesor 327. 327. muzikolog 204. 100. 9. ãerka Svetozareva 97. 83. Georgije. 328. poslanik 102. 234. 23. St. Marinkoviã.. Makarije. Terezija roð. Qubomir. Adrijana Sida 143—150. asesor 96. 298. prikupaqaå priloga 191. Matiã. sveštenik u Temišvaru 20. Aleksandar. 97. ministarski savetnik 100. Miletiã. Metodije. sluÿbenik Matice srpske 323. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. Svetozar. (Lup¤a) 8. pedagog 326. pisac 77. Milin. 49. nadzornik škola 160. 313. 199. istoriåar 82. Maðareviã. Jovanka 93. Svetozar. Jovan (Janoš). Šandor 265. 85. Marjanoviã. politiåar 43. Marija Terezija. Maletin. Milig. 113. Marinkoviã. muzikolog 61. pisac 323. istoriåar crkve 136. 281. 326. 176. Pavle. 317. Olivera. carica 136. 99. Kosta P. episkop 139. Matazen. Milankov. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. Lupa. uåiteqica u Krašovu 235. 111. katiheta 252.. sreski naåelnik 100. 117. Marxiwean. 140. Franc.. Miklošiå. istoriåarka 51. 274. Marki. 266. 21. Maksim. Qubimiroviã. Marinkoviã.. autor peåata 150. istoriåar umetnosti 7. Milankoviã. 141. 45. Danilo. Pijetro (Metastasio. politiåar 223. 100. Milanoviã-Joviã. Aksentije. publicista 163. Svetislav. istoriåar 293. istoriåar umetnosti 173. Ÿarko. Mijatov-Krstiã. Nikanor. Naum (Maly). patrijarh antiohijski 152. M Magaraševiã. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. Miletiå. istoriåar umetnosti 173— 183. Vladul. 38. Aksentije. 327. porodica v. Dejan. Markoviã. Georgije. kaluðer v. 350 . Malenica od Velikog Gaja. 140. 295. Q Qubibratiã. 163. Milan Obrenoviã. Josif. Damaskin 127. Lupuloviã. 101. unijatski episkop 138. Lupša. Petar. Madaras. Sowa. Milan Ð. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Mariã. Jovan. 140. Marodiã. 122. Metastazij. Dušan iz Vaqeva 33. profesor i filolog 20. Marinkoviã. Jelka. logotet 121. Medakoviã.Lihtenberg. 223. Mileker. akademik 182. patrijarh 97. kraq 298. Slobodan. Milisavac. Atanasije. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. kompozitor 55. Ludvig II. 317. 255. 110. Manuiloviã. Dimitrije. 208. episkop 245. prota 120. Martinoviã. Mali. Mawea. Maksimijan. profesor 22. Maksimoviã. 129. Pavle. Mahan. istoriåar umetnosti 90. Miliã. Pavle. 111. Milovan. Marinkoviã. Miletiã. Manojloviã. Pavle. Samuilo. akademik 110. jeromonah 244. Georg Kristijan. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. Markoviã. 255. 87. Milica. Makarije. 114. Miliãeviã. 129. ruski akademik 315. Milenkoviã. Vencel (Metternich). Joanikije. Milenko. Tatjana. Maksimoviã Kwaÿeviã. 329. episkop. Medakoviã. Markoviã. akademski ÿivopisac 100. Petar iz Arada 189. Melentijeviã. Teodor. izaslanik Beåkog dvora 138. 11. Petar. Svetozar. 235. kwiÿevnik i filozof 64. kulturni radnik 297. 138. pedagog 326. Aleksandar. 243. Mladen. Ðula (Madarász Gyula). Mariã. 296. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). politiåar 85. 297. Markoviã. Mileusniã. 331. Vasa 135—141. 157. Mašireviã. M. Mijoviã. Miladinoviã. K. 129. lekar 108. 48. kompozitor i etnomuzikolog 56. Ÿivan. Meternih. Marija. episkop 113. 96. mitropolit ugro-vlaški 10. 47. austrijski kancelar 69. Vladimir 95—112. Qubomir. slavista 230. kraq 98. 139. 46. Olga. 209. Stevan. Stefan. Maksimoviã. Luj XIV. Markoviã. 299. Maletiã. Malenica od Velikog Gaja. 281. Major. vajar 92. slavista 92. Lujanoviã. 325. 275. Ãirilo. Mandiã. profesor 22. Markoviã-Juzbašiã. Sreãko. 122. Damaskin 128. Martinoviã Rošu. Ÿiva 151—156. Brankoviã Maksim.

Mihajloviã. Mojsesku. 9. 86. Nikoliã. 273—311. Nikanor. upravnik kreditnog zavoda 104. general 318. Nadašdi. 330. Miåin. Stevåa. Mitriã. Andrej. Hajm. Milunoviã. 97. istoriåar 151. Marko. 61. Nikoliã. Milivoje. profesor 20. bibliotekar 163—171. Georgije. prikupaqaå priloga 191. Naðvinski. Natoševiã. Svetozar. Miok. Jean Baptiste Poquelin). Mihajloviã. profesor 20. 296. episkop 113. direktor škole u Temišvaru 20. profesor 22. 296. Uroš. inspektor škola 266. Dušan. 111. student 45. muzikolog 204. 58. katiheta 252. Molijer. Miša. car 14. 99. 216. Nikoliã. Mihut. 305. Napoleon 66. 108. Aleksa. Marko. Ðurasa (Naghi). Nenadoviã. Petar. Miloševiã. Alvizo. sudija 185. 244. Mihalec. car 221. Milan. 95. bibliotekar 51. 125. Murat. G. Nebrigiã. Aleksandar. porodica 126. kwiÿevnik 295. Ÿan Batist Poklen (Molière. Jovan. profesor 22. 313. Nako. politiåar 223. Marija roð. pisac 30. Nikolajeviã. Momåiloviã. 82. Morfidis-Nisis. 111. Mihwea Zli. 351 . Mihajlo — Miša. Nako. Miloš. N Nagi. (Moisescu) 8. Radovan. Nediã. 82. Nikoliã. Milan. Nikola — Nika. Milan. Nako. grof 296. upravnik 104. Miloradoviã. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. Najbauer. porodica 295. Milošev. muzikolog 57. Jovan. istoriåar crkve 329. posednik i dobrotvor 96. Velimir. Pera. Nikoliã. Volfgang Amadeus (Mozart). Mihaila. episkop 119. posednik 96. prota 31. Milutinoviã. istoriåar 224. Mihajlo. Andrej Nikolajeviã. sveštenik u Knezu 163. vladar 9. 332. porodica 297. Lazar. Murgulesku. Miloš Obrenoviã. kwiÿevnik i politiåar 52. protoprezviter 108. Lazar. Mihalek. Muravjov. Mišiã. Mihajloviã. Necl (Nötzl). 21. Olgica. Miãiã. Dositej. 192. kompozitor 54. Nako. 23. slikar 326. Ana roð. 98. Anastasija roð. Dimitrije. Avram iz Arada 189. Mihailoviã. Milan. Nikoliã. Mihwea Svirepi v. Nikitiã. Petar. 120. J. sveštenik 170. matematiåar 63. 120. Aleksandar. Jevstasije. Nestoroviã. knez 75. upravnik pozorišta 288. 110. politiåar 85. Milosavqeviã. 315. iguman 212. 296. Molinari. 16. 17. 99. Mopertuji. tutor kraqa Milana 99. Pierre Louis Moreau de). pesnik 44.Milojeviã. Miråea. Najpert. pisac 127. lekar i profesor 45. politiåar 97. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). Milutinoviã. Mihajloviã. Ivan (Nagy). Dragomir 157—161. Ilije. senator aradski 185. 97. Mušicki. episkop 113. paroh u Senmiklušu 118. Mišiã. 280. Mihailo Obrenoviã. Milutinoviã. politiåar 21. Kristofer (Hristifor). posednik 96. Gedeon. Moãenigo. Nenadoviã. knez 75. Vasile. Nikoliã. oleograf 328. popisivaå 287. fervelter spahiluka 331. Kosta. kwiÿevnik i publicista 163—171. Nedeqkov. Isidor. Branko. 10. Jovan. Mihwea Zli. 76. knez u Knezu 163. 318. Nað. 110. 112. Mocart. Molnar. Mirjaniã. episkop 138. Nako. propovednik i pisac 68. 243. Mihailoviå. Ðorðe. Ÿivojin. 98. Nediã. Maksim. 191. Vuåetiã 283. baron 102. Nikoliã. 333. istoriåar 153. 86. Miloje. hajduk 39. uåiteq iz Lupaka 235. 204. sveštenik 21. ministar nastave 23. uåiteqica 237. Aleksandar. Nikoliã. 111. Mladen. 88. Nikoliã. 245. uåiteq pevawa 201. 295. 86. Mor. 110. Stojan. pedagog 326. Miloš. Nikolaj II. Jankoviã. Nikoliã. 323. 122. 330. Nikoliã. general 121. Nedeqkoviã. 296. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Kiril. 324. 140. 96. dobrotvor 39. Mihailo. 328. Nestoroviã. Nikoliã. Pavle. George (Gheorghe Mihºilº). Kosta. generalni providur 114. Jovan od Sent Mikloša. Dimitrije. pisac 44. L. Milutinoviã. Nedeqkoviã. Aleksandar Rudwanski 97. pop iz Sada 135. Nikoliã. mitropolit 157. 331. Nedeqkoviã. slikar i istoriåar umetnosti 176. Stefan. Nako.

Panait Georgije. 188. Nikoliã od Rudne. Paniã. istoriåar 10. Obrenoviã. istoriåar kwiÿevnosti 60. Pataåiã. Julija. Aleksandar M. Petroviã. popisivaå 287. T. Petroviã. Nikoliã od Rudne. Oleåek. muzikolog 56. Petroviã. štampar 100. Ogwanoviã.. 98. Palfi (Pálffy). Danica 199—209. Jevrem 98. politiåar 100. Nikoliã. Nikoliã od Rudne. 163. Petroviã. Pavloviã. Dimitrije. 186. 128. Olga.. Ð. Lazar Horvat (Petrichevich. 313. episkop 64. profesor muzike iz Awine 239. graniåarski kapetani 96. 111. opat i teolog 63. pesnik 128.. etnograf 213. 96. Petroviã. Stefan. Jefta. porodica 297. 136. Nikoliã od Rudne. Ðovani Batista (Pergolesi). Nikolaj. S. Ðula. uåiteq crkvenog pojawa 200. Stevan. Visarion. 98. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. Natalija. vajar 91. P Pavel. 128. 204. Nuser. Branislav. slavista 230. Vasilije. Otoviã. knegiwa 98. katiheta 252. Paltrinijeri (Paltrinieri). sveštenik iz Batawe 160. Nikoliã od Rudne. 139. Pavloviã. Marija roð. Pejoviã. pisac i pozorišni kritiåar 175. Vlastimir. 70. 232. teatrolog 204. Mirka. Spasoje. Pankoviã. 315. Novakoviã. 130. 267. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Petran. pozorišni kritiåar 277. 315. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. 284. O Obradoviã. lekar 258. Pavloviã. advokat i kwiÿevnik 83. 279. 293. Nikoliã od Rudne. Parvi.Nikoliã. Vilhelmina 109. Dionisije. 98. Arsa. Petriåeviã. Mihail. porodica 180. porodica 173. Novakoviã. 61. 106. 137. Johan (Pavel). Nikoliã od Rudne. 129. Anton. Novakoviã. Roksanda. Perinac. profesor 22. 261. 115. 106.. Pajeviã. Nikoliã od Rudne. arhimandrit 214. Oldrix. 110. 95. kwiÿevnik 182. 155. Teodor. Petroviã. Petroviã. nastavnik u Temišvaru 21. Obrenoviã. sluga u pozorištu 286. advokat 327. Obrenoviã 82. kwiÿevnik 297. Mihajlo 97. 284. Pakuraiu. 86. prikupaqaå priloga 191. 68. Jovan 82. Ormoš. Vera. Jovan. Nifont. istoriåar crkve i umetnosti 9. Nikoliã od Rudne. Samuilo. Sergije. Pavloviã. Ð. Ostojiã. Jovan. muzikolog 56. Dušan. Jelisaveta — Savka roð. 283. Obrenoviã. Papila. 192. J. 288. 261. lekar 321. Veqko. Matija (Ottepp Mathias). 135. Dositej 19. Fedor 95—112. arhimandrit 114. 144. Petrašku-Stefanoviã. kompozitor 54. Kosta. 204. 30. Aleksandar (Odobescu). porodica 275. Vladimir. Paåiã. Miroslav 95. 99. Stefanoviã 261. Jovan. Nole. episkop 151. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. Dragutin. Miråea (Pºcurariu). 138. 261. 111. Petrašku-Stefanoviã. Milan. 136. Nikoliã od Rudne. Peja. Pan. Obrenoviãi. 97. grof 281. Otenberg. upravnik pozorišta 277. patrijarh carigradski 9. Nušiã. 78. 215. Pergolezi. Ofka. 111. glumac 292. zograf 99. Petroviã. Petrašku-Stefanoviã. Petroviã. 190. Pavloviã. Georgije iz Arada 89. Stojan. Vasilijan. uåiteq iz Klokotiãa 235. Ira). Otep. Odobesku. Ÿivojin. Paunoviã. 61 Petroviã. pisac 44. Lázár Horváth). Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. bibliotekar 77. 140. pop iz Selišta 135. Emil (Petrovici). Petar 95. Ajra (Aldridge. Oprea. kraqica 101. Aleksandar 258. 297. Nicki. 60. Ofka. 352 . Euðen 258. general-baron 96. 96. Partoš. 109. 281. Boÿidar 185—198. operski pevaå 280. dinastija 84. Petroviã. Damaskin 130. Nikoliã. Perinac. 280. 203. Miloš. graditeq 104. 329. 314. 147. Obrenoviã. pisac 58. 281. Petroviã. sin Jevremov 315. 10. 237. 85. 135. Slavon 95. Pap. Ilija. Partenije. Nikola 95. Periã. Josif 261. 293. Nikoliãi. kwiÿevnik i drÿavnik 77. Okanoviã. Periåiã. pisac 44. 245. roð. Nikoliã od Rudne. Ðura. advokat 105. Petroviã. 15. folklorista 152. etnograf 213. Aleksandar. Emanuel 95.

Uroš. Miqa. slikar 173. Petroviã. muziåar 326. Popoviã. Georg Kristijan (Raff). 85. pisac 57. Peciã. Haxi. Stevan. 265. Mojsej. 123. episkop 138. Mihailo. Riðiåki od Skrbešãa. Radovanoviã. Petronijeviã. Sava. Popoviã. Radeka. Ðorðe. Radul Dobri v. Isidor. 266. prota iz Daje 244. Popoviã. sveštenik u Aradu 192. Prajer. Vladimir 85. slikar 173 Popoviã. 11. 140. publicista 229—242. istoriåar 200. Popov. unijatski episkop 138. Popoviã-Barãan (Barãianu). Popoviã. 297. 176. istoriåar 110. Radul Veliki. Petroviã. naåelnik 101. Livije. Atanasije. episkop 65. Popoviã. Petar. 291. Jovan. 47. episkop 202. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. 110. 75. glumica 222. 128. 289. Radivojeviã. 327. 328.. 12. Radul Veliki. 129. 226. Radojiåiã. Pešiã. Dušan 219—228. Petroviã Wegoš. Popoviã. porodica 291. istoriåar 110. Vesna. Popoviã. 219. 284. slikar 177. 114. 293. 267. Rajin. Popoviã. Vera roð. Remaj (Rémay). Vasa. prevodilac 129. kwiÿevnik 170. 128. Dejan 211—218. Rajaåiã. 15. Popoviã. 288. 140. Pešiã. arhimandrit 7. slikar 176. Tihomir iz Uqme 239. 16. Remaj. 330. Petroviã. Stevan V. glumica 286. Ruÿa iz Vaqeva 33. porodica 173. muziåar 204. uåiteq pevawa 204. Pavle. Prediã. sluÿbenik pozorišta 277. Vasa. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). 244. politiåar 74. protojerej 243—249. Rac. Popoviã. Avram. 353 . 321. 227. Borislav. Pop. Reomir. prirodwak 63. politiåar i publicista 100. fiziolog 63. Petroviã. Radul V v. politiåar 100. Pavle. profesor 222.. Dušan advokat 222. Radosavqeviã. pisac 64. Novak. grofovi 274. Rakiã. administrativni sekretar Matice srpske 323. Svetozar. Mojsej. kwiÿevnik 60. vladar 7. Rajs (Reis). Stanko iz Vaqeva 33. Petroviã. Rajkoviã. Riðiåki od Skrbešãa. školski starateq 160. istoriåar i kwiÿevnik. istoriåar 65. glumac 285. 49. 115. R Radaj (Ráday). Petroviã. Mihail. 45. 295. Pristli. Radivojeviã. Prot. Svetozar. Teja. Milan. episkop 212. 152. Jovan Sterija. Radiåeviã. 280. Sava. 292. Raiåeviã. Radojåiã. 66. Sava iz Rešinara 137. Jaša M. Ðura. Samuilo. Rakoviã. Nikanor. Lazar. Benedikt (Randhartinger). Avram. Teodor. istoriåar 43. Pešiã. Pavel. Popov. 84. 10. Radiåeviã. 86. 220. 102. austrijski konzul 83. Prodanoviã. istoriåar 109. Rajiã. poslanik 108. Stojan. Rajkov. Xozef (Priestly). 177. Petroviã. opat i teolog 63. 83. razbojnik 39. Karl (Rémay). Radojev. Vikentije. slikar 139. roð. slikar 173. Raf. 82. Predrag 59. 170. 220. Randhartinger. Justin.. Teodor (Boÿidar). 222. Teodora. Radosavqeviã. Josif. muziåar 204. 17. Popoviã. poslanik 102. Dušan J. prota iz Hondola 138. Popoviã.Petroviã. aktuar Matice srpske 325. Dimitrije. publicista 225. 15. 13. Pehsil (Pechsill). 297. Ðorðe. Branko. istoriåar 151. 201. slikar 177. Nikola.. Rednik. Georgije. istoriåar 64. Mihajlo. slikar 326. Popoviã. Ðorðe Sp. 173. Petroviã. Rašajski. Rašoviã. Gotfrid (Gottfried von Preyer). 9. mitropolit 113. 117. Popoviã. politiåar 225. 296. Joan. slikar 301. Protiã. braãa štampari 158. 48. Sava. Popoviã. kapetan 328. Pomorišac. Kvekiã 77. sveštenik 160. Protiã. Stanislava. 173. slikar 173. Aron. 253. Rau (Rau). 268. Stanoje. 124. Pliš. Popoviã. 322. mitropolit 70. Gorana 329. advokat 328. Putnik. Lazar. Radan. pedagog i sveštenik 326. Jovan. Rajiã. Robert (Reiter). Jovan. 289. Darinka. Milivoj. Gavril (Gavriil Protul) 9. prikupaqaå priloga 191. Popoviã. Rajter. Radovan. Radul Veliki. Popoviã. Milorad Šapåanin. politiåar 225. Pribiãeviã. Pešiã. Radoniã. Polit-Desanåiã. 14. politiåar 222. slikar 181. kwigovoða Matice srpske 325. pesnik 43. upravnik pozorišta 277. 139. 182. 284.

Aleksandar. 333. Stankoviã. sin Stefanov 259. 256. Seåewi (Széchenyi). pop iz Kioare 135. 47. vlastelinka 199. slikar 326. Peter Johan. Mileva de roð. Jelena Matilda roð. 29. Dimitrije. Stajiã. Ana. pravnik 46. Aleksandar-Branko Mlaði 251. Julijana roð. politiåar 83. Dimitrije. Ruso. H. Stefanoviã. 293. 327. sin Sofronijev. Dana. 289. operski pevaå 280. Zorica roð. Stefanoviã. Imre (Szalai). glumac 285. Saraj. Spalancani. sudija i gradonaåelnik Arada 185. publicista 89. 111. Stefanoviã. Ðuzepe. Stankoviã. Karl Peter Johan fon (Sermage). sin Sofronijev 259. Salai. Stefanoviã. 332. spahija 128. Stefanoviã. Eugenija. Ruso (Rousseau). grof 282. Saviã. Ÿan-Ÿak (Rousseau). profesor 20. Seåanski. Simeon. 97. Simeon Stolpnik. birov srpskog magistrata 37. 57. 261 Sandiã. baron i trgovac 220. ãerka Tomina 260. Stanoje. 230. Aribert. Marija.Ristiã. Volf 261. Stepanov. 258. sveti 245. 211. 209. 260. Marija. Stankoviã. kompozitor 55. 221. istoriåar 151. Sabqiã Dušan. vlastelin 199. Ruvarac. Stefanoviã 257. Rot (Roth). Stefanoviã. muziåar 204. Isidor. Ilarion. Siwei. Sirku. Lazaro (Spallanzani). 203. istoriåar 83. Julije (Senzel). ãerka Jovanova 259. filozof 63. Stojan. profesor 22. Dobaji 261. Tirol 259. Rubinštajn. 100. Jovan. Konstantin — Kosta. Stefanoviã. Stefan Veliki. Stajiã. istoriåar 127. Sapari. drÿavnik 99. Jelena roð. Stankoviã. Ruvarac. Arsenije. direktor gimnazije 20. Saviã. istoriåar kwiÿevnosti 253. veliki ÿupan 328. Nikola. 354 . ãerka Tomina 260. Jovan. Stefan Lazareviã. 253. muziåar 204. istoriåar 7. Georgije. 329. 132. jeromonah u Tismani 151.. Georgije iz Arada 188. supruga Jovanova 154. kaluðer 135. 330. 261. 212. Stamatoviã. sin Stefanov 259. San Marko. velmoÿa iz Moldavije 13. sin Tomin 260. Ana. Stefanoviã. kompozitor 54. 115. Ronaj. 261. vlasnik teatra u Zagrebu 292. Siniša. Sine. gradonaåelnik Arada 185. 259. Miloš. porodica 251. Stefanoviã. arhiepiskop 137. glumac 285. Zorka. Stefanoviã. Uroš 261. 200. porodica 297. 68. Stefanoviã. Sencl. Georgije. otac Karlov 127. Stefanoviã. Stefanoviã. senator u Aradu 185. Siniko. Sekuliã. Jovan. Kirilo. Irina-Valerija. Aleksandar. Skerliã. Srziã. San Marko. Sekuliã. 291. 252. Katarina — Bela roð. 202. vladar Moldavije 11. Stanojeviã. sin Georgijev 259. pravnik i poslanik 102. Moric (Ronay). 289. 213. Stankoviã. 251—263. despot 152. Stefanoviã. 110. de. 200. Kornelije. Mihajlo. upravnik pozorišta 277. Ðuriåko ot Modoš 260. Stefanoviã. Milica. Probst 260. 130. Marko (Servisky Marcus). uåiteq u Aradu 160. Stefanoviã. Qubomir. prota 108. (Szinnyei). Stefanoviã. Stefanoviã. Visarion. Stanojeviã. 206. lekar 258. 261. direktor muzeja 131. Aleksandar-Branko. princ 296. poslanik 104. Ðura. 127. Pavle. Qubica. Andrej. Katarina roð. 260. Sava Nemawiã. sin Stefanov 259. Stefan. Stamorac. istoriåar 127. Siniko. 251—263. Sabovqeviã. Nadašdi 127. Stanisav-Sabo. 258. pisac drame 126. Marija roð. Stefanoviã. istoriåar 60. 24. J. Stefanoviã. Stefanoviã. Anton Grigorjeviå. 317. 206. ãerka Aleksandra-Branka 261. 32. Sermaÿ. 133. Franåesko. Stanuloviã. Vasilije. Vasa. prikupaqaå priloga 191. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. upravnik škole 254. 90. Rista. Saviã. fiziolog 63. Stankoviã. Sandiã. profesor 23. 290. Saviã. akademik 204. Daniloviã 261. Stefanoviã. Srbovan. Milivoj. Stefanoviã. supruga Jovanova 259. 201. Jovan. 289. Kosta. ãerka Aleksandra-Branka 261. paroh u Monoštoru 217. Sermaÿ. Ana. Sofronije. Jozo. uåiteq u Ravniku 231. Jovan. Smiter (Smitter). Dane. Sermaÿ. careviã 101. Roman Izbeglica. Rudolf. Simiã. S Sabas (Sabbas). lekar 170. Serviski. 284. Sracimir. 60. Stanisav. P. Stefanoviã. Stefanoviã. 154. Stefanoviã. supruga Georgijeva 259. supruga Sofronijeva 259. Stefanoviã. istoriåar 329. Josif. A. 234. Katarina roð. Nako 296. 254. 92. grof od Somsedvara i Medvedgrada. 235. Georgije. Georgije.

246. Supe. episkop 113. 187. jerej 31. 260. Tirol. Teodoroviã. Stojkoviã-Jovanoviã. 260. 100. Tekelija. sin Tomin 260. 259. T Tatiã. operska pevaåica 280. Gråiã Nikodim. 313—319. 146. Maliã 256... istoriåar 151. Paula. Franc (Suppé). 31. politiåar 100. uåiteq crkvenog pojawa 200. Tekelija Popoviã. (Stoicovici) 153. uåiteq u Aradu 158.. Tomiã. Tomiã. 259. Stratimiroviã. Mija uåiteq u Aradu 160. Trifunac. politiåar 105. 102. Nikodim v. Slobodan. Ã Ãiriã. Tismanski. 186. 147. Ãoroviã-Qubinkoviã. 84. Jaša. Stojka de Haceg. Stevan. Trifunoviã. Dimitar (Þornakov). Tiso. Ãoriã. etnograf 213. advokat 104. Milutin.. politiåar 223. istoriåar 60. istoriåar umetnosti 92. 64. filolog i politiåar 87. Stefanoviã. 103. 111. 65. episkop 30. Stefanoviã. Stefanoviã.. Ãiriã.Stefanoviã. 309. 251. 287. 321. 105. Stojaåeviã. 160. 112. Tekelija. Mirjana. crkveni muziåar 199— 209. Holm (Sundhaussen). istoriåar 153. 294. Stoloÿan. 186. lekar 145. Dimitrije G. Toma. sin Stefanov 259.. 224. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. porodica 96. fiziåar. istoriåar pozorišta 291. Petar. Mladen. Sofija V. 129. 204. 260. Toma. 279. Marjan. 355 . Dimitrije P. 204. 252. Stevan.. Jovan. Grgo. Jovan. Irinej. Telbis. kwiÿevnica 44. 238. Mihovil. austrijski kancelar 69. 259. slikar 313. Tomaševiã. Ãosiã. E. Trifunoviã. Aleksandar. sin Tomin 260. Stojanoviã. Trbojeviã. I. Tirfelder. uåiteq u Klokotiãu 231. istoriåar umetnosti 182. Stefanoviã. Karlo. Tugut. Stefanoviã. Stefanoviã. Stefanoviã. Stefan. Sandhauzen. kompozitor 288. Ðuriåko ot Modoš 251. publicista 225. Franc (Thugut). Toma. 96. 69. Nikifor. O. Stradion. istoriåar umetnosti 92. Sava. Aleksandar. 145. Sofronije. 254. 263. 85. Stoj. Emil (Emil Turdeanu). Lazar. 268. Subotiã. lekar u Temišvaru 257. Qubomir. Atanasije. Atanasije 99. gimnazijalac 326. Trifunac. Pavle. Strawakoviã. Stefan. mitropolit 65. Turlakov. graniåar i obrštar 185. Teleåki. lekar 254. 190. kompozitor 203. Dragoslav. beleÿnik u Kulpinu 327. politiåar 85. Dimitrije 265—272. rodonaåelnik porodice 251. Evgen. senator i ikonopisac 185. istoriåar 82. Grigorije (Grigorie Tocilescu). velikaš 19. Stratimiroviã. Stefanoviã. 148. Topaloviã. Stefanoviã. muziåar iz Karaševa 239. 262. Borivoje S. Sofronije. Stevan. 257. štampar 41. Tešiã. Stefanoviã. Jovan Obrenovski (de Obrenov). Stojadinoviã. Todor. Stojaåkoviã. 226. 190. publicista 144. prirodwak 67. 253. episkop 113. V. Toma. 225. Arsenije. 197. politiåar 97. 260. Stefan — Tenka. Turdeanu. sin Aleksandra-Branka 261. Stojkoviã. Toåilesku. Rozalija roð. 227. 252. 188. istoriåar 81. Stojkoviã. Taufer. 186. gradonaåelnik Temišvara 257. Tenecki. muzikolog 61. Stefan. Kamenko. Nikola. Spiridon. porodica 73. 71. 111. 239. 161. Tkalac. Ãornakov. 185. 112. 70. Toma. Trifunac. advokat i predsednik Matice srpske 73. 128. Pavle. 66. slikar 330. Hermina — Minka roð. Jovan Ð. Subotiã. Tomandl. Mita. Stefanoviã. Stefanoviã. Ðorðe. Tepfer. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. Tirol. Stefanoviã. Rista. pozlatar 90. istoriåar 83. Stojkoviã. 68. 257. 261. 67. Stratimiroviã. Triva. Jovanka. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. sin Tomin 251. politiåar i kwiÿevnik 52. 98. 327. 262. pijanistkiwa 51—62. 259. sin Tomin 260.

240. 289. istoriåar 110. 315. Filipon. Filipašku. Fenlaåki. istoriåar 110. Milan Ð. Franc I. kontesa 109. 116. Herbai. Fiori. Hardeg. profesor 67. Martin iz Karaševa 236. Frana. Fogaraši od Ÿidovara. 279. Haxiã. istoriåar 136. Filipoviã. Haxi. Herbai. Georg (Händel). Feštetiã. Mihajlo. 79. Haxi-Kosta. 129. izaslanik vladinog komesara 192. biolog 221. Habzburgovci 135. Flocinger. Haxi. Ðura. Ðura. Ferenc. K. 293. U Ujes. Nikoliã 109. Horovic. Hardeg. Hont. Hamilton. (Hitchins). Fonblank. Frana. Feri. Ivan 236. Haxihusejnoviã-Valašek. Miqa iz Karaševa 236.. 159. 78. 9. Josif. porodica 297. Hauzer. C Cvejiã. Frana. Teodor 130. Hofman (Hoffmann). Sigismund. Haxi. Haxi-Kosta. trgovac 220. Haxi. Marija roð. Jovan. 237. 100. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. graniåarski kapetani 96. 221. Vilhelmina. Konstantin. ãerka Kostina 222. Haxi. Frana. Karl-Filip. Qubomir. Pavel. Huber. car 68. Foriškoviã. Petar. advokat 222. advokat i politiåar 219—228. Funke. Filipov. trgovac aradski 191. Beul 236. Maãaš (Horányi Mátyás) 274. prota u Mehali 219. Jelisaveta roð. Miroslava. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. Fogaraši od Ÿidovara. 226. Haxi. opat i teolog 63. Haxi. Filipon. Irena roð. Filipon. Alojz 273—311. 66. Cvejiã 222. glumica 285. sastavqaå školskog zakona 157. Forgaå. Ludvig. Haxi. grof 109. porodica 239. Jova. advokat 222. Damaskin 130. Filipon. gimnazijalac 222. Damaskin 127. Haxi. Forster. Juhaz 236. 356 . 160. operski pevaå 280. muzikolog 60. Hegediš. 128. teatrolog 273. kontesa 109. porodica 219. advokat 220. ãerka Kostina 222. Filipon. Fenelon (Fénelon. engleski konzul u Beogradu 84. mašinski inÿewer 239. Antonije. Hofbauer. glumica 285. istoriåar 12. nastavnica 222. upravnik šuma 102. Martin. Haxi. Ujes. Dimitrije. Arnold (Hauzer). Nada. Haxi. 106. 87. Jelka. profesor 65. slikar 326. Konstantin — Kosta. Kosta Mlaði. kompozitor 54. Franc Josif I. Tomas de Grenije. Marica iz Uqme 239. Kosta 226. Filbiger. kwiÿevnik i publicista 98. Ãuråija-Prodanoviã. 191. Mila iz Uqme 239. 236. Fedora. Petar. 107. ekonomista 222. Hardeg. Sofija. 129. profesor 22.Ãosiã. car 73.. 225. Fiorio. Hendl. Fromaÿo. Pulherija roð. Unkovski. 227. Ureke. car 84. A. Katarina roð. pisac 127. istoriåar 274. Filipon. Terezija roð. F Falta. Vladimir K. 325. Haxi. (Filipa¤cu). profesor u Kluÿu 235. pravnik 239. muzikolog 204. general 115. 222. Horvati. paroh u Temišvaru 21. Hardeg. 161. Hejm. Jovan. advokat i kwiÿevnik 77. 228. 166. Anica iz Uqme 239. Ferdinand V. Marija roð. Nikola. 97. prota 119. Hiåins. Johan Rajnold. Forster (Forster). Slobodan 297. Aleksandar. uåiteq u Aradu 158. Kalista (Fiorio). Filipon. Zdravko. 329. Feodora. 266. Antonije iz Komlauš-Arada 245. istoriåar 8. 98. kontraaltistkiwa 280. Frana. tajnik legacije 101. horovoða 201. Haxi. Hausman (Hausmann). Hausman (Hausmann). 69. François de Salignac de la Mothe). Petroviã 221. H Habat. Haxiã. Grigore (Ureche). prirodwak 67. Emilija 277. Frana. Ferdinand I. Antal. Horawi. 283. 128. rimokatoliåki episkop 243. Hristifor. Rudolf (Flotzinger). Sofija roð. 240. 275. Nikola 129. otac Martinov 239. 101. 70. Rafael. 289. Bariã iz Panåeva 220. prevodilac 60. car 68. Haxi. 227.

M. Šandroviã. H. kwiÿevnik 52. 267. Miron. Hristifor. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . Crwanski. Åokrqan. Lazar. Cindriã. Laura roð. Åizmaš. austrijski major 44. episkop 221. Štaud. 268. Eugen (Csuday) 69. Šerban. 286. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. Svetislav. Åokrqan. 34. 333. istoriåar umetnosti 173. Šik. 266. grof 105. 293. Kalman. etnograf 213. Šefer. Åurliã. zidar i palir u Novom Sadu 327. Pavel Jozef. Stefan 259. glumac 285. Åudai. glumica 285. 282. kwiÿevnik 66. Šic (Schütz). Marija Jozefa Rosl (Schütz). Franc (Schubert). Josif (Schick Josef). 295. Jelisaveta — Saveta roð. Šmidfeld. Šifman. 330. Šiliã. Andrija. Šoman. stolar u Malom Keru 330 Šifman. 332. 253. August. Šifman. Åioran. Cukiã Kosta. Jovan. pisac 292. pisac 41. Kilijan. 154. Šoqmošan. Štefulesku. profesor 326. 288. Georg (Gheorghe ¢incai) 15. Šlezinger. Johan (Schmidfeld). Damaskin 130. Frederik (Chopin). 285. 287. Joso. Šandroviã. episkop 28. porodica 143. 313—319. Miloš. Geza (Staud). slikar 304. Šoqmošan. Franc. 16. repetitor hora 285. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. sinovac Hristiforov 329. Mitrofan. glumica 286. Jovan. Cerboni. Marija — Mara roð. cipelar 330. istoriåar 110. Šuman. Šokåiã. Šenoa. 188. glumac 285. Åakra. 289. 17. Šinkaj. porodica 275. Milan v. kompozitor 55. Šifman. Andrej. Šoqmošanov. teatrolog 295. Karl (Zeh). (Schäfer). Nikola 130. Stefanoviã. istoriåar 151. Joan (Ioan Þeicu). Emil (Cioran) 137. 259 Šaptal. pravnik 239. 129. Šopen. Bogdan. 293. ministar prosvete 292. deda Hristiforov 330. Šic. 35. (Ciuhandu) 185. Åaki. kompozitor 54. 321— 333. Katarina. Helena. episkop 28. Štrosmajer. Dimitrije. 280. Åekowiã. Šifman. Milan. G. Šidek (Schidek). Pavao. Leposava. Ðorðe (Vukadinoviã). Åobanoviã. muzikolog 60.Cvetko. 56. pisac 77. 321—333. Šumareviã. 296. apotekar 290. 328. general 128. lekar 143— 150. Šefer. 330. 327. glumac 285. teatrolog 273. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. uåiteqica u Aradu 161. Petar. braãa štampari 33. grof 73. Bibiã 321. 332. 295. Šariã. Cerner (Zerner). 145. Vilhelm (Schumann). Šuman. slavista 126. kwiÿevnik 316. Šiler. Šekspir. Cirkoviã. Å Åaviã iz Novog Sada 225. Josif. Šifman (Schiffmann). 279. Dragotin. Mitrofan. Šuman. dobrotvor 287. Katarina. Robert (Schumann). protoprezviter 331. Zora. teatrolog 291. Åehak. Aksentijeviã 327. arhimandrit 202. istoriåar 110. sestra Hristiforova 330. 274. Emil. jeromonah 211— 218. Mitrofan. Åendeš. glumac 285. Åokrqan. Vilijem (Shakespeare). Šelmiã. Ce. B. Šifman. Vikentije. 281. Terezija roð. pisac libreta 288. 286. Šoqmošan. Ševiã. Ceroviã. Šafarik. 333 Šifman. 239. (Schäfer). 309. Klara (Schumann). Šifman. Cerboni (Zerboni). kompozitor 55. J. profesor 20. 289. baba Hristiforova 330 Šifman. 292. Hristifor. Ana Eva. 332. hemiåar 64. Åokrqan. Šnajder (Schneider). Qubivoje. Åipliã. Ševiã. Šubert. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). (Schiller).. Kiril. 257. Åokrqan. Šifman. 136. glumica 286. pijanistkiwa 57. Åokrqan. delegat iz Temišvara 256. teatrolog 288. Š Šaguna. Åuhandu. 284. upravnik pozorišta 277. demograf 110. Genadije. supruga Ðorðeva 148. Åoliã. Alfons (Zerboni). pesnik 102. 106. Cejku. Milka iz Ketfeqa 211. Šulc (Schulza). kamenorezac novosadski 329. Atanasije. sveštenik u Temišvaru 144. Hristifor. pozorišni frizer 286. 329. senator 144. Lazar. 284. Josip Juraj. Åarnojeviã. V. Åokrqan. Cirkoviã. kompozitor 55. Šoqmošanov. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). Šerban. biskup 98.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful