P. 1
temisvarski_zbornik_3

temisvarski_zbornik_3

|Views: 1,241|Likes:
Published by vladany26077763

More info:

Published by: vladany26077763 on Sep 19, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/08/2013

pdf

text

original

TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku.Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. GRAFIÅAR. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka . Novi Sad Štampa IDEAL.

Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. Uostalom. Arada i drugih mesta današwe Rumunije. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. novembar 2000. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. 5 . Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene.

.

do 1521. a sam je primio monaški postrig. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka.12:929 Brankoviã Ð. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. godine. 6 Vladao 1458—1490. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. D. Arhimandrit Justin (Popoviã). 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. gde je 1513. 1972. 7 . postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. 247—250. Prestavio se u Gospodu 18. 1462. Januar. 2 Slavi se 18. jula. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. Roðen je oko 1460. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. 5 Izvori navode 1461. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. Manastir Ãelije. Po Jovanovoj smrti (10. Ÿitija Svetih. decembra 1502). Beograd— Podgorica—Kragujevac. godine. godine. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. januara 1516. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. godine. Beograd. pa i druge godine. godine. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. prema prevodu u kwizi: M. godine. 1993. Beograd. Sveti Srbi. 1903. Ruvarac. prešao je u Vlašku. 1931. Mileusniã. Sava. Sremski Karlovci. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. do smrti 1508. episkop šumadijski. godine. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu. Bašiã. 1996. decembra. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. oktobra. 9 Vladao od 1512. S. januara. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. dobivši monaško ime Maksim. na poziv vladara Radula Velikog8. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486.UDC 262. Opis srpskih fruškogorskih manastira. U åin jeroðakona. 1989. Iz stare srpske kwiÿevnosti. 8 Vladao od 1495. Kragujevac. odnosno jeromonaha. a tada se vratio u Srem.

Temišvar 1979. Lup¤a — A. 11 Gh. Bugarski. I. Mostovi prijateqstva. Filipa¤cu. I. 3. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. 10 Mada åesto pomiwano. 308.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. Bucure¤ti 1957. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. Sveti Maksim Novi. Istoria Bisericii Romîne. došao je zajedno sa majkom Angelinom. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. 77—81. Moisescu — St. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. bio je veã u monaškom åinu. 8 . Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. godine.

Krajem sledeãe godine. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. I. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. pored crkvenih. 307. obavio je i više diplomatskih zadataka. 14 Gh. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. posredovawem mitropolita Maksima. godine. kada je Nifont negde 1505. 9 . Istoria Bisericii Ortodoxe Române. 325. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. 322. patrijarha carigradskog. Na presto je stupio Mihwea Zli21. Moisescu — St. godine umro je vladar Radul Veliki. u svakom sluåaju. Filipa¤cu. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. 1992. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. 40. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. delo. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. 19 Kraq Ugarske 1490—1516. Moisescu — S. delo. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. kao što pomiwe Gavril Prot13. av- gusta. Bucure¤ti. Lup¤a — A. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. Filipa¤cu. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. Navod prema: M. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. 17 Gh. Lup¤a — A. nav. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. nav. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. Marta 1508. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. Novoga Severina14. godine otišao iz Vlaške. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. 1. I. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. i na wegov zahtev. On je. Godine 1506. grad u Rumuniji. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. 442. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. Pºcurariu. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. 18 Videti prilog.

Bucure¤ti. i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. koji je. 23 M. sin Despota. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. ali se nije vratio u Vlašku. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. i on se odazvao. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. a sâm je otišao u Srem. ali mada je bio dobro primqen. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. na wnâ stranâ Rebna. u: Cronicele slavo-române din sec. oktobra 28. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. Pºcurariu. carý Sræbskago. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. koje beše uspostavio wegov prethodnik. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. Bucure¤ti 1959. Bucure¤ti 1965). Scene istorice din cronicile române¤ti. 1. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. I. 444—446. s one strane Rimnika. Zaista. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. Opere. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". sœnü Despota. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. i umoli. „poneÿe este Hristßane i plemennici". Odobescu. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. godine 1512. 10 . Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. na Mogilu Kajata. 3—14). cara srpskog. verovatno. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. 1992. na mestu Ratezaci. nije se zadrÿao dugo.

11 . posle Hrista. hodataa bw im prýdlagaet. gotov na borbu. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. 28. i oboim sþxe hristïanwm. I po isteku jedne godine dana. svýtu åado prisnoe. 77—78). u: Cronicele slavo-române din sec. buduãi izazvan od Radula. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. 2 (Cronica lui Macarie. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. vojvode zagorskog. i <uåini isto tako. ako i po pravdi. drugoga dana julskih kalenda25. na Svútwm Eíaggelßi. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. Godina 7012 od sazdawa sveta. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. væsýko axe i pravedný. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. na nemÿe krýpko oplæåi sú. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. oktobra. vladar Moldavije 1457—1504. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. Bodan voevoda. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. Maêima glagolú Despota. Bucure¤ti 1959.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. odgovara godini 1505. krepko na wega zavojšti. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. u: Cronicele slavo-române din sec. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. ali ne po blagoåešãu. 77—78). naime Despota. I tako o pomirewu wima pobesedivši. Maksima. vojvodi. 3 (Cronica moldo-polonº. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. svagda sina svetlosti. jer im postavqa posrednika. I nalazeãi se unutar wegovih predela. Anno 7015 28 8-bris. i nada ne omanu. nþ ne blagoåüstiviý. i vrati se u svoje>. Bucure¤ti 1959. jer obojica behu hrišãani. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem.

avgusta. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Godina oznaåena od sazdawa sveta. oktobra 28. a od tada. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. 80—81).mi woyski i doszedø³ do miasta. godine. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. 33 Reka na istoku Moldavije. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. rumunski — humka). aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. 12 . pritoka Dunava. odgovara godini 1507. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. oznaåavaju razdobqe od 1. octovrie 28. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. Vº leatul 7015 octomvrie 28. Letopiseþul Þºrii Moldovei. Ewangelia. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. 4 (Grigore Ureche. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. zowa je Roterzecy. pritoka Sireta. la Movila Cºiatii. de ceia parte de Rîmnicu. Bucure¤ti. januara do 31. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. na teritoriji Vlaške. Meðutim. i mnoge ine reåi s wim je govorio. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. po savremenom raåunawu. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody. Maksim Despotoviã. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. 29 Nekadašwe selo. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. oktobra 28. un 26 27 Leta26 701527. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. vladar Moldavije 1504—1517. nu suferi. nije otrpeo. septembra do 31. 1987. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. 28 Bogdan III Slepi. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. kod Mogile Kajati30. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. pritoka Sireta. s one strane Rimnika31. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. posle Hrista. decembra.

¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. la þinutul Putnii. jer su hrišãani i jedno pleme. Deciia Bogdan vodº. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. na teritoriji Moldavije. pritoka Sireta. Cronica româneascº. 6 (Georgije Brankoviã. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. 35 34 13 . 1987). I granicu gde je stara bila ostaviše. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. te je poharao celu Putnu. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. u kwizi: Gheorghe Brancovici. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. predeo u Moldaviji. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. neki kaluðer imenom Maksimijan. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. fecior de despot. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. Bogdan vodº. cara gråkog. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. 26). i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. otišao je. naime Roman Izbeglica. Odavde vojvoda Bogdan. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. videãi tolike molbe od onoga kaluðera.cºlugºr anume Maximian. moleãi vojvodu Bogdana. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. cîtº fºcusº în þara Moldovei. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. sin Despota34. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. rugînd pre Bogdan vodº. despotski sin od semena gråkih careva. Bucure¤ti 1963. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. carele. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. locul Moldovii. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. koji je. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. Bucure¤ti. Cronica slovenilor Illiricului. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. Dupº aceea. Pišu neki. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. Posle toga vojvoda Bogdan.

i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. Despot Jovan. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. buduãi i mitropolit u tim oblastima. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui. Godina oznaåena od sazdawa sveta. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. Angheliia. Grad je razoren od Turaka 1521. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. Sredwovekovni grad u Sremu. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. craiul unguresc. Ioan despot. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta.1. Iar frate-sºu Maxim. Ioan despot. Novi Sad 1994. i 6. 69) 697739. posle Hrista. da ga poseduje i da vlada wime. odgovara godini 1469. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. ¤i a frºþine-sºu. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. koji su bili od wegovog sina Stefana. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. în Þara Munteneascº. Ioan despot. din ceastº lume s-au petrecut. 38 37 14 . ¢tefan. 40 Pri prevoðewu priloga 6. 6972. to jest po mirskom imenu Ðorðe. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. 6. odgovara godini 1464. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. naime vojvodi Radulu Dobrom. împºratul turcesc. Hronika Slovena Ilirika. Angheliia. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom.1. pre aceia Mateia¤. (str. kojega beše oslepio turski car Murat. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. anume Gheorghie ¤i Ioan. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. la stºpînitoriul þºrîi. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. (str. nazvavši se kaluðerski Maksim. A wegov brat Maksim. godine. preselio se s ovoga sveta. pre carele l-au fost orbit Murat. Ioan despot. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. au priimit sfîntul. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. 697237. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. naime Ðorðu i Jovanu. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. posle Hrista. cu trupurile tºtîne-sºu. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. ¤i al frºþine-sºu. Unucima despota Ðurða. ¢i dupre puþinº vreme. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. 66—67). anume Radul voevodul cel Bun.2.2.6. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. Nepoþilor lui Gheorghie despot. godine. 6977.

oktobra 28. Dakle. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. pre unde au fost. 8 (Gheorghe ¢incai. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. un cºlugºr. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. octomvrie 28. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. da vojvoda Radul 15 . 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº.1. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. kod Movile Kajate. anume Maxim. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. Bucure¤ti 1969). Hronica românilor. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. pînº în Siretin. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. prin acel cºlugºr. II. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. naime Maksim. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. preko onoga kaluðera. i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. la Movila Caiatei peste Rimnic. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. uåiwenu od vojvode Radula. Bucure¤ti. dokle ãe svaki vladati. II. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. Opere. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul.7 (Gavriil Protul. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. s obe strane do Siretina. preko Rimnika. ce se chiamº Rºtezaþi. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. rodom od srpskih (ne gråkih) despota. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. 8. care cît va birui. la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. cea de Radul Vodº fºcutº. neki kaluðer. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. povukavši u pomoã Sikuqe. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula.

i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. eu nu ¤tiu… (str. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. kraqu Ugarske. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. te da se nije mogao krenuti na put. na poåetku ove. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. pre la începutul anului de-acum. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. din Argi¤. 16 . pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). antecessorului sºu. Maxim au priimit solia. poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. da se udaqi Maksim. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. Antiqua Historia Valachiae. domnul Moldovei. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. ovako piše preslavni Engel. Despre lucrurile. scaunul sºu. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. da po ugledu na Radula. 8. Hoteãi. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul.2. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. 155) 8.3. 1. 35). cum mi se pare. 1508. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. kako mi se åini. la Vladislav II. 1508. dupº pilda Radului. cum s-au zis la anul 1506. a on je ostao u Sremu". au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. godine41. svoga prethodnika. Chronico Valachico. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. 192). da li je vodio Maksima sa sobom. în locul lui. kao što to letopisac veli. sklopi prisnu vezu s Maxarima. la unguri. kako je veã reåeno za godinu 1506. Darº cînd au mers Radul V. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". au trimis pre Maxim cu cºrþi. cum vrea preavestitul Enghel. (str. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. dakle. da buduãi on rodom od srpskih despota. i toga ciqa radi iz Arxeša. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. pre cºlugºrul Maxim. vladaru Moldavije. Ali kad je Radul V išao. (str. kao što bi hteo preåuveni Engel. Maksim je primio izaslanstvo. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. ca. ce se þin de Valahia. craiul Ungariei. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. 161) (Navod iz kwige: Engel. gl. a¤a scrie preavestitul Enghel. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. nagovestio mu je. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. iarº el au remas în Sirmiu". k Vladislavu II. svoje prestonice.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa".

17 . în Craiova ¤i fu priimit. din Þarº în Srem. episcop in Srem ¤i despot. luund turcii Sremu. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. on je 7 godina vladao i preminu. Cronica Banatului. 1981). fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. iz stare poMaksim vladika. Macsim vlºdica. mitropolitul cel mai de demult. adunînd bani din Þara Rumâneasca.4. davnašweg mitropolita. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. iz Zemqe u Srem. sinu Joana Kaloerua. 45 Craiova — grad u Rumuniji. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. divan.3. majke Angeline. kada su Turci zauzeli Srem. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521.8. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. (str. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. Mihnea vodº cel Rºu. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. pînº la o vreme". ci sº împºcºrº. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. episkop u Sremu i despot. i umalo se ne sukobiše. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. 44 U stvari George Šinkaj greši. pobeÿe k vojvodi Radulu. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. za izvesno vreme".2. fiu lui Ioan Caloeru. a maichii Anghelinii.1. cu aur ferecatº au cºpºtat. (str. zlatom optoåen dobi. Maxim Brancovici. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. razmirica otpoåe. cît erau a sº lovi. Maksim Brankoviã. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. u Krajovu45 i bi primqen. Timi¤oara. ali se pomiriše. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. rºzmiriþº sº scorni. 124) 9. (str. fugi la Radu vodº. minunatº. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. do godine 152144. ali zatim piše boqe. 124) 9. govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. 9.

Bºsºrabilor. în principal cronici. koji beše zapoåeo. 127) 9. sestricu arhijerejevu. ali mudar. (str. ostavivši manastir Krušedol. care corespunde Patriarhiei Române de azi. which are quoted. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. On ga je izgradio i umro. iz milosti i dobroga bakra. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. as well as translations into the contemporary Serbian language. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. anume Anepsia sau Miliþa. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. podigavši u svojoj zemqi manastire. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. El au fºcut-o ¤i muri.4. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. gde beše vladarski presto. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. ce au început-o. ci înþºlept. buduãi ona od roda kneza Lazara. naime Anepsiju ili Milicu. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. sº o isprºveascº. Weagu vojvoda. ce era june tînºr. de milº ¤i aramº bunº. îl pusºrº. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. 18 . mostly year-books. Maksim. La acesta arhiepiscopu din Srem. dupº cum menþioneazº autorul. u Rumunsku zemqu opet došao. pokrio manastir Krušedol iz Srema. da bi dovršio. în 1512. K wemu je arhiepiskop iz Srema. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. venåawem zakonom braka se sjedinio. then again shortly in 1512. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. varº arhiereului. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. un timp scurt. unde era scamnul domnesc. Maxim. sº o acopere. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. 127) rodice Basaraba. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. postaviše. (str. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. în Þara Rumâneascº iarº au venit. koji beše mladiã.

Dnevnik Save Tekelije. po majci Lujanoviã. Izabrani spisi.11:929 Bugarski M.UDC 371. Temišvar. Bunder Bugarski.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. Obradoviã. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. Mirjana Bugarski je roðena 17. a ne vidi da propada? To je. sam i zatire. 1 2 19 . 1961. 1994. zemqoradnik Paja Bugarski. teških uslova u kojima su delovali. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. Šta je tome priåina da se narod gubi. Semarton su napustili 1922. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. Spomen na prof. to jest u škole vere hoditi". nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. u tome su im pomogli crkva. septembra 1912. kako išåezava i sebe utamawuje. Bukurešt. Temišvar. u åemu se sastoji wino dobro i slava. i pored. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. 3 D. sestro.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. promotrila si kako gine za drugoga. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. videla si lepotu srbskoga naroda. jezika i kulture. 1993. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. Bugarski. Araðanina Save Tekelije. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. 7. 97—98. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". A. škola i zemqa. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. škola poduåavala. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. Posle mature ÿelela je da naS. 81. humaniste i narodnog dobrotvora. godine u Srpskom Semartonu. Mirjanu Bugarski. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. Ÿivot i prikquåenija.

Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. Bogdan Åipliã. bivša mis Jugoslavije. Sabqiã. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. Tadašwi direktor Vasile Miok. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. Temišvar. Škola je radila do aprila 1941. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. Toga leta preminuo je wen otac. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. što on nije smeo da olako odbije. Bunder Bugarski. 4 5 20 . profesor istorije. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. Olga Ðuriã. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. 14. pod B — Hemiju. 75. završivši studije. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. Stevan Jakovqeviã. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. To je bila elitna škola. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. Leto 1936. vrsni filolog. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. a ona. imenovao je za wih rumune profesore. matematiku Milan Jovanoviã. 1996.stavi studije na materwem jeziku. pod V — Teologiju. Osnovni. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). nav. D. godine. streqan 1941. delo. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. kasnije åuveni kwiÿevnik. Godine 1931/1932. predavala je srpski jezik. Svetozar Markoviã. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. sa studijama u Parizu. Bili su to: Milo Vukåeviã. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda.

za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika. da obrati paÿwu na interpunkciju. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. 21 . veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. 8. 1943).660 leja. 1943).000 leja.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. 8. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. 4. paroha u Temišvaru — Mehali.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. Temišvarski vesnik XI. Dakle. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. Loga.000 leja. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. 915 (Temišvar 8. umesto sedam profesora iz Jugoslavije. koliko ih je bilo pre rata. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. a Qubomira Ajvaza za matematiku. pri upisu odmah se uplaãuje 6. isto to vredi i za srpski jezik. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. sada je došlo troje. 2. Ð. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. 3. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. godišwe plaãawe 35. 916 (Temišvar 11." Školarina iznosi 10. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. školske godine.

Nikolom Gavriloviãem. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". 22 . Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. Milenko Milovan — biologiju. 9. 30. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. 8. V. U leto 1947. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. meðu wima školska reforma iz 1948. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. 367 (Temišvar 15. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. 925 (Temišvar 12.8 miliona stanovnika od kojih 13. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. u jesen 1948. Zdravko Fenlaåki — geografiju. Posle proglašewa Republike. Rumunija je tada imala 16. 1943). Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. Pravda. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. srazmerno veãem broju razreda. 870 (Temišvar 21. Kosta Stanisav — hemiju.3 miliona seoskog i 3.5 miliona gradskog stanovništva. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. godine. Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. godine. 2. Temišvarski vesnik XI. 1948). Tada su Nemci.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. decembra 1947.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. godine. te da uåenici u tome ne oskudevaju. Mihajlo Mitriã — matematiku. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. 1943). Na kraju.

Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. U novembru 1950. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. 7. R. zatim ubrzo i Agronomska škola. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. Branislav D.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. 352 (Temišvar 4. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. Po završetku studija u Rumuniji. u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. 6)."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. što do tada. fiziku i prirodne nauke. Krstiã. 23 . Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom. umesto jednog razreda. a ni od tada. Kao da je znala što je oåekuje. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. R. Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar. 9). V. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. Pravda. 596 (Temišvar 30. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. bio je smewivawe direktora. 11. 1950). nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. druga preko puta. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. za internat (ista ulica br. 197852/1948. VII. postaje prvi direktor novoosnovane škole. 1948). odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima.br. Saznaje se da srpsku pedagošku školu. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. izdatog od Ministarstva prosvete. igraåka grupa. Dana Stanisav — Sabo). godine. a bez profesora. gde je internat i osnovan 1935. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. pa su sve do 1955. bez obzira na društveno poreklo. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. dolaze profesori Miša Mitriã.

she was soon. 1952. Ubrzo je pronaðen i motiv. jula 1968. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. godine. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. godine u Temišvaru. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. leåila se i oporavila. ali što daqe od Gimnazije. Umrla je 2. too. 598 (Temišvar 3. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. and after the War. usled izmewenih politiåkih strujawa. Mirjana Bugarski. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II. language and culture.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. Biografia ei este ca13 Pravda. Tek negde 1956. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. Usled toga 5. despite difficult conditions in which they worked. a zatim je prešla u Rudnu. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. As a consequence of political circumstances in Romania. da potiåe iz bogate porodice. Oronulog zdravqa. and then excluded from the lecturing process. Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. she kept her teaching post. in 1948. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. She spent only her early childhood in her native village Semarton. 1950). 24 . Later in her life. Dušan Sabliã. 12. in 1950 and 1952. first replaced from the director post. VII. 38732/02. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. ali nikada potpuno. 12. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. vraãena je u nastavu.

la Belgrad. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. în anul 1948. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. în 1950 ¤i 1952. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. 25 . limbii ¤i culturii naþionale. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat.

.

Gordana. Delija. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. 6 razreda. Temišvar. Sede (s leva na desno): Slobodan. Ogwanka. Stoje (s leva na desno): Dejan. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Mada nije bio Temišvarac po roðewu.UDC 262. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. godine. Osnovnu školu. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. 012 Kostiã S. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. završio je u rodnom mestu 1895. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã.1:929 Kostiã S. Paulina. 27 . Nemawa. septembra 1884.

i arhijerejskog zamenika od 1942. te Eparhijskog administrativnog odbora. školske godine. 1909—31. Temišvar 1931. Upis broj 14/17. godine. godine. 1907. 11. 1907. 12. 1928. i naslovom protonamesnika 13. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. 1.bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. 1921. 1. Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. 2. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. 28 . eparhijskog beleÿnika od 15. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 9. 12. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). godine. 12. a za prezvitera 6. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. 1922. 1. U meðuvremenu. Matiåni protokol umrlih. 12. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. 1907—30. 8. godine3. 1818. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. 1909. Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 9. školski i društveni list" (1921—1934). 1956. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). godine. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. godine). I reda2. 1916). Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 9. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). godinu. 12. „Crkveni. 1916—11. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. 1919. Timišoara 1925. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). gde je kasnije bio paroh do 1. 6. do prelaska u mirovinu. Godine 1922. 7. školski i društveni åasopis" (1935—1940). 8. godine. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. 9. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. 12. godine. do prestanka izlaÿewa 1946. 1907—1. Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. 2. 1910). 12. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). godine. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. tokom Svetskoga rata. 1919. 1910). Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. Knezu (15. 10. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. godine. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. 1921. 1947. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. „Crkveni. 1922. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. 1911—24. Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. åinom protoprezvitera 6. godine. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7.

dr Georgije (Letiã). marqivost. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. slušali ga. 29 . i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. „Glasnik. 1932. ali ga nisu voleli. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. godine. ukazujuãi na wene nedostatke. nego poveravan u administraciju4. Hrvata i Slovenaca još 1918. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. Kostiã. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. Meðutim. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. Crkveni. U Temišvaru. Zahtevao je taånost. Temišvar 1996. i za škole. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. godine. godine. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. godine. ali ih nisu primili. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. osnuje sopstveni mirovinski fond6. Onda je pokušao da na svoju ruku. 5 D. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. sticajem okolnosti. Po wegovoj smrti 1935. to je bilo neostvarqivo. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. Sabqiã. tridesetih godina. Bio je dostojanstven i strog. godine. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. s obzirom na mali broj ålanova. Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. prešao u Vršac kao episkop banatski. uz sve to 4 S. strog prema sebi i prema drugima. zatim. A slavio je Svetoga Jovana. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). 6 S. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. urednost. dugo nije bilo vladike. decembar (Temišvar 1930) 68—170. Bugarski. školski i društveni list" 11—12. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. prešao je u Kraqevinu Srba. po svom poloÿaju.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. godine. Posledwi temišvarski episkop.

Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. 12. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. 241/Prez. kamoli pisalo. Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. u nastavku svojih usmenih nareðewa. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. Beograd 1992. tom ¢ 1940—1945. 1934). Od nemila do nedraga. „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". 12. akt br. 1943. fond Verski akti. 7. 140/D/11. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. 5. 1943 vladika Irinej. 8 Pod kraj 1942. 1943.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. od 28. 1943. 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Godine 1942. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. 9. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. Sredinom 1943./17. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". Aktom br. 37/22. koji ne behu rumunski drÿavqani. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. zamenik. 7. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. akt br./17. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. nego je vodio crkvu i školu. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 1183/15. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. godine. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. 1942. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). On se na to nije obazirao. 30 . fond Verski akti. fond Verski akti. Za åetnike je prikupqao pomoã. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. 7 S. Na sredu sa raåunima. 105/D/25. tom ¢ 1940—1945. te da. akt br. 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. 241/Prez. 278/D iz 1943. 194212. Nikoliã. 6. tom ¢ 1940—1945. jula meseca. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. u najteÿe vreme. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. Neposredno zatim. U zatvoru je proveo oko godinu dana. eparhijski beleÿnik". kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8.

akt vladike Irineja B. U mirovinu je prešao sledeãe godine. Prota Sl. sinod u Beogradu. 5. Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. 11. 1946. 321/D/9. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. pozvao se na crkvenu disciplinu. 1907/zap. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. fond Verski akti. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. 6. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. Kostiã. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. najviše zbog bolesti. 1946. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. 8. 1946. 9. 14 13 31 . Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. akt br. 1947. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. 43006/1. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. 1946. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344. Protokol sa raznim zapisnicima. 1945. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. 194717. 1946. sluÿbeno/D/1. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. i u Rumuniji. 732/2. 68/2/1945. Dopisom br. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. 1946. 2437/11. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. potišten i premalo napušten. sinoda". moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. dogorevajuãi kao voštanica. i tuge. 9. tom ¢ 1940—1945. Sa decom je imao i radosti. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. tom ¢ 1940—1945. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. 9. fond Verski akti. usamqen. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. s obzirom na opšte stawe. 541/3. br. tom ¢ 1940—1945. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. fond Verski akti. akt br. 11. 278/21. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. 8. 1. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji.

ostavivši za sobom sina i kãer. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. u najširem smislu toga pojma. te teškoãe oko štampawa. pa je ipak pušten. 1924) imaju potomke18. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. u kojima se. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. i naporedo s wom napis Razbojnici. 32 . pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. svojim nesumwivim praktiånim smislom. ali je on bio takve prirode i shvatawa. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. a i treba kritiåki preispitati. Moÿda je. Zato. zbog nedostatka ãiriliånih slova. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða.Najstariji sin. Ilariona Zeremskog i drugih. Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. i od tada mu se izgubio svaki trag. mada se sada cela graða moÿe. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. godine. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. pa tek onda slaÿe sledeãi. udate Boršaru. da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. u ratnim i poratnim prilikama uništen. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. Wegove poštovaoce je to tištalo. sticajem nesreãnih okolnosti. zet protine ãerke Delije. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. od wega je ostala devojåica. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. Nemawu (roðenog 1912). Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. statistike i demografije. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. Neposredno. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu.

str. obešeni 13. 8°. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija.[une]. (16—24 str. — <Temišvar>. Ruÿa Radojåiã. I. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. kao kakav letopis smrti. Stana Laziã. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. [Izdawe autora]. obešena 13. aprila 1916.] Pavle Marinkoviã. aprila 1916. 1919. u spomen na protine zasluge. I onda se jednoga dana. i da je cveãe. Posebna izdawa 1. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. V. [Naznaka na naslovnoj str. Temišvar. godine (39—45 str.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. Štamparija Braãa Åendeš.[odine]. 1. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. Ÿivka Goðevac. VIII. slog.50 Kr.1. Slobodan Kostiã. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. Petar Ivanoviã. i korici:] Sav åist prihod. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. *Prva autorova kwiga. (Mt 5. za podizawe spomenika ovim muåenicima. V. Cena: 1 dinar = 2. obešen 26. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. godine. 53. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa.). 20 19 33 . [IV. Slobodan Kostiã. *Broširano. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Str. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916.).8°. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt. 1.). (38—39 str.). godine (24—38 str.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. i korišãen isti. Prilog monografiji Pravosl. <Ÿupanijska Štamparija>. koje je osudio preki sud. Str. godine (5—11 str. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. srpski narodni uåiteq. da vide vaša dobra dela. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. 48. III. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. — Timišoara. Kwige 1868—1944. Od aprila do decembra 1916. 1970.). Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. 1924. aprila 1916. maja 1916. [Izdawe autora]. samo repaginirani. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. II. 14—16).[avne] srpske parohije mehalske.2. maja 1916.). kako li tek o wemu sude u Vaqevu. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. VI.). paroh temišvarsko-mehalski. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima. obešeni 12.1). Beograd 1989. aprila 1916. ubrano iz vaqevske crkvene porte. decembra 1916. namewuje se varoši Vaqevu. g. osuðena na smrt vešalima 12. godine (11—16 str. obešen 31. XXXI—XXXIII. Vaqevski muåenici. umrla u pritvoru 15.

Str.). ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. Zvona stare crkve (3 str. — Istorijski pregled (5—18 str. 103. Rekvirirawe zvona 1917. Brojno stawe 31.2. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku.). Temišvar. još konaåno ne podeqene. odnosno Maxarskoj. godine. V.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str.). Hrvata i Slovenaca. Izdawe Uprave Pravosl. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj.[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str. Str. 23 E. — Crkvene vlasti (19—25 str.[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21. jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. Eparhija vršaåka (16—18 str.).3. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str. koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924. godinu.).). Crkvene opštine. oktobra 1924. sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba.). godine (16—17 str. 1925. Pravni poloÿaj eparhije (18 str. — Timišoara. 1.).).). parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str. Zvona nove crkve do 1848.1.).[ine] do svetskoga rata (4—12 str.). takoðe i nacionalno mešovite.). Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. god. Hrvata i Slovenaca. godine (97—98 str.[emski] Karlovci 1897. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. K 633/prez.). Prilog istoriji Pravosl. EK od 3.).).). 1. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. godine (3—4 str. Sveštenstvo (31—46 str. Završetak (48 str. 106. *Broširano. eparhijski beleÿnik. Štamparija Braãa Åendeš. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25.). Eparhija temišvarska (5—15 str.).4.). [Izdawe autora]. i bez broja od 5.). *Štampano u 440 primeraka22. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. 1924 <1925>.). Letica. godine.8°. V.8°. srpsko-rumunske crkvene opštine. štampan 1897. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna. i 2. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. odnosno Aradskoj eparhiji. god. Štamparija Braãa Åendeš. fond Verski akti. *Broširano. tom ¢ 1921—1925. Sr. Prota Slobodan Kostiã. Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str. — Timišoara. Prota Slobodan Kostiã. Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. Zvona crkvena od 1848. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. 34 .[ine] (17—48 str.).).). godine. decembra 1924. oktobra 1924. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23.[avne] srpske eparhije šabaåke. Šematizam za 1924. sa sedištem u Velikoj Kikindi.). Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. Pravosl. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. Prosvetne. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. akti br. Temišvar. Uvod (3 str. godine.

Prot. 1930. Prota Slobodan Kostiã. Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str. Brak (55 str.). Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800.). — Verski ÿivot (49—65 str.). 1.). Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str. a zatim ih.).).). *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta. Popis imetka crkvenog od 5. Štola (36—40 str. Prilog istoriji pravosl. Temišvar. Naplata sveštenstva (36 str. 12.). — Administrativno upravni predmeti (65—81 str. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju. Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli. — Timišoara.). Jezik (65 str.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Str.). Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930. Nabavka sv.). predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921.8°. — Temišvar.). na osnovu wih napisao je kwigu. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.[ine] (82—88 str. Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str. II.). Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. I. Brašno za prosfore (54 str. saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727.).[etog] mira (54—55 str.). Dispenzi.). — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str. Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str. Divqi brakovi (56 str.). Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str.). 1926. sveštenici (62—63 str.Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str.[etih] tajni (54 str.).).). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Obavqawe sv. Manastir posle spajawa 35 .). Uništaj braånih ispita (55—56 str.). vršio i duÿnost referenta za verska pitawa. [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str.). Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str. Šteta u zgradama (97—98 str.). samo repaginirani slog. Verouåiteqi. Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str). Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str.). *Broširano.). marta 1916.6. Bir (40—48 str. Bogosluÿewe (50—51 str. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str. godine.[a] Slobodan Kostiã.). kako sam kaÿe.). Verski prelazi (58 str. V. Temišvar.). IV.). avgusta 1916. — Crkveni imetak.). godine. Opãe (49—50 str. 8°.). Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str. III.[ira] Kusiãa (9 str.).). Štamparija Braãa Åendeš.). Crkveni peåati (66—67 str. Nagrada verouåiteqima (63—65 str.).).). Osnivawe Manast. poåev od 6.).).). 20. <Braãa Åendeš>. Štete u gotovini (103 str.).). god. 1.).5.).). Raåuni (89—92 str. Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str. Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str. rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str. Antimins (51—53 str. Mešoviti brakovi (57—58 str. godine. Str.). *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je. brak (57 str. Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str. Šteta u zvonima (98—100 str. Upotreba imetka (92—96 str.14).).). — Sveštenstvo (23—48 str. Internirawa sveštenika (32—35 str. *Broširano. razvodi braka (57 str.).

).). godinu. samo repaginirani slog. (14—18 str.). Temišvar. Eparhijska kancelarija (7—8 str. samo repaginirani slog. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Protoprezviterati (10— 12 str.).). god. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. Str. 1. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.(14—15 str.8°. dopisan je. V.). åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. Braãa Åendeš.). Brojno stawe školske dece (87—92 str.). godine (56—61 str. Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str. parohija. Statistiåki pregled o broju crkava.8°. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Štamparija Åendeš. XII. *Broširano. [Opšti pregled] (2—3 str.).). Opravke Manastira (16—18 str.).). samo repaginirani slog 36 .). Zvaniåan naziv i podela opšt. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. *Broširano. Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str. dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana. parohija. godine. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str.). 1931. Škola i uåiteqstvo (36—54 str. stalnosti i åinu krajem 1932. Crkvene vlasti (3—6 str.).). škola.). pošto je kwiga izašla 1931. Statistika (79—92 str. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl.). godine. 1. uåiteqa.). Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika".[irskog] sveštenstva po zvawu. te napisi Åitaonice. Protoprezviterati (8—18 str.).). Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom.[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str. Statistiåki pregled o broju paroh. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.).). Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Kolo Srpske omladine u Temišvaru. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].18). Meðutim.).). godine (22 str. *Broširano. Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. odnosno dopunski sloÿen Predgovor. sveštenstva. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Prota Slobodan Kostiã.). Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove. 1—78) preštampana iz „Glasnika". *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Imenik crkvenih opština.).). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti. Manastiri (12—13 str.[ina] Eparhije Temišvarske (19 str. Sveštenstvo (20—34 str. 1932. taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str. Manastiri (18—19 str.8. — Temišvar. Eparhijska kancelarija (6—9 str. Crkvene vlasti (2—7 str. 1930. godine (23 str.22). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. Str.). V. Prota Slobodan Kostiã. godine (55—56 str.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). 23.).19). — Temišvar. [4] + 96 + [1].[ijskog] i manast. Bratstvo Manastira (15—16 str.[ine] (34—35 str.7. Temišvar.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str.

). [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str. godine.). treãe paginacije-LVI str. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. Posed Srba u privrednim spravama. 1940. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa. brojni. Temišvar. koji je umro 1754.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. *Broširano.) [Predgovor] (V—VIII str. 1. a dowu smawio za 3 godine. Pregled svega iznesenoga (137—138 str. Prilozi [1] str. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan. *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. mada nije izostavio Josifa Stamorca. Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940. gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str.). do 1830.). za kwigu. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str. Str. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti. V.). — „Timi¤oara" — Temišvar.8°. Štamparija „Dojna". a ovo je bio samo prvi tom.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. godine. Zamišqena je kao dvotomna. Štamp.1.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str.).16). Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. u razdobqu od 1754. fabrikama. *Broširano.). Grobovi u sv. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. Prota Slobodan Kostiã.). *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. Str. ispravio i dopunio preðašwi tekst. pete paginacije). saopštio hronološki spisak od 27 lica. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata.).8°. [Izdawe autora]. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str.). Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str.). Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske. Istoriski pregled Pravosl. Srbi u rumunskom Banatu. Prota Slobodan Kostiã. *Mada je predmet obraðivan u tri maha. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. ekonomsko-privredni pregled 1940.24). — Temišvar.).). ostale su izvesne greške. V.[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str.10. 1938.9. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti. 37 . zadrugama (135— 136 str.). Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str.[emski] Karlovci za slovenski deo. godine (114—117 str. Temišvar. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. Srpski saborni hram sv. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. Istoriski.). takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.).

20/10. God. str. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. U kolekciji Matice srpske. br. 1/1. str. Godine. God. 6. br. str. 11. 1923. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. 12. Prilog monografiji Parohije m. 1/1. 11. 146—147. 2. — „Glasnik. 1919. školski i društveni list". IV. 162. 38 .6. [Raspored gradiva] [Pristup]. 102. Temišvar. 187. 1. 1919. 1923. školski i društveni list". *Bez potpisa. 8. str. 16. God. godine. — „Sloga". „Glasnik. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. 1923. II. God. 11. 2. III. 281—282. 1924. 22/20. III br. 5/10. 1922. 4. 5—6. školski i društveni list". 19/1. 7. br. 1924. školski i društveni list". 256—257. 2/15. 12. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. 36/20. 1923. 28. 27. 12. str. Crkveni. Prastara crkva.4.5. str. br. 3/10. Crkveni. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. *Spiskovi po mestima. str. 94—95. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. Crkveni. 1. 8. 12/20. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. 1923. 16. 33/20. 1923. 273. Crkveni. Crkveni. br. 7. str. Temišvar. 1923. Sveštenici. 1923. God. 8. 1923. 1923. str. 154. — „Glasnik. 24/20. samo na kraju posledwega nastavka. 1. 5. God. Prilozi u periodici 2. str.1. str. 14/10. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). str. 5. 1923. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. 171. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god.2. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". III. 1922. Temišvar. 5. str. 12. Temišvar. 1921. II. 12. 1924. 22/1. 21/20. 179. Temišvar. 23/10. god. str. 1923. *Bez potpisa. *Bez potpisa. 2/15. str. 248—249. 1921. str. br. 1923. 1923. br. str. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. 2. str. 2. III. 5.3. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. 1922. 35. 5—6. 2. 2. 35/10.2. do god. Opravke.[alo]-beåkereåke. 18/20. školski i društveni list". 32/10. 2. 7. 5. 1919. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. Stara crkva. 1/1. 31/1. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. str. Nova crkva. Temišvar. str. Vaqevski muåenici. 1923. ali svršetak nikada nije usledio. 2666. 1922. str. [Potpis:] Slobodan Kostiã. I. 1923. pa je napis ostao bez potpisa. 2. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". 13/1. 8. str. 195. II. koja je najpotpunija. Temišvar. 289. 34/1. — „Glasnik. i zakquåni napis u broju 126/15. 4/1. — „Glasnik.

Temišvar. str. Temišvarska srpska štedionica. 4. dobrotvor Srpske crkve u Tem. br. juna 1916. 131—132. 25/1. 249—250. 12. 8. Crkveni. str. 16/15. 9. maja 1916. str. obešeni 31. V. 206. 9. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. 45. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. 12. God. str. 1923. 39 . Temišvar. god. 142—143. godine. 1923. 103—104. 24/20. 2. 290. maja 1916. školski i društveni list". 1925. 10. 223—224. 232. 1925. 1925. br. Temišvar. Temišvar. srpske eparhije temišvarske. str. str. 266. 64. VI. a da niko od špekulanata nije obešen.[a] Slobodan Kostiã. 1925. 86—88. 26/10. 9/1. God. — „Glasnik. 10/15. str. Temišvar.000 dinara izricana je smrtna kazna. [Potpis:] Prot. 3. Prilog istoriji Pravosl. br. 96. 1923. 1926. Brankoviã. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 1923. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. IV. — „Glasnik. 79. god. 6/15. Dimitrije Ÿivanoviã. str. školski i društveni list". 8. str. str. str. 2. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. 200. 1923. školski i društveni list". 1926. str. samo na kraju posledwega nastavka. 2. 1923. 1925. dobrotvor Srpske crkve u M. 35/10. 2. 6. obešen 23. 9. — „Glasnik. 11/1. ali nastavak nikada nije usledio. 12. VI. 13/1. 38—39. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 2. str. Temišvar.[išvaru]-Mehali. 11. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. str. školski i društveni list". — „Glasnik. str. 79—80. [Potpis:] Slobodan Kostiã. VI. God. Crkveni.14. pa je napis ostao bez potpisa.10. 27/20. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. God. Crkveni. God. 6. školski i društveni list". Crkveni. školski i društveni list". Stanoje Radosavqeviã. školski i društveni list". 22/1. 186—187. 5. 5/1. str. po atmosferi koju doåarava. VI.11. Crkveni. 1925.8. [Potpis:] Slobodan Kostiã. — „Glasnik. po sklopu. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. br. — „Glasnik. br. 2. godine. str. V. Razbojnici.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. 3. 241. — „Glasnik. Crkveni. 2. 10. str. str. br. 21/1. 192—193. 1923. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". 12. [Raspored gradiva:] [Pristup]. 1923. 1923. 8/15.[alom] Beåkereku.7. školski i društveni list". br. 1926.12. 13. 1926. Temišvar.000 dinara. VI. Dragomir Jugoviã. Crkveni. 36/20. 1. Temišvar. str. Lukijan T. 1924. 1925. 11. God. Autor ne pravda razbojnike. str. 215—216. 30/20. 163—165. 10. br. God. Temišvar. God. po stilu. 5. Mladen Nediã. *Po sadrÿaju. 31/1.2. 17/15. 12/15. 7. 2/10. Temišvar. 1926. 9. III. br. str. 28/1. [Potpis:] Slobodan Kostiã. napis je dodatak. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. 282.13. Crkveni.9. 29/10. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. [Potpis:] Slobodan Kostiã. str. — „Glasnik. 33/20. str. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. 1923.

21. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 4/15. Kostiã. Crkveni. — „Glasnik Istorijskog društva". IV. g. God. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. [Potpis:] Prot. VI. Crkveni. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. 6—8/15. 96—99. 56—88. 476—478. Obnova manastira Kusiãa. God. Eparhijska kancelarija. Ekonomske ustanove.15.19. br. br. God. 9. XII. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. — „Glasnik. 10/15. 2. br. kw. [Potpis:] Sl. školski i društveni list". 11. X. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. Statistika. Osnivawe Manast. Humane ustanove i udruÿewa. Kostiã. Zvaniåan naziv i podela opšt. — „Glasnik. sv.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. XII 1930. V. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816.2. [Potpis:] Slob. 167—171.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. školski i društveni list". Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. Škola i uåiteqstvo. Prosvetne srpske ustanove. 2. školski i društveni list". Temišvar. — „Glasnik. Temišvar. 3—4/mart 1931. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Temišvar. godine. sv. 1929. IX. str. *Bez potpisa. Manastir posle spajawa. 28. 3—4/1932. Osnivawe banatskih manastira uopšte. 2. školski i društveni list". str. IX. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Parohije — škole. Protoprezviterati. Crkveni. Brojno stawe ålanova srpske crkve. str. 2. god. Sveštenici — uåiteqi. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. parohija.[ina] Eparhije Temišvarske.[odine]. *Bez potpisa. str. 4—48. Listovi i åasopisi. 97—114. Crkveni. Opravke Manastira. 5—7/maj—juli 1930. 2. Doseqavawe Srba u Banat. Manastir Kusiã u XVI—XVIII. 3/1931. str. Temišvar. Novi Sad. Novi Sad. br. Crkvene vlasti. 1929. [Potpis:] Sl. Temišvar. Srbi u Ugarskoj.20. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. — „Glasnik. str. godine. kw. 1/1932. Imetak Manastira Kusiãa. br. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. Temišvar. god. Prinos za podizawe drÿavnih škola. 40 .18. 133—135. Temišvar. 1927. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. 41—57. XI.[ine]. Imenik crkvenih opština. 6. br. God. *Uz fotografiju barjaka. God. veka [!]. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. — „Glasnik. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Manastiri.[ira] Kusiãa. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. školski i društveni list".17.[a] Slobodan Kostiã. str. Kostiã. — „Glasnik Istorijskog društva". Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. Bratstvo Manastira. str. Brojno stawe školske dece.16. str. [Raspored gradiva:] Predgovor. 1—2/januar 1931. Sveštenstvo. 2. Obnova Manastira Kusiãa. Crkveni.

24. 2/avgust 1934. Veliki Beåkerek. — U Somboru. Temišvar. Kostiãa. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Temišvar. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. str. školski i društveni åasopis". God. uåiteqa. Statistiåki pregled o broju crkava. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. br. *Bez potpisa. novoj normi. str. 24.22. 1/juli 1934. — „Jugoslovenski dnevnik". 2. 58—62. 8°. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci].*Uz fotografiju zastave. — „Glasnik. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. godine. 3. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. godine. — „Glasnik. *Prilozi osnovnom tekstu. 2. Statistiåki pregled o broju paroh. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. 1930.[etom] sabornom hramu temišvarskom. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. V. [Raspored gradiva:] Pravosl. Temišvar. 3/septembar 1934. str. 2. 3/septembar 1934.2. [Potpis:] Slobodan Kostici. Crkvene vlasti. 4. Sr. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. godinu. str. *Bez potpisa.1. 7—15. T. 106—115. III. 1907".23. Srpski saborni hram sv. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. Naši manastiri u rumunskom delu Banata. XII. 63—74. Crkveni. godine od prote Slobodana T. an. K. Sombor. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. 1—2. 5/novembar 1934. Joso Šokåiã. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. 1933. Grobovi u sv. God. 108/26. nr. str. 3. XIII. koji se pomiwu u napomenama. 2. <1931>. 36—44. Dupº izvoarele sîrbe¤ti. Str. 1263/21 Decembrie 1934. školski i društveni list".[ijskog] i manast.26. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. br. 16—26. str. Eparhijska kancelarija. god.25. — „Vestul". Beograd. 41 . [1937]. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. Manastiri. str. parohija. Protoprezviterati. sveštenstva. 2.[avna] srpska Episkopija temišvarska. 80—90. str. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu.[irskog] sveštenstva po zvawu. 1931. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Crkveni. Timi¤oara.[emski] Karlovci. — „Politika". godine]. 7—8/1932. škola. *Bez potpisa.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. nisu štampani. Kostiã. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). br. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. 5—6/1932. Mihai Ro¤u Martinovici. stalnosti i åinu krajem 1932.

XV. 3. 1(57)—2(58)/1986. god. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. Stevan Bugarski. Srbi u Rumunskom Banatu. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". god. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. 98—116. 3. br. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. XIV. — „Temišvarski vesnik". br. br. 17—22. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word.4.3. str. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. str. 42 . *Bez potpisa. VIII. 5. Temišvar. god.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. Radovi prote Slobodana Kostiãa. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. Temišvar. 583/22. protopopul Slobodan Kostiã. 3(55)— 4(56)/1985. 1940.

pravnika i drÿavnog åinovnika. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. 3 Na pismu (ROMS. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. Novi Sad 1953. do 1846. i 3. a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. školovao se od 1844. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. i Lazara. 639—640). Iliju." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. 497. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847.UDC 347. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. oba nepotpisana. 20. 29) i Brankovo kolo (1904. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. Dimitrija. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. Risto Kovijaniã. 3. koji je roðen u Kovinu. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828. On umre noãu izmeðu 2. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. 19. bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. Maja 1853. 195). u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa.962:929 Zaharijeviã L. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. koji se radi u Matici srpskoj. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. god. a i sam sakupqati pretplatnike4. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. 3 (Novi Sad 1971) 497). sluša- 43 . 1. u fusnoti ili u delu reåenice. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. godine1. SUDIJA. godine. otac mu je Vasilije. godine na Bratislavskom liceju. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. Novi Sad 1971. br. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa.

za wen peti deo. preko Vršca. Åim je otišao na studije u Beå. upisana je 1869. tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. i to kao slušalac poezije. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. Revolucionarne 1848. Biografsko-bibliografska graða. sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. i to kao novobeåejski advokat. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847. a 1846. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. Wegova kãi Melanija. komandant dva bataqona sremskih graniåara. 44 . Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. da je bio poruånik. slavnogæ. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. ali sigurno lakše. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). mladi Lazar je bio rawen7. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. U okršajima te revolucionarne 1849. bio je veoma strog. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. a ovamo kad na Karlovce pukne top. na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. u åinu narodnog oficira (poruånik)6. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). pak ni na mene. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. Januara 1849. Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. Proishoÿdenße. izmiåe preko potoka u manastire. ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe.gosloviju. pretplatio 1844. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe." 6 Ovaj podatak. Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. Karaxiãa. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). Seãawa na ove dogaðaje. na kwigu L. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. zvani Mikl. godine. u Beåu. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. Studije prava zapoåeo je 1850. A. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo. Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. Gepardija. åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. uznosi junaåka dela naših predaka.

Ðorðe Natoševiã. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. Nije je završio zbog prerane smrti. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. a razlog da gotovo i nije morao postojati. 8 9 45 . dobijao i lepu pripomoã od oca. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. kada je i to postalo opasno. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. Branko Radiåeviã. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. to su Branko Radiåeviã. sin prote Vujiãa. Kako je u to vreme bio neoÿewen. koji je Branka i leåio. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850.dan prijavqivati policiji. a Branko Radiåeviã9. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. Narodnost 29 (Zemun 1904). gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. Kako je Kosta. jer hoãe da spava. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. pa su ga u policiji ošišali. nekrolog. Ðura Daniåiã. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. a 1850. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. prvo je studirao pravo. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. gde su redovno bili Branko. Svetozar Miletiã. pored drÿavne stipendije. Daniåiã i Natoševiã. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. ili. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. a u pola deset je umro. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. da ga smesti u opštu bolnicu. bdeli Vujiã. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. skidawa kape. Narodnost 13 (Zemun 1900). 10 Lazar Zaharijeviã. je åuvši za to. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. a sam bio priliåno štedqiv. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". nekada i duÿe. kada bi prolazio car.

Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. U pismu od 23. br. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. l. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. ono još iz vremena studija u Beåu. nije otvoreno uåestvovao. Ti si publiåni Notarij. na ovo su me opredelila". Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao.451. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. a popularitet. Rumuni.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. do 1901. Tebi sposobnost ne oskudeva. i kao takav i za Maðare. poreklom iz Novog Sada. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . u kojem je bilo sedište sreskog ureda. Kao zvaniånik toga reda. a po svemu sudeãi ni kasnije. aradskim advokatom. 14. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. lako moÿeš zadobiti. ali wiovo tesno prijateqstvo. ako poznatog prijateqa imaš. oktobra 1860. a i vezama. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. ako ne ranije. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. proti Kikindskom. da sreãan i zadovoqan budeš. Lakoumni qudi ima svuda. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. febr. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. s takovima ne treba se proterivati. dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). Drugog poznatog nemam. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. Zato. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. Politiåki dogaðaji 1860. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. i preporuåio sam te. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. gotovo roditeqskim savetima. U narodnom pokretu nakon 1860. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. Pred jesen 1859. t. februara 1861. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. U to vreme. obazritelno i mudro postupajuãi. Nemce i proåaje. 14. ali je kasnije prešao u Panåevo. imam ti javiti: da sam danas pisao G. Qubav prema tebi i ÿeqa. u kom se nahodiš. U pismu od 3. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. moraš biti višie partaja i samostalan. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. a ti se i sam na wega obrati. Nikolom Saviãem. i starim Kajzerom. javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika.pija Ivaåkoviãa. Maðari i Nemci. Da je oko 1860.

a s druge strane ÿupanijskih vlasti. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. Zaharijeviã je pisao malo. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. godine. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. nakon Kikindskog programa 1882. Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. delo. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. Naime. U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. Koliko je do sada istraÿeno. na ÿalost. Ali. ostao je privrÿen starim idejama stranke. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. po Miletiãu.macijama o raspoloÿewu. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. i 1900. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. razlog je Brankova frivolnost. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. s jedne strane naroda. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. Smatrao je da se sa koncesijama. kada je ÿiveo u Panåevu. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. deset je objavqeno 1899. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca." 11 12 Nav. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". 47 . U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. objavqen u „Braniku". iako priliåno povuåen.

ö. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. 77. æ. Narodnost. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. Panåevo 1900.. 76. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. 100. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. Panåevo 1899. Panåevo 1899. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". 66. Ko je „Jaša". Narodnost. u sedam sati ujutru. sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. Panåevo 1899. Uspomene. Umro je u Temišvaru. 13. Panåevo 1900. 14. 48 . however. ä. Iz mojih uspomena. Narodnost. Panåevo 1899. Modra (Slovakia) and Vienna. 21. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. u åetvrtak. 33. Narodnost. Vazda dosetqiv. April 21. Narodnost. Narodnost 29. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. Brankova smrt. Panåevo 1900. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. JUDGE. Narodnost. Vojeni pohod u Arad 1849. okruÿen ãerkom. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. zetom i unucima. koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. Narodnost. br. Naše doba. g. 96. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. Iz mojih uspomena. Novi Sad 1887. i smrt Miklova.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. Narodnost. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. Panåevo 1900. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. Panåevo 1900. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". ›. Iz mojih uspomena. Panåevo 1899. 1904) was educated in Sremski Karlovci. 78. ß. aprila 1904 (po novom kalendaru). u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Narodnost. god. 105. Graðanin 15 (Panåevo 1904).

and was a contemporary of Branko Radiãeviã. He took part in the revolutionary events in 1848. membru ci doar consilier discret. 1828 — Timi¤oara. Kosta Ðujiã ¤i alþii. but a disreet councillor. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate.after 1860. dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. Modra (Slovacia) ¤i Viena. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. he wrote shorter texts without literary aspirations. he was not an active member. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. so that they could understand and interpret them in the right way. fºrº pretenþii literare. Ðura Daniåiã. Svetozar Miletiã. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. JUDECªTOR. In his old age. Svetozar Miletiã. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. Kosta Vujiã and others. 49 . Ðura Daniåiã.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

1872. 1872. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. 50 <4. <Autor verovatno Branko Mušicki. „Jovanci Stojkoviãevoj. 4. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. 3. 1872. Vienac zabavi i pouci.kquånom stavu. III. Srpsko narodno pozorište. knj. A. J. IV. Beograd. a ne takt. 58 . Pesme. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). Zastava. Beograd. 16. Pozorište. Narod. nego i kao kritiåar od znawa. u ulozi vesnika jednog drugog. V. 2. 1872. 219. <Nepotpisano> Beogradske novosti. stubac B>. <Nepotpisano> Listak. Matica srpska. 60. <Nepotpisano> Novi Sad. -cki.. Veåe visokog profesionalizma. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. 58. 25. <Nepotpisano> Beogradske novosti. Vidov dan. Beograd. 1. 8. 1872. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. 89 <2>. Koncerti. XII. 191—192. 30. ovde. I. 129. Zagreb 1984. 4. I. Novi Sad. Naime. 10. Podlistak. briqantne tehnike. =Novi Sad. Pozorište. -J. 15 O ovim pitawima v. u Novome Sadu.) Umetnost. 26. Pozorište. 363> Jovanka Stojkoviãeva. 52 <2—3>. VII. 66 <1—2>. 187. Novi Sad. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. Zagreb. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. Listiãi. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. 13: Muzika. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. 1872. 3. 27. Laza Kostiã. 6. 49 <3—4>. Vidov dan. januar 1998.) Srpsko narodno pozorište. 7. 2. 1872. 3. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 5. 20. Bibliografija rasprava i ålanaka. ona se javila kao pijanista evropskog formata. Zagreb 1984. 4. Novi Sad. up. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. 5. anticipirao romantizam. knj.<Jovan Jovanoviã Zmaj. J. 5. <Nepotpisano> Dopisi. A on. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. modernog doba srpske muzike. 27. 3. Vasiã. 256. Listiãi. aprila 1872". Priredio Vladimir Otoviã. ili upravo tu. 1872. 41. 9. I. 235. III. IZVORI I LITERATURA 1. 29. Novi Sad. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. Reå. 5. Zastava. poglavito. Novi Sad. 243. 1872. XII. 46. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. Novi Sad. 4. Time je otvorio put razliåitim. ruku pod ruku. Novi Sad 1991. 4. 13: Muzika. u wemu. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. VII.

Beograd. Mi-ja-h <Hajim S. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). 45 <3>. IV. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. -J. 15. 10. 466.) Umetnost. 2. 3. 28. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. 38. 5. Novosti. 1880. Novi Sad. 5. 59 <2—3>. 12. Beograd. 34 <4>. 29. XLVII. 5. Beograd. 283. 202. 5. Panåevo. Beograd. 24. 190. 14. <Nepotpisano> (Koncerat. 5. XLVIII. XLVIII. 376. XLVIII. 11. Panåevac. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. 23.) Domaãe vesti. Beograd. 1872. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. XLVII. 27. 13. 12. 288. 1484. Beograd. 10. 5. 4. Panåevac. Pozorište. 5. 19. 7. 25. Beograd. 1872. 22. 13. 18. 8. <Nepotpisano> (Koncerat. Srpske novine. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. 5. 243. Srpske novine.. IV. Beograd. 38 <2—3>. 1880. 106. <Nepotpisano> (Koncerat). h — m <Hajim S. 5. Zastava. 26. 13: Muzika. XLVIII. 26. Srpske novine. XLVII. 3. roð. 1872. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). 44. Novi Sad. 1880. 32. 472. 17. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. Srpske novine. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Beograd. 20. B. 31. 34. Stojkoviãeve. 20. 25. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. 2. IX. 27. Videlo. Beograd. 12. 24. IX. 606. 287. Novi Sad. 18. 1872. 18. 1082. Domaãe vesti. 5. I. Daviåo. 318—320. 8. Beograd. Narodno pozorište. 33. 208. 12. 5. Beograd. Istok. 1878. 1879. 1872. 84. 25. Srpske novine. 29. 15. VII. Beleške. 1880. 97. Srpske novine. Umetnost. 36 <2>. I 62. 1879. 59 . 1879. 37. 20. Srpske novine. -n. Jedinstvo. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. 961. 140. 12. 5. 255. Dr V. 25. 100. 4. 16. Panåevo. 30. 189. 58 <4. 27 <4>. Zagreb 1984. Beograd. 1872.11. 14. 5. 1084. 158. Domaãe vesti. 26. 1283. <Nepotpisano> Domaãe vesti. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. knj.) Domaãe vesti. 1880. Zagreb 1984. 1489. Jedinstvo. Srpske novine. 4. Beograd. IX. Beograd. 5. 6. Beograd. 957.) Narod. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 35 <2>. Srpske novine. XLVII. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. III. IV. 1879. 18. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 1394. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). Priredio Predrag Protiã. <Nepotpisano> (Koncerat. I. 5. 55 <2—3>. 4. 19. 105. 13. IV. 1872. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. knj. XLVII. 1879. Srpske novine. III. 36. 1874. IV. 11. Panåevac. 1880. „Lek za punice". Daviåo. 20. 1879. IX. 14.<Jovan Jovanoviã Zmaj. 24. Istok. 1872. Srpske novine. 1879. Videlo. Mlada Srbadija. 139 <3>. Beograd. 21. Beograd. 10. 56 <3>. Istok. <Nepotpisano> (Koncerat. 1879. 9. stubac B>. 1872. Podlistak. XLVIII. Javor. 35. šaqiva igra Miguela Dijana. Istok. Novi Sad. 86. Javor. 1879. 462. Muzika. Beograd. 1879. 13: Muzika. Panåevo. Novi Sad. <Nepotpisano> Koncerat. Beograd. XLVII. 1880.

52. oktobra 1981. Tomandl. Andreis — D. <Nepotpisano> „Stojkoviã. S. Beograd 1899. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. 183. Pro musica (Edicija „Pro musica". I) Beograd 1971. Srpske novine. Pejoviã. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. 4. 1892. 62. 150. Cvetko — S. 146. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. S. 42. Beograd. IV 1988.39. 3. 57. V. Kwiga prva (1852—1882). Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. X 1987. 7—8. <Nepotpisano> Beogradske vesti. IX. Bibliografija rasprava i ålanaka. 236. 13. Belgrade 1972. Stajiã. 1881. 218. Beograd. 282. Dve beogradske godine Zmajeve. Zagreb 1984. i 23. Ista. Beograd 1956. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 56. Udruÿewe 60 . do 29. 134. Zagreb 1984. 12. „Stojkoviã. kwiga 2) Novi Sad 1957. 54. 42. Ista. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. Muzika i muziåari. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. 81. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. 1881. 60. M. J. 13: Muzika. R. Prepiska. Zagreb MCMLXXVII2. 1881. 41. 2. 14: Muzika. Ðuriã-Klajn. Srpske novine. 162—164. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. 149. 133. Struka VI. 167. Straÿilovo. 8. knj. Pejoviã. Struka VI. 49. 2. Zagreb 1962. K. A Survey of Serbian Music through the Ages. 30. 4. 59—78). 50. 51. 3. 78. Leksikon jugoslavenske muzike. 4. knj. Jovanka". J. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 29. Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. Izbor ålanaka i studija. zaboravqeni srpski muziåar". Sveska druga. Ista. 299. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. veka". Beograd 1981. 286—289) 40. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. Akordi prošlosti. Novosadske biografije. („Jovanka Stojkoviã. 1881. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. Kw. Zagreb MCMLXIII. 685. knj. 266. Beograd. Aspekti interpretacije. 291. Jovanka". 462. Muziåka enciklopedija. Baåvanin. Jovanoviã-Zmaj. Muziåka enciklopedija. 45. 78. 1) — Muzikološki institut SANU. Panåevo 1938. 55. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. Beograd 1985. Petroviã. 3. R. 20. 46. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. Ðuriã-Klajn. knj. Kw. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. 208. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. 43. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". 259—286. 13 <3>. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. Srpske novine. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. knj. Ðuriã-Klajn. Novi Sad. 2. 475. XLIX. 473. Åituqa. 381. Jovanka". 58. 1892. Beograd 1987. decembar 1984. XXIV. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. 47. S. 48. 29. Novi Sad 1972. Zagreb 1986. 3. XLIX. Fakultet muziåke umetnosti. V. 646. 61. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. 44. Sombor. 511. 289. Ÿ. Ð. XLIX. 8. 53. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. 59. Ista. Bibliografija rasprava i ålanaka.

* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. 71. composer and music pedagogue. He was not so successful as a concert singer. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. London. Beograd 1998. 18. 53. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 81. Kw. 380. because her fantasies. 55—59. March 1892). 78—80. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. 71. 39. veka. Vienna. C-sharp Minor. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. Turlakov. According to the preserved testimonies from the 19th century press. 61. 68. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. 72. Stojkoviã achieved a significant pianist career. 61 . 63. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. 21. 2 (The Storm). Graz. 16. 86. Beograd. 373. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 103. Novi Sad 1991. 52. 66. Ista. 74. 2 (Mondscheinsonate). 164. Ista. Opus 31 No. Ista. 22. Petroviã. 76. 78/79/80. Beograd 1989. 15. februar 1993. 55. 8—9. 65. 75. E-flat Major.63. Opus 81a (Les Adieux). 6. Isti. but also with subtle artistic sensibility. Beograd 1994. At the end. 64. concert singer. R. esejistiåka i kritiåarska delatnost. 361. Stojkoviã was an accomplished piano artist. DCXXVII. 71. 360. chamber musician. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. kw. 70. 23. Beograd 1994. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. 43. 36. Opus 57 (Appasionata). 67. 69. F Minor. Quasi una fantasia. 25-33. 38. 17. variations and transcripts for piano were not found. Mocart u Beogradu do 1941. 80. Denmark. Istoriografska. S. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. 248. S. Opus 90. D Minor. 70. J. Pejoviã. 19. but also in Pest. S. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. 67. 68. Teatron. 43. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. E Minor. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. 22. Ÿ. Trieste. Turlakov. J. Kritike. with brilliant technique. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 43. Today one cannot talk about her composing work. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. 15. Beograd 2000. Beograd 1993. 42. 66. 42. 104. 258— 261. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. She did not perform only in Serbia. Marinkoviã. 23. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. Beograd 1994. Opus 26 No. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. 36. Beograd 1991. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. Paris. Opus 53 (Waldstein). 101.

Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Rusia. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. Londra. compozitor ¤i pedagog muzical. 62 . f-moll. Paris. Stojkoviã pe care în mai 1872. opus 27 nr. d-moll. opus 57 (Appassionata). autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. J. ci ¤i la Pesta. e-moll. Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. În final. 1854 sau 1855 — Paris. Triest. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. J. 2 (Furtuna). în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. Es-dur. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. Danemarca. interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. Viena. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. Stojkoviã era un artist la pian superior. opus 90. 2 (Mondscheinsonate). opus 53 (Waldstein). opus 31 nr. Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. martie 1892). Nu a participat numai în Serbia. cis-moll. Graz. opus 81 a (Les Adieux).

posle ukidawa jezuitskog reda. opat Pliš. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. ÿivotiwa. Meðutim. fiziåari Laplas i Kulon. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. pošto je izvršio tu svoju funkciju. zvezda. nastava fizike uvodi u škole. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. astronomi Laland i Lakaj. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. ali koji se. botaniåar Line. Odanost prirodnim naukama. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. svekoliko šarenilo sveta biqaka. Za sve wih. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. tako da se. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. kao astronom Kasini. ne preza se ni od kakve opasnosti. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. veliki potop i drugo. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. minerala. više ne meša u daqi tok stvari. fiziåar Volta i Galvani. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. ukratko. kao na primer pitawe wegove geneze.UDC 5:929 Kengelac P. kao kod Voltera. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. ili sentimentalizma — kod Rusoa.

niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. Kengelac. Jestestvoslovije (predgovor). Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. Meðutim. Mariã. 161. godine. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. Naše sveštenstvo. Manojlo Jankoviã je."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. no i utvrditi". prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku. 1809. i tvari mir sej sostavqajušåija. 64 . pod naslovom Vinoðelac. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. iÿe… sebe samoga."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. ne poznajet. i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. godine. Novi Sad. prevod sa nemaåkog od Rafa. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). I tako daqe. i 1 Svet. objavio 1787. nauke i kulture. na primer. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije.mnogi drugi. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. kako niÿe tako i više. 1825. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. Letopis Matice srpske. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". koji je donosio spisak sveštenika. 2 P. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. u redovima srpske inteligencije. dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela.

i odlikovao se u javnim diskusijama. koje o jestestvu djejstvuju". P. 1834. godini ÿivota. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. Isto. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. roðen u Kikindi 1770. Kengelac. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. s jedne strane. kto jest Bog". åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". Kengelac je umro u svojoj 64. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. Po povratku u domovinu. Jestestvoslovije. 1801. 65 . P. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. Posle Petroviãeve smrti. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. Novi Sad 1880. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina. Georgija Stefanoviãa. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. Tu je. gde provodi neko vreme. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. A. šta piše. da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. godine. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. Rajkoviã. godine u Budimu. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. Iz Rusije je otišao u Nemaåku. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. Stojkoviã. ima li nameru što objaviti itd. 124. Kengelac. Ð. Kengelac je radio više godina. godine. a. reåe. ta bo vas nauåat.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. na univerzitetu u Haleu. Stojkoviã. 1811. s druge. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti.6 Svoje glavno delo. Letopis Matice srpske 124. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. Kwiga se sastoji iz osam glava.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. Fizika (predgovor). iz predgovora pomenutih dela. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. godine. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. gde je proizveden za doktora teologije.

i to visokog stila. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. On je.promenama. Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. te da mu je krajwi ciq bio da. preko potreban za sve nauke. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". u sedmoj o godišwim dobima. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". doduše. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). Kengelac je. po filozofskom shvatawu deist. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. u meðuvremenu. svog profesora na univerzitetu 66 ." Meðutim. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. te je preduzeo. rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. a naroåito za prirodne. osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. sastavio Jestestvoslovije. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. mogli da pogreše. u treãoj o morima i jezerima. po Kengelcu. u drugoj o planinama i peãinama. „On tšåitsja postignuti. u šestoj o zemqotresima i vulkanima. pak. u åetvrtoj o izvorima i rekama. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". Taj dualizam. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. u petoj o vetrovima. nameravao da sastavi zemqopis. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. po primeru narodnog prosvetiteqa. On traÿi uzroke svaåemu. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. zatim delima Johana Rajnolda Forstera. Duh Boÿiji. a u osmoj o åoveku. te je tako. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. kako što bje i biti moÿet". kao åovek evropskoga kova. nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek.

dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. Tisoa. 67 . Ovo delo. jako svjašåenik kakovij rimskago. Feria. Eda ni mene radi Hristos umre." ASANUK. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. PMA „A" 8 iz 1816. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. u biblioteci temišvarskog vladike. god." ASANUK. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. — Isto. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. PMA „A" 203 iz 1812. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. svog zaštitnika. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. U doba zamene postojeãeg.u Haleu. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". Ovakvo jedno delo. glagoqati qet jest. pa ni åasnom åinu kome pripada. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. „Eda mnu edinomu. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo. 8 „Eda li sej arhimandrit åital. u nemaåkom prevodu. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". i na poåetku novih sistema shvatawa. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih. u praksi proverenog sistema novim. cerkoviju i narodom. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. dotrajalih. a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi. god. pa i otvorene otpore. kao Dolomjea. koje je delo imao. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. Bodea i drugih. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. i da ih štampa i na svet izdaje. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. koje ne priliåe wemu. kvalitativnim promenama na kraju starih. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. pa Karl-Filipa Funkea.

pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. meni. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. Meðutim. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. åije se kwige åitaju po celom svetu. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. nedostojnom rabu boÿijem. Na kraju. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. a wegov autor osramoti u oåima javnosti. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. da drugujem sa satanom. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. pa i na samom beåkom dvoru. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona.kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. i da mi se pripisuje. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne. takve kwige pisali i predavali javnosti."9 Konaåno. takoðe je objavio sliånu kwigu. maja 1816. odluåio da se pokaje. da je Kengelac. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. štaviše. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. 68 . Na zahtev mitropolitov. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. i Andrej Najbauer. 9 Isto. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". Uostalom. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. Naprotiv. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. Naime. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. koji je. pa se one ipak zato ne zabrawuju.

i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. dobrih. blagodareãi Svetoj alijansi. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. Ko meni sluÿi. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. mitropolit Stratimiroviã. Previše slobode. nego i. pred carem i pred narodom. Da bi se tome pariralo. pa i za Habzburšku u Austriji. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze. marta 1848). samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. Kada je u pitawu školstvo. nego dobri graðani. Vi se pridrÿavajte starih. 332. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. 10 E. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. u postjozefinskom periodu. wenn man mich nur fürchtet). Meni nisu potrebni uåevni. moÿe da ide. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. koje ja ne umem da cenim. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. obrazovane i prosveãene omladine. obrazovane generacije. mora da poduåava ono što ja nareðujem. ne samo austrijskom. Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. Die Geschichte der Ungarn II. Csuday. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. nije zahtevalo stvarawe uåene. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. Wega je nasledio kancelar Meternih. 69 . Ko to ne ume ili neãe. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. i politikom cele Evrope (osim Engleske). duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. faktiåki vladao. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. niti ãu ih ikada ceniti. oktobra 1809—13. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. koji je. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici.

Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). la ideologia iluminismului ¤i deismului. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate.godine. The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. Pavle Kengelac. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. în primul rând cea a 70 . The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. Stefan Stratimiroviã. publicata la Budim în anul 1811. Pavle Kengelac. including the Metropolitan himself. Gheorghe) Monastery (Romania). Gheorghe (România).

insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena. 71 . Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ . precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie.

O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. Izdavao je „Zimzelen". predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. 1859. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. „najstarijoj lozi plemenitoj. Sremski Karlovci. i tako radilo. Pobeðenu mudrost. Subotica. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. Razne ÿeqe. 73 ." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. 1847. Meni dajte šalu.UDC 886.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. za dobro srpskog naroda kao on. 1850. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Segedin. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Beå) za godine: 1846. Zemqodelac ÿeli. Nesuðenoj. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. rod qubeãi. a i u drugim listovima. a osmo — Petru Åarnojeviãu. zemqe. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. Gogla). Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. Qubve åezwu.j. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". kwiÿestvo grleãi. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. Srbsku åezwu itd. Vence Velebitske vile.1. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. koji je izašao. Utehu pevcu. Jovanu Štrausu mladom. aprila 1846. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. 1848. i 1861. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. 1858. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. „srbsko-narodni mesecoslov". Rastanak godine. 1849. blagodati što prosipa tiho.09 Andriã A.

Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. Od zla grdna stoletnoga iga. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Od tolikih srpskih sokolova. I donela tri malena dara. Seãaju se verno i spomiwu. Da nagradiš ti zaslugu pravu. Kad to vide Velebitska Vila. koji tamo pored mora rastu. Koji. Jer joj retko sestre dolaziše. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. mudrost. Koji jošte davnog zaviåaja. Onaj meãe na dostojnu glavu. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu.Ima više od trista godina. Lepe dare tri lovora venca. Da obiðu staru domovinu. Zaåudi se Vila na Avali. Prima Vila sa Avale dare. Koji steÿe duh i telo sramno. Pa otide natrag Velebitu. Jedan venac trepti joj na glavi. Druga oba u rukama nosi. hrabrost. Lepe dare nosi sestri dragoj. venac prima iz desnice. Šta s' uvenåa pravda. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. To se wojzi pravo uåinilo. Gorostasne. Koji prima iz lijeve ruke. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. Koj' je junak nad svim junacima. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. Dugo misli kome da ih dade. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. Da usreãi zemqu ponositu. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Od tolikih srpskih vitezova. Koji zemqu srpsku izbaviše. koja mudro misli. Dugo misli kome da ih dade.

to je bila Miloševa osveta.4 Hvaleãi Andriãev talenat. U deseteraåkim stihovima. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast.Kad s' ponovi što je rastavqeno. takoðe i wegovog sina Mihaila. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). U tvome se oku svetli suza divno. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). u zatvoru je i umro. izruåen austrijskoj policiji. godinu. 4 Jovan Deretiã. godine. staleÿa. ili 1788—1859). Vrativši se svome Velebitu. Miloš ga zatvorio. Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. „parohu panåevaåkom. 75 . 1842. istovremeno." U stvari. Almanasi Vukovog doba. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. naroda. opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. one smetaju današwem åitaocu. voða Ustavobraniteqa. na dan inštalacije… 17. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. II 1846. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). za godinu 1847. 5 Isto. vera. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). Pune udvoriåkih tonova. Ÿivkoviã. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. stihotvorcu srbskom. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. torÿestvovawe. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona". nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). Dolaskom na vlast 1858. A… u. drÿavnik. Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. naterao Miloša da podnese ostavku."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. Udešena arfa leÿi ti na ruci. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije. Beograd 1979.

Kada je izdrÿao kaznu zatvora. u Beåu. madrigal. u Beogradu". godine u Beograd. sa podnaslovom Pripovedke. A Andriã je i takve pesme pisao. 136. 137. Andriã je. šestina. Isto. prešao je 1860. 76 . 1791—1941. zagonetke. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. sa podnaslovom Stihotvorenija. tercina. rondo. on je spreman da proda list. polzindrom. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. štampariji izdaje „Svetovid". iz Beåa prenetoj. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. Pisao je novele. štampariju i kalendar „Zimzelen". desetina. A kada je u 32. Pisao je o tome šta su pesma. godine. U prvoj åasti. povodom pada Bahovog apsolutizma. osmina. Iznosili su 1. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. Novi Sad 1980. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. „Svetovid". ditiramb. logogrif.6 Te godine. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. triolet. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. polindrome. Meðutim. kantata. 6 7 V. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. himna.700 forinti. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. U drugoj åasti Celokupnih dela. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. Saradnika je bilo malo. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove.7 U aprilu 1859. kancona. elegija. i tu nastavio da u svojoj. znao je šta ga åeka. homonime. Pre nego što je prešao u Beograd. sonet. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. anagram i homonim. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". logogrife. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). 1859. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. Našavši se u velikim problemima. rapsodija. kancion. šaradu. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. heroida. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. oda. anagrame. godinu dana ranije. baronu Kempenu. godine. Zatim je naveo primere za zagonetku. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. izašloj 1863. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. Andriã u listu piše. s prizvukom ironije. Krestiã. šarade. skaske. gazela i ritornel. pripovetke. u septembru.

Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. u kojem se Andriã. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. 205. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". otvoreno i uporno. veštaåkom gnojivu. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. oruðu za rad. jula 1876. na prvoj stranici. Pankoviã. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. vršidbi itd. izdao je „Bršqan". Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. Bukurešt 1976. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. list na nemaåkom jeziku. godinu. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. vjeÿestvo i ÿivota). objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. godine. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. Maltica. Srpske bibliografije 1766—1850." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac.Na potkoriånoj stranici. godinu. 108. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Pisao je o orawu. 1848. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. listu za politiku i narodnu prosvetu. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. koji. sejawu. uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. Umro je 23. åiji je bio ålan Uprave. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. list na bugarskom jeziku. gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". Beograd 1982. mali kalendar za 1861. godine i otišao u Bukurešt. U stvari. godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu. koji je izlazio u Novom Sadu. 200. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. Ÿivkoviã. Svedoåanstvo. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. Napustio je Srbiju 1870. Godine 1858. M. Isto. 77 . Vebera.10 Aleksandar Andriã je 1875. ÿetvi. govorio je. meðu koje i srbqe raåunamo". Ukupno je opisao 97 kwiga. roðenoj Kvekiã. i 1849. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". Lihtenberga i Ebersberga. Kinea.9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". U „Podlisku Vostoka".

wrote poetry and prose. He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. i onog ubeðewa. list za politiku i narodnu prosvetu 58. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. a former Austrian officer who decided to leave military life."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. On je o svakom mislio dobro. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. studied literatures of other nations and translated from German. Aleksandar Andriã nije doåekao. o kojoj je tako åesto pevao. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. In Belgrade in 1863. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod. tried his hand in numerous fields of literary work.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. he published his Collected Works. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875." Opštu sreãu srpskog naroda. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. He edited and published newspapers. editor and publisher. magazines and calendars. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. He was a member of Matica Srpska's Administration. A zasluÿio je mnogo više. He was a writer. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. Stojan Novakoviã. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. nauånik i drÿavnik. hrišãanstva. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. poznati srpski kwiÿevnik. Novi Sad 1876. 78 .

redactor ¤i editor.rioadº sº fi muncit atât de mult. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã. A fost scriitor. care erau ocazionale. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. A redactat ¤i editat ziare. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. spre binele propriului popor. La Belgrad ¤i-a tipºrit. A scris poezie ¤i prozº. În 1875. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. reviste ¤i calendare. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. în 1863. propriile Opere complete. 79 .

.

pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. godine. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. Beograd 1990. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. meðutim. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. 81 . Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju.UDC 32:929 Jankoviã A. I. nisu ostvarili svoja oåekivawa. Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. Ustavobraniteqi i wihova vlada. veka nacija. kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. meðutim. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. Wegov otac Mita bio je abaxija.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. godine. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. 1 2 S. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije. nije utvrdila. na više mesta. Jovanoviã. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat. Leipzig 1858. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. 109—140. Meðutim. Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. Tkalac. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. E. Iako mnogi od „preåana". postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru.

godine. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila. X. U Srbiju. Konstant von Wurzbach. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. s. 7 Wurzbach. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. 196—197. 73. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije.Aleksa Jankoviã je 1834. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. Wien 1863. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba.349. gde otvara advokatsku kancelariju. 8 Isto.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. V. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. Novi Sad 1996.279. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa. 73. 197. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. koje 1838. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. godine vrati u Srbiju. 3. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. gde završava studije prava. Zehnter Theil. Miliãeviã.6 U tom svojstvu putovao je 1840. godine. 57. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. godine. kãi kneza Miloša. P.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac.9 Pošto je u leto 1843. 3. 5 Holm Sundhaussen. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. Kada je 1843. 73. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda. Jankoviã je pošao sa wim. 4 Wurzbach. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã. 82 . Historische Statistik Serbiens 1834—1914. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. Beograd 1888. 534. godine.356. X. München 1989. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. Preåani i šumadinci. Krestiã.354. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929.2% pismenih qudi. mit europäischen Vergleichsdaten. 3. Kada je 1842. 3. 6 Pomenik. školovan pravnik bio je prava retkost. Ð. pa je istupio iz sluÿbe. Meðutim. Meðutim.

Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. 83 . 14 J.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. P. 7051/678. ROMS. Jovanoviã. Zagreb 1960. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. 163. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. 110—114. 154—157. S. predmet 21. ASANU. Beograd 1932. Prodanoviã. Strawakoviã. 815. delo. godine. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 805.13 Talas revolucija koji je 1848. delo. 1423. M. godine. D. Meðutim. 82. nav. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. Igwatoviã. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. delo. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom.854. Unutrašwa i spoqna politika. 1413. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare".10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. Novi Sad 1966. marta 1846. Strawakoviã.15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. 55. 128. 7051/198. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. delo. 12 Wurzbach. fond DSS. Miliãeviã. Narodna enciklopedija II. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. t. 100—101. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. I pre 1848. 13 D. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853. 12. K r e s t i ã . 1960. M. Ipak.ostao do poåetka novembra 1843. Beograd 1957. 15 J. 1421. Jankoviã Aleksa. Enciklopedija Jugoslavije IV. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza. Strawakoviã. Strawakoviã. D. nav. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. nav. Prodanoviã. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. V. 158. J. 16 ASANU. X. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. godine. nav. 812. delo. godine. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. 306. Stanoje Stanojeviã. 1845. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. 7051/1403. 162. 73. j. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. 459. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. nego da su drÿavom upravqali åinovnici. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. delo. ASANU.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. Zagreb 1925—1929. 159. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. 54. nav. nav. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. J. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima".

144—146. S. 1380. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. åiji je ålan postao 1850. 198. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". godine. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. Naravno. 190. VIII 1851. Bjelica. Strawakoviã. Beograd 1975. 178. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. 180. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. Nav. ASANU. 188. nije bilo mesta za Jankoviãa. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. Jovanoviã. 202. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. 73. delo. 177. D. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. formiranoj marta 1852. godine. godine.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. 197. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. Wurzbach. 199. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. Strawakoviã. delo. ASANU.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. Od 1850. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade. tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. meðutim. 84 . bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. D.21 Kada je oktobra 1852. X. nav. U Drÿavnom Savetu. nav. delo. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. 67. 196. godine Jankoviã je.22 Jula 1852. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. koji je obavqao te funkcije. 1441. a i knezu je savetovao da ga razreši. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. D. 154—157.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. godine. 68. godine. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. 21. Jankoviã-Kniãaninu.20 Iako u novoj vladi. 7051/1374. delo. 139—141. a zatim tamo i umro.„åvrste ruke". Strawakoviã. i da spreåi wihove akcije. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. kao poznati austrofil. nav. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika.

V 1853. Pomenik. IV 1856. Kao Srbin iz Austrije. S. Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. Strawakoviã. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. M. Kraqevine Srbije. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. X. posle pola godine rada morala pasti. Popoviã. Prodanoviã. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. Beograd 1957. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. 224. 154—157. Jovanoviã. Kneÿevine Srbije. 105. 8254. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. 26 V. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. Miliãeviãa. D. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. Nav. 27 ASANU. Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela. Prema tvrdwama Milana Ð. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. a samim tim i knezu. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. Beograd. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. Beograd 1925. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). 25 Ustavi i vlade. 23 24 85 . Aprila 1853. godine vodio razgovore o tome. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. ona je. godine. 210. delo. 6.carem. nav. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. 182.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. sa kojim je maja 1853. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. 240. 198. nav. ASANU.24 Krajem 1854. do maja 1856. delo. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. D. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. 64. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. Strawakoviã. 209. 74. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. godine. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. J. delo. 172.

205. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima.29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. 251. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. On je. nav. Krajem 1857. 195.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. nego bezvlastje". uz Garašanina. nav. Vuåiã je 1858. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. Prodanoviã. na presto vratiti Obrenoviãi. Zapisi. M.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. desilo se suprotno. 77. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. 31 32 86 . Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. sednicama je rukovodio Jankoviã. I. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. 182. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. 185. nav. Nepune dve godine kasnije. nav. J. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. delo. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. delo. 120. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. godine došao na åelo Saveta. J. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa. Beograd. S. ukoliko on bude zbaåen. godine. 116. 117. J. J. Jovanoviã. delo. S. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Prodanoviã. nav. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. delo.je. 254. Prodanoviã. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. 194. 168—170. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. M.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. Grujiã. Jovanoviã. Meðutim. To se i dogodilo. decembra 1858. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. delo. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. Jovanoviã. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone.

Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. Otada do smrti. 13. 1848. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". 128. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845. predmeti 8. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. 33 34 87 . Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. Kiãoviã. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. predmet 64. 36 ASANU. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. 198—199. nemaåki i latinski jezik. godine. J. predmet 10. godine. godine nagovori pukovnika Bigu. iako preåanin. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa. 661. tokom 1847—48. 11. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. 35 ASANU. Srbina u austrijskoj sluÿbi. Zanimqivo je da je. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. 1845. 660. Miliãeviã. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Beograd 1924. godine.Milan Ð. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. 13 i 17. fond DSS. M. Novi Sad 1930. Stojanoviã. Pomenik. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". obavqao je tu funkciju u dva navrata. fond DSS.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. 1847 predmeti 10. 8254. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. On se 1842. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. 1855. 1854. predmet 21. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. Q. godine. Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. ASANU. 10 (23) juna 1869. Takoðe. i 1854. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba. Haxiã. 12.

In his foreign-policy orientation. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. where he made a distinguished clerical and political career. he became the director of the Prince's office. of the Council. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. În Serbia. He was a member. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. where he completed the study of law. he was a pronounced Austrophile. and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). 88 . and for some the vice-president. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. unde lucreazº ca funcþionar. Then he went to Hungary. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. Dupº ce a terminat liceul. and its president two times. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. After completing grammar school. where he served as a clerk. care erau în slujba cneazjilor sârbi. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo.Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. He returned to Serbia in 1839. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). A fost membru. in 1834 he stayed shortly in Serbia.

Kad Moriš poteåe kroz pero. ako ne i jedino. Subotica 1996. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu. Bugarski. jer su. Novi Sad. godine. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. Jovanoviã. Izraåunato na osnovu smrti 2. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. kako ga naziva S. Bugarski — Q. S. nav. Slikarstvo Temišvarske eparhije. inaåe nedovoqno prouåeni. 1 2 89 . Bugarski. godine zaB. S. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. A Janiãi su spomiwani ponajviše. gde je stariji Mihailo. ãerkom Georgija Papa iz Arada. M. Bise Gavriloviã. u sedamdeset devetoj godini. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. Svakako ne netaåno. Srpski spomenici u Rumuniji. Mihailo je roðen verovatno 1785. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. 251. Gavriloviã. Bukurešt 1991. Novi Sad 1997.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. Bugarski. Popoviã. juna 1864. 3 S. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. Delotvorne u XIX veku. U Arad su došli pre 1844. Stepanov. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. 19.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. godine. delo. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. odnosno Mihail. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata. a kum Nikola Aleksiã u broju 6. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu".51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. V. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji.UDC 745. Rad 3.

7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. 10 M. Dogaðalo se to izmeðu 1862.6 Takoðe pre 1820. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. u Tekelijinoj crkvi. delo. M. delo.4 U Nemetu je pre 1870. delo. 11 S. Bugarski — Q. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. delo. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. Janiã i Aleksiã.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara. u srpskoj crM. nav. godine. Jovanoviã. godine.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. 6 Nav. godine. Jovanoviã. 488. Nav. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. M. delo. nav. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. 7 S. 478. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. 323. 224. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. Bugarski. 378. nav. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853. u Radojevu 1859. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. Jovanoviã. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. delo. Bugarski. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. delo. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. 95. bili su i tu zajedno na poslu. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. 8 S. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. 228. nav.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. danas u srpskom delu Banata. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. delo. delo. 158. nav. delo. delo. godine. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. godine. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. 169. Bugarski. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. godine u Ketfequ. delo. Štaviše. Jovanoviã. Bugarski.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. 12 S. nav. 461. Kad Moriš poteåe kroz pero.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. åak izvesnije 1819. M. za ikone Save Petroviãa. 9 S. Jovanoviã. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. nav. godine. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. M. i 1840. Kumovi. pre 1820. nav. Stepanov. 372. a 1889. 1970. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. najpre sa Danilom. nav. i 1864. Jovanoviã. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862.12 Stotinak godina kasnije. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem. i Ostojiãevu 1862. godine.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. 110. nav. prilikom terenskih istraÿivawa O.

spletovi traka. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka.14 Kao savremenik. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. Na primer. 1825. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. 247. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine.13 Prouåavawa drvorezbarskih. „Vajar. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. Kapiteli. i VIII—IX. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. Novi Sad 1978. suprotnom utisku. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. delo. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. pa daqe do Temišvara. nav. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. Gavriloviã. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. 91 . girlande. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. kao dotada i neimari. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. luåni ili trouglasti timpanoni. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. zadrÿali su. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. venci. 169. ali pre toga imao je i druge poslove. ali ne sa ulogom nosaåa. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". Novi Sad 1959. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. ne. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. 14 B. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. kanelure na stubovima. 45—50. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. v. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. Još je istraÿivaåki pionir B. Meðutim. Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi.

Gavriloviã. a bildhauerske. nav. srbizirano uprošãeno piltor. naroåito kod istoriåara umetnosti. U jeziåkoj. S. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. 342. IV. Stepanov. Najåešãi termin bio je bildhauer. Þornakov. Dakle.19 sklawaju se u neku drugu vrstu.17 Ÿiteq Novog Sada. stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo. Kukuljeviã Sakcinski. Bugarski — Q. pisao je Sakcinski. von Miklosich. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. 16 17 18 dawe). ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. duboresci ili ikonoresci. oni nisu vajari nego drvorezbari. F. Bezdinci su upotrebili. Ãoroviã-Qubinkoviã. na samom izmaku XVIII veka. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. makedonska rezba i kopaniåarstvo. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. Slovnik umjetnika jugoslavenskih. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". skulpture. koja jednostavno i jedino znaåi vajar. delo. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. vajateqske delove od lipovine. Ali. 92 . Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. åamovog drveta. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. Meðutim. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. u Austriji. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. u stvari. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta.16 U stvari ne bez osnova. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog.troškova. Prilep 1986. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. ali. D. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. 341. piltor. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. sudbonosnije probleme. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. Temišvar 1999. Imali su oni druge. ili. A tridesetak godina ranije. Manastir Bezdin. drvorezbarstvo. B. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. u domaãoj praksi. oni su bili reðe obrazoresci. Zagreb 1858. duborezbarstvo. skulptor. 19 M. Beograd 1965.

do crkve u sremskom selu Molovin. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. which is the German term for sculptors. the wood-carvers were often called bildhauers. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. Thus. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. dominate in the architectonics of their iconostases. too. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. In Serbian art during the 18th century. od Zete i Raške do Studenice. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. Meðutim. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. Vajari. sredinom XVIII veka. Lazarice i Kaleniãa. 93 . sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. pogotovu figuralne plastike. which thus includes the Janiã brothers from Arad. as well as all other typological characteristics. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. Pritom. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. pre svega oltarskih pregrada. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. Pored ostalog. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. However. Columns. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. whose primary role was not to support the iconostasis. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. bez obzira koliko proreðeno.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. usually carved in wood. Deåana. još mawe posebna disciplina. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. na primer. Kotora. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years.

me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. dar ea. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. dar nu cu rolul de suport. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. în realitate aparþine sculpturii. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. ca me¤teri de sculpturi în lemn. pregºtindu-le. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. în arta sârbº. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. În cursul secolului XVIII. ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. se include în istoria sculpturii naþionale. Aflându-se în faþa iconostasului. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. 94 . Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp.

avgusta 1779. februara 1778.UDC 929. Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno.028 forinti. godine Miroslavu Nikoli. potvrðeno plemstvo. åetvrtu. i sinovi mu. 95 . Emanuel. baron Fedor Nikoliã od Rudne. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. pravnik i narodni dobrotvor. plemstvo su dobili Nikoli. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. 1694. treãu od 50 do 150. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". Pred licitaciju u Beåu. Jovan je 1781. aprila 1783. ÿitequ Oseka. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4). godine. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar.732 Nikoliã F. Petar i Slavon. realno. 18. data je 4. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. kome je posveãen ovaj rad. mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. Koliko je. rodom je iz Temišvara. marta sledeãe. a 26. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. ili drugaåije Nikola Nikoliã. posle åega mu je. Petrovom praunuku Jovanu. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. i posledwu.

29 forinti. No. što je ispod proseka za selo (7. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. Po popisima iz 1792. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. Nikoliãi. Savkom Obrenoviã. pored ostalih delegata. Stariji od dvojice sinova. Vitkoviãi. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. po jednom domu. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. Školovao se u Temišvaru i Pešti. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. rodio im se u Temišvaru 7. 1790. zemqa je prve „kontribuentske klase". zu Rudna Torontaler Comit. koju je.Braãa Kristofer i Kiril Nako su.7% pravoslavni. koji je asesor Temišvarskog komitata. Horvati. godine. Jovan nije imao dece.6). Miloša Velikog.018. posle åešãih urgirawa. odnosno 350 stanovnika. Dobio je predikat „od Rudne". platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld.246. preneo na wega prezime i grb. godine. Vulini. Fedor. juna / 26. septembra 1797. Godine 1824/25. pristav. Popisan je jedan sveštenik. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. 1787. a pri kraju 1851. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. Rudna je brzo rasla. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. Još uvek je i samo „asesor". Imala je. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. 15. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku.2%.3 stanovnika. godine. prisustvovalo je. Vujiãi. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu. veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. isplatio tek 1844. Veliki Komloš i Albrehtsflur. Temišvarskom saboru. Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. naime. mlaðom kãerkom kneza Srbije. Rudna je tad mala naseobina. avgusta do 22. i osamnaest plemiãa. kojem piše iz Rudne.5) i varoši i sela zajedno (7. katolika je samo 1. Assesor".000 forinti. novembra 96 . Zoriãi. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste.47 forinti. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. a vrednost imawa je 41. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. maja 1836. i 1816. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. a jedan je ÿiteq protestant. a wena vrednost iznosila je 40. od kojih su 98. a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. koji je 10.

Do 1860. novembra 1859. sa liste Deakove stranke. i neki drugi izvoðaåi. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). prakticira. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. knez Aleksandar. izabran je u Ekonomski odsek. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". poloÿio advokatski ispit. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati".došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. wegova supruga 50 forinti. To. ali je i on poslao 10 dukata. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. Veã 12. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. godine. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". ali i da tamo bude viðen. da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. koja je potrajala do jutarwih sati. meðutim. neko vreme praktikovao kao advokat. po preporuci Jovana Haxiãa. nije wegov ciq. ali se ubrzo posvetio politici. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. Od 25. jer je i sam veoma cenio Miletiãa. 19. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. vr. Nikoliã Maãedonski"). U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. Izabran je 1861. svršeni pravnik. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. Godine 1865. januara sledeãe godine. Dvoraåeka. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. a. koja se drÿi 18. i 20. baron Fedor Nikoliã. novembra iste godine. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. 1858. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . „Prva je igra bila kolo. kwegiwom Persidom." Knez Mihajlo nije prisustvovao. vladika budimski 20. posle podne prakticiram kod G. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). sa suprugom. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. a na sledeãim izborima 1865. ali i Karaðorðev sin. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. Ðorðe Stratimiroviã. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda".

osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". a ålanovi su još i Jovan Maletiã. Mihajlo je sahrawen 15. Mihajlo. koju je on zastupao. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. Ziåi je. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. Nikoliãima od Rudne. ali je veã januara 1869. ÿivotno opredeqewe. åiji je zamenik Jovan Haxiã. 12. Od supruge Julije se razveo 1865. Mihajlo je poginuo. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. koja se drÿi u Novom Sadu 17. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". uvek je davao pozamašne sume. jula je drÿana skupština. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. Dve godine. prema tome. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". Kosta Novakoviã i drugi. stigli u Beograd. Milan Obrenoviã. kojeg je od ranije poznavao. Jovan. Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. Antonije Haxiã.500 guldena. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. a 2. plaãenu unapred. u tom smislu. pored ostalih. sinove mlaðe sestre pokojnika. trebalo da pripadne wegovim sestrama. pa Ðorðe Ševiã. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. stariju sestru. pa pesnik Laza Kostiã. Fedor je voleo pozorište. knez Srbije. Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. Celokupna wegova imovina je. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. 1867. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. meðutim. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. Jovan Jovanoviã (Zmaj). Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. Ali. pa su on i otac mu. Politika mu je. i 1868. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. avgusta 1867. Jovan Subotiã. ubijen u Košutwaku. i 18. juna 1868. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. „kao najstariji". a za sobom nije ostavio testament. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. juna u 8 åasova pre podne.

åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. moderan parni mlin kapaciteta 150. posle fruštuka. mada je imao sasvim realne izglede. Uåinili su to tek 8. aprila. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. Spor je voðen od januara do 12. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija.da pokrene proces protiv naslednika. pored ostalog. jer su Bla99 . unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji.000 metriåkih centi meqave godišwe. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. Baron Fedor Nikoliã tako. godine podigli veliki. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. juna 1873. i Panaita Georgija zugrafa". i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. Namesnici maloletnog Milana. godine. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. na kojem je. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. aprila 1892.000 forinti i 1869. Godine 1879. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. sporazumom potpisanim u Bukureštu. za imawe Tamadea-Tamasesti. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". koje je kupio Georgije Haralambu. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. godine Atanasiju Stoloÿanu. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. tutora maloletnog Milana. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. koji dvori Maxarima. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. Mihajlo je podigao 1856. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. gde je Skupština zasedala. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. Tokom putovawa za Kragujevac. i upoznao ga sa ovom idejom. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. koji je donet 1869.

Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. još 1865. i neki drugi. meðutim. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma"." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. koji ga je lišio slobode. štampar u Novom Sadu. gde je uhapšen. Nekoliko godina posle aneksije. Livije Radivojeviã. sremski ÿupan Kuševiã. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. Dve godine kasnije. Bewamina pl. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. Carevom odlukom od 9. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. pa iz we došao u Kikindu. dr Milan Jovanoviã Batut. Nikoliã je. teško da je mogao naãi boqe. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. Kalaja. car je svojim rešewem od 15. Na novu duÿnost je došao 1. i u nekakvim sumwivim poslovima. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. kako je napred navedeno. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. avgusta 1882. Samuilo Mašireviã. Arsa Pajeviã. Ubrzo potom su usledile i druge promene. juna 1876. poåetkom 1872. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. septembra 1880. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. Na predlog ministra finansija. Aksentije Marodiã. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. Bašaid i Melence. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. avgusta. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. Jovanu Subotiãu. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. avgusta. kada je zvaniåno primqen. 9. I on ãe se naãi. U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. akademski ÿivopisac iz Subotice. lekar u Somboru. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. Decembra 1878. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. 6/18. Bio je Srbin i po ocu i po majci. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. Baron Nikoliã se. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. zajedno sa ministrom Kalajem. Pomiwe se. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. Nemac iz Slavonije. nije postao knez Srbije. u politici. godine priloÿio Matici 100 forinti.

kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. Na sveåanom ruåku. oktobra/5. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. Nikoliãu je. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". a zvaniåne novine. godine. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. pak. Kraq Maðarske ga je 1884. na kojem su bili adlatus Nikoliã. Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. Ova malena pozornica. Veã sutradan je civilni upraviteq. septembra 1882. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. 6. Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. februara 1883. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. od poåetka 1883. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. general Jovanoviã. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. štampane su i ãirilicom i latinicom.ske Srbe. „Velikim krstom Takovskog reda". oktobra. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". sem u vreme åasnog posta. U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. 24. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. caru Frawi Josifu. „Sarajevski list". što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. U programu su uåe101 . a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". marta /12. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. baron Fedor Nikoliã. ministar Kalaj. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. a šta hrvatsko. novembra 1882. za koju je ovdašwi slikar g. kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke.

Hoffmann su izveli nekakav skeå. belocrkvanskom i starobeåejskom. Zemaqska vlada je 14. prosvetu. oktobra iste godine. Pored ove crkve. Sabovqeviã je. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. a poåetkom maja 1886. lista za „politiku. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. manastir Dobruw kod Višegrada". odobrila pravila Muzejskog društva. pravosl. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". darovao ugarsko baronstvo.stvovali „gospoðica pl Ciolich. Prisustvovao je. pa konzul Müler. sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. 27. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. ali je na kraju ostao bez mandata. 10. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. ålana carske kuãe. meðutim. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. opet. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. marta 1888. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. dobilo pravo javnosti. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. tako. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". po drugima. radinost i trgovinu. koji su drÿani 1887. pa je ono. Protokol mu. 1. te nadzornik Vukeliã. razrešio ove duÿnosti u Bosni. a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. godine. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. Car mu je. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. uåinio je to na predlog administracije. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . Pored barona Nikoliãa. ali ga je ipak. „Javor" je 27. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. kãerka generala Ciolicha". februara 1886. doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". maja 1885. kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. privredu. Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. Po jednima. januara 1885. a baron Molinari i „šumski upravnik g. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga.

14. baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". januara 1889. meðutim. 11/23. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". ali veoma precizna. pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. a koji ãe nam. ako Bog da. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. ovamo stigli. gde naš mili srpski narod ÿivi. åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". koji se wegovim imenom diåi. nije naklowen. „Naše doba". da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. velikog formata. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". nadzornika tekelijinog zavoda. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". pod naslovom Veliki gosti. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. još mnogo vrlih muÿeva podariti. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. is103 . pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". aprila 1890. budi dug. mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. Sredinom septembra 1889. åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". u sredu. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari". s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. na celoj naslovnoj strani. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe." U Kikindi mu. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. Novina je. „Branik" je trijumfovao. se pojavio posledwi broj. da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. oktobra na naslovnoj stranici. Autor beleške se interesuje kako je „g. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. a od wega osnovanom zavodu.prestonici. a ujedno molim g. marta 1889. osnovanog zavoda. meðutim. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". veåiti opstanak. Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. koji su nam sa sviju strana. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. dobrotvora našeg naroda. brzo prestala da izlazi — 31. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom".

godini bio je 12. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. i da je u opasnosti kakvoj. s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. komisar pod blistav ikonostas. da se ta avtonomija krwi. sa skupom pervaznom lentom na pleãima. barona Fedora Nikoliãa. a predsednik Lazar Dunðerski. Sledeãe. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. Dane Stankoviãa. paÿwa i dobrota. pravosl." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. Od te do 1899. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. maja 1890.052. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. soboqim brkom. baron o tome ne zna ništa. Pa kad g. potpredsednika saborskog Odbora. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. pored ostalih. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. i Hajm Mor. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora. i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. 1890. da on ništa ne zna. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. pa tako 6. kao kraqevskom izaslaniku. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. 104 . to na sv. jer je g. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. Godišwi promet u 1891. upravnik.244 forinti. Kamen je bio „izdubqen". a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. Veliåanstva. åiji je bio veãinski vlasnik. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". upravnika gimnazije Stevana Laziãa. posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. osim 'Srpskog naroda' ". koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. u krupnim oåima mu ÿar. i Rista Teleåki. a åist prihod milion forinti. Upraviteq je bio Lazar Milošev. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. sa blistavim tokama. srpskom sinodu". ali je svako mogao da bude ålan. gradonaåelnika Miliãa. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova".pravqeno je. baron kategoriåno izjavio.

januara 1892. opet. tvorca porodiånog bogatstva. poverenik na srpskom nar. vlasnik „Sadašwosti". decembra 1891. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva". godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. baron Nikoliã je izjavio. godišweg poreza. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. Kikindska „Slobodoumna stranka".631 jutro. januara preko „Sadašwosti". a sada. poštovawa i poverewa. Eremiã. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. naslednik Gedeona. Zato se sad. a novi izbori drÿati izmeðu 16. decembra. crkvenom saboru stekao qubavi. imao je najviše zemqe — 6.729 jutara. Paja plem. koji je sam sebe kandidovao. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. j.360. a wegov brat Mihajlo imao je 4. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. na kojem je sagradio školu i crkvu. advokat Milan Petroviã. Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. slobodoumne stranke". Eremiã". Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. datiran 5/7. koji je plaãao 86. 15n. godine. Pobedio je Fedor Nikoliã. i 25.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. naåelnik Rista Teleåki. Zato oni. 88 n. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. još tri advokata. no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". „G. kaÿu oglašivaåi." pisala je „Sadašwost". Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. na posledwoj strani. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. trgovac Marko Bogdan. 22. Lazar Dunðerski. da nije voqan da brani svoj mandat. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. advokat dr Ÿivko Bogdan. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa.081 fr. dvadesetak kilometara od Bukurešta. dva sveštenika i jedan uåiteq. kaÿe. ali je „Sadašwost" donela 8. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. wegov brat. „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. potpisani. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. U istim se novinama. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. januara 1892. Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima".

Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. posledwi temišvarski grof"." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. poverenika biãe po izdatom protokolu". 26. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. u åetvrtak. te wegov brat. avgusta 1892. juna. zastavaši. imenovan baron Fedor Nikoliã. te da ga pozdrave srpski. a nakon wegovog izbora. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. godine. List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. „Ranije su bili narodwaci. dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". Pred sam poåetak zasedawa (11/23. jula 1897. 106 . od one ranije zajedqivosti. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. dr Ÿivko Bogdan. pisala je „Zastava" 8. Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. a sad su za leðima barona Nikoliãa".liãa. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". „Sadašwost" je 19. a najradije onda. Nešto kasnije. za koji je. i Geza Duka od Kadara. jula. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. „ iduãe nedeqe oko 9. kãerka barona Nikoliãa. dakle. juna /11. a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. Ni traga. Marko „gvozdeni". kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. Doåek preuzvišenog kr. „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. ekonomskom poqu. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". taånije 7. koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik. maðarski i nemaåki. aprila 1892. kao kraqevski poverenik.

— i åesto nepotpunim uredbama. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". Baronu Nikoliãu. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. izgovorio je na maðarskom. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". juna u podne. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. a predvodio ih je episkop vršaåki. Sabor je poåeo 29. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. 5/17. 107 . na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. gradskog poglavarstva. srpskom jeziku. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice. pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. primio patrijarha i episkope. na wegovo traÿewe. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. u kojem je podvukao da. kojeg je pratila ova svita. ne samo teško. obratio kraqevski komesar. ali se i stišavaju. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. Prvi deo svog govora. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. opetujem pre svega. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. Baron se tom prilikom legitimisao. odmah po dolasku. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. Saboru obrati na jeziku drÿave. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. Saboru se. Šestog dana zasedawa.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. upotrebimo zgodnu ovu priliku. jula. kotarskog suda. avtonomnog åinovništva. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. episkopi. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. vojniåkog åasništva. da se i na moru åesto podiÿu bure. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. i iz kojih je uredaba. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost.

kraj. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. 1. godine. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. februara. dr Ivan Ivanoviã. Popoviã Åika-Steva. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja.U nedequ. marta 1903. Wega je. februara/4. Patrijarh Georgije je 1900. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. Tri dana kasnije. februara/1. On. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. Svetozar pl. interesovala privreda. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". na svom dobru u Rudni. Kuševiã. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. Sahrawen je u utorak pre podne. meðutim. marta. Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. Ðorðe Ðurkoviã. „Srpski sion" je 1899. u prvom redu. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. meðutin. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. „baron Fedor Nikoliã". ne prestaje da bude aktivan. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. domovini i pravoslavnoj crkvi. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. „Rudna 15. poslanici Stevan Jovanoviã. 19. Sledeãe. godine „Sarajevski list". godine u 47. i kr. vicekonzul Branko Mušicki. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". Bliÿio mu se. Stevan V. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". a upokojio se 14/27. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. Popoviã. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. od Srba. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. koje objavquju skoro svi srpski listovi. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. 1899. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. marta 1898. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. februara 1903. Arsen Zubkoviã. Govorio je episkop Lukijan. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. Oko odra je 108 . „patrijarha Georgija Brankoviãa.

sa ostalom dvojicom zetova. 567. 9. jula 1897. br. marta 1903. 64. Gavriloviã. 13. 8. umrla je na poroðaju. 19. 1897. 252. 1883. 147. 16. III. „Javor". Petroviã. aprila. 546. septembra 1905. marta. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. 131. jula. 10. u Sr. Gavriloviã. baronesa Jovanka. 109 . oktobra naslovna strana. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. februara i 1. Petroviã. 8. 1894. Graða iz sovjetskih arhiva. februar „Istoånik". Treãa kãerka. 1891. baronesa Vilhelmina. marta. 1888. 156—157. preneo na wega baronstvo. supruga grofa Hardega. baš kao ni stric joj. 22. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). 32. Karlovcima. Srpska manastirska štamparija. 7. Novi Sad 1985. Novi Sad 1977. Novi Sad. 3. KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". Temišvarski sabor 1790. sin baron Fedor. „Naše doba". 5. 1899. Sremski Karlovci 1972. brat baron Mihajlo. Ludvig od Viha. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. V. aprila.49. 208. 1889. „Srpski sion" 1897. br. 6. 104. 32.. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. grb i prezime. koji nije imao porodice. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. 1866. 146. 266. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. koja se rodila u Sarajevu. 34.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. br. S. 4. maja 146. 11/23. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. br. marta. 19. 431 i 432. 140. Bewamin. Mihajlo. 93. 47. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. 1889. kãeri Jovanka. 1903. i 354. Zbornik Matice srpske za istoriju 15. 207. 1903. avgusta/7. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. 4. 1890. 624. 1. februara i 1. Štamparija Henr. 141. 1882. 284—287 1867. 1892. decembra 471. sv. 36. br. 159. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. 1903. februara/3. 157. i Jelisaveta. 46. 1903. Najstarija. br. 404. 27. „Sadašwost". 19. br. naslovna strana. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. „Bogoslovski glasnik". graða 1860—1885. 214. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). T. Krestiã. 143. 551. 519. „Letopis Matice srpske". I 5687. 42. 1898. 28. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. a uz to dobra srca i dareÿqiv. 63. II/14. 1. 857. 248. Sirotiwu je svugdije potpomagao. 3. kw. septembra. 28. Spomenik CXXXII. Beograd 1976. god. br. 421. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. nije imala poroda. 150. Grosinger. januara. N. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. analitiåki inventar. 756. br. udata za barona Duku. 29. „Sarajevski list". „Matica". marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. „Wiva". 6. K. 1903. Urman u Temišvaru. ali je. „Bosanska vila". Novi Sad 1977. N. kw. 544. tu bio i wen muÿ. S. govorio 18. 24. novembra. Novi Sad 1996.

Fedor. Popoviã. Srbi u Vojvodini 3. 1836. Popoviã. 108—110. VI. 57. M. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. 103. 272. Lebl. 169. 42. 1—2. 265. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. Novi Sad 1991. 353. 45. Hegediš. 167. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. so the Empe- 110 . was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. 266. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. sv. 25. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. Novi Sad 1980. 407. Sarajevo od svog postanka do danas. Stevåa Mihajloviã. Novi Sad 1894. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. E. A. 444. Milisavac. 263. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. Istorija Novog Sada. Novi Sad 1979. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. Novi Sad 1926. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. 262. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. Ÿivkoviã. 145. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. V. Rajkov. 264. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. Novi Sad 1981. 394. 68. 429. Novi Sad 1940. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. 221. D. 45. 39. Foriškoviã. 442. ÿivot i rad. 22. Svetozar Miletiã. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. 92. 99. Istorija Matice srpske. 1864—1880. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. Zbornik Matice srpske za istoriju. the youngest daughter of Prince Miloš. Ÿ. R. Novi Sad 1993. K. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. 140. 62. 112. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Novi Sad 1992. Zagreb 1928. 78. He was born in Timisoara on May 26. After his uncle. Åaåak 1974. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. 538. a hero and a skilful diplomat. When Bosnia and Herzegovina was annexed. 267. 1. Prince Mihajlo. Melhior. 193. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. 41. sharply opposed such a solution. 136. 510. Poÿarevac 1894. Novi Sad 1977. K. XIII. Beograd 1983. 83. Kovijaniã. V. 76. V. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. 29.V. 393. 77. Krestiã. 153. 144. 79. Novi Sad 1963. 323. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. Novi Sad 1971. 297—300. Stajiã. 40. Åehak. II. M. Anton Duišin. 302. Novi Sad 1990. A. 139. 36. 84. Kruševac. 228. Åobanoviã. was assassinated. and on his mother's side of Miloš the Great. A. Q. kw. 72. 93. T. Politiåki lik Vase Stajiãa. during which his longest stays were in Brussels and Paris. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. Ceroviã. 31. Sarajevo 1960. Istorija srpskog naroda. as Miloš's grandson.

de mai mulþi ani. In the middle of 1902. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. Blaznavac ¤i J. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. and decorated it with a corresponding iconostasis. În drum spre Kragujevac. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. After his uncle's death. Baron Miloš Bajiã. thus also taking care of the Tekelianum. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. He also helped expand and paint the church which his uncle. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. next to the Orthodox Theological School in Raljevo. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. In the period from 1890 to 1899. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". but theatre remained his preoccupation. In 1888. M. who also got the attribute „Obrenovski". ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. At the end of the century (1890). the greatest in Hungary at the time. Thus politics became his profession. the newspaper which was short-lived. tutorele minorului Milan Obrenoviã. Mihajlo. Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. 111 . dupº tatº. Ristiã. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. Thanks to his efforts and with his money. o perioadº la Viena. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. Prince Mihajlo.ror appointed him to that post in 1882. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. Politica i-a devenit profesie. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. He also tried his hand in newspaper publishing. together with his cousin. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. ca nepot al lui Milo¤. With his own money he built a church in Sarajevo. he inherited his large estates in Romania. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. Fedor. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. He also successfully carried out economic and financial activities. On October 7. al distinsei familii Karamata din Zemun. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. iar dreptul la Graz. ca mo¤tenitor. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. had no children. în 1858. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. cneazul Mihajlo. 1905. unde a fost adoptatº Constituþia. he transferred the baronetcy. he fell seriously ill and died on February 27. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina.

iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. ziar care a avut o viaþº scurtº. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe. în 1888. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. Exact de zece ori. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. Mihajlo. cneazul Mihajlo. baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. Fratele lui Fedor. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". Cu mijloace proprii. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. în perioada 1890—1899. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. nu a avut copii. cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". 112 . Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. Pe lângº aceasta. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. Împreunº cu vºrul sºu. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat.

113 . u svoje vreme. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728).UDC 262. a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. Ungarii. episkop slavonski (1721—1743). Horvatskoj. episkop temišvarski (1713—1727). Slavonii. episkop budimski (1716—1728). 7 Sofronije (Tomaševiã). voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu.4 Nikiforu Slavoniskomu5. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). 8 Nikanor (Melentijeviã).12:929 Dimitrijeviã N. 5. oktobra 1739. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). godine. episkop vaqevski (1715—1738). Nikanoru Zrinopolskomu6. 5 Nikifor (Stefanoviã). podleÿašåie katedri našoj. Od 1718.2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu. primio i monaški åin. Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. gde je. za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog.1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. Sirmii. 2 Mihailo (Miloševiã). do smrti. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. Umro je aprila 1737. Banata Tamišvarskago. episkop baåki (1718—1730). 4 Dositej (Nikoliã). Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4. 3 Joanikije (Vladisavqeviã).3 Dositeju Vaqevskomu. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. februara 1728. decembra 1725. Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. februara 1727.

uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). Naime. episkop budimski (1728—1748). pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. budimskom vladici Vasiliju13. 13 Vasilije Dimitrijeviã. 14. mc. jer je veã 21. Sr. R.14 Iako nije bio bez vrednosti. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. 9 D. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. 232. administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. Faåeš. 232. 27. koji je prognan iz Dalmacije. ali smo. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". 14 Rad. kao episkopskog i narodnog kandidata. 558—559. Posle izgnanstva iz Dalmacije. Gramate mitropolitske i patrijaraške. Naime. oktobra 1730. kojeg su Fruškogorski monasi. delo. 114 .."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. Fev. Srpski Sion. Åanad. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. Beåkerek i Panåevo. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. zvali Babom. aprila 1728. M."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. Karlovci 1905. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. Åakovu. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. da ãe drugu pamet uzeti". veršaåkago. Sremski Karlovci 1931. u åijem radu je. 11 Rad. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). 559. nav. palanaåkago i logoškago. Grujiã. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. jula 1730. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. a i episkopi. to je po jednom pismu Visarionovom od 29. da sije ne djejet se". Grujiã. M. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. episkopa aradskog. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). 10 Isto. veku. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu.

kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio. Episkopi na to oãutaše. obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa.karlovaåki mitropoliti su se. 19 Isto. 434/1736. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. da sakupi episkope. Povodom toga. 17 M.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. sebiški. 21. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. episkop Nikolaj se. te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". ali general Hamilton nije usvojio predlog.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). Ruvarac. starešine jerusalimskog metoha u Nišu. septembra 1736. naime. A."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. godine. 15 16 115 . 231. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. 18 D. O Viãentiju Jovanoviãu. Sremski Karlovci 1907. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. 225. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora. da mu izabere koadjutora". Novi Sad 1909. te. U pismu se. temišvarski. P. Isto. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. kojima zapreti to poricati. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa.20 Isto. Meðutim. kada je za to bilo potrebe. veã je naredio generalu Hamiltonu. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. 329. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. 158. koji je bio kandidat austrijskog dvora". 20 M.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. Srpski Sion XVII. Jakšiã. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. baåki i aradski.

novembra 1736. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. 21 22 23 24 25 26 M. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. a general je. Mitropolit je iskoristio priliku da se. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). što se stole tiåe". 160. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. osvrne na primedbe. bez znawa klira i naroda. kaÿe mitropolit. te tim ukloniti rðave impresije. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. a osobito u kliru."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". mitropolit mu je rekao. nego Boÿji. neka pošqu gore na potvrdu. da klir ne globi narod. da koadjutor s wim rðavo postupa. Isto. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. 116 . nav. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. i hoãe samo vremena da dobiju. Sa koadjutorom. jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. Isto. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736.21 Beå se nadao. trudiãe se."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. potreban je sabor. da zaw nije zgodno vreme. od 24. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. Jakšiã. koje je na dvor uåinila nesloga klira. tim ãe boqe biti. da ne vidi. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. Osobito mu preporuåuje. delo. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. i da se treba postarati za takse. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi". Kad je dole bio. protiv odrÿavawa sabora. i ustruåavao bi se primiti ga. ali oni drÿe. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. On je napred video. Isto. i što se on pre sastane.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. odnosno Beå. i što reše. pored zahvaqivawa na koadjutoru. Isto. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. „Što se stole tiåe. Isto. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. ali da se to svrši. ali i da pomene saziv sabora.

dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. a ništa nije uåiweno. januara 1737. 163. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. koji je krajem 1735. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. jula 1737. DO 1739.660 f. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. Tako 7. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. meðutim. U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna. Isto. po Milutinu Jakšiãu. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for."27 Naime. Isto. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. jula 1730). odgovorio (31. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. juna 1737. februara 1737.da od tog imawa nije ništa nestalo.. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. Meðutim. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. sakriven kod jednog trgovca u Budimu. a naroåito da nadgleda siroåad nekih.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. 160—161. 117 . no kad bi to bilo istina. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti." Kad mitropolit to nije uåinio. iznosio 159. br. 161. koja je. On je.

dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. uz to."30 U toku leta 1738. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. Grujiã. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. 1738. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. Sliåno je pisao.34 Vladika je iskoristio priliku da. u isto vreme. godine. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. pored brawa wegovog vinograda. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. jer je ostao i bez wih. 34 Isto. 32 Isto. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. da ih opsluÿuje. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. pored majura u Temišvaru. 1737. a naroåito nije voleo ribu liwak. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. 12. i 1739. kao i wihovi parohijani. 33 Isto. Zatim nalaÿe proti. 468. episkopa temišvarskog."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. ekzarhiju i milostiwu. milostiwe i taksa. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. Naruåuje mu. venåanice. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. izdrÿavali od dimnice. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. da mu naðe 3—4 kowa. 31 Isto. sme30 R. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. jula 1738. vladika Nikolaj „šiquãi. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. kao i u Srbiji. Naime. episkop Nikolaj je „u jesen 1738.iÿdivenije davati budemo'. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti. koje je åesto dobivao. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". u isto vreme. 118 . šarana i soma. pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. i nije smeo u Temišvar. imali i vinograd u Ðali. Sremski Karlovci 1930. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni.

Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. ako prvo ne uspe. a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. 468—469. preko prota. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. 469—470. Vladika ãe. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. koji je. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. ali narod nije dao. od marta do maja 1739. da mu doðe i jedan åovek. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. kao administrator vršaåke eparhije. duÿan je prestupnika prijaviti vladici.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. Isto. godine. ÿiveo i umro u Karlovcima. i on bi rado išao s wima. aprila 1741. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". Isto.ju šta davati. juna 1739. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. Vladika je 28. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara. episkop Nikolaj je 26. 3. Isto tako vladika nareðuje. juna 1739. za svoj trud i sluÿbu. izgleda. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. odluãewem. 35 36 37 38 39 Isto. On ãe doneti pravednu presudu. nego je 'obiåaj i uzakoweno'. Isto. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. Zatim ih kore zbog nesloge. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. 119 . Zato je i episkop Nikolaj. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. da mu sa nekim qudima doðe na sud. 470. da na poziv patrijarhov idu u Beograd.36 Problem visokih naplata postojao je. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. inaåe."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. popisane su tek 1. marta 1745. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. ali neka mu veruju da baš nema saåim". 1738. 469. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. Isto.

Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. Meðutim. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. — i vratiãe mu kad se otvore putovi. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. na jednom za napad podesnom mestu. Odgovarajuãi na ovo pismo. te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. dodaje vladika Nikola. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. traÿi taj dom za sebe. jula 1738. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. Ali. jula 1739. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. te ih u klancu opkole i sve potuku. Zatim se tuÿi vladika. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. jer ãe inaåe liåno odgovarati."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. na Almaš. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom. oruÿani Turci. Meðutim. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. ovdašwi carski podanika. i vladika Nikolaj 1. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. koja je ranije jako harala. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. jula 1739. i 1739. Isto. pre nekoliko godina. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. 120 . sada wegov sin. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. okrenu se.

dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. 44 Isto."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. avgusta 1739. pa ma to 42 R. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. maja 1739. U Oršavi.ha. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. Åuli su."42 Vladika Nikolaj je. pušteni da prikupe otkup za robqe.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). i 1739. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. svojim pismom od 23. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. 107. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. Dok je u Temišvaru. 106. godina vanredno rodna i bogata". zatim. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo. a od to doba veã je prošlo 15 dana. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. A 12. Borbe s Turcima u Banatu 1738. pored patrijarha Arsenija IV. kako vladika veli. za vreme. pod jamstvom. kuga i u samoj rezidenciji bila. Oko grada nisu ništa popravqali. saznao. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. pa odande. no još ne znam šta su uåinili'. meðutim. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. februara 1739. 43 Isto. kada bi. Meðutim. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. što je 1737. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. koji se htedoše caru podkloniti. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. po nareðewu iz Beåa. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. saåuvaj Boÿe. Tim povodom episkop Nikolaj 1. veã stoji onako kako su ga uzeli. 121 . Tako 22. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. otišla redovna carska vojska na Vlahe. Ako general ÿeli. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. januara 1739. Grujiã. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. Sremski Karlovci 1930.

da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". Sremski Karlovci 1932. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. Dimitrijeviãa. Stanovnike naziva „Raitzen. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci. raspita se u Beåu o odšteti. To se izjašwewe nalazi na istom mestu.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. 45 46 122 . a kamo li da moÿe u Beå iãi. 89. kod koje je Deÿan bio savetnik. Zeremski. podnesena Dvorskom ratnom savetu. meðutim. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. Kako. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. Sada je. a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. radi spaqene crkve i rezidencije. „u komorskoj arhivi u Beåu. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. U woj se on ÿali kako mu je. 471. ali on ne zna kako ãe. Naime. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. pa da se kuãa spali. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". preko temišvarske administracije. u odeqku Banatica za septembar 1741. godine. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). traÿi da se cernira general Najberg. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. Grujiã. Kaufleuthe und Innwohner". Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. veli vladika Malaesku. pak. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". što se vidi iz wihovih testamenata. a crkva da je bila od drveta. Stoga on moli Malaeska. I. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. episkopa temišvarskog. Griechen."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog).

saåiwenom u Kostajnici 13. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. vladike seåujsko-oseåkog. aprila 1737. Before he was elected bishop. and became a monk in the Peã Patriarchate. Therefore. Testamenat Stefana Qubibratiãa. Srpski Sion. III. a on G. Sahrawen je u manastiru Bezdin. Mojsej Petroviã. O ostavini Maksima Gavriloviãa. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. as the candidate of the Austrian Court. Sr."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte. Karlovci 1905. Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. V. Vikentije Jovanoviã. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. godine. and the Arad bishop. Sava (Vukoviã). bez redovne bogoslovske spreme. što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. the bishop Vikentije was elected. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. 290. during the burning of buildings. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. Srpski Sion. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. Sr. pomalo prgava. 275. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. in 1730. supposedly for prevention. kao i ostalim arhijerejima. vladike Kostajniåkog.. 49 Isti. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. 48 47 123 . 1728—1737. R. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. Arh. juna 1744. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". kaÿe: „Ot opšåestva iliti G. D.u svom testamentu. Karlovci 1905. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. verovatno. Testamenti vladiåanski. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. During his absence from the town. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. After the Metropolitan's illness. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. Timisoara was attacked by plague. Episkop Nikolaj umro je 25. 1721—1732. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina.49 Iako nije bio domorodac i.

to the Austrian Court. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. în anul 1730. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. too. Sava (Vukoviã). din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). the Bishop Nikolaj was a dynamic personality.the responsible councillor of the Timisoara administration. În timpul absenþei sale din ora¤. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. chipurile. Mojsej Petroviã. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. 124 . în oarecare mºsurº irascibilº. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. slightly short-tempered. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. and probably without the regular theological education. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. în 1737. probabil. Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. Although he was not a native. Deÿan (Dejan). în calitate de candidat el Curþii austriece.

kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. dobroÿelateqnij …ãæ. nemaåkome stihotvorcu. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. 584. 1 Novine srbske 78. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. ove godine. na åemu se javno zahvaqujem.UDC 929. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. veã što … No. Savi Damaskinu. ein Trauerspiel in fünf Acten (t. na ÿalost. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim.j. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. ne peva joj se što joj ide od srca. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. Sava Damaskin." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. nego do pevawa! I kad peva. kakve bi plodove rodu svome prinosili. Beå 1819. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. pronikao je g. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima. Heros. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. zemqedrÿac. 125 .1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali.

II 1793 — Beå. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. u štampariji Karla Gerolda. 1865. Medvedgrád. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. 92. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. posebno na harfi. vrhovni sudija. str. Temesvar 1819. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. Kreon. na pojedinim mestima ima izosilabizama.4 Liånosti drame su: Hipomedon. stoji to na kraju dela. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". komandant kraqevske garde. Autor je. a ni u temišvarskim. 34. Jokasta. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. Åuvar. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. Wurzbach. kraq od Tebe. Gedruckt bey Carl Gerold. Heros. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. ali srpske provenijencije. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. kwiga je. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. 126 . fon Sermaÿ. godine. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. kw. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara. Nádasd-Ladányi Könyvtár. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. štampana u Beåu. a ima i mesta sa scenskom muzikom. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. Wien 1877. sledio poetiku melodramskog tipa. Drama je pisana u stihu. pevaåkih numera. nemaåkom. No. sasvim oåigledno. pesnik. Laokoon vojvoda. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. 13. neoåekivani rezultati.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. zarobqenica. Kreonov sin i Herosov prijateq. Kasandra.3 Iako je izdana u Temišvaru. III. wegov sin. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. Laos. wena poverenica. Wien.

Kampelen Béla. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. stub. a wega nema. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. za razliku od K. gde su bili posedi Damaskina. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. 10 S. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Magyarország családai (Maðarske porodice) III. Budapest. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime.. Bavio se kwiÿevnošãu. Lendvai Miklós.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. sve na nemaåkom. Bugarski. 1912. II 1969. meðutim. Gulyás P. Budapest. Beograd — Novi Sad 1995..8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. Dakako. Prizvuk zagonetnosti ostaje. Temišvar. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. pored veã pomenute drame. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. 8 Szinnyei J. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. 127 . po svoj prilici. Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. Iako. Budapest. ni oni najopširniji. još i sledeãa dela: Nagy Iván. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. 690. 9 Konsultovao sam. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár. kada su se svi Damaskini. Kwigu je izdao u Temišvaru. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. Ni grobovi porodice. 1899.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. sem u godini 1814. Hrvatsku i Slavoniju. 225—226. 128—129. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. Pest 1858. 130.nicu. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. 1983. Budapest 1891—1941. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. on nije pisac tragedija Heros. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV. 86—87. 491—2. Sermaÿa. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. 229—230. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. Bona Gábor. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. gde se pod odrednicom Damaszkin. Wegova porodica je veoma ugledna. a usput i o wegovoj znamenitoj.

Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. U periodu od 1802. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. avgusta 1790. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. Terezijom. juna 1817. pa zatim u Torontalskom komunitetu. Pulherijom.12 Umro je 28. 248. Simeonom. znamo. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. meðutim.To selo. Ni kwiga mu nije bila strana. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. Petroviã. Marcus v. a druga Vergilijeva. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. Radom na ovom dovršenom. 214. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva. 516. Savom. 279—290. Vladimir Otoviã. ali neštampanom projektu rukovodio je. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. a isto tako nazvan on. naknadno. Antonijem. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. Katarinom i Anom.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. N. oåigledno. Gavriloviã. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. u Temišvaru. IX 1800. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. pa joj je ukazana po11 S. 542—544. Ovo se. a to je. a bilo je u posedu porodice. Novi Sad 1972. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. 128 . a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. koja je ÿivela do 1874. VIII 1832). i decom Aleksandrom. pretplaãivao se na srpske kwige. Nije ostavio potomstvo. Temišvarski sabor 1790. XII 1799. do 1814. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. dalo joj je plemiãski predikat. Bio je veoma bogat åovek. 266. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. VIII 1790. godinama. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. Bugarskog. zagovarao Sava Tekelija. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom.

dedin imewak. i uskoro postao kapetan. Katarina za Jovana Ðiku. pa major. Vukova. kao poruånika. Poåetkom revolucije 1848/49. pa i Brankova prva kwiga. a umro u Temišvaru 1867. pomilovan je 1850. Åetvrti Stefanov sin je Sava. roðen 1817.000 cigala. nije dugo ostao u zatvoru. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. Na to je Svetozar Miletiã 129 . a 1845. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838. u Novom Sadu. Tako je. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. za našu kulturu slavne 1847. Stefanove kãeri. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. godine. O wemu ãe se govoriti kasnije. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. natporuånik u Temišvaru. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. Biãe da je wega. Treãi Antonijev sin Jovan. bio je major u maðarskoj vojsci. Treãi brat Simeon. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. pa potpukovnik. Maletiãeva dela. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. kao i ostale svoje sinove. Bojiãeva. bio je ålan Matice srpske. No. i 1854. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. U školu je išao u Temišvaru. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. sem Ane koja je rano umrla. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. Dositejeva. a umro u Beåu 1860. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. roðen je u Vilogošu 1812. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. Od 1837. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. godine. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. dakle åovek sudske struke. a filozofski stupaw završio je u Pešti. a izgleda da se nije ÿenio. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. Stefan. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija.

Arsen. v. V Budapest 1943. i qubazno mi ustupio podatke. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. Srpski dnevnik 58. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. i Stefana (1861—?). Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. II 1863. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. 13 14 130 . Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. mlaði Damaskin.reagovao veoma ÿestoko. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. Feldvari. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. na åemu mu se toplo zahvaqujem. Sava je umro u Deblingu 19. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. Vaqa se vratiti Savi. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. Umro je u Temišvaru novembra 1892. u lov na lavove. kao dvanaestogodišwak. Putovao u istoånu Afriku 1903.14 naime godine 1806. 60. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. o kojem ãe kasnije biti reåi. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. upiše u treãi gramatikalni razred.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. Roditeqi: Ðorðe i Etelka. Na kraju godine bio je odliåan ðak. roðen 9. umro u Budimpešti 7. završivši šesti razred. treãi od wih 46. oktobra 1854. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. 1861. saborski zastupnik 1790. i Marija Zako. Iste godine 1809. Simeon se. No. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. Zastupao je Stari Arad. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. novembra 1914. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. 134). I 1866. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. roð. i sinove Arsena. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. Imali su kãerku Lauru. Magyar írók élete és munkái. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda. Margitu i Stefana (roðen 1892). Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. 15 Gulyás Pál.

To je obimna kwiga. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. ima 284 strane veãeg formata. no kad ih ima plastiåni su. Najviše fotografija prikazuju. Opisaãe put ugandskim vozom. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. oko tridesetpet. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. ålanovima ekspedicije. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. sam. oprostivši se s majkom. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. delom vozom a delom karavanom. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. do Kilimanxara. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. dobro opremqena. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. dakle.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. primorske gradove: Dar es Salam. Takoðe i o qudima piše malo. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). „posle putovawa". sestrom i bratom na Badwi dan 1903. Pošao je. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana. 24. wegove lovaåke trofeje. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. gde je prisustvovao krunisawu pape. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. Naÿalost. Ekspediciju u Afriku finansirao je. åini se. Ipak. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. Po povratku. ilustrovana fotografijama. No. kako je Damaskin naziva). Ipak. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. ovu Arsenovu kwigu. Na putu je proveo punih devet meseci. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). pa potom od Kaira do Aleksandrije. Bagamojo. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. razume se. decembra 1905. bio je. Pisaãe i o Rimu. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. Dakako. Masai stepa koja je doista visoravan. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. Kwiga. u Pešti. Bio je to kato131 . dakle popriliåno imuãan. no ne prebogat.

dakle. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. 132 . however. was discovered as a writer. too. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. XI 1914) 4d. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. ali za putovawe se pripremao u Pešti. In 1906. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. a grandson of Sava's brother Antonije. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. together with his wife.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. jasno je. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. Bila su ratna vremena. Arsen Damaskin. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. However. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. in the same research. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. for which it was said that it had scientific value. list je bio sasvim redukovan. U Pešti je ÿiveo. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. in the present Tanzania. a ne januara 1904. The article also offers facts about other members of the Damaskin family. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. starting from Stevan. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. stare temišvarske kuãe. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. tamo se razboleo i umro. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. he wrote this book only. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. godine. da je na put pošao krajem 1903. who inherited family nobility.

în Tanzania de azi. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. including Jovan. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. 133 . iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. Arsen Damaskin. Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. fratele lui Sava.ters. împreunº cu soþia. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. însº. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. în 1861. despre care. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. doar aceastº carte. ca scriitor. The third generation comprises Stevan's grandsons. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. already Hungarized in its last offspring. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. printre care se aflº ¤i Ivan. El a scris. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. fiul lui Antonije. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII.

.

Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. Pacurariu. pop Molnar iz Sada. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. Posle razdobqa od 60 god.12:929 Kiriloviã S. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca. 135 . Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. S. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. Episkop Budimski i Temišvarski.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. 382— 401. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. 500—512. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. napisanom u Alba-Juliji.UDC 262. Beåki Dvor. 294—324. Bucure¤ti 1981. Dragomir. septembra 1700. uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ.

Srem. 3 Isto. bio potvrðen od carice i iste godine 27. 504. Mitropolia Ardealului XIX. 1920—1930. Bucuresti 1970. za god. S. Kaleniã 2. B. 5—6. 2 Sava Ep. Arhiv za istoriju S. delo. O. januara 1770. O. Novi Sad 2000. Ruse. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. 6 M. Kragujevac 1999. al 18-lea.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. O. din Transilvania in sec. 2. Prot I. Beju. delo. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Karlovaåke mitropolije. 3. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. Ceroviã. 145—148. R. Karlovci 1896. dok je 1768 god. R. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. Beograd—Podgorica—Kragujevac. Tako je 28. A. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. Pacurariu. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. S. 1896. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. B. Budimske. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. K. R. carica Marija Terezija anulirala je izbor. nav. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. Kostadinoviã. da denuncira takve sveštenike. Popoviã. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. i Rumune).6 1—2. Srem. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. Tri veka unije kod Rumuna. V. nav. ali 1770. 1996 462. Ceroviã. Šumadijski. 18—22. 63—71. nav. 5 M. Srbi u Rumuniji.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. delo. 587—596. i još više. Marjanoviã. Temišvarski zbornik. Prvi šematizam P. LXXX. Sibiu. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. 4 G. 106. 136 .3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. a 21. N. Grke. Ep. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen". O. P. Jivi. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. Q. 1—3. 9—10. 146. Sibiu 1974. Dragomir. aprila 1762. 18-og veka. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Documente privitoare la trecutul B. Karlovci 1913. R. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. 183.Mohaåkom srezu. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. Hitchins. Novi Sad 1997. din Transilvania dupa 1761. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. 13—36. 863—937. B. Q. Pacurariu. LXXXVIII.

Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. Sibiu (1955) 1991.. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. 131—132. Roðen je 1699. 10 Isto. 7 8 137 . bio je rukopoloÿen za ðakona 11. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. oktobra 1772. Instaliran je u Sibiwu. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. vladika Dionisije Novakoviã. Roðen je 1735. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Popoviã — pošto je bio popov sin.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. godine.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. A. 131. godine. Umro je 1804. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. Godine 1772.10 Isto. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. od episkopa Dionisija Novakoviãa. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. Cioran. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. 9 E. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. oktobra 1771. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. te je bio primoran da stanuje u kiriji. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. decembra 1761. oktobra 1764. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. Isto. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata. juna 1772 god. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. proti… Dato u Sibiwu 11. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. B.

Pacurariu. Temišvar 1940. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. maja 1774. delo. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika.17 M. G. 106. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. 506. Srpski Sion. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). avgusta 1781.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). Karlovci 1905. 7. 16. srpskom Sab. 3—4. delo. 476. izaslanik Beåkog Dvora. 13 Isto. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. 22. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. godine. Srem. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. Jovan arhimandrit Hopovski. 16 S.. Kosovac.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. avgusta 1774. 352.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. Kostiã. Marjanoviã. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju. 15 G. nav. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti. nav. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S. delo. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. 14 i S. je Erdeq. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. Karlovci 1897. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. god. 4. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. hramu Temišvarskom 1757—1838."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. godine. Marjanoviã. Srem. aprila 1781. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. 27. Kostiã. 14 M. Temišvar 1938. 11 12 138 . Kostiã. nav. delo. Srbi u Rumunskom Banatu. nav. 13. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. komesar Baron.

as the Bishop of Duda and Timisoara. Beograd 1965. he was given the rank of archimandrite in 1762. Grobovi. Umro je 28. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. During his service as a bishop in Erdély. februara 1786. 18 Opširno o sahrani ep. with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. in his diocese. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. Sofronije arrived to Erdély in 1771. so he was forced to rent an apartment. 19 139 . but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. Klasicizam kod Srba. prilog 4. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. 36—38. Born in Szecs in the Mohács county. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. katalog slikarstva. He was located in Sibinje (Sibiu). 142. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). and thus to solve the problem of the church. godine.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. Sofronija videti rad S. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. Kostiãa. that he should not keep councils with the priests. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. Nevertheless. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay.

în septembrie 1773. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. The authorities approved his plea in 1774. 140 . în calitate de colaboratori apropiaþi. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. ¤i ajutat de autoritºþi. Cu eforturi personale. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. Nºscut la Seciuia. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. but also largely because of his poor health. La Sibiu. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. He served in the Buda Diocese till August 27.Unlike them. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. He found eternal peace with Our Lord on February 28. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. therefore. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. în 1783. There he spent the last years of his life. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). lângº Mohaci. Ba chiar mai mult. Because of many difficulties. when he was appointed the bishop of Timisoara. 1781. cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. During his service as a bishop in the Buda Diocese. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. În anul 1762. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782).

Fiind bolnav de tuberculozº. 141 . Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. Numiþ în 1781. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. graþie efortului sºu. episcop la Timi¤oara. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura.Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. a murit la 28 februarie 1786.

podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. wegov rad. 139. ostao neistraÿen i malo poznat. Zaista. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. Novi Sad 1952. 1804. sticajem okolnosti. koliko ih ima. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. zbog toga ih je teško pratiti. kao i rad drugih Srba tog vremena. pa ipak je."1 Dakle. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. iz poznate i razgranate po1 R. Banatski muzej. a 30. Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima.UDC 61:929 Åokrljan Ð. IV. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. Doktor Ðorðe Åokrqan. Jeremiã. III. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. godine 1845. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. Temišvar reka. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. ni ime mu nije srpski napisano. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. 1802. 143 .

gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. str. 8 Ormós Zsigmond. u Temišvaru [1856]. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. inaåe interpolacija u tekstu. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]. 49. 84 éves korában. Karlovci 1910. pripada prevodiocu Dimitriju P. kao što se moÿe videti iz Dekreta. III.7 prvobitni vlasnik slike. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. str. Doduše Dimitrije P. Nepotpisani tekst Dimitrija P. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. 55. 4 Iz istorije Banata. Temesvárott. str. Tirol: „A Lazar Åokrqan.. sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. god. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. p. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. koji je Dvoru velike zasluge åinio."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. godine. Tirolu. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. Po Grizelinu.9 podatak je teško proveriti. azbuånim redom. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. Visszaemlékezések. godine."6 Meðutim. rad nepoznatog autora. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. 6 Isto. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. Tirola. 3 2 144 . Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. 1764.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. 1888. Jovan Åokrqan 1830—1831. dakle.rodice Åokrqanovih. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. postao je 1764. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). godine. 7. 696. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju.

Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. godine."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. izgraðen i prvi vodotoraw. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. vodu analizirao. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. azbuånim redom. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak. svojstva i krjepost wenu opisao. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Nepotpisani tekst Dimitrija P. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao. godine. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. godine branili doktorske disertacije u Pešti. otpadnih voda i sliåno. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. na koje je sluåajno naišao. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. 13 Buzia¤.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. Tirola. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. Taåno je da su još 1770. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. åiji je ålan postao. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. Ali própisi se nisu poštovali. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). taåno je da je godine 1774. 14 Isto. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. Ðorðe Åokrqan se 1821. nehigijenskih uslova i åestih ratova. 55—56. i u wemu je. perja. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara.13 Dimitrije P. uåestvovao. Godine 1819. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. 145 . biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. doskora selo. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. cjelbonosan izvor ovaj. onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. krvi. i 1837.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. izmeðu ostalih. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. Ali. kao osnovatequ. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše.

pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. dr Åokrqanu. mleånih sudova. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. Hrvatske. da pojaåava mišiãe. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. obiåne soli. što govori o ugledu koji je uÿivao. Temeswar 1843. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. 151—156. materije koje vodi daju boju. Maðarske i Austrije. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. dojewa. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan. avgusta 1842. leåi bubrege i polne organe. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. Kengelac. creva. 110—111 i 114—117. stomaka). 28. napora. prema Temišvaru. a koja vodi daje miris gorskog uqa". 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. kongres je radio u 13 odseka. a poåeo je 8. jedan od prvih srpskih prirodwaka. hroniåni reumatizam. neposredno nakon drugog talasa kolere.i zapis o tome ostavio. Jestestvoslovije. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. kraj sveg autoriteta. leåi skrofulozne bolesti. Pavle Kengelac. kremene zemqe. Slovaåke. Pešta 1811.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom.18 P. poveãava imunitet organizma. prestalo da postoji 1841. Na ÿalost. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). magnezijuma blagog. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. gorsku naftu koja se brzo isparava. Društvo za praktiånu medicinu je. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. kroz Segedin i Arad. xigerice. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. gline. Banatskij almanah za godinu 1827. Saobrazno svom Statutu. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. Pest 1844. blagog kreåa koji se ne pali. leåeãi sterilitet.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. slatine blage i beskusne. 15 16 146 . Godine 1838. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. Temišvar [1826]. trajao je dve nedeqe. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. godine. rahitizam kod dece. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva.

19 20 147 . Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. pa i pouzdanija. Dimitrije P. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe.19 „Kada ga je Konsilium 1842. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. 21 „Temeswarer Wochenblatt". septembra."21 Dimitrije P. ali 14. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. 1854]. 11.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. meðutim. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. Tirol nije bio u Temišvaru. br."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga.22 Kao i kod podatka o roðewu.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. „Temeswarer Wochenblatt". god. god. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. Temišvar. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. 11. meseca nojembrija". meðutim. 45/11. IV. Kako. 56. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. Tvrdwe Dimitrija P. godine. br. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Nepotpisani tekst Dimitrija P. 47/25. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. bes razlike vjere i jezika. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. 1854]. 1943. 4. 56. IV. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. Tirola. azbuånim redom. Tirola. nego u Beogradu. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. Nepotpisani tekst Dimitrija P. 1943. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. Obojica su. br. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. Donoseãi ovu vest. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. godine. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. azbuånim redom. stoga je wegova tvrdwa potpunija. Na ÿalost. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848.

„Analele Banatului". Godine 1842. pored svoje supruge. ni spomen-obeleÿja. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. ali je u pitawu. Ðorðe Åokrqan. 1835. 03. 49—50. Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. pravoslavno grobqe bilo oko crkve. godine grobqe je još bilo oko crkve. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. koji je umro 12. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. 2/1930. sagraðena 1837. 1842. Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. recimo. upis broj 35/06. kao što je. Gde je. Prema tome. kao i u veãini naših mesta. pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. 1838". Matiåni protokol umrlih 1842—1852. upis br. Date referitoare la comuna Buzia¤. sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan.24 Postoji. Znaåi. meðutim. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. 27 J. 29/10. Matiåni protokol umrlih. godine. Temišvar. 148 . verovatno. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. koje je prestalo 1848. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije". Vukadinoviã. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. godine. 38—40. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. Dimitrije P. br. 1996. koji nije saåuvan. Razloga tome moÿe biti više. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. 11. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). godine. Mada nema spomenika. maja 1842. dakle. 25 I. 1842. kao i u drugim mestima. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. ni prebrzo.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna.25 Sadašwa crkva. Kada je 1848. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. br. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. Gheþia.i 1848. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. 05. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). Wu je opojao paroh Temišvara (Grada)."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva.

Razum. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. On je åuven blizu i daleko. A rod Srbskij kako je qubio. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. Mirise raznosi. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. K'o dosada što si Tvorio. Za narodnost kol'ko se trudio. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. Ÿivot. Davnašwa je. meðutim. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. Muzejsko je posisao mleko. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom.Ali. To je wemu bilo povjereno. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. Ni jedno ni drugo nije potrebno.

Tip peåata: Spomen-peåat 2. Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. Datum kada je udaran: 19. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. 4. Marxiwean 7. ÐORÐE ÅOKRLJAN. un sârb ¤i donator de vazº. a respectable Serbian and a benefactor. one of the first doctors of the Buzias Spa. Ðorðe Åokrljan. 10. Autor M. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. 19. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. Since his biography is incomplete and not well-known. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. Dimenzije: 55/24 mm 5. Dr George Åokrqan. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. 150 . born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. 1996—1900. 10. originar din Becicherecu Mare. Boja tuša: crna 6. dintr-o familie mare ¤i cu renume. 1838. he was the president of the first medical association in Timisoara. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. Adriana Sida Manea DR. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. 96. Mesto gde je udaran: Temišvar 3.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848.

4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. 15—16. 171—173. XI. Archiv für slavische Philologie.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. 1966. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu). Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). 217—225.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). 19—68. Paris 1954. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka. iz 1767. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. Bucure¤ti 1903. XI. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. 1 Pop Nikodim. Romanoslavica.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. 237—285. Titograd 1963. Novi Sad 1956. 1888. 1883. iz 1839. GODINE U MANASTIRU VODICA. godine. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. 7 Isto. II. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. Beograd 1982. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. ed. 2. „u ispravnoj formi". 1965. godine. PREPISANOM 1404—1405. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. 354—363. tismanskog jeromonaha Stefana. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. Bd. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. 2 Mºnºstirea Tismana. 151 . 221—222. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã. der erste Klostergründer in der Walachei. 114—144.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). rimniåkog episkopa Partenija. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. XIII. 77—79. † 1406. godine. Romanoslavica. No.

Þara Româneascº. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. nedaleko od grada Turnu Severina. decembra 1406. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica. na Dunavu. 197—200. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. jula 1657. u reåima i odgovorima". godine. nav. 11 Documenta Romaniae Historica. kojoj istoriåari pripisuju 1374. Zacelo. I. Drºguþ. ukrašeno viwetama i inicijalima. još silniji u razumu. 12 G. 1976. Bucure¤ti 1966. godine. delo. Sp. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. Roðen u prvoj polovini XIV veka. 1404—1405. godine. Srpsko-rumunski odnosi. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406. VI. osnovao samoupravni manastir Vodica. 10 Ð.8 Sreãom. 67—70. 318. ispod zapisa kaluðera Nikodima.12 U posledwim godinama ÿivota. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. dokumenat br. 49. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. godine. silan u kwigama. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. 16. 1976. Sanktpeterburg 1906.jer mu je otac. 6. Sledeãe. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. Mihaila. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. godine. Smrt je Nikodima zadesila 25. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov. Documenta Romaniae Historica. 8 9 152 . 17—19. 1845. i tu je. I. 31. Bucure¤ti.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. 222. B. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori.9 U delegaciji koju je 1375. Radojiåiã. dokument br. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. video ga V. za koje ruski slavista A. po tradiciji.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Grk iz Kostura. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. ovo Åetvorojevanðeqe. godinu. Nikodim je izgradio manastir Tismana. u razdobqu 1377— 1378. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. koji je na poleðini 318. zajedno sa drugim kaluðerima. i to kao „tlkovateq" (tumaå).11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem. a mati mu je bila Srpkiwa. Bucure¤ti. lista.

22 ili naseqe Širija (Vilagoš). tom VIII.24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. 24 Rad. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri. 230—231. Stoicovici. a vraãeno je Rumuniji tek 1956. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. 219. Istoria artei feudale în Þºrile Române. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. Na poleðini 318. Toåilesku. Bucure¤ti 1887. Sp. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder).27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. Sanktpeterburg 1905. Bucure¤ti 1981. 153 . 1. 267— 270. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. 218—229. Romanoslavica. Seria II. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. M. 21 E. I. Sp. 16. Bucure¤ti 1958.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). Tvorci i dela. Analele Academiei Române. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. N° 4. Bucuresti 1968. 203—221. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea). 23 Ð. Memorii. Vojvodina. Radojåiã. Bucure¤ti 1959. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. pisan crvenim i plavim mastilom. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. 22 V. godine. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. I. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi".18 Za vreme Prvog svetskog rata. godine 1916.R. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. VI. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. Bucure¤ti 1906.23 ili pak koje drugo mesto u Banatu. Grigoroviå. godine. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]).je u istom manastiru ruski slavista V. 85—89. ¡. I. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. 142. delo.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. Bucure¤ti 1973.16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405). mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. u: Studii 21.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis.S. nedaleko od Arada. I. Grujiã. Kazanü 1915. Djamo Diaconiþº—O. 183—185. Linþa—L. Duhovni ÿivot. XIII (1966). 636. 383 (Ð.S. Radojiåiã. 462. gde se nalazi i danas. Srpsko-rumunski odnosi. schituri ¤i biserici din þarº. napomena 23). Vºtº¤ianu. Jacimirski17 i G. 173. 25 Nav. 224. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV.. u zapadnom delu Oltenije.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti..

kao što smatra A. nego i u Makedoniji i Bugarskoj. 18. Bºrbulescu. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. Documenta Romania Historica. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. Bucure¤ti 1928. Sirku. 31 I. ¡.ga znaåajnog rukopisa. 30 Ovaj rukopis je prouåio P. sa dvora cara Jovana Sracimira.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Ona je bila doneta. baš ovo Åetvorojevanðeqe. godine u Vidinu. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. bio prepisan Zbornik.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno". 443—449. Štefulesku. Sanktpeterburg 1890. verovatno iz Vidina. ¡. Vœp. 188—189. 28 29 154 . a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe. A. Mºnºstirea Tismana. verovatno. 38. pored drugih crkvenih utvari.

Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda). Ispod prevod na rum. jezik Antona Pana (5 redova) 155 . Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica 1.

care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. I. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). and in 1377—1378 the Monastery Tismana. de care slavistul rus A. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. mºnºstirea Vodiþa. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. primul manuscris slavo-român datat. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. Today. 156 . Dupº ce a construit. în anul 1374. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. I. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos.

Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. jozefinizma (1769—1790). godine (po naredbi Marije Terezije od 1. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. I tako u proleãe 1774. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. i 1790. Inaåe. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa. Naime. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva.UDC 371. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. kao i wegov glavni politiåki. odluåujuãu ulogu. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. osnuje i škola i imenuje uåiteq. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. ruskoslovensko (1726—1749).12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine.

godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". školsku godinu. Tako uåiteq Jovan Ð. 38/1868. dakle. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. dok je Zakon br. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. koje su se predavale. 18/1879. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje. za 1893/1894. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. godine. Inaåe. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu.niju (1773—1782). Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. koja je objavqena u Novom Sadu. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. 1894. Popoviãa. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. i gde su åestite matere. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . školske godine uåilo 35 ðaka). otvorile su nam åistu poqanu. To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. U takvim se. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. a dosledno i celog naroda. ali su one ipak uspele da opstanu. Tako se Reskriptom br. jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje.

a u predgradskoj školi. svega 94 uåenika i uåenice. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. septembra 1893. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. na sve što je istinito. Kako poseješ onako ãe ti niãi. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. plemenito. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. Ako u srce detiwe sejete otrov. godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. Duha". srpskih obiåaja. što je åoveåno. onako zapuštena pretvori se u parlog. pa prenimo i preonimo na posao. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. prestaje narodom biti. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine.ni svoj zadatak. dok su školske kwi159 . Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. godina poåela 1. što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. pošteno. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. tj. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". ako se wiva ne obradi. jednom reåju svega. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". rodiãe ti åisto. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. da ih saåuvamo i negujemo. što je svakom milo i drago. otrovano ãe biti. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. ali ne dao Bog. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. jezika i kulture. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. septembra). ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. a najboqe ãemo to uåiniti. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. Na Malu Gospojinu (8/20.

Kornelije Ÿivkoviã. prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. nadzornik mesnih gradskih škola g. školski starateq i Mija Tešiã. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. a Uskršwi raspust trajao je od 26. kulture i duhovnosti na ovim prostorima." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. najsveåanije Bdenije otsluÿiše.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. Josif Milig (1 put). a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð. U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. Arsenije Iliã. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. Dimitrije Dolga (1 put). Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã.ge razdeqene deci 16. Ðorðe Marinkoviã. Sava Popoviã. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. školski upraviteq. Naÿalost sada. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. školsku godinu.020 forinti. a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola. januara). Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. aprila do 8. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). novembra. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. Ãosiã. Na dan Svetog Save. Dakle. protonamesnik paroh segedinski. „što je od uåiteqstva zgotovqen. a „deca deklamovaše". predsednik. svega 1. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti.870 forinti. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. januara 1894. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. Ãosiãa i Jovana Ð. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . Arsenije Iliã (6 puta). Drugi školski teåaj završen je 25. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. Prvi školski teåaj završen je 3. Dana 27. dok su deca deklamovala. maja.

Ne reamintim de ele. Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. they were also notable pedagogical theoreticians. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. 161 . precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului. u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. Besides being excellent teachers and practitians. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti.bila je Zora Åoliã). spune autorul. tj. Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. 1962. as well as prominent education activists and national tribunes. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894".

.

godine u banatskom selu Knez. Nikola Nikoliã je roðen 9. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. aprila 1827. 1847. posvetio se pastirskom radu. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. Pesme je objavqivao i kasnije. stoleãa.1. te se. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. godine izbili ratni nemiri. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv.UDC 886. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. kao i dotad. U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. Danas potisnuta u zaborav. Rumunima i Nemcima. wegov deda Marko bio je knez. Postavši sveštenik. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. 1889. Godine 1854.09 Nikoliã N. Završivši je. vratio se u vršaåku Bogosloviju. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. Kada su 1848. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. odvijao se u nacionalnom duhu. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. Kada su sukobi okonåani.

napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. Veã u stihovima wegove prve pesme. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. „I. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. on vide šta je uåinio. 31. Zato svaki Srbin pravi. Pešta 1847. koje je nazvao baladom. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. let. Na bojište pozivala. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. Za zdravqe mu svi da bdimo. ubije ga i opqaåka. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. Svi sloÿno da s' spremamo. I wiovog' duha smela. Da ãe sreãa nam cvetati. 164 .2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. Bogoslov". Sunce slave zasinuti. 241. Åelovoðu da slušamo. Isto. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela. ne prepoznavši da je to wegov otac. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. Isto. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo.vashodnog znaåaja za srpski narod. godine.

Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni. sin!7 Meðutim. 38. u pesmi Vuku Stef. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. Isto. 7 165 . Oåito. 304. godine. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa. grom iz neba puåe. Ajduk Miqko na veki umuåe. Karaxiãu. 297. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. ispevanoj u sedmercima. Diÿi barjak — ajd u boj. Ajde stado te se skloni. 85. Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. Isto. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". Plug i marvu domu svom. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. U rodoqubivoj pesmi Bosni.5 Veåerwa pesma pastirke.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. Pešta 1847. godine.4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu.Sevnu muwa. Svakom' srce u grudima gine. Ajde sleduj glasu mom. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. Subotica 1848. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. u ritmu jamba. Zimzelen. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. 80—81. Kada je u proleãe 1852. ali kao apostrofu ruÿi.

U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. i ap.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". u sazvuåju deseterca. stoleãa. Drÿi za malu. krasota. 1. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. Sedmica I. Marko se budi. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. „Da sva gora i gaj zveåi". koja tuÿi zbog otete slave. rodo8 9 10 Svetovid I. Temišvar 1852.lizovanog. Temišvar 1852. godine. Ona šiqe na dno mraåna groba. Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. 166 . Svetovid I. velikom Vojvodi Srpskom. u strofama od tri stiha sa pripevom. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. 9. Novi Sad 1852. a wegov gospodar je buzdovanom bije.10 Na poziv Zagorkiwe vile. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". odlazi u Hrvatsku. ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". Ispevana u desetercu. 1. nego je refleksije iskazao slobodnije. 121. bogatstvo. 46. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". 16. u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. Veliåestvu Francu Josifu I. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. To je alegorija u narodnom desetercu. k. A Hrvata i najÿešãe Srba. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. Prva od wih je Usklik wegovom c.

Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. nasuprot tome. mnogo su uverqiviji. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. koji govore srpski. odavna sam ja te namere bio. koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. godine. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. on je u ovom osvrtu. ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. nesumwivo. a ne prema veroispovesti. nastavqa pesnik. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. Dobar poznavalac prilika u Banatu. dakle naopako.naåelnika ilirskog pokreta. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. 167 . Drugi uzroci nestajawa Srpstva. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. Taj. avgusta 1852. 122. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. Iako su svi mislili. Tragajuãi za uzrocima te pojave. po wegovom mišqewu. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. a smatraju se Turcima. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. da nije prebolela uboje. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". Istakavši da se. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. Objašwavajuãi reåene pojave. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. te ga Rumuni teÿe nauåe. lingvistiåke prirode. moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. što ih je potom naveo. Nikoliã je. te da se po tome i nazivaju. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. naveo je primer poturåewaka u Bosni. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod.

Nikoliãa. mladi ðakon je istakao da je on. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. 19. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. Spaije nek stvaraju svetsko. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. štaviše. Za Nadripisce. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. u više eksemplara. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. godine. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. prirodna pojava koja je dar od Boga. 2. i s bogatstvom se ponosi. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. imam kwiga. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. Za one. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. kao i svaki drugi jezik. postarao sam se i za wihovu zabavu. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. imam osobite kqešte. xelepima. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. pustarama i pr. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. iskiãenu dragim kamewem i biserom. Ponosi bogme lepim kuãama. A onda je. na koju ako i ništa nisu napisali. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo." Ukazavši. ximrije i psevdo-rodoqubce. tako. smatraju „da je sramota srbski govoriti. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. nego i novåanu Aristokraciju. da kad odraste. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. kad nekim sredstvom preko artije prevuku. imam hemiåne artije. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. potom. te ih za to åeka zasluÿena kazna. a u 12 Svetovid I.wa. Temišvar 1852. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi. taki izlazi to wiovo delo na ugled. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. 168 . lepo s poqa vezani i pozlaãeni.

240. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. itd". da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. sa pomadama. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. Francuzi i drugi narodi. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. koliko Nemci. premlogim ðakonijama. suvišnim tortama. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. s kojim se mogu te stvari diãi. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena".nutri nemaju ni jednog slova. gladilicama i tirišaqkama. Isto. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. Sedmica V. Luksuz. koja nas åuva. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. Za boj na Kosovu. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva. 169 . Isto. sijaset paštetama. d". i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. on kaÿe: „Tursko carstvo. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. ogledalima. moÿemo opet dangubi zahvaliti. i t. šmizetima. 245—246. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. sapunima. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti". Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. na primer putujuãi. 246. Što nemamo toliko kwiga. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. 30. 31. rasipništvo. toaletima. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. od ove dve. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. Novi Sad 1855.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. pomaãi i premestiti. pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. Novi Sad 1856. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. i dreÿdawem celoga dana za stolom. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. i viditi koliko je ono još teško. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe.

Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. Ugledni sveštenik iz Kneza. godine. 170 . Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. pesmom u desetercu Moja srpska draga. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. znan kao prota Nika. Delao je priqeÿno i neodustajno. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. godine. prepustivši parohiju sinu Milošu. o negativnim karakternim osobinama. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. januara 1911. potoweg Zmaja. godine. sahrawen je u rodnom selu. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. u formi epigrama. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. Milobruke i Nadpisi. predstavqao je. Javio se ponovo iz Kneza. koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. iako ih nije bilo ni dvesto duša. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. naporedo s kritiåkim opaskama. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. 1868. takoðe u stihu. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. sve do 1901. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. godine. u novosadskoj „Danici". posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. i oni su to uåinili zajedno sa wim. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. U duhu drevne tradicije. prema više od dve hiqade Rumuna.

Vid). reflexive. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. the priest Nika. Due to his endeavours. In his publicistic works. 1911 in Timisoara. iar el. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. reflexivº. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. Datoritº stºruinþelor sale. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. and he with his son built the edifice of the Serbian school. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. cauzele asimilºrii sârbilor. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. împreunº cu fiul sºu. 171 . sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. Nikola Nikoliã. Svetovid. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. În articolele satirice a criticat risipa. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. He attended grammar school in Timisoara. El a frecventat liceul la Timi¤oara. In his inspired patriotic. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. protopopul Nika. 1827 in the Banat village Knez. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. died on January 2. În poezia sa patrioticº. he did not reach higher achievements. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. he was buried in Knez. studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac. Svetovid (Sf. unwillingness to help national education and culture. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. particularly in the metrics. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. Nikola Nikoliã.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. Sedmica and other Serbian journals and magazines. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. and the attitude of the Serbs to the national language. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. descriptive and allegorical poetry. In his satirical comments he criticized extravagance.

.

1 2 173 . dobio pravo graðanstva. Teodor i Georgije). 1808 — Arad. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. sreãno oÿewen Marijom Stankiã. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. Novi Sad 1977. Mijoviã.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). Josif i Dimitrije). 265—284. u kuãi u Ulici bagremova. Pomenuãemo. kao primer.UDC 75. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu. V.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. Novi Sad 1965. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. 183—217. Nikola je. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. Popoviã. 4 P. slikarstvom ili drvorezbarstvom. zatim wegov sin Dušan (Arad. gde je kupio kuãu. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. Novi Sad 1931. kod Srba. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. Titograd 1960. 3 L. 1923). Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. doduše. u prošlosti. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. 1873). posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. Vasiã. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad. nije bio redak sluåaj. 1868 — Modoš. poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar.4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. 117—147. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka. 1876 — Modoš. 1937) i Stevan (Arad. Imali su šestoro dece. Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. bokokotorsku ikonopisnu školu. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. Šelmiã. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom".3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. oko 1820 — Vrawevo 1859).1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. prešao u Arad (1840).

Takve su. Srpskom Senmartonu. Melencima.Nikola Aleksiã. Kumanima. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . Novom Kneÿevcu. crkve u Fibišu. Malom Beåkereku i Varjašu. pripale Rumunima. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Elemiru. Kuvinu. Novom Miloševu. Radio je. Banatskom Aranðelovu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. Mokrinu. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. Radojevu. i crkve u Velikom Senmiklošu. takoðe. gde je slikao ikonostas i svodove. Gospoðincima i Ostojiãevu. sada rumunske. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Velikom Senpetru.

Sedmica 15. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. Velika Kikinda 1896. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. Kašanin. Klasicizam kod Srba I.Nikola Aleksiã. 101—103. V. I. M. Nikola Aleksiã. M. Kolariã. Kalendar Kikinðanin. Nikoliã. Srpska umetnost u Vojvodini. Aleksiã. 175 . Petroviã. Novi Sad 1927. poznoklasici5 S. Novi Sad 1852. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Beograd 1965. 116. 125—130. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih.5 U novije vreme obraðena je monografski.

168—170. 16—18. Tekelijina crkva u Aradu. V. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. Aksentija Marodiãa. 176 . Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. O. Malom Beåkereku. 24—27. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. Jovanoviã. Velikom Senpetru i Varjašu. 242—252. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Srpskom Senmartonu. 164—165. 1996. Delo Nikole Aleksiãa. Mikiã. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. 7 M. Jovan Aleksiã. prozraånih boja. Subotica. Novi Sad 1974.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Popoviã. Srpski spomenici u Rumuniji. Malom Beåkereku. Nikolajeviã. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Velikom Senpetru i Varjašu. Novi Sad 1997.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. 207—217. razneÿenih.

9 i. 236. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Malom Beåkereku. Kao slikar skromnih moguãnosti. što je razumqivo. 6. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom. 10 O. Jovanoviã. pre navršenih åetrdeset godina. 129—132. 34. Umro je rano. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. Novak Radoniã. Ÿivanoviã. Srpski spomenici u Rumuniji. V. Mikiã. 177 . lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. Varjašu i Ostojiãevu.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. u poåetku je saraðivao sa stricem. Slikar Ðura Peciã. Popoviã. 1996. Ada 1979. slikarske studije nije pohaðao. Jovanoviã. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. Divoš. od kojih je nekoliko evidentirano. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. 178—180. Dušan i Ivan Aleksiã 258. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. Q. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu.14 8 M. Mikiã. 13 O. Novi Sad 1970. Rad vojvoðanskih muzeja 27. Mikiã. 9 O. Novi Sad 1981. I pored oåeve namere.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. pogotovu portretskim. koristeãi wegove skice i kartone. Inaåe. 203— 209. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. Slikar Ðura Peciã. 129. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. Aksentije Marodiã. Banatska Dubica. Beograd 1986. Jovanoviã. Keåa. Velike poslove. 272—273. 14 M. srpskih i rumunskih. najviše na podruåju severnog Banata. 108—109. 204. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. Subotica. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu. Stariji od wih Jovan. 12 M. Mikiã. malawe crkava. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. 129. u Vrawevu.Samo se u wihovim ranim radovima. a radovi mu nisu poznati. nije radio samostalno nego samo mawe. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Golubinci i Ÿabaq. 11 Isto. Slikarstvo Temišvarske eparhije. od kojih je samo nekoliko evidentirano. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Najviše je radio zidne slike. Srpski Aradac. O. pojedinaåne ikone i portrete.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima.

u zrelim godinama. Stariji Ivan je. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. Zasluÿan je kao is15 Isto. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. 259. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom. Pored slikarstva bavio se i pisawem. Ipak je. doduše. bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu.Dušan Aleksiã. 178 .15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora.

Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost.Ivan Aleksiã. Prilozi letopisu Matice srpske I. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". Monografija Modoša. Aleksiã. Isti. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. Karlovci 1932. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Novi Sad 1928. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Sr. dobijenih od oca u Aradu. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša. 179 . Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Stevan Aleksiã.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari.

Temišvaru i Åakovu. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu. U Modošu. najåešãe svoga dede Nikole. kasnije. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve.Stevan Aleksiã. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. a obnavqao je i radove starijih slikara. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. U prvim godinama rada. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . åesto monumentalnih formata. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. posle preseqewa u Modoš 1905. odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. Jarkovcu i Ðurðevu. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. i mnogo šire. porušenog u Drugom svetskom ratu. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. za vreme boravka u Aradu.

Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. Slavko Gigiã. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. Janoš Ajh. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. Izlagao je tada i u Segedinu. Tih godina je slikao. åak i slike monumentalnih formata. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. pre rata. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. porušene još u toku Prvog svetskog rata. radeãi štafelajno slikarstvo. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. 181 . zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. dok se ranijih godina. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. sa predstavom smrti u pozadini. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. Vladimir Gavriloviã. koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. Tada je slikao ikone. Bez obzira na to i tada je vredno radio. u veselom društvu. personifikaciju smrti. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. portrete. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. Golgota ¡ (1918) Senmartonu.Stevan Aleksiã.

Stevan. including his son Dušan and cousin Jovan. Novi Sad 1927. not only in Banat. He painted iconostases and wall compositions.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. V. Novi Sad 1968. at first they co-operated with him. V. formiranog na tradicijama akademskog realizma. Trifunoviã. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. got citizenship and stayed till his death. delo Srpski spomenici u Rumuniji. 65. Temišvar 1923. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. Stevan Aleksiã /1876—1923/. too. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. 18 J. 21. 22. Nikola settled in Arad where he bought a house. and later worked independently. Jovan died young and a small number of his works was preserved. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. i 1—7. M. L. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka.000 religious paintings and numerous portraits. Stevan Aleksiã. nav. Srpsko slikarstvo 1900—1950. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. D. Jovanoviã. there were several families of painters. Aleksiã. 275—279. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. he imitated his father's manner of painting. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. As the painters of modest capability. Stevan Aleksiã. was the only one with a complete painter's education. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. Ivan was a priest and didn't paint professionally. Beograd 1973. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. around 1820 — Vranjevo 1859). Popoviã. but he didn't reach the quality of his father's works.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. Srpski slikari. As a renowned painter. Dušan was much more fruitful. Stevan Aleksiã u Lugovetu. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. 257—269. 286—288. Slikarstvo Temišvarske eparhije. As a young man. Kašanin. after studying painting in Vienna and Italy. He painted almost 1. 182 . Petroviã. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. using his sketches and cartoons. in the wider Banat area. Jovanov. 27. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. Novi Sad 1989. often of the monu17 I. Medakoviã. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). 127—129.O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija. Srpska umetnost u Vojvodini. M. The youngest member of this painting family. 1924. He completed studies at the academy of fine arts in Munich.

la început ei colaborau cu el. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. 1808 — Arad. 1923). apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. 1876 — Modo¤. adeseori formatul lor fiind monumental. 1873). pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. As for his historical compositions. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. au aparþinut românilor. care imita modul de a picta al tatºlui sºu.mental size. din viaþa ruralº. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. El a absolvit Academia de picturº din München. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. Sava's Remains". sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. 1843 — Desca. A pictat aproape 1. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. and renewed works of older painters. unde ¤i-a cumpºrat o casº. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. 183 . Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. Se ocupº ¤i cu scrisul. Fiind pictori cu o capacitate modestº. iar mai târziu pictau în mod independent. s-a stabilit la Arad. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. Stevan. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. Încº pe când era tânºr. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. 1868 — Modo¤. 1937) ¤i Stevan (Arad. dintre care unele. 1859). Mult mai productiv a fost Dušan. Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. dupº divizarea ierarhica. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. în jurul anului 1820 — Vranjevo. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. mostly of his grandfather Nikola. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº.

.

Arad törtenete. 42. Petar Boÿiã (1790/93). Cincari. Grci i dr. Kao i sto godina ranije. Georgije Jankoviã (1798/1809). narodne dobrotvore. Petar Boÿiã (1778). a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. delo. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). bezmalo celu deceniju. 40. vajare. Jovan Mišiã (1773/79). Srbi. slikare.). potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu. arhijereje Srpske pravoslavne crkve. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. Upor. Upor. zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. II. Jevreji. a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). 43. Lakatos. lekare. Sava Arsiã (1791/96). muziåare). Lakatos. Arad 1940. Lazar Mišiã (1791). On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Posle smrti Save Tekelije. Arsenije Seåanski (1785). Lazar Bogdanoviã (1770/76). Arsenije Seåanski (1794/97). šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. umetnike (kwiÿevnike.: O. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. 231. Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. Nemci. Ciuhandu. O. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1.UDC 929 Jankoviã G.: Gh. ekonomskoj snazi. Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. Georgije Saviã (1781). nav. 233—236. Arad 1881. Petar Vasiã (1771/72). Stefan Tenecki (izabran 1787). Rumuni. 185 . Jovan Mišiã (1780). 215. arhitekte. birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88).

nav. kapamaxijskom. Povrh toga.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. severno od Malog Moriša.: O. 63. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. II. 4. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske. Uprkos poodmaklim godinama. srušena je stara tvrðava sa åardacima. to jest 4 meseca. godine saborna crkva Eparhije aradske. zanatlije. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. 35—38. od 1706. 6 Polgári szerb csapat. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. D. godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). xelebxije i vinari. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. 7 „Zaista. na „slavenoserbskom" jeziku. II. 16. su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. Aradski veletrgovci. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. delo. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. Opisanije ÿivota. Upor. nav.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. Tekelija. Istovremeno. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). 45. 5 S. nije se odvajao od kiåice — 1790. godine. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. francuskom i italijanskom (1793/99).7 O. Opštinska kuãa Srpske varoši. koje su postojale sve do Revolucije 1848. Temišvar 1974. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". Ráczváros ili Ratzenstadt. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. maðarska i srpska6. Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. kabaniåarskom i dr. delo. Za kratko vreme. Lakatos. Godine 1783. Ostojiã. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. tako se momci obu3 4 186 . Zato su 1796. zemqoradnici (zemqedjelci). oronule. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". male crkve. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. Lakatos. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. Beograd 1966. ostavio zanimqivo svedoåanstvo.

79. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go. A. Vladika Vikentije Jovanoviã. U obema srpskim crkvama. pod rednim brojem 235. u najopštijim crtama. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. 1793. qeta predpoloÿenago. po starom kalendaru. godine u obe crkve. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. str. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. štampane u Veneciji. maja 1782. Arhivele Nationale. kuma na krštewu Gavrinom. kada je wenom ocu bilo 22 godine. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. Tako je. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. dne.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. bile su. dne". U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena.Na Temišvarskom saboru 1790. i Petra Boÿiãa. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. 187 . A. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. uveo je još 1728/29. Moskvi ili Rimniku. aprila. 86." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. crkvenoslovenske. Filiala Arad. Marija. ÿiteli varoši aradskija. po prvi put. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. ÿiteqi zdješnija varoši. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. na strani 241. Matricola botezaþilor. mati ÿe Julijana. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. S. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. gradskog sudiju. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. 96. paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. On je 11. Roðena je u Aradu 3. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". potowi mitropolit karlovaåki. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. m(ese)ca aprilija 11. Registrul nr. takoðe. 9. 9 Isto. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753.

Novi Sad 1931. 2. 245—246. Suprugu i ocu 1836. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. 11 M. 38. sem 150 forinti priloÿenih 1847. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. Tomandl. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. 39. dugogodišweg paroha aradskog. Od mladog. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa. Srpsko pozorište u Vojvodini. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. za poåasni prvi stol u crkvi. godine". za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. koji se danas teško moÿe proåitati. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). Kiriloviã. 4. na veåiti spomen neistoåne qubve. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. D. novembra 1842).11 Meðutim. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. 188 . kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). ali. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. Srpsko narodno pozorište. Posle smrti Save Tekelije (21. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. naspram oltarske apside).10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. Zub vremena je znatno oštetio natpis. Augusta vo blagih usopšem. Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. Novi Sad 1954. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Godine 5.

Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". OSLIKAVAWE SVODA. privodi se na 10 individua". pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. nove stolove u naosu i priprati. 189 . propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. kao i predstavnici cehova. Avram Nikoliã. avgusta 1846. Jovanu". OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. Nakon razmatrawa projekta. izradio je 1846. Vasilije Brankoviã. Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. takoðe. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". Uraðeno je to sa velikim umeãem. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". Pri doradi statuta.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. Paragraf br. umaqeno åislo sluÿeãi momaka. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. godine. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". 08. proteklo je pedeset godina. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. a sledeãe godine — pevnice. u sluåaju jednakog broja glasova. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. kromje prezesa. Pri glasawu. Nad pripratom je 1846. godine. Pravilnik je. a Generalna skupština saziva se „o Sv. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. godine sagraðen hor. 1843. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. Izmeðu ostalog.

nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. 3ãe. 4to. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". za vreme od skora uništene Revolucije. Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. Otada pa nadaqe. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. godine. godine. aprila. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. na Jovana Subotiãa. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. Isidora Nikoliãa. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. prvi. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. kao i na svo Serbstvo peštansko. aprila 1848. preko srpskih novina. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. zriwi ili kaputa i pantalona. godine odrÿano je 25. a ni drugo što sa drugom. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. marta 1848. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". što god je serbsko opustošili i razorili. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. to jest zatvoreno plavetna. Proåitan je proglas. Todora Pavloviãa. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. gde su „buntovni Maðari. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. 2ro. da ni štatuta. niti muziku. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. avgusta 1849. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. Zasedajuãi u punom sastavu. isti svirjepstvujuãi hramo190 . ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. nego da sami za sebe po naosob. Duh slobode uzneli". generalna Skupština je 4.

godine nalazilo tristo zvona. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. na zasedawu 7. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. godinu dana kasnije.ve Boÿije opqenili. prikupqeno je 1356 forinti. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. meseca januara. sedamdeset prvaka Srba 191 . kako se iz zapisnika Skupštine br. kao nikad ranije. Do februara 1850. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. aklamacijom. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. tako i kod naši zemqedjelaca. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki". oktobra 1849. 27. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. utvari. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. moÿe zakquåiti. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. godine jednodušno. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". marta 1851. Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. marta 1851. januara 1850. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. Najverovatnije da je baš zbog toga. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. 41/7. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. uåestvovalo je. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. Januara 1850. dne po našemu. kuãe popalili. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. srpskim junacima. Na Skupštini 8. nit rane za prepitanije. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. Crkvene odeÿde. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. nit ogreva.

takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. Jankoviã je svu svoju imovinu. Mihut. 12 L. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. Skupština. gradski kapetan 1843/48. Budapest. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. aradskog graðanina. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". V. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas.Araðana. Preureðena je i ima petnaest stanova. 297. godine12. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). 13 T. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. Béla. 3. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. 1901. Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. Kada je 1838. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. Gavrila Jankoviåa. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". Ottenberg. 192 . U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. Ludvig Hofbauer. Gavrila Jankoviåa. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. povinujuãi se carskoj voqi. Obavqao je tu duÿnost do 1871. ne samo od svojih sunarodnika. Arad. 29—31. posebno pozorišne umetnosti. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". Pošto nije imao dece. sa svoje strane. 1889. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. 77. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. godine. Arad 1993. Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije. koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. Skupština je. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana.

Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. 193 . skraja. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. parcela G II. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo. novembra 1888. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. XV red. januara 1885. kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. preneti sa starog na novo grobqe 27. godine.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. Dvojica srpskih rodoquba. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). oktobra / 8. tako su im i grobovi bili naporedo. biblioteke i åitaonice. srpskog školstva. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot.

Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR.Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 .

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom.

ca fiul lui Georgije. at that time. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. to the high positions he had in the city magistrate. of father Georgije. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. the copy of a less-known Gavra's photograph. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. After Sava Tekelija's death. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. later a city senator. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). which exists even today. Gavra Jankoviã. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. when Gavra Jankoviã was born. 1793 (according to the old calendar). the vaults of the Church of St. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. Gavra Jankoviã. ¤i al Julianei. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. the choir room above the narthex was built. jurist de profesie. lawyer by professional education. Dupº moartea lui Sava Tekelija. ci la Arad. among other things. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. and mother Julijana. Apostles Peter and Paul were painted. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. as it had been believed. On the basis of the archive documents. 197 . but in Arad — on April 9. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. cum s-a crezut pânº acum.

epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. când. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. 198 . În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. printre altele. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. casº care existº ¤i astºzi. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã.

Druga." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. izabran je za episkopa temišvarskog. tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. 561)." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. bez ikakvih podataka o autoru. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã. verovatno svojim mecenama. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851. Spasi ni). 199 . godine. 139—140 (br. 2—3. 1 V.071. 560. stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. H 1852). sa oznakom „na Spasovdan 1869". Ðorðeviã. veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. 4°. An 1313.2 a druga dosada nigde nije naðena. Beograd 1969. aprila 1870 qeta".1 Trbojeviã S. posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". 4°. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. 1—5. a samo godinu dana kasnije (30. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. 1837). MI XXIX. 2 Muzikološki institut SANU. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). vlastelam padejskim". str. Beograd.UDC 783. str. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio.

Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). Bukurešt 1991. godine. Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). delo. nav. Citirano prema Q. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). 7 M. srcu govori…. Srpska pravoslavna crkvena opãina. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. delo. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". ovo moje pervo djelo. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. br. 8 D. delo. Zagreb 1985. reagovao na ovu posvetu.9 Gradsko obšåestvo je 1836.8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. 13. 109. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. Rukopisno odeqewe Matice srpske. za znak mog visokog Poåitanija.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov. srcu govori…. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost. parohija i škola u Zagrebu. koje blagoizvolite Primiti. Radeka. Mladost ÿubori. Mladost ÿubori. Q. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je. Vitkoviã. 5 D. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. Jedanaest godina kasnije. on je 1843.7 — 1843. godine. Bukurešt 1991. Stepanov. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa. maja 1863. Zagreb 1975. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. potowi episkop temišvarski.6 — 1839. neregistrovani i administrativni akti. 4 M.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31.855. a potom i u periodu od 1849. Vitkoviã. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. nav. nav. Stepanov. godine. 200 . 6 Q.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. Ja sam se uzeo slobodu. a Aleksandar M. godine. Stepanov. 109. 13—16. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. do 1851.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. 9 Upor. 12—13. ostajem. Radeka. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima. 316.

u Banatu.— 1844. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. nav. — 1859/60. o Vaznesewu 1869. oktobra 1844. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. Na ÿalost. — 1848. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. — 1869. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. 13 Nav. Bogojavqeniju. 1879. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. 11 12 201 . godine. nav. godine. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. Trbojeviã se i 1851. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. godine. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. a naroåito o Hramu S. V. delo. v) U vreme velikih prazdnika. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. septembra 1844. Roÿdestvu. delo. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. navodi ime Aleksandra Morfidisa.11 — 1851/52. zamewuje ga Petar Hejm. godine. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". i na Svetli ponedeqak 1870. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. godine. meðutim. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. Ovim ugovorom. Radeka. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". do oktobra 1851. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. delo. kromje S. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. Q. Kao uåiteqa pojawa. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. 34—35. godine. 316. nav. Matere Cerkve. 16. Uprava škole. do 1859. 16. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". a drugu. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. 14 M. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. Duha. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". Moguãe je da se vratio u Zagreb. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. Beograd 1969. delo. napomena 4. godine otkazano u Zagrebu. posledwi su. Stepanov. u vreme vladiåni prazdnika. Vitkoviã. a oktobra 1847. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. 109. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13.13 Godine 1854.

delo. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). Sveske Matice srpske. Osijeku. nego i šire muziåko znawe. 3. kao i nedeqna Blaÿena.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. Gavriloviã. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. 485—496. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Novi Sad 1988. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. 17 Upor. tropare i kondake vladiånih praznika. kao i bogoslovsko obrazovawe. Novi Sad 1983. Iz ugovora. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. 2. N. Varaÿdinu. godine. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. Golec. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. 18 Upor. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. Stepanov. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. 15 16 202 . Petroviã. 43—47. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. 13—15. Voskreseniju. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. na note sostaviti i horom svojim pojati. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. serija umetnosti sv. I. kao o S. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa.16 Kao Sewanin rodom. Isti. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. Upor. Sremski Karlovci 1984. Bogojavqeniju. toje primjetiti. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. Atanasije Åurliã. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. Hramu S. kakvi su tada postojali u Zagrebu. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa. Beograd 1991. sjajan pojac. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. Trbojeviã je Navedeno prema Q. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. D. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. godine. nav. Na ÿalost. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. pa i u wegovom rodnom Sewu. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Matere Cerkve. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. d) Irmose. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se.

Tek je treãa Kornelijeva Liturgija. 203. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. Pešta 30. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Ipak.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. Novom Sadu. kao i mnogi drugi. juna 1846. koji ga je. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. godine u Sremskim Karlovcima.mogao muziåki da se doškoluje.22 da bi 19 Upor. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. godine povodom 150. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. Periã. prvo u Aradu. 111—122.. 20 Upor. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom". O muzikalnom izobraÿeniju. 21 T. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. SANU i Muzikološki institut. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. M. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. Beograd 1985. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. 22 D. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. primene fugata i imitacije. Muzikološki zbornik XVII/2. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. godišwice kompozitorovog roðewa. a štampana u Beåu 1862. kako u Sewu. XXIV. pisana 1855. Nauåni skupovi. kw. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. godine. 203 . Petriwi. potom u Pešti. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. Petroviã. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. uveliko nadÿiveo. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. Ljubljana 1981. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. Bikicki. M. Ð. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. Srbskij narodnij list.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. 287—325. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. Beograd 1985. Bibliografija Kornelija Stankoviãa.

pa i 20. Pavle Radivojeviã (Panåevo). Karlovcu i Zagrebu. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. D. I. Flotzinger and G. Graz 1979. Stana Ðuriã-Klajn. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. Tomandl. 2. Golec. 6. 3. 5. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. Mihalek. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. JAZU. koji je svoju neveliku. 43—47. Mirka Pavloviã. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150.27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. Aleksandar M. 2. 18. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. Bogdan Ðakoviã. Serija umetnosti sv. serija umetnosti sv. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). veku. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. rodom iz Risna. 1853) pevaåka društva. 47—52.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. D. sv.od 1838. Ljubljana 1989. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. 204 . Benedict Randhartinger (1802—1893).25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). umetnosti. školovan u Trstu. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870). Zagreb 1984. vidi. 283—298. Muzikološki zbornik XXV. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. 25 D. Serija umetnosti. Ista. Band II. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. Vidi: R. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Gruber. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. Stefanoviã. 95—105. Sveske Matice srpske. Kuhaå i Srbi. 49—56. 27 Upor. D.26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. Novi Sad 1988. 4. 239. prosvetnom. Sveske Matice srpske. sv. Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad).23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. JAZU. Osijek 1984. Ser. veka. Novi Sad 1987. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. M. Petroviã. Petroviã. Roksanda Pejoviã. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. 53—57. Panåevo 1938. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). Musikgeschichte Österreichs. Novi Sad 1987. 93—104. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. Novi Sad 1990. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840).

205 .

An 1813. vlastelinima u Padeju. 1. glas 4. 1a Spiridon Trbojeviã.Sl. kopija u Muzikološkom institutu SANU. 206 . na Spasovdan 1869. za muški hor. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. Tropar Vaznesewa.

207 .

Liturgija Sv. Spiridon Trbojeviã. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. Rukopisno odeqewe Matice srpske. M 1837. 2. 208 . 2a. u Temišvaru 1851. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije.Sl.

together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). arhimandritului Samuil Mašireviã. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875).Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Spiridon Trbojeviã. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. Zagreb and Timisoara. în 1851. Zagreb ¤i Timi¤oara. Croaþia — decedat dupº 1870). la Karlovac. Spiridon Trbojeviã a fost. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. In 1851. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. Autorul a dºruit manuscrisul. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. câte are în total Liturghia. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. teaching particularly Serbian Orthodox chant. Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. in Karlovac. 209 . Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. a fost învºþºtor de muzicº.

.

Temišvar 1994. 81. 17. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. str. pa i šire. 11/23. Meðutim. Iz povesti Ketfeqa. po zanimawu „zemqedeqaca". maja 1866. Matiåni protokol br. pa åitavih 147 godina. poåev od polovine XVIII veka. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. Temišvar. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. jer je ona dala više generacija sveštenika. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Stepanov. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu).UDC 262. maja 1866. upis br. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904).1:929 Šoljmošan M. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. 2 Q. Kreøaemœhæ 1853—1881. 211 . po nekim izvorima poreklom iz Rusije. 127. A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. Zbirka matiånih protokola. koji su u mestu sluÿili. 40/16. Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã.2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata.

aprila 1890.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. 40. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu. 29. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. 4 S. 8 Isto. 5 S. Stepanov. zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale. 11.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. 212 . 30.5 Najzad. Kostiã. godine. iste 1890. 6 Sava. godinu. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije. u Sremskim Karlovcima. godine. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa.stu. Kostiã. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. 39. Kragujevac 1996. i on rodom iz Ketfeqa. Episkop šumadijski. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). godine. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). 15. Bugarski. 1999. maja 1890. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. Manastir Bezdin.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. dobivši ime Mitrofan. Neposredno nakon toga. aprila 1890. 7 S. Timišoara 1925. 106. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. taånije 1. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. Podgorica. Beograd.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. Q. 117. Bugarski. iguman manastira (1886— 1894). Temišvar 1931. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha. u Temišvaru. 6. posle nekoliko godina iskušeništva. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. juna.

do Prvog svetskog rata. godine 1897. 77. B. Na primer. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati.14 Kraqevac (1900). 27. 42— 46. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo. školski i društveni list. Sremski Karlovci 1910. Perinac. a u samoj obiteqi. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. 86. god[ine]. Crkveni.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). prema Protokolu venåanih 1852—1950. Velika Kikinda 1906. Rudna. 18 V. Temišvar 10. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. 5. str. sa bratstvom iz Bezdina. 13 E. pored starešine. Sremski Karlovci 1900. Iz sela u selo. Zbirka matiånih protokola. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. Glasnik. Glasnik. 121 (prema matiånim protokolima). kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. 1923. a s druge strane zbog toga.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). Bukurešt 1985. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923. s jedne strane zbog toga.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. 9 10 213 . 11 J. Perinac. 15 D. koji su tek skoro u åin stupili. 2. Sr[emski] Karlovci 1897. 277.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. godinu. školski i društveni åasopis. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. 302. Kosovac (urednik). 36.. — prema matiånim protokolima.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901). što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". Letica. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. 14 M. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. Isto. Temišvar 20. 12. ¡¡. 12. 35. Ãiriã. 291. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici. i parohiju u Munari. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. Bogorodice u Man. 1924. Åizmaš. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. Few. Temišvar. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). jer su bratstva bila razasuta po eparhiji. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata. 19 Osveãewe crkve u Munari. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905.19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. Crkveni. Bukurešt 1985. Ruvarac.17 Few (1916— 1918). 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. 746. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. S. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. administrirali su parohije. Iz sela u selo.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907).

nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. godine. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. kaÿe se u nastavku. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. Temišvar 1. Sremski Karlovci 1912. 2. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". napustilo 13 sveštenika. izmeðu ostalog.22 Naravno. osim episkopalija. 3. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. 2. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. 1. 214 . ovamo na sluÿbu došli. 42. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. uåiteqa. koji su iz SHS.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. potpuno samostalno upravqa". istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. jer do 1924. Hrvata i Slovenaca (SHS). Ostali deo sveštenstva. 1910—1913). Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. godine savezniåka vojska povukla. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske.23 Kada se jula 1919. 1. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. da „sa istima. Štaviše. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. odnosno eparhije. 1912. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. ostao je veran narodu svome. 1897—1989. iselilo se ili umrlo još 12. školski i društveni list 1. a 38 u Kraqevini Srba. Glasnik. 10. koji je dodeqen Kraqevini SHS. ist. Crkveni. 21 I. Protokol krštenih prav. godine. a za onaj deo Banata. Nije hteo da napusti svoje stado. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. sveštenika. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. 1922. Zeremski. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. 23 Isto. U izveštaju iz 1922. srp. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. 15. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. On se potpisivao kao „episkopski vikar". podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. Protokol venåanih prav.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. u kraqevini Maðarskoj 4.

i 8. Ta24 S. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara. zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. 10/23. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. On je do 1. školski i društveni list. i prireðen sveåani ruåak za sve goste. 215 . Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. 2. Takoðe. marta 1920. Blagodarewe. godine. odrÿanoj 26. Temišvar 20. oktobra 1927. u Temišvaru-Mehali. 34. febr. koji je pod Rumuniju potpao". Kostiã. Temišvar. godišwice episkopske sluÿbe.27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. 1—2. do 31. dela. a od 1. 4. 1919. — Administracije parohija. konzistorije od avg. 26 Glasnik. sina eparhijskog beleÿnika. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. Crkveni. školski i društveni list. episkopskog vikara eparhije Temišvarske. Glasnik. episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. postavqen je sa 1. åiji se broj do 1924. kao nuzgrednu parohiju. 1925. Temišvar 1. 1922. 1—2. 32.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. povodom 25. 3. Za administratora parohije u Knezu.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). aprilom 1930. 57. 1930. 25 Izveštaj o radu eparh. godinu. Temišvar 20. 1922. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). maja. Crkveni. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio). Monoštor. 20. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. poveãao sa 20 na 33./11. marta 1921. školski i društveni list.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. oktobra 1919. Crkveni. 27 Glasnik. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. oktobra 1919.

produÿila za Beograd.koðe. verovatno zbog bolesti. 6. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). potpisuje Milan — j. g. Zbirka matiånih protokola. i odande. i 14. 1930. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. povlaåi u manastir Bezdin." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1. jeromonah bezdinski. delegacija se vratila u Mladenovac. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. na Oplencu. zahvalni duhovni sin. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. Istorijski. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. paroh. sahrawenom u manastiru Bezdin. rodom iz Ketfeqa 1866. 2. intelektualaca i ratara. te je tamo odsluÿen i parastos. godine.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. godini ÿivota.29 kada se. preminuvši 1894. uåiteqa. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. 1939. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. decembra stigla u Temišvar. Bezdina. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. 31 Arhiv manastira Bezdina. decembra. najverovatnije u Bezdinu. 55. pokazao se netaånim. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. kao brata manastira Bezdina. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. prema Protokolu venåanih 1852—1950. decembra 1931. Temišvar 1934. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. Ipak. 30 Glasnik. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. parohije u Tem. 121—125. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. Temišvar. 26. Spomen-ploåu ovu. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. Srbi u Rumunskom Banatu. školski i društveni meseåni åasopis. 15. 32 S.32 U stvari. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. pored juÿnog zida crkve.. Crkveni. prav.31 Podatak da je umro 1939.[eš] — Monoštoru. godine. 13. Temišvar b. 1934. Kostiã. 29 28 216 . Mitrofan Šoqmošanov. i na kraju. brat man. godine u 47. ponovo podiÿe 1930. do kraja tridesetih godina ovoga veka. školski i društveni list. iguman bezdinski. godinu. Temišvar 1932. na mestu na kome je i prvu podigao.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932.

Temišvar 10. Kostiã. Temišvar 10. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924.34 kojima je davao finansijsku pomoã. 12. okt. dva dana kasnije. 66. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. 34 S. godinu. 38. 7/24. Umro 1941.je. 2. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel. 35 Glasnik. 5/22. školski i društveni list. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. 5. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. 5. posvetio se duhovnom ÿivotu. Crkveni. in 1866. 1924. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. 1922. g. 217 . thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. paroh monoštorski. 36 Glasnik. Temišvar 1925. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov).33 Grob mu se i danas tamo nalazi. oktobra 1941. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. Crkveni. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. 39. 1897—1989. 5/22. godini ÿivota. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da. 1941. 103. Most of his life he served in the small Monoštor parish. školski i društveni list. Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". Upis br. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. u Monoštoru. oktobra 1941. Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. u 75. 33 ASPCO u Monoštoru. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. He was a monk at the Bezdin Monastery. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). od „raka i starosti". especially when the number of priests was small. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. a spomenik.

218 . A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941).Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi. contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. în anul 1866. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov). Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur.

kojem je posveãen ovaj prilog.1 1 D. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. biti 1918. „rasejavši se po celoj Jevropi". a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. niti plaãati velik haraå. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. a oni vodili uspešnu trgovinu. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka. postati Srbi. Beograd 1927. preko Vršca. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada. nije bio peåalbarski poriv. središtu Srpske Vojvodine. pokrenuli iz Šatiste. dotle ãe wegov sin. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". pa u Temišvaru. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. kako je govorio. O Cincarima.UDC 347. ili po gråkom Siatiste. J. ranije Kostasovi. vremenom su se pogråili. poreklom Cincari. u ubeðewu. po predawu. je u severnoj Gråkoj. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. mešawem sa doseqenim Grcima.965:929 Hadÿi K. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. ÿeneãi se Srpkiwama. u jednom luku je. Popoviã. 19—20. nego je uzrok turski zulum. takoðe Kosta. poznatoj kao Moskopoqe. te je sina uputio na studije prava u Peštu. blizu Prespanskog jezera. Preci im. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. 130—131. severozapadno od Soluna. 219 . godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. Krenuo je ka severu.

Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". 220 . poput Sterijinog Kir-Jawe. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva. Beograd 1937. Kao i drugi Grci. koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. Po povratku. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. meðutim. a po povratku je svom prezimenu. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. krsteãi se i metanišuãi u crkvi. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. a po tradiciji iz postojbine. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. sedmi i osmi razred. Popoviã. pod brigom matere. zapatio je i lepe vinograde. da ode na haxiluk u Svetu zemqu. Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima. 42—43. a drÿeãi se tradicije.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas).3 Drÿao se svog porekla. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). u Beloj Crkvi u Banatu. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. J. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. nastanio se u Temišvaru. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. Dimitrije je mlad umro. iscrpqen i u ratu. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. Iza wega je ostalo petoro dece. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. 466—467. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. kako je bio obiåaj. filozofiju. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. usrdno se molio Bogu. dodao predikat Haxi. O Cincarima. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. iduãi za svojim ambicijama. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. praveãi dobro vino. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. a tzv.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml.

poloÿio je advokatski ispit. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. i Jovan (1884—1972). 6 M. svetog Nikolu.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). roðenog u Novom Sadu 1979. Dr Kosta Haxi. kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca. oktobra 1868. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. sve do petog Koste.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). Dva sina Koste prvo su se proslavila. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima.443). mada je on drÿao do svog srpstva. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. godine. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. koji je student Više grafiåke škole. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. Botiã. Novi Sad 1971. V 1922. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. koja je upuãena crkvama iz Rusije. 2. kada je 1908. optuÿnica daqe naduvavala. Kosta. Otišao je 1842. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. 5 4 221 . poznati biolog. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. drugi po redu. septembra 1897. a o wemu je ovde reå. Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. koji je ostao patron porodice do danas. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. rodio se u Temišvaru 27.Nemce i plemiãe. 65—66. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. te otvorio kancelariju u Vršcu. što je dr Haxi raskrinkao. a kasnije se. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914.

Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. suvowav. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. Mihajlo Haxi (1901—1983). vodila je wegovu galeriju u Beogradu. advokat (1898—1971). Vladimir K. Cvejiã: Kosta Haxi ml. Rado je bio viðen u svakom društvu. diplomirana pravnica. supruga slikara Petra Dobroviãa. Olga Dobroviã (1902—1995). u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. (III). Nikole Dobroviãa. Haxi (1906— 1964). I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. što wegovom sinu nije bilo dopušteno. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. Cvejiã (1875—1964). svako u svom domenu. Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. vlasnika solane. umetnici. advokat. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). s panonskim brkovima. Vera Pešiã (1908). imao je tada trinaest godina.. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. Ivanka Dobroviã (1912—1995).7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. gde je otvorio i kancelariju. U wegovom domu. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. ekonomista. ili u veåerwim åaasovima. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. a onda je dr Haxi od nekog Nemca. Maðari su mu. Vaÿio je za velikog kozera. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. profesorka francuskog jezika. Kosta Haxi ml. prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. 222 . Inteligentan i sa širokom kulturom. Pored advokature. pravnici i profesori univerziteta. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). Feodora (1902—1906). sve do smrti. ili oko podneva kad se išlo na pivo. 17. decembra 1942. Bio je omaweg rasta. s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. u predratnom i meðuratnom vremenu. nastavnica stranih jezika (1900—1990). ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. kao i beogradski advokat Dušan Pešiã.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. i politika mu je bila velika strast. supruga arh. s respektom je svuda priman. ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. najstariji sin. Jelka Haxi. Sofija (1905—1906). kao pravniku s peštanskom diplomom. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. proãelav. kao gimnazijalac umro od šarlaha. Ðura Haxi (1911—1928).

kako je govorio. kao osnov autonomije. 19—33. kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. zbog neke nepotpisane menice. date srpskom narodu. uz wegovo ÿivo uåešãe. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. pa i za ÿene. i tako je zataškana „ta sviwarija". Novi Sad 1996. koju je predvodio Jaša Tomiã. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. Popov. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. nije dugo zadrÿan u internaciji. koju su vlasti suspendovale. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. 7. veã i po vršaåkoj liniji. 223 . kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. stariji. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. te su i wega. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. Ÿarkom Miladinoviãem. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. juna 1912. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. Novosadske biografije (IV) — Najstariji. koji je stvarao. Sveske za istoriju Novog Sada. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. a protiv wihove klerikalizacije. Miletiãev zet. Biran je 1906. Radikalna stranka ga je 1912. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. uspeli da proguraju u Saboru. a wegov kum.8 8 D. pored drugih politiåkih prvaka. mlaði. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. najmlaði Kosta Haxi. a potom u obliÿwe selo. a ne crkvenim velikodostojnicima. aprila 1914. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. koju su radikali. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu.

ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. 224 . formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. Kako se bliÿio kraj rata. 196. 144. 174. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. kao i Jaša Tomiã. Novi Sad 1983. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. Popov. dok je još postojala austrougarska vlast. 341. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. tako se i on. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. on je. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. Zagreb 1966. Haxi je tu vest demantovao. 13. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. pre završetka rata. dr Kosta Haxi je. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. suprotna izjava. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. 53. Putovao je u Budimpeštu. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. Srpska štampa u Vojvodini. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. Banat i Barawu. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija. pošto se otcepi od Ugarske. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. Starine. kao i drugi politiåari. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. D. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. oktobra 1918. Milutinoviã.

Porodiåna arhiva Haxijevih. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. 225 . iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. da se brÿe rešava agrarna reforma. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". novembra 1918. posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. politiåki front kao „nezavisni radikali". na liniji Stojana Protiãa. naišla na širi odziv i brzo je propala. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. ni u Velikom narodnom savetu. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA".11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. stvorena Samostalna demokratska stranka. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. februara 1919. nema ni u jednom politiåkom organu. septembra 1922. ali je ubrzo. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. namestile nekakav proces oko nekih para. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. meðutim. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke". u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. od 1931. koji nisu do kraja javno razjašweni. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. oslobodiocem iz Srbije. Novi Sad 1929. ni u Srpskom narodnom odboru. u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. postao radikalski disident. Kao slobodni intelektualac. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. mladi kum Kosta Haxi mlaði. od 1936. zajedno sa Mitom Klicinim. da se reformiše drÿavno ureðewe.miãa. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine.12 Kad je 1924. na Ðurðevdan 1919. koja je 25.

During the political struggle related the future status of Vojvodina. as did his political like-minded person.stajati zatvora. where he put roots with his numerous family. the Serbs from Vojvodina. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. offered him a ministerial position in October 1918. He belonged to the Serbian National Radical Party. whose leader Jaša Tomiã was his best man. da bi se vratio kuãi. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. He followed Stojan Protiã's line. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. the Count Mihály Károlyi. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). At the end of the War. He resolutely said: „We. U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. 226 . Later. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. will not go to Pest anymore. Joca Laloševiã. till its abolition in 1912. Nicholas for the family patron saint. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. to show his good will toward the Serbs. He refused the offer.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. the family was Hellenized there. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. married the Serbian women. Like other Serbian politicians. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). as the president of the democratic government of new Hungary. They chose St. so that Vojvodina would stay within Hungary. but politics was his great passion. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. da stvar zastari. born in Timisoara. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. since the Kostas. Tek 1939. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. as they were called in their homeland. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician.

Kosta Hadÿi (1868—1942). în anul 1911. al cºrui conducator. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. contele Mihaly Karolyi. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. i-a oferit. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. He died during the Hungarian occupation of Baåka. did not have that permission. la hagialac. Jaša Tomiã. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. în faþa tribunalului. care s-a extins foarte mult. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. care s-a elenizat. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. atunci când. în 1912. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. îi era na¤. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. din cauza oprimºrilor turcesþi. deoarece familia Kostas. El a refuzat oferta. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. s-a sârbizat. dar ¤i politica în era o mare pasiune. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. less eagerly and without the desire to be present in public. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. as a student from Pest. pânº la anularea sa. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. la Praga 227 . iar când a fugit de aci. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. cum se numea în þinutul natal. La Budapesþa. un portofoliu ministerial. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. Nicolae. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. la Novi Sad. acting in the opposition Vojvodina Front. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. who inherited his law office. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. în nordul Greciei. nºscut la Timi¤oara. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. îi preajma Primului rºzboi mondial. care au fost acuzaþi de mare trºdare. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. capitala Voivodinei. S-a declarat. on December 17. A devenit foarte cunoscut ca avocat. în octombrie 1918. while his son Kosta Hadÿi Jr. Era adept al lui Stojan Protiã. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. KOSTA HADŸI. în Banat.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. he was allowed to practice law. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. 1942. Timp de cinci ani a fost în exil.

228 . pentru a evita un proces in faþa tribunalului. în ora¤ul Novi Sad.(1931—1935). care va mo¤teni biroul sºu de avocat. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura.. Kosta Hadÿi jr. nu avea o asemenea permisiune. de avocat. în timp de fiul sau. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. în 17 decembrie 1942.

iz oblasti juÿno od Dunava. uzroke migracije itd. Takoðe. Rávnik. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. Te osobenosti. veroispovest.UDC 949. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. jezik. Prema našem mišqewu. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. kako sami sebe nazivaju. poznati pod imenom Krašovani ili. u stvari. N. — doprinele su da Karaševci. u dolini reke Karaš. datum dolaska u Banat.1 Meðutim. Fonetica ¤i fonologia. Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. Lupak. 222. istoriåara. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. Karaševci. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. asimilirani. vremenom. folkloru. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. Graiurile cara¤ovene azi. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. gde su bili u mawini i. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. etnografa. Timi¤oara 2000. Klokótiå'. nošwi. Radan. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. 229 . usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. etniåki izolat. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. koji su u velikoj veãini bili Srbi. Nérmiã'. Stanovnici ovih naseqa. obiåajima. duÿe od jednog veka. u najveãem broju sluåajeva.

Naime. Miletiå. Dognecea). boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. 7. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". 5 Q. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. Ÿivojnoviã. Uqmi. 17. Miletiå. 28. Oni se smatraju posebnim narodom". Tom 25. Miletiå. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. nav. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. 14. delo. M. wihov mentalitet i pre svega. Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. I. Berlin 1903. 641—660. Petrovici. Lipovi. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. Novi Sad 1903. 162. veã Srbi". delo. neosnovano. Q. 8 P. globalno uzevši. Kalini.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. 9 I. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod".9 2 Lj. a svoj govor nazivali „karaševski jezik". Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod. posebnim narodom. Petersburg. Radni. jer — vele — oni nisu Bugari. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". delo. Sirku. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. Ugarska statistika. ¡¡. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa.4 Istina je. nav. 4 J. Karašavci).3 J. najpre. u svojoj monografiji. Sirku. 168—169.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. Graiul cara¤ovenilor. 49. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj.kegye). VI. 230 . 7 J. Slatini Timiš. Ÿivojnoviã. Studiu de dialectologie slavº meridionalº. narodni obiåaji i primeri jezika. Radan. u veã spomenutom radu. Letopis Matice srpske. odsustvo nacionalne svesti. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). Letopis Matice srpske.5 a E. Bukurešt 1993. Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. Ÿivojnoviã. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. Novi Sad 1907. Hrvat ili Bugarin. O Buwevcima. ¡¡¡. IV. J. koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". 1899. Q. Krašovaner in Süd Ungarn. 222.7 Ruski nauånik rumunskog porekla. Ivaniã. meðu tim se nazivaju Krašovani". iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. 175. nav. a wihov govor posebnim. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. Miletiå. Bucure¤ti 1935. ali je ona opet osobena. razmotriãemo. meðutim. 3 Q. odbili su Karašovani najodluånije. Miletiå. J. Birta. 86. 6 E. 242. Krašovani (Karašani. Ÿivojnoviã. nav. Petroviå. Letopis Matice srpske. 162. P. Narìåije Karaševcevæ. 85.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. Otvasu. N. Beleške. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. Novi Sad 1893. Archiv für slavische Philologie. delo.

1. Krsto. jer staro su zadrÿali. 209/8. godina ¡¡¡. XVI. str. 2. Petar itd. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. Timi¤oara. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". XII 1946. O slavi opširnije u ålanku M. br. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". decembar 1937. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. 231 . O Krašovanima. Ãoriã. 253.11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. pridošle u karaševska naseqa. str. mart 1937. broj 208/5.". hrvatskog uåiteqa u Ravniku. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. god. str. što ãete iz dowega pisawa sami videti". „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". kako u ålanku kaÿe. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". broj 209/8. 24. XII 1946. 2. 1. Ãoriã. Svrqig 1998. koji pošteno. broj 210/12. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. 13 G.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu.13 G. Radana. Samog sebe protivureåi J. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. str. V. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. je 'slava'.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. 2. N. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. Temišvar. 12 Vidi Glasnik. XII 1946.U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. 2. razumeo i pomagao. U crkvi ikavski pevaju. 15 Isto. IV. 10 U listu Pravda. 52. Temišvarski vesnik. 105—110. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. XII 1946. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". a novo dobijali samo od tuðina. oni su 'Horvati'". br. oni su Sloveni. 14 G. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". napose sa Srbima. 11—12. str. koji im kvare jezik („strica limba"). Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. Temišvar 21. O Krašovanima. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". Ðurað. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. Etno-kulturološki zbornik. Luka. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. a to zato. 11 U Pravdi. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske.

školovani qudi. specifiåna nošwa. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. nauke i tehnike krajem XIX. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. koji to nikada nije prihvatio. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. Hrvatima. 18 E. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. 15. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. tridesetih godina HH veka. pogotovu.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. Neki od wih. Arhaiånost jezika. 232 . ali je to bilo bezuspešno. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. pogotovu intelektualcima. pokušaãemo. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. Sigurno je da je razvoj kulture. krajem XIX i poåetkom HH veka. åak i Bugari. orijentisali su se prema Srbima". naravno. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). a ni danas nije okonåan. ali je ta teza brzo odbaåena. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). novinama ili åasopisima. a ne iz Srbije. tako i Hrvati. obiåaji i. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. delo. Petrovici. a naroåito u HH veku. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. nav. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. došli uåiteqi iz Hrvatske. u nastavku.Pretpostavqamo. bilo da su Hrvati. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. meðu Karaševcima. bilo je i još uvek ima. Potom. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. Bugarima i drugim narodima. jer. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. a kasnije. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. Petroviå. ali se on teško i sporo odvijao. kao katolici. a naroåito danas. u prvom redu od karaševskog ÿivqa. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci.18 Otada.

bio je i åestiti starac Birta. iz Stare Serbi(j)e. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. Birta i drugi intelektualci. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". roðen 22. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. 61—62. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. Letopis Matice srpske. Ÿivojnoviã. te potom. 22 Isto. Turske Bosne… ovamo doshli. 233 . godine. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. kao na primer „vira" umesto „vera". ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. potraÿili po wihovim stanovima. 21 J. 20 Citat preuzet iz kwige I.22 Te je obiåaje J. Bukurešt 1993. VIII. koji serbski jezik govorimo. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. u Ravniku. Todor Birta — Grk (roðen 1834. kaÿe se. Novi Sad 1909. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. Ÿivojnoviãem. da su Frawevci (fratri) te qude. „serbski" prema „srpski". U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. imuãni trgovac iz Klokotiãa. 21. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. 86. godine). tvrdi: „Po priåawu od starina. a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. VIII 1862. Karašavci)… 1907. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. nešto niÿe. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". formirani po maðarskim školama. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. Birte. To svoje gledište javno iznosi 1920. 255. 61.

oktobra 1911. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. 6. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu. IX 1887). zabeleÿeno je da je M. pomoãni beleÿnik 1887—1911. 234 . roðena 23. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). ali je radio kao beleÿnik. sastao sa bugarskim profesorom K. Matijin otac. 16. a posle umirovqewa. roðenom 28. u kuãi sa brojem 93. Naime. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. Andreja. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. Vlašiã u leto 1898. a koji su svakako uticali na wega. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. 2. Bio je oÿewen Nemicom. umire. godine. Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. izgleda. dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. bio je seoski knez u Vodniku. istraÿivali karaševski ÿivaq. nekoliko meseci kasnije — 9. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. i sin Vlašiã Arpad. u Rešici. roð. bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. godine. Vlašiã stanovao u Karaševu. aprila 1912. Andreju (Andreas. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. ali i obrnuto. zadesila velika porodiåna tragedija. Arpad je završio trgovaåku školu. direktor škole 1862—1912. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. Granofski". sasvim sigurno. sa natpisom na maðarskom jeziku.23 meðutim. Uåiteqa Vlašiãa je. poginuli sinovi Arpad i Andreja. sa Sirkuom. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. i imao je åetvoro dece. VII 1865. Na karaševskom grobqu.informator. i gde je on sahrawen. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. Nek poåivaju u miru. ali je. VII 1892). u Domovniku (Status annimarum). podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. 11. dok je još bio ÿiv. koja je bila u vlasništvu parohije. Mahanom (Åeh po poreklu). Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. Granofsky.

Novi Sad 1907. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. Åesto je Ÿivojnoviã. nav.28 Od svih Karaševaka. Isto. Marjan Ðurasa. meðutim. Miletiå. Vlašiãem. J. 242. Petar Domawanc. Krašovani…. veroispovedni uåiteq u Kanaku. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. J. Petar Frana. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. 86. Ÿivojnoviã). u karaševska sela stiÿe i Q.ševski govor jeste bugarski. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. II. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. Ÿivojnoviãa.25 U avgustu iste godine. Letopis Matice srpske. 24 25 235 . koji je rodom bio Slovak. Kroz juÿni Banat…. 26 J. Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. pogotovu intelektualaca. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. 179. 52—79.27 Kasnije. u nastavku. Ÿivojnoviã. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. 27 Isto. 86. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. godina. Ÿivojnoviã. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". Vlašiãa. Ÿivojnoviã. Tako. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. delo. 99—100. 243. obilato koristio u svojim radovima. Dajemo. godinu. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. III. 178—179. Ugarska statistika…. ali åiji autor pretpostavqamo da je J. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. nekoliko dana nakon Sirkua. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. Miqa Dobra mlaði. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. izgleda da je J. Mikola Ðurkica. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. pri opisivawu obiåaja.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. 42—76. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. Jovana Mihaleca. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. veroispovedni uåiteq u Vodniku. koji takoðe upoznaje M. umirovqen uåiteq. koji je. Nikola Vaka. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. a drugi deo na karaševskom govoru. Miletiå. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. otac Matejin. Vlašiã 1898. 54—55. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek.26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. Fridi Ifka. 28 J. 1907. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

Anujki. delo.12:929 Ÿivanoviã S. kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Kragujevac 1996. godine. školovao se u rodnom gradu. godine. 457.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. 2 S. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). marta 1695. kao i to. Biserica Ortodoxº Românº. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. 3 Sava. Godine 1733. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. episkop šumadijski. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. i u leto 1751. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). 243 . Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. bihorskom i halmaÿskom podruåju. Podgorica.UDC 262. 456. 956. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. godine. nav. a potom za svoga egzarha. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji. episkop šumadijski. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku. Beograd. jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759).3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. pokušavajuãi da 1 Sava. 7—8 (1979). da nije predviðena u carskoj diplomi od 4.

Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. vladika Sinesije je došao u Bihor. kao i predstavnika vlasti. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. U ovim okolnostima. da 244 . oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. Poåetkom 1759. sastavqena od dva predstavnika vlade. Meðutim. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. buduãi episkop temišvarski. Najzad mu je data dozvola. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. Maja meseca 1754. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. U to vreme. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. godine.tamo izvrši kanonsku posetu. prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. u proleãe 1753. u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. S dozvolom beåkog Višeg Suda. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. Posetili su više crkava. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. Onih trideset pet vernika. a od vernika samo åetiri kmeta. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. a drugi 1752). ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci.

ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve. marta i 25. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. Tako. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. episkop aradski.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. Pºcurariu. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu.4 Tako je. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. Wegovim preduzimawem. godine. da se ne bi udaqili od pravoslavqa. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. godine.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. sa posedom od trista jutara zemqe. Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. i drugo). (90 cm). episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". bio je zatvoren. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. godine Prokopije Ivaåkoviã. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. 428. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. 1761. kao i manastir u Arad-Gaju. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. vernik Petru Gavruca iz Pokole. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). godinu. 531—534. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. januara 1756. vernik iz sela Komlauš-Arad. ikone 4 5 6 M. decembra 1858. avgusta. Prilikom zakquåewa raåuna 4. Izmeðu 25. Istoria bisericii ortodoxe române. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. Bukure¤ti 1981. ali i sa velikom dareÿqivošãu. i muåen umro. krst drveni umetniåki izraðen. Antonije Habata. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. 245 . Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. pored Bejuša. darovali su ga novcem i drugim poklonima. II. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. za 1755. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. vezan lancima trinaest nedeqa. Isto. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. a neki su i umrli za svoju veru. oko 1749.

a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. umeãem i hrabrošãu. zamewen novim. Od svih episkopa aradskih. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. kao i drugi aradski episkopi posle wega. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. Sv. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen.Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. on je svojom snagom.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

Protokol 1727—1774.45 åasova. Nacionalni Arhiv Arad 248 . marta 14. g. Sinesije umro (1)768. u 4. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa.

Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. Several new. Sunt prezentate câteva date noi. nepublicate pânº în prezent. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie. în Eparhia Aradului. Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese. so-far unpublished facts are presented. vlºdica Sinesije. 249 .

.

Rad Muzeja Vojvodine. Q. Bugarski. 36. zanatlije i åinovnici. 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896).3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. jula 1835. 151—157. mecene. Novi Sad. 8. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. Protokol br. izmeðu wih i Tomu.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. roðen je 23. godine. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". B. potoweg oca Sofronijevog. Stepanov. septembra 1843. 5/25. Ðuriåko ot Modoš. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. fond Graðansko stawe. plem. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). 1).UDC 61:929 Stefanoviã A. godine. septembra 1843. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). koji je imao više sinova. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). Kršteni 1829—1843. do 1860. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. 251 . jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). Aleksandar. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. 8. upis br. oni su stara i poznata temišvarska porodica. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. Sofronije je takoðe imao više dece. Iz seme1 S. godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji. Meðutim. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici.

U razdobqu 1860—1865. Bugarski. Stepanov. ocewen je kao „eximios" (lat. on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. iz veãine nastavnih predmeta. 6 TŸUNA. osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. fond Pijaristiåka gimnazija.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine. Godine 1863. i Georgije Nikoliã. Protokol br. za srpski jezik. Na diplomi. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. marta 1866. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. ukquåujuãi i nemaåki jezik. godine brani doktorsku disertaciju. 15/1860/. 9 S. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT. mestu po ocenama.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. prirodne nauke.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. latinski. nemaåki. izvrstan). filozofsku propedeutiku. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. gråki i francuski jezik. Diplomirao je 1865. Maturski ispit poloÿio je 1860. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. kwiÿevnost i gramatiku. a na kraju gimnazije na 4. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã. srpski. Q. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. 252 . katihete. delo.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. 5. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. matematiku. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". upis br. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. istoriju i geografiju. uglavnom uz staroga Vuka. nav.

u NIN-u. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". našao na Vukovoj sahrani 29. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. 9098/24.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. Dopisom od 25. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. 10 11 253 .15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. G. godine. 13 Q. godine. beåki studenti su. Dobrašinoviã. mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore". avgusta 1866. oktobra 1866. 90—93. januara 1864. odrÿanom 15. Breier. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. Na tom sastanku. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. XXXII. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. kao åelnik srpske omladine u Beåu. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. J. Skerliã. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. br. 3.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca.14 Radeãi uz oca Tomu. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. Srbi u Rumuniji.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. Novi Sad 1997. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. Ceroviã. dakle. godine. partea a II-a). imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. maja 1866. Moÿda je upravo tada. godine. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. rukopis MZSVDT. 92. Timi¤oara medicalº. 15 T. Omladina i wena kwiÿevnost. osnovan je savez ðaåkih druÿina. marta 1987. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. 217. Smrt u Beåu. sa potpisom Branka Stefanoviãa.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost. Beograd 1925. godine i govorio nad wegovim odrom. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. najširem krugu slušalaca. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. 1881/29. 16 Isti. Timi¤oara 1987. obraãajuãi se.

Srpski horovi u Banatu. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. Temišvar 1994. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva.19 Odmah po povratku sa studija. marta 1886. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata." Izmeðu 22. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). Branko i kasnije Pavle. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã.Pored oca Tome. Temesvár 4 1890. Ovo društvo. Weisz Bernát. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. åinovnik i privatijer. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. 21 Q. na prvom spratu. bio je tutor gradske crkve (1878—82). 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. 13—17.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva. Vidi i: Dr. marta 1868. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. avgusta 1884. Tako je poåetkom novembra 1867. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. gde je postao doktor medicino. Bukurešt 1978. školski upraviteq (1886). avgusta 1879. 5. kuãa 40. Emlékbeszéd néhai dr. Temesvárott 1884. 1. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu".22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. hirurg. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. i 26. 254 . város közegeszségugyi viszonyai. kir. godine. traje do danas. godine. 156—171. sada ulica Avgustina Pahe br. Stepanov. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. 20 S. i to svojstvo odrÿali do smrti. postali su ålanovi. 2.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. Mladost ÿubori. srcu govori. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. åiji je predsednik postao 17.18 Godine 1873. Stefanovits Pal tagtars fölött. 1. sa mawim prekidima. 17—32. i ostao do Godišwe skupštine 9. Iliã. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. Zapoqina ulica br. Joce Bugarskog. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. Temesvár 1874. Természettudományi. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru".21 U znak priznawa za dugogodišwi rad. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br.

godine. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). o. da se ostavka g. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". Letopis Matice srpske. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. i daqe. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. do 1877. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. uveÿbavawe repertoara. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. Novi Sad 1900. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. Temesvar 24. 1882. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. godine. 03/11. te zakquåkom izreãi. upis novih ålanova. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. 24 T. Najzad. Slede 21 potpis ålanova c. podaci o uåešãu A. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. Mandiã. U Temišvaru 30. predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). 255 . zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. 23 Ovde. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. 3. Meðutim. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). aprila 1889. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. organizovawe i odrÿavawe priredaba. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. B. 1896. da ãe kako on. U proleãe 1889. godine. 04. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. marta/11. 1889". tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. 25 Temesvarer zeitung 56. godine. 2—7.

256 . Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. nav. 23. d. g. Rešewe br. kraq. g. Breier. godini ÿivota svoga i u 28. marta) t. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine. zapisnici. g. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25. godine. Vaša tuga je i naša tuga. februara … t. T. na predlog potpredsednika. varoški predstavnik i t. a predat na åuvawe MZSVDT." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac. godini sretnog braka u veånost preselio. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. 1896. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. predusretqivost i åovekoqubqe. februara (6. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. Original u porodiånoj zaostavštini. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. februara (8. Isto. marta) t. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. 02. februara (5. 57/23. U Temišvaru.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53. grada Temišvara. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. udruÿimo. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. marta) 1896. Pavloviã. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. delo. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. (1896). Isto.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. Veåna mu uspomena. g. Hermini-Minki. dana 22.

III 1896). pismom — mesna Jevrejska opština34. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. Samrtni åas ga na delu omeo. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. Venåani 1853—1896. februara/6. telegramom — episkop pakraåki Miron. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. godine. polijeleja. 6/6. zvaniånici. 33 34 257 . 1868. apotekari. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. lekari. svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. 58. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova." Iako je bilo nevreme. Hipokratov štap. od 25—27. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. Sa izuzetkom Zorice. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. temišvarski Srbi. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. 36 TŸUNA. preko puta od pravoslavne kapele. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. avgusta / 8. trudom delom i uspeo.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. ãerke su mu se poudale za Isto. jedinica PSCOTG. 25—27. 57/23. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. Srbi svoga åelnika. U zakquåku. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. marta 1896. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. Protokol br 15. Krst je. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. prenet u Lekarski muzej Temišvara. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. godine Herminom-Minkom roð. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. deca iz Siroåadskog doma." Temišvar je ispratio lekara. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. 10. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. udate Sandiã. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. fond Graðansko stawe. 57. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. Oÿenio se 1868. u mestu. marta 1896. septembra 189635. kao retkost. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. mnogobrojna rodbina. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. upis br. (Temesvar.

godine. Sada. B. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. 37 38 258 . 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. delo. godine. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. u åetvrtom. Stepanov. Bugarski. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. S. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj.nesrbe37 i inoverne. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. nav. ne i porodiåna tradicija. Wegov sin. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. Stefanoviãa Mlaðeg. Na sreãu. Q. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih.

259 .

260 .

261 .

262 . 1866. iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. when the famous „United Serbian Youth" was founded. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. Since then. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. and already on March 2. the president of the Timisoara School Board. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice.Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. Working with Dr Toma. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. La întrunirea þinutº în 15 august 1866. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. After that. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. He died on February 22. 1843 in Timisoara. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. was born on September 23. a school director. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. Thus he acquired numerous recognitions. Aleksandar. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. a representative at the ecclesiastical-national councils. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. the Serbs usually called him that way.

Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara. 263 . Lucrând alºturi de tatºl sau. Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr. Toma. A primit numeroase distincþii. dr.Dupº aceea. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº.

.

Roðen je u Aradu 5. treãa åastica. 1827. 6 T. Sándor. Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. Registar br. Petroviã. 5 Sava ot Arsiå. Arad 1895.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. maja 1760. 12. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã.UDC 929. koga je 15. 85. 3 Sava ot Arsiå. 657. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. nav. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". Isto. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). ovome se moÿe dodati da je kršten 25. Novi Sad 1958/59. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. Arad vármegye és Arad szabad király város története II. Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. åak bliske. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). 659. str. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. Savin otac zvao se Petar. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. Matiåne kwige. Sándor.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. 12. septembra 1806. Serbske letopisi. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. 63. delo. 1 2 265 . 7 M. O Savi Arsiãu pisano je mnogo. 659. god. 62.

reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. Petroviã. 266 . naÿalost. 79. taåna odreðewa. Nismo. nav. struåwaka za heraldiku. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Nismo. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. pronašli nikakve druge podatke o wima. postoji razumqiva vremenska distanca.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. u tom pogledu. Q. Isto. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. nav. koja mu je rodila kãer Mariju9. Za osobite zasluge. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. i to ukratko. 659. 86. 63. u znak blagodarnosti. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. godine8. prema onovremenoj praksi. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. poveqa je.10 ili 1814. Jedno je. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. Ceroviã. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. M. Ja ãu se ograniåiti. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. 317. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. 317. nav. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. 18. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. 1813. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. Ceroviã. nav. Sava ot Arsiå. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. delo. Sava je bio oÿewen Terezijom. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. Registar br. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. delo. meãutim. Srbi u Rumuniji. 1814. godine11. verovatno 1812. 63. 12. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. na ÿalost. delo. T. Petroviã. AFNAR. str. obznawena u Aradu12. izvesno — 5. Q. Sándor. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. delo. Novi Sad 1997.

Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". åiji je simbol svitak papira. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. Qubivoje Ceroviã. kulture. 5956 tablica 34. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. delo. kao da vlasnik nosi grb na grudima). Ceroviã. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. kuda se ustremio orao. Boÿidara Paniãa. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. 19 T. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. 311. delo. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. a levom kao da ukazuje da on. lav. 62. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ. br. mada je udajom za Savu Arsiãa. na kao nebo plavoj pozadini. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. nav. Petroviã. Pod tim prezimenom je. prema ondašwoj praksi. tako i jeste. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. 318. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. 12—23. 378.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. Prema tome. 275. 317. Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. nav. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. Pre svega. nauke. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. delo. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. obrazovawa. 18 Sava ot Arsiå. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). Ovde je. nav. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. 278. svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. umetnost. dodeqeno plemstvo. 317. okrenut prema orlu. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. 267 . na zelenom podnoÿju. kulturu18. Q. Arsich i Arsics. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. Zaista.

318. Petroviã. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. Ceroviã. ponekad su štampana. razume se. 63.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. 275. Ali. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. Q. Crkva je. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. 268 . S druge strane. 317. u mawe sreãnim okolnostima. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. što je. Araðani. nav. daleko od istine. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada. 63. istinskim intelektualcima. Isto. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. delo. inaåe. 63. Isto. 20 21 22 T. delo. i ne samo oni. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. nav.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

dakle u Evropi. 17 18 Nav. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. vojnim paradama. Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. iako verujem da je matrica ostajala ista. Terezienštatu (Subotica. To su stalna. Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. delo. Plzenu (Pilsen). repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. lovovima. aktivnijih teatara u carevini. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. Osijeku (Esseg).18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. dvorsko pozorište. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. 276 . Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. vatrometima. operama. pantomimama. esnafske organizacije. tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. Karlsbadu (Karlove Vari). koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. verifikovano je od struåne.je svirao sa svojim orkestrom. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru). Varaÿdinu i drugima. Marijenbadu (Marijanske Lazny). dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. delo. 82. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). baletima. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. pod naslovom „O pozorišnoj statistici". U Drugom rangu su 22 pozorišta. Szabadka). koncertima i „seoskim veseqima". oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. Lugošu (Lugos). u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. Trenåinu. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. 80. Panåevu (Pancsova). za godinu 1860. Nav. istraÿivaåa. Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. pa i Nako. na strani 168. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. Theresienstadt. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih.

prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. 24 „Inventarium" iz 1844. Sigt. 1861 (za 1860). Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. Guqelmija. Hochgräfliches Theater in Ungarn. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. godine (Nakinog teatra pod upravom A. Izveštaje upravnika Nakinog teatra. Leipzig 1861. godine. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. korektor Emilija Ujes. 23 Allgemeine Theater — Chronik. na str. do 1900. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. 21 G. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. god. juna 1847. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). sa pseudonimom Liebhart. Leipzig. donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. VII 1847) 33—35. iz 1844. godine. Ujes. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". O „Inventarijumu" iz 1844. štampanom u Berlinu22. Komlos am 9-ten Dezember 1844. oruÿje. obuãa. 1. Bt. Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. izveštaj J. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. prilikom mog boravka u gradu (1968). Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. i. 3. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". Berlin 1834—1918. Staud. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. Cerbonija). Preveo A. 4. Za sezonu 1861/62. U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). 1968. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. Pod br. rekvizita sitna. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. godine (Banatski Komloš)20. Wien 1976. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. Aufgenommen. 277 . 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. U broju od 1861. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. verovatno. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. i 5. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). (za 1860) iz Lajpciga23. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. godine24. godine21. 2.

Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). šlemove od srebra i zlata. albanskim. i 1839. 90. 55. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. On ga je i potpisao. u Banatskom Komlošu. Dva oklopa od åistog srebra. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. U to vreme još je školovao glas u Beåu. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. godine. 18—20. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. sa vizirom. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. 1—6. italijanskim. prebogatog. kod poznatog pedagoga i kompozitora.). Meðutim. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. pre 1844. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. sa obojenim kamewem. na ovom spisku nema srpskih. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. španskim. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. Jedan pojas sav od srebra. 78. narcisoidnog vlastelina. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. maðarskih ili rumunskih kostima. ukrasna pera. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. nemaåkom goticom. godine. baletski trikoi i dr. Pisan je rukom. francuskim. protokolist". Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. Jedan prsni štit. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. Jedan takoðe sav od srebra. 29. za vlastitom formulom dvorskog teatra. bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. 82. scenska rekvizita. ukrasna biÿuterija. To govori o Nakinoj estetskoj. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. Bio je to liåni. za grudi… 100. „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. Jedan pojas sav od zlata. bogato ukrašen zlatom… 98. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). jer su kostimi. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. prelepog. 62. godine. dekpapira. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra.štaja. privatni teatar mladog. kulturnoj. 27. 80. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. dalmatinskim. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. kosti278 . ukrašen gvozdenim ekserima.

o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. 33—35. i sam strastveni pevaå. Lázár Petrichevich Horváth. 248). koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. delo. godine nalazimo u Pešti. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. str. 27 Poznata su nam dva scenografa. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. Honderu 1847. Heti Szemle. a 1845. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. Juli. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. 85). Petriåeviãa. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth).me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. nav. 6.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. Ponovo ga 1847/48. Gospodar Nako. pozorišni kritiåar iz Pešte. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). Horanyi. izgleda da je åešãe radio kod Nake. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. makar u pozorištu. 1847). 10. u Komlošu. u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. Str. ¡¡. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. slikara. Nake. tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. gde radi u „Interims Theater". to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. Nr. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). 2. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. 13. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. 27. Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. juna 1847. Hor se sastoji od 18 M. koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. i doneti ih u Novi Sad. pl. „nadirodi Iroda". jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. 25 26 279 .

opera bufa. kao bariton. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. 1847. bas i bas-bufo. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". kada peva. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. odakle je prešao u Kragujevac (I. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. rediteq-nadrediteq. u Kragujevcu. za predstave u Vršcu. 562—569. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. verovatno sa timom struåwaka. istaknuti umetnici. U stvari."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. jer svaka gala-predstava. uåenicu maestra Nikolaja. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. profesionalaca. 1847. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). gde nije prihvaãen. majstora svetla. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . Oni odgovaraju najvišim merilima." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. konceptant. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. meðutim. finansijer. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. Pesth. nav. i Buda Liberata). godine brojao 36 muziåara. 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. Kamburov. koji je bio profesor pevawa u Beåu. meðu wima su i poneki izvanredni. Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. veoma cewenu. Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". On je. On to radi sa istim ÿarom i trudom. Remaju. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. jer je bila „pravi draguq". zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. Kinderman. ¢. 13). kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. meðu damama. Nako je inaåe još 1845. Sofija 1940. Jugoslavska muzika. a orkestar broji 36 ålanova. prvo svirao u Nakinom orkestru. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. godine Karlu pl. On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. bio je vlasnik. pirotehniåara. delo. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". nalazimo gospoðicu Paulu Stradion. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi.

90—93). Italiji. U svom kratkom komentaru G. kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. Takav je bio Luj XIV. Rusiji. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. 33 Petriåeviã. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. navedeni izveštaj (1847). gde su se do zore veselili i uÿivali. francuske. odnosno zingšpil. 303. Gete sa knezom Augustom. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. Petriåeviã još napomiwe da je opera. ali i glavni „izvoðaåi". Poslato je 470 guldena33. zatim Marija Terezija. Wihovi nosioci i organizatori. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. za ureðewe deåjeg vrtiãa. pa „hram mladoga Boga Bahusa. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. Hochgräfliches Theater in Ungarn.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. refleksa i boja. umesto plaãawa ulaznice. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. a 1845. 281 . opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. jeziåke. koji je bio sastavni deo dvorca. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. potpuno italijanskog karaktera. odnosno u Banatu. koji je još 1810. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. Austriji ili Ugarskoj. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. Poqskoj. kojima je izraÿavao svoje etniåke. Staud. uåitequ Verzáru. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. koji je prekrasno izmolovan…". bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. iz sobe. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. 34 G. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. i konaåno na engleske. odnosno parku. Gete. kulturne i druge specifiånosti. sa italijanskim vrtovima. pa i naš Jovan plemeniti Nako. zatim jedan vinograd. Publika je takoðe bila reprezentativna.

Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. izuzimajuãi palatu u Beåu. za vreme svoje duge uprave. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. poreklom je sa juÿnog Balkana. Staud. iako verujem da je. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. i Abdurahman. Jovan plemeniti Nako je. Pored toga. godine. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. III. 282 .35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim.obavqa sa ansamblom teatra. doåecima znaåajnih liånosti i drugome. da u svoj repertoar unese staru temu. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. roðendanima. Guqelmija. izgleda. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. potpunu drÿavnu. Beåu ili Veneciji. 107—110. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. Magyar kastélyszínházak. kulturnu i svaku drugu samostalnost. Inaåe. Naruåivawem i izvoðewem opere L. mnogo35 G. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. Uostalom. kao i ostala plemiãska mladeÿ. a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. srebrom i hermelinom. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. To su jedine vesti o wegovom školovawu. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". ekonomsku. iz Pešte i drugih gradova. da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. zahtevali odvajawe od Beåa. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. Nako je bio tenor. politiåku. paša od Budima. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku.

ali oni. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. U stvari. Komlošu 27/14. Antonije Haxiã. izgraðen 1812. neãe navoditi taj izvor. o Svetom Savi 1890. i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. Novi Sad 1891. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. O Svetom Savi 1890. godine37. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. ali nije åituqu iz „Javora". Haxiã. gde treba da bude otvoren Gradski teatar. grofovi i plemiãi koji su. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". godine. godine." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. 1673. dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. Pesth). Na 198. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. „Serbske narodne novine" iz Pešte. A. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". U spomen i slavu Jovanu plem. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. avgusta 1813)36. Meðutim. A. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". Naki Veliko-Sentmikluškom". 104—110. od. jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. Naki Veliko-Sentmikluškom. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. Beograd 1988. godine. po pravilu. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. odnosno beåkog lista. Ujes. m. 36 37 283 . Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). svakako. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). koji je posle poÿara. Letopis Matice srpske. o.brojni prijateqi.

Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). Rémay i M. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C. Carl von Rémay. 284 . ipak. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. sa wihovim teatrima i repertoarima. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. Kegleviãa (Keglevich). mi ãemo. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. godine. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. po pravilu. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). opera i baleta i svih drugih ÿanrova. onom do 1848. koje je trajalo od 1849. v. 1862/63. Baãanija (Batthyány). godine. O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. Na ÿalost. zajedno sa ansamblima. Alfons von Zerboni. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. godine. 1861/62. Palfija (Pálffy). bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. oni su. Radaja (Ráday). Najboqi direktori putujuãih pozorišta. Julius Senzel. Karoqija (Károly). nego samo o onom posle 1857. koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. 1868/69. Matthias Ottepp. pre „maðarske bune".

slikar dekora) karakterne komiåne uloge. Berlin) iz sezone 1861/62. vodviqu. koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. tenorbufo). Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. Sufler: G-din Lindner. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). G-ðica M. Zerner (epizodne uloge). Nake. Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. wegovog kvaliteta. ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. komiåne i mrzovoqne oåeve. igraåice. S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. Direktor: Gdin. a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. Schumann (Šuman).SEZONA 1860/61. godišwim ugovorom. znaåajne sporedne uloge. G-ðica Forster (qubavnice. G-ða Hausmann (majke-heroine. Schumann (scenograf. sastoji se od 22 lica. Roth (inspicijent). Komlos in Ungarn. Schäfer (plesaåice. subrete). G-ðica Kamentzky (smešne majke). Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). Inspicijent: G-din Roth (Rot).). ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. Rau (qubavnike). Pozorišni slikar: Gdin. rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. pristojne dame. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). Knorr (heroje i opsednute qubavnike). Pod naslovom B. 285 . Schiffmann (znaåajne uloge). Alfons von Zerboni. opereti). — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). Weidmann. profiwene komiåne ul. G-ðica Elwitz (epizodne uloge). Nako'sches Schlosstheater". a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. male uloge i paÿevi). Miklos. Hausmann (Hausman). Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). organizacione strukture i repertoara. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve).

Frizer: G-din Schneider. G-din Wollrabe. i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. jun. G-ða Walter. jun. iz Temišvara. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. iz Bratislave (Pressburg). — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije.G-ðica W. što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. G-ða von Zerboni (tragiåne. krepke i ÿivahne qubavnice). iz Temišvara. G-din Hofmann. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). G-ðica Pellner. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. — Er ist taub (On je gluv). Gosti: G-din Seidler. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. Åetiri stalna statista (Hausstatissten). opereta). Deåje uloge: Wilhelm Schumann.

a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. plem. Nake. U „Inventarijumu" iz 1860/61. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti.) pod upravom Cerbonija. Nema više hermelina. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. jedan od prvih. znatno je poveãana ranija subvencija. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. graðanski i seoski kostimi. latinicom i ponegde goticom. kupqeni i dr. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. španski šeširi.138. Tomandl. Kostimi su gråki." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. maðarski. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. II 36. odelo za arlekina. pl. orkestar. Sukwice od tila. Nako de Nagy St. naslednik vlastelinstva Manenfeld. I on je potpisao deo „Inventarijuma". Direkcija pozorišta dobija meseåno. ekonomske i kulturne prilike.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. francuski. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata"." 38 M. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. u prostorijama svoga dvorca. kavalira. poqski. Mikloš. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. turske papuåe. U popisivawu su uåestvovali i qudi. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. rokoko-kostimi.50 guldena. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. jedan je Mihailovici. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom. pl.vqeni (sašiveni. a drugi Ð. pl. Srpsko pozorište u Vojvodini. Izmewena je funkcija teatra. italijanski. Okanoviã. verovatno našeg porekla." 287 .

Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika. roðen u Splitu. U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". 1866. februara 1843. karakteristike repertoara. iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé).Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. u 19. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. dan i åas igrawa. Šik. Veã u sezoni 1847/48. Wien 1944 (rukopis). Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. nego su posetioci plaãali ulaznice. 288 . a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). jer nisu upisani ni godina. oktobra 1842). 1870). mesec. Interesantno je da nije naveden kompozitor. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick). Jahrhundert. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. septembra 1846). Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. kako su tvrdili mnogi. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. veliåinu ansambla. zatim u „Theater an der Wien" (23. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. sastav druÿine. o kojoj ništa nismo znali.

Plakat donosi potpunu podelu uloga. do 1975. zelenaš Frau v. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). wena devojka Herr von Mauskopf. Vršcu i Velikom Beåkereku. JULIUS SENZEL. 289 . Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. udovica Liserl. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. a samo ulazak 20 fr. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. rediteqa i glumca. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). posebno Vojvodine. Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945. lihvar. Veã 1855/56. ali i petparaåke. godine. Igra klasiåne komade. u zgradi Pijarista. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. Oravici. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. wen sin Sofija. 209.. wegova kãerka Max Hartmuth. u funkciji direktora. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. Vršac i Belu Crkvu40.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije. Ujes. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. koja je sledeãa: G-din Kleks. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. Novi Sad — Vršac 1980. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. Pfaunenfuss Herr von Warerl. poduzimaåa. U sezoni 1857/58. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). wegov sin Frau Susanne Eisenblüh.

U toku nedeqe. Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. wegov visok profesionalni nivo. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. delo. Posednik vlastelinstva Gospodar pl. vlasnika apoteka u Vršcu. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu. a posledwe su od M.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. tadašwi direktor Nakinog teatra. Oravici. zatim diriNav. zatim kasnije pozorišno stvarawe. V. besplatno. 214—221. Nako. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom. na stranicama 247—248. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. odnosno teatarsku celinu. za 1860. J." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. Beloj Crkvi i Vršcu. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu. studiozan. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. piše komade. po pravilu. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. operete i dr. grejawe i osvetqewe. da se opredeli za pozorište.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. Orkestar je izvanredan. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. uzgred budi reåeno.200 Fl." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. prikazujuãi ga kao mukotrpan. u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem. juna 1858). sam J. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos"). komediju. godinu. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874). kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). verovatno. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1.. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. Sencl. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku.. Ålanak je redakciji poslao. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh). pl. 41 42 290 . lakrdije. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora.letwu pozornicu „Arenu" (8. Direktor pozorišta Sencl. U sezoni 1860/61.

291 . ali nekoliko decenija kasnije. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. Osuðen je na deset godina strogog zatvora. raznosaåe plakata. biletare na blagajni. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Ira Aldridge u Zagrebu. Marija Stujart. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. slikare dekora. Ujes. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. Scena 2. Gvozdena maska. Novi Monte Hristo. Novi Sad 1990." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann). 43 A. pa ni o wegovom repertoaru. sve dok se. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. Palata i ludnica. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. Adrijena Lekuvrer. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63.gente.43 Pretpostavqam da je J. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. Dijamant kraqa duhovnog. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. Istina. Majur suncovrat i druga. Dva pištoqa. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. Odleÿao je samo do 1850. Karlo XII na ostrvu Rigen. Batušiã. sa lancima. šefove tehniåkih sluÿbi. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. inspicijente. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. 44 N. 212—216. Sirotica iz Lovuda. na ÿalost. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Novi Sad 1968. On je glumac. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. dramski pisac i preraðivaå dela. Maåevalac iz Ravene. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. iako je bio Maðar. nadrediteq. rediteq. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. kquåare loÿa i ostale. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. Posledwi åovek. 13—26.

Åarobnu violinu. Magbeta. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište. bonvivani i karakterne uloge. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. o trupi i repertoaru. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima.". u Zagrebu. Wegov fah su prvi qubavnici. Otmicu Sabiwanki. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. nav. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. åuvenog crnca-glume. Gracijana. godine. kao direktor pozorišta u Aradu. koji je tumaåio Šekspirove likove. Pratim wegov rad od 1846. Jaga. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. 292 . ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. Hamleta. 213.47 Remaj je. Jedan novi svet. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. kao i savremene drame. D. u. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. zbog åega je izguran iz Beograda46. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. Don Karlosa. a svog sina Karla dao je u vojnike. Minu od Barnhelma i druge. nego samo u provinciji. Akta Min. godine. Offizier a.godine. a Remaj i ansambl na nemaåkom. Meðutim. 45 A. K. Batušiã.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. 46 Molba Karla pl. prosvete. Garika i mnoge druge velike likove. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). godine45. za svaki komad posebno. ali u sezoni 1862/63. mladi heroji. Lugošu i Velikom Beåkereku. u vreme poåetka revolucije. U teatru H. kupio je plemiãsku titulu. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. Getea. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). Valenštajna. preko Zagreba (Agram). bio dobar rediteq. U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. 1853. a još boqi glumac. 47 N. izgleda. pa je postao „K. kada je pomilovan. u kojem se našao 1848. Šilera. pa sve do Beograda (1865. Magdafa. Igra Fausta. Pozorišno stvarawe Karla pl. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa. delo. Stankoviãa. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. VII 1517 iz 1867. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. Ujes. Opredelio se za Vojvodinu. 1867). Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. godine.

Wrschatz 1937. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). J. On je upravnik. Vidi: M. F. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. ali i vojvoðanskom. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). godine. multietniåkom i multikulturnom. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. 44. åuvenom prosvetitequ. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. Almanah. U Vršcu igra i 1867. 49 50 293 . Schütz. a sve više graðanski teatar. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. nadrediteq. Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. Berlin 1841. R. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. što je skoro 80 ålanova teatra.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. i tri dela o caru Josifu II.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. und 19. Zabeleÿen je kao inspicijent. rediteq za dramu i komedije. Kraq Karlo II. 19 u tehniåkom sektoru. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. Temišvara i drugih gradova. str. hor od 20 ålanova. Geschichte des deutschen Theaters im Banat. Stari drugovi (Alte Schulden). godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. 137). 1863). Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. On se prvi put pojavquje 1841. na brod (Mannschaft am Bord. kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. kao i Remaj i Sencl. Milleker. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. kao i organizacionu strukturu teatra. Garibaldi. 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. 456—458. Hermannstadt). Putovawe za Kinu (Reise nach China).50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. Bodog. ali i Zajcovu operetu Momci. Beåki ÿivot (Wiener Leben). Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. koji je sve mawe bio „dvorski".

Hrvatskoj. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. 52 A. koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. Rumuniji. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". predstave na nemaåkom jeziku". Poqskoj. nav. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. Bosni i Hercegovini. Antonije Haxiã. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. a tako isto i beåka pozorišta. Otporom protiv germanizacije. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. pa i onda. 294 . Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. izuzev kada su izvoðene italijanske opere." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. delo. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. Rusiji. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. S druge strane. i mnogim drugima. „po modi onoga vremena". u Banatu. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Haxiã. marta 1889. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. a deo nepokretnih imawa. Italiji. nalazili su se i u Beåu. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. politiåkom. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. 207). Francuskoj. Mislim da nije reå o modi. 13 od 26. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. verovatno i novac. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. Meðutim.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. po modi onoga vremena. 108. A. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. str.

Milisavac. odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine. kwiÿevnosti i kulturi. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. je bio åak i kulise i kostime. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. 230—233. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. Nako od Senmikluša.53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere. a na tlu Vojvodine. Ujes. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa.privatno pozorište spahije Jovana pl. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. Na osnovu izloÿene. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. 1960. koje su izvedene u Nakinom teatru. verodostojne dokumentacije.54 kao i sva druga pozorišta. u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. koŸ. 450. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. za koje je vaÿila posebna odluka. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. A. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. posebno posle 1896. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. Pozorišna monografija Vršca. Oko 1840. 53 54 295 . Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. godine. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. godine. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. str. 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. po veliåini poseda. 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio.

Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. Novi Sad 1963. delo. koji je na sabor došao kao gost. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama."59 D. plemiãka je bila imuãnija. wihove uspone i nestanak. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. odnosno kulturi balkanskih naroda." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. D. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Predstave su bile besplatne. Marijenfeld i Nakovo. do Blagoveštenskog sabora 1861. Oni su obilno dajuãi svima. 63.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode. rasuli sebe. 296 . 58 Nav. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. 1837. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. Arbanasa. Popoviã. Konstanciju i Komloš.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. Srpski Åanad. 92. a Nako je goste åesto puta i poåastio. godine." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. i to mnogo. delo. 59 Nav. drÿao je u posedu Srpski Åanad. Srbi u Vojvodini. slugu. 76. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. Oko 1840. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. koåija. Nakovo. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. Rumuna. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. Konstanciju. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. Od Temišvarskog sabora 1790. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. intelektualne i moralne. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814. Srpski Veliki Semikluš." U podnaslovu „Plemiãke porodice". sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. delo. J. 91. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. i 1690. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. 57 Nav." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. III. Nako imao je Komloš.

ali i dokaz wegovog bogatstva. 60 D. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. jer. direktori pozorišta.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. Johana. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. Maðara. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. grofova i plemiãa: Esterhazija. Popoviã. dr Branko Gavela. porodica Miåin iz Bele Crkve. åini mi se da. Grka i Albanaca. ovaj. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Todorka Kondova. i mnogi drugi u Srba. Tako je bilo kod Srba. O Cincarima. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. Hrvata. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. nije bio neznatan. Kegleviãa i drugih. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Baãanija. naruåene opere Buda Liberata. Stevan i Marko."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. prevodioci. 297 . Palfija. talentovanih i vrednih kulturnih. glumci. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. Beograd 1937. Makedonaca. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. Minhenu. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. Karoqija. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. rediteqi. Feštetiãa. i pozorišnih stvaralaca. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. Brunsvika. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. ipak. Na primeru prapremijere. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. To je plejada umnih. dramski pisci. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. Rumuna. Seåewija. Branislav Nušiã. Grašalkoviãa. oåevidno. Naum Maly. wihovim navikama i standardima. Pataåiãa. 306—307. Kapdemort. J. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. Bugara.

Istorija evropskog pozorišta. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu. stvaralac. italijanskog. Kinderman. višekonfesionalnoj banatskoj. Minhenu. kostimiran kao Luj XIV. kao najbliÿem pozorišnom centru. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. pa u Beåu. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke." 298 . svoju kulturnu rezidenciju. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. Nakino carstvo se raspalo. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. svoju umetniåku laboratoriju. nestalo. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. iako je bio graðanin Pešte. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. biblioteke. gråkog. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. nemaåkim. organizator i menaxer. marta 1889. i drugih gradova. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. finansijer. kao što je to sluåaj sa italijanskim. višejeziåkoj.Nako je taåno znao pravila igre. glavni koordinator. Kao vlasnik. Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. vozio noãu u zlatnim koåijama. Kada je 9. odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. izgradio je svoj „umetniåki grad". glavni kreator svog teatra. i svoj teatar. na kraju sveta. wegov rediteq i nadrediteq. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. zatim u Budimu i Pešti. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. Beåa. Luja XIV. Berlinu. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. Veneciji i Rimu. godine Nako u Beåu preminuo. zbirke. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. rumunskog i verovatno albanskog teatra. a verovatno i u Parizu. Prema tome. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. 80. srpskog. išåezlo. austrijskim. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. VIII. Tu. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. Nako je Fond pri Matici srpskoj. da „se åesto. qeta. maðarskog. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. bez kritiåkog suda. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". on nije bio samo „qubiteq umetnosti". samo za wega. kojim je unapredio srpski jezik. cincarskog. gde se i rodio i gde je sahrawen.

Maðarsku. odnosno srpskog pozorišta u celini. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. Austriju. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. Pre svega mislim na Jugoslaviju. uredniku Temišvarskog zbornika. 299 . odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. a tako isto i beåka pozorišta. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. pozorišnog posebno. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. Rumuniju. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. scenskog govora. sa ove i sa one strane Dunava i Save. kwiÿevnog jezika i srpske glume.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta.kom je nestalo åoveka." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. predsedniku Matice srpske. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku. Gråku i Italiju. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. indirektno. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. godine. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. ipak. pa i onda. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848).

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

Gutenbrun i Pehsil 1770. rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . qubiteq umetnosti i raskoši. Nikola Esterhazi.

Nikola Esterhazi II 302 .Blanšar.

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. a Licej u Bratislavi. kao i mnogi Srbi „iz preka". Tirol. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. Keåkemetu i Mezberewu. Ubrzo. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. godine. godine. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. saraðivao u novinama. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. da bi imao više vremena da se posveti kwizi. slavio srpsko ime meðu narodima.UDC 929 Tirol D. veliki srpski prosvetiteq. pa da se zove Tirol. Vlah iz Åakova. marta/11. U vreme nacionalnog preporoda. Prema navodima Milana Ð. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Tirol. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. aprila 1793." Dileme oko ovog. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu. nije iz Tirola. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava. poznati slikar portreta i ikona. Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. gimnaziju je uåio u Temišvaru. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. dušom i telom". U rodnom mestu je završio osnovnu školu. Meðu takvima. u srpskoj trgovaåkoj porodici. U Temišvar se vratio 1815. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. godine u Åakovu. niti smo ikad bili Nemci. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. u jeku 313 . pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. Dimitrije P. iako od nas niko nije ni video Tirol. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. nego smo drevni Srbi. meðutim. kulturnim i nauånim publikacijama. Dimitrije Tirol je roðen 31. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti.

Dvadesete godine 19. Godine 1828. Osnovni zadatak Društva. wegovu kulturu pomaÿe. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. godine dolazi u Beograd. godine. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. dve decenije kasnije. Dimitrije Tirol 1829. kako je to obrazlagao Tirol. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. do Tirolove smrti 1857. srpsku kwigu štampa. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. godine pojavio „Banatski almanah. Prvi monografski rad. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. godine objavio Slavensku gramatiku. Dimitrije Tirol je 1827. prvenstveno wegovim sakupqawem. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. centru Banata. brata kneza Miloša Obrenoviãa. na poziv Gospodara Jevrema. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. koja se stvarala.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. kwiÿevni list izdaje. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. veka u Temišvaru. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. objavio je u Budimu 1818. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. a mladima stipendije. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. koja ãe. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. godine. Meðutim. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. veka. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. godine. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. u kojoj se okupqala 314 . bio je da srpski narod prosveãuje. didaktiåkog sadrÿaja. namewena srpskoj mladeÿi." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak.

generalnog gubernatora Sankt Peterburga. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. sina Gospodara Jevrema. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. I u Beogradu je pokretao almanahe. koji je ureðivao Jovan Haxiã. Boraveãi u Odesi. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. Ovde je 1839. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. osnivaå Matice srpske. nameweno uåenicima. åiji je bio „pravi" ålan. kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. otišavši u Zemun. 1842.srpska inteligencija. Sledeãe godine je Društvu. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. ruskim akademikom srpskog porekla. Boraveãi u Odesi. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. gde je 1846. veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. nije oÿivotvorena. godine. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". sa podacima o svim zemqama sveta. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. ruskog generala. godine. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. Tirol je napustio Beograd. poklonio sopstvenu biblioteku. U isto vreme. Dimitrije Tirol je 1832. Ova inicijativa. åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. kao i åasopis u „Moskviåanin". zatim u „Vestniku". a potom u Temišvar. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. 315 . kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo".

namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. kao predstavnik Temišvara. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". gde je postao profesor. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. godine. decembra 1856. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. Svaki ko je umro. veka. U revoluciji 1848/49. 20. dolazio je tu sa ludim oduševqewem. U „Svetovidu" je 1852. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. godine. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. Na inicijativu Dimitrija Tirola. nastavqa Crwanski." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska. 1848. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. objavio je Srpsku gramatiku. åiji je glavni grad postao Temišvar. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. ostao je bez sredstava za ÿivot. uåio materwi jezik. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. izuåavala se istorija. godine osnovao Dimitrije Tirol. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa. godine." Åitaonica je. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". Krajem 1856. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. Wegovim zalagawem je 1851. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. koje je 1851. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. Izašlo je pet godišta. godine teško je oboleo. åiji poåeci datiraju iz 1827.

Q. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Novi Sad 1997. godine. Napisao M. Grahovac. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. Pomoã nije dugo uÿivao. veku na tlu današwe Rumunije. „The Banat Almanac". Stepanov. Ð. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. Istorija Matice srpske (1826—1864). siromašan. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. Bukurešt 1991. Q. and a boarding school in Bratislava. Beograd 1888. Novi Sad 1993. but also from broader regions. He was born in Åakovo (Ciacova). in 1793. Sabqiã. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. znamenite liånosti srpske kulture. Novi Sad 1993. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. Ceroviã. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. Novi Sad 1995. Temišvar 1993. Mladost ÿubori. srcu govori.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. Q. umro je 18/30. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. 317 . Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. Srpska periodika u 19. marta 1857. Ceroviã. od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Miliãeviã. D. Novi Sad 1986. izdeqen mnogim graniånim meðama. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. Ÿ. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. Ceroviã. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Usamqen. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod. Milisavac. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. In 1827 he started a literary magazine. oštrouman i za nauke odveã sposoban". he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. pomalo zaboravqen. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. LITERATURA S. Q.

Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. the general Mihailo Miloradoviã. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. Datoritº strºdaniilor sale. din aceastº parte centralº a Banatului. wrote about Serbian cultural monuments. compiled the first Serbian bibliography. he published „The History of Banat". precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. care a venit la el în vizitº. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. în preajma Revoluþiei din 1848. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. Trecând la Timi¤oara. He became a member of The Learned Society in Odessa.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. unde se include în viaþa culturalº. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. iar Liceul la Bratislava. în anii cincizeci ai secolului XIX. la Timi¤oara. started „The Timisoara Calendar". În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. He firmly believed in the creative spirit of his own nation. dar ¤i din spaþii mai largi. He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. 318 . A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. revistº literarº. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. he established magazines. a publicat „Istoria Banatului". s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. în 1851 a fost înfiinþatº. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. a editat reviste. founded the Association of Factory Area Readers. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. erou al rºzboaielor lui Napoleon. în domeniul culturii. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. including the hero from the Napoleonic wars. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. la liceu.

A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. despºrþit prin multe graniþe. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu. 319 . î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb.

.

Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. Novi Sad 1877. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. pouku i kwiÿevnost". Nova zaklada g. broju istog novosadskog lista. for. u 38. Novi Sad 1877. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. nego što ih imamo mi Srbi". a rukuje wome srpska pravoslavna opština. 1220—1221. isti list je na naslovnoj strani 4. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. list za zabavu. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. a drugu sa 200 do 250. 987. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti."1 Iste godine. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Javor. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. septembra. vr. Hristofora Šifmana. pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa. 30. 38. godišwe za uåiteqske pripravnike. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. godine sledeãu vest: „G. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. 321 . a. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. br. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. jula 1877. Matica. Prvenstvo imaju uåenici iz N. a za tim iz Baåke. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. i to jednu sa 300 f. Šifmana. Popoviãa. januara.UDC 929 Šifman H. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. br. broju od 24. Neka je slava åestitom fundatoru. 18. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. doneo je u 31. 22. Javor. Hristofor Šifman iz Ban. svima tada znani kao „Åika Steva". Sada.

Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. V. Novi Sad 1878.3 3 S. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. — poruåuje Stevan V. 4. br. 322 . Koliko poštuje umetnost. koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika". 11—116.Jeger. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. P. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…).. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. Javor.

koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. agusta 1877. godine (ROMS. godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. jula iste godine. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. O. 548—550. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). 323 ./29. u Novom Sadu 17/29. br. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. br. Steåaj Matice srpske. administrativnog sekretara Matice srpske. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. jula/1. Hristifor. Budimpešta 12. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. u Banat. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. 1877 i K. ãirilicom: H. najåešãe. br. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. avgusta 1877. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. U. 220 — VIII — 1877).: Q. bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. Komlošu 1-ga Avgusta p. Krištof.5 U Osnovnom pismu iz 1881. godine. u: Matica srpska 1826—1926. 242. Novi Sad 1927. dakle. O. 5 Stevan Branovaåki. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. januara 1881 godine. da samo onaj narod. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine. jula 1877. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. Pobuðen. br. 26. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. Lotiã. Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. Š. avgusta 1877. Pismom od 14. moÿe s pravom zahtevati. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. rešio sam se i ja. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. 222. Kristifor ili. VII 1877. Dobrotvori Matice srpske. r. 877. dakle onako kako se i on potpisivao. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. koncept. O. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. (ROMS — originalna pisma: 19.687 i prepis: U. steåaj je objavqen 19/31. avgusta 1877. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. tim silnim ubeðewem s jedne strane. — III — 1877). a prezime ãirilicom (Šifman). U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom.

Komlošu 9/21. / U Banat. IX. br. avgusta iste godine. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. u Banat. 264. godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. dostavqene. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. 1877. Ÿivanoviã. 1877).8 Odmah potom. G. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972. br. O. avgusta 1877.ja. septembra iste godine. avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. v. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. O. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. O. 1877./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. septembra 1877 — U. i U. 8. S 1. O. — Pismo je reprodukovano u: Q. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". a druga za veštake i umetnike". avgusta 1877. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28. Komlošu 5/17. svojevoqno. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. meni pod brojem / 14. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. Autor portreta je. g. VIII. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. 324 . da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. Novi Sad 1972.9 To je uåinio veã 4/16. / Hristofor Šifman. avgusta 1877.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini./30. Komlošu 4/16."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. kojim je potvrdio da je suma od 10. U. 220. zemqomer. VIII. decembra 1877. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom.000 for.(16) Dekembra 877. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. 222. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30. a. U. u Ban. u Ban. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. 1./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja. 5/17. sam. a veã 21. decembra iste godine. avgusta 1877. br. v. koju ovim Vašem Visoko." Reå je. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. 1877. godine. zapravo.000 forinti a. profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. odrÿanoj 18. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10. 221. Komlošu 4. za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa.

3. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. juna 1878. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. uåeniku. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. 630— 631. odrÿane u Novom Sadu 10/22. Istorija Matice srpske.000 forinti. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. 15 D. i to. kako je naglasio „sve dotle. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi. odredio je sumu od 2. 14 Up.15 Kao osnivaå zaduÿbine. Kako svedoåi arhivska graða.500 forinti s tim da se.: Osnovno pismo. dok isto postoji". U. Za prvu je odredio 7. O. Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. kw. 16 Up. 4. 1881. po tri stotine forinata.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. kako je naglasio. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. 2. pak. 325 .pešte. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. razgledao wenu dvoranu. godine. str. zatim Baåvani."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. Glasnik Istoriskog društva. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. nav. vr. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa.: Osnovno pismo. 116. str. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". Period Antonija Haxiãa 1868—196. 2. Srpsko narodno pozorište. sv.000 forinti a. Hristofor Šifman je još za ÿivota. 2—3. Te odredbe u prepisu glase: „1. 1864—1880. on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika.500 forinti. Sremski Karlovci 1931. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. Ÿ. 1878. godine. koji su rodom iz Ugarske. druga. 243—244. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani.j. delo. 2. zasad. 13 Ÿ. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. II deo. zatim Baåvani. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. Milisavac. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. slušaocu pedagogijskih nauka. t. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. koliko je poznato.14 Ovo je bio. godine. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci.11 Po svoj prilici. svakom. IV. Kiriloviã. koji su šest gimn. Milisavac. 629—630. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. Novi Sad 1992. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Za drugu „fundaciju". prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2.

godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. 15. pedagog (zahvalio na stipendiji). 607—608. godine. 16. 326 . Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. da se tamo i duÿe vreme bave". uåiteq. 13.17 1. slikar.Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. muziåar. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. profesor. 5. Mata Kosovac iz Melenaca. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. Naime. 6. Istorija Matice srpske. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. slikar i grafiåar. oktobra iste godine. Kostiã. 12. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. 7. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. Josif Falta iz Rume. slikar. Ðorðe M. 605. pedagog. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. nav. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. Milan Borojeviã iz Petriwe. u: Matica srpska 1826—1926. pedagog i sveštenik. Mihailo Rajin iz Opova. 2. od kojih su šestorica bili slikari. Stevan Aleksiã iz Arada. III deo 1880—1918. jedan muziåar. januara 1881. pedagog. pedagog. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. delo. Novi Sad 2000. 11. 8. P. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. 9. pedagog. 10. Aleksandar Mariã iz Åuruga. Milisavac. nego da se tamo. godine. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. slikar. Milisavac. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. 3. Ÿ. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. 18 Ÿ. profesor. On joj je odgovorio pismom od 5. 14. a ostali uåiteqi ili pedagozi. Stipendisti Matice srpske. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. Bugarski iz Sente. 4. avgusta 1877. Aleksandar Lukin iz Ade. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. 655— 656. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. slikar. slikar. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze.

14. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. 140—141. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa. godine završio Logiku. Novi Sad 1956. koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. Školovawe je nastavio u Jegri. a zatim u Segedinu. godine 26. godine. ali nije bio. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. 327 . a potom od 1819. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. gde je 1826. Novi Sad 1992. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. Novosadske biografije (Dodatak). Ÿ. O tome detaqno: M. rukopis na sedam strana). godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik. serija društvenih nauka 8. završio Fiziku. delo. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. Potom je 1825. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). mitropolitov pitomac. Humaniora. kako je sam naglasio. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. juna 1836. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske.: V. Od jeseni 1829. godine. jula 1836. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. godine). Jovanoviã. muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". gde je 25. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. Milisavac. nav. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). Novi Sad 1954. do 1900. Ambroziã. 5532. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. Stajiã. (Prepis diplome. februara 1878. novembra iste godine. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija.20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. do 1822. tzv. Veã 1. Moja Biografija (ROMS. 629. godine. Uroš Prediã. M. i da je mesto wegovog. posthumno objavqenu 1956. kao i „Ekonomiju ruralnu". Od 1825. i 1824.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. 247. Novi Sad 1998. tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. do jeseni 1834. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". — Up. sv. u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. 6. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji.konzervatoriju u Pragu". kako se dosad redovno navodilo). a mati Saveta. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. u nemaåkim normalnim školama. pisane u Banatskom Komlošu 14. U Pešti je 1828. godine Šifman je stupio u 19 K. Zbornik Matice srpske. marta po starom kalendaru (a ne 1816. godine nastavio je studije u Pešti. roðewa ostalo nepoznato. Petu i šestu Latinsku klasu. do 1836. gde je 1827. Tokom 1835.

450—452. a 17. predstavila". godine.21 (Poåetkom 1857. godine. a 1. Milisavac. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. 4. koja se. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. kãerkom Pavla Bibiãa. 121. 23 O uåešãu H. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. Naravno. 22 Ÿ. Do 1.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. pod rednim brojem 4. godine stupio u brak sa Marijom. godine. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. kako je rekao. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. Tu je figura H. I deo 1826—1864. Adamoviã. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. maja 1864. maja 1864. decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. Novi Sad 1879. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. Zagreb 1902. god. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. delo. a uz to veliki qubiteq umetnosti.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. uglednog paroha iz Melenaca. godine. Blagoveštenski sabor. godine imenovan je za glavnog zemqomera. 328 . o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. — O H. aprila/12. 340. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. up: J. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. Milisavac. godine. godine. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. Novi Sad 1986. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). „bezåadno 1875. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. kw. godine. iz 1861. 70. Naravno. rodom iz Mokrina. godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". gde je i umro u sredu 12. krajem 1877. jula 1861. jula 1844. nav. jula 1844. Novi Sad 1992. Letopis Matice srpske. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. Šifmana prikazana u prvom planu. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. Istorija Matice srpske.(24) decembra 1884. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14.22 Istina. godine. Bauera.

31 A. Novi Sad 1884/XIX. G. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. Šilera. Novi Sad 1998. i adoptirane dece otvorena je 1886. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. br. „Sadašwosti".000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. 126—128. 368. Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. Kocebua. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. godine u 68.30 Šifmanovu biografiju. sa reprodukcijom portreta.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. 606. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. godine. Matica je 1900. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka. Bibliografija srpskih nekrologa. štampanom u Zagrebu 1904.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. 24 25 329 . nav. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". godine i u „Školskom listu". A. J. delo. 14.27 Tu je.31 Hristofor Šifman. Sombor 1885/ XVII. jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. Bartelemija i A. Zastava. 27 M. Gavriloviã. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. veka.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. 28 Nekrolog. godini ÿivota. Ÿ. Baloga.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. Milisavac. H. godine. a 1885. ali je okonåana tek 1891. izmeðu ostalog. Ÿ. godine. „Srbobranu". Milisavac. Zagreb 1904. Muravjovog. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". godine. Raiåeviã. 194 (nekrolog). 74—75. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. åiju je decu pokojnik usvojio. tom III. 145. godina kao godina wegovog roðewa. Jeftimija Ivanoviãa. Novi Sad 2000. Letopis Matice srpske. Novi Sad 1886. Dimitrija Avramoviãa. nav. ali i tada popularne prevode I. Bujas. Kleut. godine u 145. kw. i 19. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. „Našem dobu" i „Naše gore listu". delo. Ÿ. 26 Åituqa. M. Hristofor Šifman. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. N. 605. br.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. Novi Sad 2000. godine u „Zastavi". 1. Pavla Stamatoviãa. decembra 1884. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. ali je åituqu objavila tek 1886. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. Znameniti Srbi XIX veka. Tu je meðu biografijama 216 liånosti. Školski list. istaknuto mesto dobila i Šifmanova. decembra 1884. 30 O tome detaqno: Ÿ.

gde je radio kao stolar do smrti 1828. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. godine. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. a mati 1821. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. 76—77. 245—248. godine oÿenio Jelisavetom.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". nav. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. Hristof (ili Hristofor). delo. Rad Matice srpske 6. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. Subotica 1996.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. Jovanoviã. Kilijan i Hristof. godine. 279. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. Tu je na32 Uporedi. godine. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. U istom mestu. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. Stipendijske zaduÿbine.34 Na kraju. Stajiã. 8. kod Šifmanovih potomaka. na primer: P. veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. Srpski spomenici u Rumuniji. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M. godine. godine. Iz pomenutog testamenta. ali na ÿalost bezuspešno. Maletin. 330 . takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. nav. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. sl. Stajiã. i 1758. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". godine. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). 9. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. godine. a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. marta 1822. wegov otac je umro 1818. ocu Nemcu i majci Srpkiwi. Novi Sad 1956. radu Nikole Aleksiãa up: V. Novi Sad 1972. koji je stupio na snagu tek 1828. Popoviã. delo. 35 O portretu Hristofora Šifmana. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. bio je zidar i palir u Novom Sadu. 246—247. Tamo je u prvoj polovini 18.35 Jedan nepotpisani dokument. Novi Sad 1997. gde se 1803. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). iselili su se u Ugarsku. Dvojica sinova. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. 33 V. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 34 V. Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. 534. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. Zaduÿbina Hristifora Šifmana.

77. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. P. godine iznosilo 10. avgusta 1877. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. 1 kucana strana latinicom (ROMS.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. 1921. 16. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. M. br 116-IV-1878. 38 P. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. godine. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". 37 Pismo Hristofora Šifmana. što je na ÿalost ipak uåiweno. godine 12. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". 1945.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. godine 44. Rad Matice srpske 6. U. 331 . 1926. dokument bez potpisa. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. odnosno roðewem Novosaðanin. 5532). avgusta 1878. Nako ot V.38 Ipak. jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15.. d. vr. S. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. godine 1.000 forinti. dinara. delo. pomagao Kazino iz Komloša. f. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban.893 krune.646. Maletin. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. au. nav. a 1969.217 dinara. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. dinara. forinti godišwe.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. godine. napisao izjavu koja glasi: „P. n. O. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. u Banat. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. Komlošu 3/15.

332 . 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. his biography. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). as well as to Melenci. 106—107. în 1877. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. in the „Manuscript" collection. where his wife Marija came from. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Novi Sad 1997.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. Srbi u Rumuniji. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. Novi Sad 1993. which Vasa Stajiã pointed out. even Vasa Stajiã. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. Furthermore. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. At the same time. 348. Ceroviã. unfortunately. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. Isti. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman.zan za Komloš u Banatu. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. December 12/24. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. Jakov Aksentijeviã. for whose memory he also founded an endowment. however. 212. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown. was not included in the published encyclopedic reference books.

prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. din pºcate. ¢i în amintirea lui. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. 333 . au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. în colecþia „Manuscrise". nu a intrat printre compendiile enciclopedice. asupra cºreia a arºtat Stajiã. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. de unde este originarº soþia sa Maria. ¤i localitatea Melenci. de¤i încº Vasa Stajiã. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman.ska.

.

299. Baåka Palanka 89. 335 . Bašaid 100. 239. Banatska eparhija 213. 186. Aleksandrija 131. Arad-Mikalaka 174. 29. i Stari Arad. 219. 132. 299. 171. 248. 276. Balkan 81. 92. 321. 129. 98. 214. 224. 198. 229. 139. Asuan 131. 243. 156. 227. Ajzenštat (Eisenstadt). Afrika 130. Andrasesti. 147. 83. 326. 291. pokrajine i mesta. 48. Austrija 64. 310. 133. 226. 291. 216. 332. 249. 186. spahiluk 296. 183. 20. 77. 180. 146. 123. 77. 295. 167. 176. 227. 190. 84. 74. 290. 187. 182. 192. 70. 244. 60. 175. 318. 188. 90. V. 317. 245. 245. Bagamojo 131. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. 292. 243. Awina 239. spahiluk 99. 120. 323. 265. 173. Aradska ÿupanija 160. 51. 85. 179. 119. 40. 321. 61. 253. 127. 276. Batawa (Battonya) 160. 161. 158. 101. 25. 265— 272. 262. 93. Beograd 7. 124. 293. 121. 252. 297. 220. 240. 124. 58. planina 73. 185. 78. 46. 157. 222. 240. 91. Banat 22. 228. 73. 203. 289. 292. 41. 59. 289. 273. 324. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. Banatski Brestovac 177. 108. 139. 243. Kurtea de Arðeš. 86. 116. 92. 199. Ada 177. 181. 177. 123. 274. 193. 321. 294. 30. 177. 151. 328. 212. 49. 35. 87. 327. 212. 249. 85. 84. V. 297. 183. reka 108. 226. 83. Balkansko poluostrvo 296. 217. 284. Arad-Gaj 161. 81. 89. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. Aå 291. i Austrija. 224. 314. 314. i Austrougarska. 113. 186. manastir 65. 157. 44. 276. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 69. 180. 120. 89—94. Albanija 7. 174. 332. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 41. Alibunar 240. 145. pustara 96. 223. 246. 216. Aradski protoprezviterat 28. 220. 201. 110. 273. 185. 89. 186. 109. 276. 227. 245. 227. 254. 330. 180. 177. 75. 181. 45. 291. Almaš (danas Jabuka) 120. 281. 73. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. Arðeš v. 240. 317. Austrijska carevina v. 65. 203. 239. Barawa 224. Belocrkvanski srez 102. spahiluk 275. B Bavanište 180. 52. 181. 224. 318. Austrija. 131. 182. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 331. 48. 220. 281. 183. 74. 92. 289. 214. 292. 163. 329. Banatska Dubica 177. 198. 151. 197. 290. 153. 123. 276. 263. 24. 182. 121. 214. 197. Baåka 97. Beogradski pašaluk 81. 315. 225. 79. 81. Banatski Karlovac 230. 45. 87. 326. 294. 146. 99. Bezanson 127. 211. 177. 191. Alba Julija (Alba Iulia) 135. Ajud (Aiud) 236. 115. 282. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. V. 330. 136. 33. 201. Austrougarska 100. 37. 199. 76. 310. 173. 235. 128. Begej. 218. Albrehtsflur. 213. 240. 101. 283. Aradska eparhija 34. 182.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 153. 54. Bejuš 245. 160. 42. Albertflor. Bezdin. 117. Bela Crkva 92. 282. Arad 44. 219. 31.

48. 62. 156. 111. 13. ÿupanija 12. 293. 291. 336 . Višegrad 102. 282. 245. 326. 92. D Daja 244. 290. Širija. Veliki Beåkerek. 310. 152. manastir 180. Bistrik 101. Kikinda. 98. 147. 136. 163. 65. 237. 126. Bratislava 275. 258. Budimpešta 103. 119. 254. 245. 214. 182. Veliki Semikluš. 111. 116.Berlin 230. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). 221. 317. Bešenova. 121. 251. Blaÿuj 100. 293. 324. G Galicija 289. pustara 96. 138. Dalmacija 114. 19. 144. 291. 292. Vranåea. Vidin 121. Vojna granica 157. 75. 219. 257. 289. 21. 226. 317. 182. 105. 292. 89. 136. Brzava. 112. 274. Vojvodina 52. 112. Valence. Semikluš. 9. 276. 171. Golubinci 177. 192. spahiluk 99. 298. 168. 136. 120. 292. Bela Crkva. reka 146. 103. Divoš. 143. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. Bihor 244. Beå 43. 277. 90. 115. Bistrica (u Rumuniji) 18. Varaÿdin 202. Veliki Senmikloš. 78. 46. 293. 89. 141. 318. 123. Grabovac. 224. Buzjaš (Buzia¤) 128. eparhija 9. 233. 111. 62. 151. manastir (Gîrbovaþ) 135. 174. 291. 199. 183. 316. 174. 224. 227. 138. Brašov 119. 221. Veliki Gaj 128. 227. 122. 70. 148. 282. 61. 319. 181. 180. Gospoðinci 174. 290. 252. 100. 12. 125. Bosna i Hercegovina 100. 126. 49. 222. 44. 154. Velika Kikinda v. Venecija 187. 197. 313. Beåej 46. 110. 110. 274. 226. 148. 240. 90. 167. planina 74. 220. 293. Vlaška 7—18. 216. Budim 9. Brešãa 235. 110. 102. 295. 138. 150. Vaqevski okrug 39. 127. Danska 55. 253. 282. 173. 77. 100. 227. 139. 233. Varšava 274. 299. 327. 244. 76. 73. 230. 129. 163. 166. 45. 52. 204. 124. 204. 326. Veliki Senpetar. Beåkereåki okrug 144. 286. 271. 105. 276. Vršaåka eparhija 34. 121. 297. 127. Grac 55. Verona 173. 177. Blaÿ 243. 227. 295. 124. 281. 221. 283. Beåkerek v. 117. 298. 191. 174. 110. 176. Dobanovci 76. Buzau. 227. Bosna 85. 292. 280. predgraðe Velikog Varadina 244. 198. 140. 190. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. 129. Buzescu. 226. 235. 326. 298. 203. Varjaš (Varia¤) 24. 76. 219. 244. 111. Brisel 98. 166. 176. 254. 97. 61. Vodica. Novi Beåej. 280. 132. 144. manastir 177. 95. 262. 46. 219. Budimska eparhija 136. 299. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 275. 164. 135. 35. 173. Vraåevgaj 235. 71. 298. 209. 245. 51. Boqevci 177. 283. 79. Debrecin (Debrecen) 129. 55. Bugarska 154. Vodnik (Vodnic) 234. 299. Versaj 274. 82. 278. 97. 52. 201. 226. 183. 289. 62. Veliki Sempetar. 219. 311. 220. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 150. 129. Vrawevo v. 226. 244. 289. 310. 29. 273. 11. Vaqevo 33. 183. Gand 154. Bukurešt 8. bawa 145. manastir 151—156. manastir 93. 154. 130. 288. 213. 44. Debling 130. 177. 153. Vršac 20. 314. 294. 230. 64. 15. Dar es Salam 131. 224. 182. 114. 10. Velebit. 226. Gråka 219. Vukovar 91. 70. 294. 61. Deåani. 223. Vilagoš v. 239. 227. 99. Deska (Deszk) 173. 273. 200. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. V Vajmar 297. 111. Buzjaš. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. 290. 223. Viktorijini vodopadi 131. 225. 294. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 136. 277. 146. 295. 123. 85.

337 . 59. 225. 293. 111. 317. 258. Jarkovac 180. 234. 116. Klagenfurt v. 111. Keåa (Checea) 177. Zenica 101. reka 238. 66. 163. 235. 128. 81. 76. Knez (Satchinez) 28. 180. Zlatica (Zlatiþa). 144. i Transilvanija. Kragujevac 7. 123. 297. 276. reka 12. Dunav. 165. 274. 69. 229. 176. 69. 31. 60. Karlsbad v. manastir 93. 254. reka 224. 294. 112. 100. 62. 201. Zeta. 110. 112. Ÿ Ÿabaq 177. 275. Banatski Komloš. V. Kikinda 28. 111. Karaševo (Cara¤ova) 232. 29. 129. 138. Kluÿ (Cluj) 235. 170. Italija 173. 236. 70. 165. 233. 22. 284. 245. manastir 102. V. 214. 331. 129. 209. Kaleniã. 186. 212. 315. 238. Kilimanxaro. Kijev 138. 82. 311. Ðorok 192. 133 Kioara 135. 177. 329. 102. 109. 124. 214. 182. Konstancija. 283. 238. Klenak 181. Hrvata i Slovenaca 29. 279. Ð Ðala 118. 135. planine 135. Ilfov. 318. 234. Krašovska ÿupanija 240. 239. 58. 237. 215. Osijek. Krupa. Kovin 43. 120. 245. Karlovac 200. 281. 114. Esterhazi (Esterházy). 111. Jegra 327. 132. 138. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. spahiluk 99. 83. 52. manastir 169. 201. Kairo 131. 203. 219. 235. 299. 55. Kraqevina Srba. 276. 140. 163. 217. 328. 169. 213. Elemir 174. 173. 119. 106. Ÿomboqski srez 97. 114. 49. Dukwaåa (Dognecea) 230. i Jugoslavija. 133. Hrvata i Slovenaca. 177. Keÿmark 65. Kostur 152. 92. 173. Komlauš-Arad 245. Kasåorele (Casciorele). 204. 99. 21. 289. Kosovo 98. 274. Konak. Karlštad (Karlstad) 281. V. Iklad 129. Ketfeq (Gelu) 90. Kraqevac (Cralovaþ) 213. 299. 202. 204. Ÿiåa. 171. manastir 35. 65. Celovec. 139. Karlovci 68. Krajova (Craiova) 17. 292. Erdeq 117. Karlovaåka mitropolija 64. 183. Kalina 230. Irig 188. 137. 175.Dobruw. planina 131. 119. 103. i Sremski Karlovci. Karaš (Cara¤). Erdeqska eparhija 136. spahiluk 275. Konak 180. I Ivanda (Ivanda) 118. 23. 29. 104. 106. oblast 93. K Kazaw (Kazanü) 153. 84. Don. Keåkemet (Kecskemét) 313. Karlove Vari. Klokotiã (Clocotici) 231. 73. Jugoslavija 20. 83. 99. 299. manastir 202. Izbište 230. 200. 118. 110. 183. 136. 56. Ðevðelija 296. J Jabalåa (Iabalcea) 234. 90. E Evropa 61. ÿupanija 98. 63. 119. 77. 56. 243. 218. 310. 204. 277. Krstur 181. Ðurðevo 180. 152. 216. 48. ostrvo 131. Karpati. Doman 237. 235. 280. Kotor 93. 294. V. 182. spahiluk 296. Z Zagreb 52. 214. 163. Ðeoaðu (Geoagiu). 197. 170. Engleska 20. Erdeqski gubernijum 136. Ešeg (Esseg) v. 135. 136. 211. i Kraqevina Srba. 209. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. Komloš v. Zemun 48. Kostajnica 123. Kanak v. 273. 139. 281. 226. 171. Zanzibar. erdeqski predeo 9. 34. 235. 34. 224. 40. 233. 239. 237. 223. 103.

114. Marijenfeld. 176. 111. 84. 189. 129. Nemaåka 20. 338 . Moriš. 101. 129. 297. 39. 310. 38. 122. i Oltenija. 111. 197. 179. 218. V. manastir 221. 127. 222. 313. 219. N Nakovo. 251. 243. 77. L Lavov 291. 253. manastir 7. manastir 214. Odesa 153. Opovo 326. Kulpin 326. Mohaåki srez 136. 12. 294. spahiluk 96. 214. 182. Makedonija 154. 225. 219. 239. 204. 113. 140. 44. O Obedska bara 14. Nil. 60. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. 289. 226. Lukiãevo 180. 209. 332. 90. Lupak (Lupac) 235. 217. 64. 182. Mehala. 296. brdo 216. Mali Moriš. 202. 227. 122. 40. 76. spahiluk 99. Mol 174. Q Qubqana 203. 327. 226. Moldavija 9. 215. Mehalska eparhija 33. 11. 62. 255. V. Novi Kneÿevac 174. 49. 36. 276. 169. 122. i Ugarska. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. Lika 114. 16. 128. 121. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. 295. Kuveÿdin. Lipovo (Lipova) 114. 121. 299. 192. 299. 177. 112. 127. 12. 90. 158. 33. 62. 318. 332. 227. oblast u Gråkoj 219. Moskopoqe. 52. Nikšiã 318. Milano 53. 27. 65. 115. 87. Manenfeld. 17. Lugoš 90. 237. Maðarska 34. Novi Severin. 58. 15. Oravica (Oraviþa) 239. Mladenovac 216. Kusiã 326. manastir 93. 231. 112. 65. Molovin 93. 112. Lazarica. pustara 96. spahiluk 96. 185. 109. Milkovo. 333. 177. 127. Novi Beåej 44. 328. manastir 35. 136. 176. 61. 128. 327. 65. 279. 328.Kruševac 231. 125. reka 102. 111. 173. 175. 296. reka 158. Nemet (Beregsºu Mic) 90. Mesiã. 187. 12. 197. 39. 277. 46. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. 177. reka 131. Oltenija 153. 292. 143. 182. 291. 213. 283. 323. 290. 174. 295. 330. 18. 212. Muntenija (Muntenia) 10. 322. 48. reka 275. 51. 180. Novo Miloševo 174. 235. Neuzina 235. 204. Krušedol. 46. 289. 227. i Mala Vlaška. 110. Kuvin 174. 136. 198. 91. M Mavrodin. 11. Lajpcig 81. 266. 180. 183. Munara (Munar) 213. 28. Macedonija. 326. 216. Moraviåki srez 102. 146. 113. 294. 15. Oplenac. 223. Novi Sad 14. 177. Mombasa 131. Lugovet (Câmpia) 181. Miqacka. V. Mokrin 174. 29. 16. 328. 100. 287. spahiluk 287. 324. 310. Mehadija 120. 325. 53. 216. 88. Marijenbad v. 57. 179. 274. 173. 61. predgraðe Temišvara 21. 177. 179. 40. 203. Melenci 100. Minhen 82. 183. 323. 78. 215. 221. 290. 196. 59. Kumane 174. 315. Nermiã 235. 44. 83. reka 12. 43. 329. 328. Masai stepa 131. 180. 220. 265. 226. 258. 10. Moskva 187. Nemaåki Åanad. eparhija 9. 227. 93. rukavac Moriša 186. 298. Kusiã. 151. 166. Marijanske Lazwe. 230. spahiluk 296. 198. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. 182. Maramureš 245. 161. 289. 230. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 221. 185. 17. 186. 188. Mezberew 313. 326. 132. Modra 43. 38. 56. Mala Vlaška 117. 226. Maribor 293. 240. 14. 292. 181. 92. 321. 82. 98. 15. 224. 110. 333. 174. 224. 48. 89. 13. Minc 126. Niš 115. 233. 296. 98. 220. Kupinik 14. London 55. 104. 228. 118. 182. Majna. 183. 139. 317. 331. 214. 28.

211. 245. 22. 310. reka 93. 174. i Budimpešta. Sanktpeterburg v. Prwavor 158. Pankova (Pancsova) v. 293. 91. 251. Otvas 230. 20. 294. 151. Radna 230. 110. 52. 9. Sveti Ðurað. 82. 176. 218. Osijek. 127. 204. Petrograd. Prešov 82. Svrqig 231. Ruma 181. S Sabatka (Szabadka) v. 42. 87. 289. Semikluš. 55. 292. 95—112. 156. Reqevo 102. 13. 294. 34. Risan 173. 276. Racvaroš (Ráczváros) v. Plzen 276. 140. 201. spahiluk 98. 217. 15. 99. 96. 59. Pomorišje. 12. 114. 243. 132. 66. 326. R Ravnik (Rafnic) 231. 197. 61. Sibiwski protoprezviterat 137. 180. 239. 279. Rumunska mitropolija 221. 339 . Pomoriška vojna granica 185. reka 10. 282. 146. 204. 129. i Rumunija. Slavonski Brod 100. manastir v. Veliki Varadin. 62. 327. 15. Peåka (Pecica) 160. 135. 140. 239. 185. 327. Radojevo 90. 318. 239. 228. 221. Petersburg v. 296. V. 156. 321. 281. 111. 226. 234. Petriwa 203. Peã 114. 299. Sava. Slankamen 120. Sarajevo 20. 165. 154. 60. Podgorica 7. 203. Sveti Ðurað (Sîngeorge). 41. reka 12. 216. Srpska Varoš. manastir 153. 70. Siret. 49. Pemba. 238. Prag 51. 112. 128. 96. Sibiw (Sibiu) 136. manastir 243. 204. 139. 276. Rumunija 8. Pakrac. Rešinarski protoprezviterat 137. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 117. 204. 237. 308. 92. 315. Sew 201. 35. eparhija 9. 214. 126. 291. 30. 61. V. 315. 115. Racenštat (Ratzenstadt) v. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). Sad. 311. 299. Seåuj 135. Pokoja 245. 84. 90. 176. pustara 95. 82. reka. 59. 17. 140. 160. 146. Raška 93. 274. 174. 25. 152. 203. 119. manastir 135. Rešinar 137. Sveta Gora 152. 61. 124. Segedin (Szeged) 73. 31. Sentandrejski srez 102. 112. 326. 146. 143. 47. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. ostrvo 131. Rim 131. 281. 204. 12. Parac (Parta) 118.Oradeja (Oradea) v. 174. 181. Oršava (Or¤ova) 121. Sentandreja (Szentendre) 119. 211. 206. Subotica. 62. 19. 111. 227. Srpska Varoš. Seåujska eparhija 136. 145. 290. 113. 227. 154. 174. 97. 280. 15. 332. Rešica (Re¤iþa) 234. 100. 23. 139. 18. 13. 95. 129. Rumunska Zemqa 13. 130. Osijek 95. 96. 54. 159. manastir 135. 180. 326. Putna. 65. Osek v. 327. Pardawski srez 97. 138. Rudna 24. 70. Semarton (Sînmartinu) 19. P Padej 177. 202. 62. 281. 291. 137. 17. Panåevo Panåevo 44. Poqana Dolÿ. 24. 48. Senta 326. Orlovat 326. 298. Rošija Montana 138. Senðurð. 153. Poÿarevac 110. 36. Skopqe 32. Slavonija 100. 38. 136. 213. 13. 153. Ostojiãevo 90. 215. 220. 298. 32. Rimnik 187. 202. Rostovo 238. Prespansko jezero 219. Rumunska patrijaršija 9. 109. Peštanska ÿupanija 95. 173. 238. 112. 186. 24. 298. 46. Ratezaci 10. 65. Petrovaradin 115. 40. 216. Rudna. 294. 111. Rusija 55. 251. 230. 120. 25. 326. 151. 209. 90. Rijeka 52. 233. 102. Selište 135. 131. 243. Pariz 20. 77. 174. 283. 137. Petrograd 65. 151—156. Prilep 92 Prislop. 101. 212. 177. 31. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 126. Peãka patrijaršija 113. 55. Petrograd. 297. Pešta 53. 219. 100. 25. 153. Rakovac. 289. Poqska 281. 13. oblast 157. 222. 159. 34. 299. 29. 288. Slatina Timiš 230. 123. manastir 68. 164. 83. 225. 204.

spahiluk 128. 165. 21. 44. 23. predgraðe Temišvara 81. 156. 113. 224. spahiluk 99. 294. 123. 255. 153. 317. 316. 35. 91. 31. 62. 213. 313. 289. 330. 81—88. 17. 118. 27. 234. 258. 114. 89. 326. 33. Uqma 230. Temišvarska episkopija 37. 171. 147. 124. 82. Halmað (Halmagiu) 243. 255. 182. 163. 217. 127. 315. 221. 144. 281. Fruška gora 123. 75. 87. 143. 212. Tolvadija (Livezile) 213. 41. 214. 65. 136. Terezienštat (Theresienstadt) v. Podgorica. Trenåin 276. 87. 171. 104. Temišvarska eparhija 34. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 108. 146. 41. 111. Titograd v. 10. Torontalska varmeða 143. Hilandar. Srpski Veliki Semikluš. 186. 255. 129. 67. Tismana. 35. 315. 133. 168. Stari Arad 129. 166. 199—209. 115. Fenlak (Felnac) 160. 231. Tanzanija 131. 60. 29. i Erdeq. 128. 21. 90. 181. Turska 87. 16. 34. 131. 275. 179. 212. spahiluk 296. 215. 97. 241. 98. 37. 113. 54. 124. 180. manastir 152. 170. Sremska ÿupanija 96. V. 89. 100. 225. Subotica 52. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. U Ugarska 8. 40. Split 288. 221.Slovaåka 43. 242. 73. Starobeåejski srez 102. 120. 180. 48. 73. 70. 128. 61. 224. 220. V. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 298. 279. 170. 257. Frankfurt 275. 177. 124. Veliki Sempetar. 294. 120. 121. 34. Francuska 69. 308. Srem 7. Studenica. Ugro-vlaška mitropolija 9. 49. 61. 48. Srpski Padej v. 39. 95. 109. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. 83. Srpski Åanad. 145. Turn Severin 152. T Tamadea-Tamasesti. Torontalska ÿupanija 96. 86. 202. 329. Slovenija 294. Ugro-Vlaška 9. 108. 40. 165. 129. 295. 98. 99. 299. 28. Transilvanija 153. 231. 49. 49. 85. 144. 102. 223. 145. 214. 325. 28. Faåeš 114. 154. 213. Sombor 41. 227. 138. 24. Austrija. 125. Semikluš. 148. 240. 104. 35. 186. Padej. 22. 140. 118. Srpska Varoš 186. 239. manastir 152. 276. 41. 216. 146. Temišvar 8. 199. 276. Novi Beåej. 314. 182. 110. 328. 83. 139. 173. 273. Srpski Semarton. Tamiš. 111. 18. 122. Fibiš 174. 281. 61. 252. 52. Srpska Crwa 329. 133. manastir 93. 328. 183. 108. 131. 313. 51. 109. i Karlovci. 54. 240. 88. Turski Beåej v. 231. 233. 212. 130. 325. 244. 183. 74. 211. 113. 216. 214. 296. 229. 44. 253. 215. 118. 319. 240. 316. Timoåka eparhija 216. 105. 77. Solun 219. 36. F Fabrika. Herešti. 263271. 93. Sremski Karlovci 7. 318. 239. 123. Hajduåica. 232. Tanga 131. 120. 330. V. 43. 62. 126. 120. 181. 327. 108. 123. 271. 255. 277. 52. 81. Habzburško carstvo v. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. 84. 262. Hale 64. spahiluk 99 Hercegovina 85. reka 108. 10. 132. 292. 48. 37. 340 . 150. 40. 254. 148. 16. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 117—121. 226. 166. 121. 100. 132. 288. manastir 7. 128. 38. Sofija 280. 252. 310. Ã Ãelije. 101. 209. 129. 106. 213. spahiluk 105. 204. 141. 287. i Maðarska. 152. 243. 38. 286. Semarton. 127. 62. Few (Foeni) 213. 291. Austrija. 19. 92. 266. Subotica. 203. Tamiška ÿupanija 128. 251. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. 153. 293. 254. 32. 124. 238. 114. 256. 219. 218. 273. 177. 290. 100. 176. H Habzburška monarhija v. Tirol 229. Trst 55. 138. 254. 296. 122. 81. 42. Tanadeu Ÿos. 41. Temišvarska ÿupanija 96. Srpski Aradac 177. 14. 96. Ãukovac 186. 36. 226. 129. 20. 294. 37. 154. 17. Srbija 17.

Crna Gora 224. 241. Åiksereda 235. 220. 242. 294. 318. Šopron 65. Åanad (Cenad) 114. 84. Šarkad. Šemnic 126. Å Åakovo (Ciacova) 22. 126. C Carigrad 82. predgraðe Arada 89 Šatista. Åurug 326. Celovec 292. oblast u Gråkoj 219. Åaåak 110. ÿupanija 9. 114. 231. Åeška 146. 152. Åanadski protopopijat 328. 313. Srpska Varoš. 341 . 294. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. Šurjan 213. 209. Šibenik 202. Š Šabaåka eparhija 34. Štokholm 274. Huwedoara. 146. 317. 153.Hondol 138. Širija (¢iria) 129. 330. 245. Hrvatska 113. 180. 232. 100.

.

271. 333. 325. 90. Aleksijeviã. August. 265. 85. istoriåar 243. Arsiã. Jova 328. Ambroziã. Antonoviã. 174. Aron. politiåar 86. 177. trgovac 191. 216. Platon. car 44. 183. B Bajiã. Petar Paul. 179. 138. Aleksiã. 244. Kornelije. patrijarh 70. 180. 181. maðarski kwiÿevnik 101. Aleksiã. 177. Janoš. Anastasijeviã. Andriã. Arsiã. Aleksandar Veliki. 266. episkop 119. Qubomir. Avakumoviã. zemqomer u Somboru 327. Stankiã 173. 175. 266. Antonoviã. zidar novosadski 330. Lazar. Nikola. Aleksiã. 86. publicista 44. sveštenik u Åakovu 118. Adamoviã. 186. 271. patrijarh 115. Stefan. paša od Budima 282. Andreis. 121. Apel. Arsiã. 177. Dimitrije. 173. Aleksiã. 163. Terezija. sveštenik u Aradu 192. kraq 101. Adamoviã. 174. Jakov. Aleksiã. Antonoviã. Aleksandar Obrenoviã. Aleksiã. teatrolog 274. lekar 145. Jovan. 179. darodavac 104. putopisac 152. Aleksiã. Gerasim. Pavle. episkop 76. Acel. Adamoviã. 183. 180. arhimandrit 138. Anðeliã. 144. 82. Arsenije. Dušan. 75. 93. German. 269. Stevan. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. pravnik 265. Sava. 140. 176. Ajh. Andrija. 141. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. 183. Rikard (Alewyn). 189. slikar 89. 123. Arsiã. Aleksandroviã. 173. 268. Cinciã. Petar. Josip. Qubomir. Katarina. 243. Pavle. 182. Anepsija. senator u Aradu 185. slikar 176. Aleksiã. Ajvaz. 243. Eustahija roð. Avramoviã. Aleksiã. 270. Atanasije. 145. Angel. 182. kãi Savina 187. slikar 90. 271. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. knez 74. Alevin. Aleksandar Karaðorðeviã. sin Nikolin 174. Avakumoviã. 265. episkop 135. 106. 157. slikar 177. 139. 268. Alepski. 177. 68. 182. Petar. slikar 173. 176. istoriåar umetnosti 327. 179. Anðeliã. Arsiã. 183. uåiteq u Aradu 160. Marija roð. 124. austrijski knez 281. kwiÿevnica 64. Anuiki. 265. 177. komesar i plemiã 192. pozlatar i slikar 90. 271. 183. Albreht. episkop 67. Stevan. 266. slikar 173. Arsiã. nadvojvoda 102. 326. Vasilije. 91. Isaija. senator u Aradu 185. Vlastoje. 266. 330. kwiÿevnik 73—79. 76. Miša. Marija.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. Manojlo-Emanuil. Arsiã. 267. Vasilije. 187. 343 . Aleksiã. unijatski episkop 243. Ivan. 97. 179. 177. 178. 178. Janoš. Miša. 180. supruga Savina 187. Aleksa. 332. 175. 137. uåiteq u Mehali 177. Arsenije III Åarnojeviã. Aleksandar. general 100. 266. muzikolog 60. Aÿbot (Asbóth). nastavnik u Temišvaru 21. 94. slikar 181. 83. 182. 179. arhimandrit 100. porodica 265—272. porodica 173—183. Aksentijeviã. * Izvorni. episkop 121. Atanackoviã. 120. Antonoviã. Silviju (Anuichi). pisac 329. 186. 267. 115. 165. Jovan. Mojsej. Aradski. 84. 178. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. slikar 173. 182.

23. redaktor 43—49. porodica 18. Nikola. Brdareviã. Birta. Brankoviã. Jovan. Baãawi. Pavle. Milan. Pavle (Binder). Betoven. 324. 15. 170. 240. Brajer. 18. Milica roð. slikar 305. Barsan. 234. Brankoviã. Berkesi. 17. despot 7. Stevan. despot 14. Lukijan. ålan Društva za SNP 100. trgovac 233. 329. 111. T. 68. Bah. 284. Blanšar. 112. 8. Ðorðe. Brankoviã. Balog. 17. Bugarski. inspektor pozorišne rasvete 286. Baron. Georgije. Birta. kraqevski školski nadzornik 160. Boškoviã. 14. bibliotekar 203. Blaznavac. Ðorðe. Binder. Milivoje. Brankoviã. Jovan. Bogdan III Slepi. Basarab. glumica 285. 13. bibliotekar 51. Tinka roð. Bugarski. Boškoviã. 163. Stevan. 22. Ðurað. Batušiã. 112. senator u Aradu 185. Stefan. 20. 255. Gabor (Bona Gábor). Milivoje. 292. porodica 275. 20. Milivoj 19—25. 282. direktor varoške bolnice 257. Mirjana. Paja. Barjaši. 111. 90. svetica i despotica 7. Mileva-Milica roð. kwiÿevnik 276. vlaški vladar 7. Brliã. arhimandrit 64. (Breier) 253. Maksim. N. posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. 67. Bogdanoviã. Borojeviã. Julka roð. mitropolit 7—18. Basarab. Johan Elert (Bode). muziåar 204. paroh 331. zemqoradnik u Semartonu 19. Bugarski. Qubica. Brankoviã. 21. istoriåar umetnosti 179. general-major 138. Ištvan (Berkeszi István). Todor. 140. 19. Biki. Bugarski. horovoða 254. Bešewei. prirodwak 67. Marija. sudija u Aradu 185. ÿurnalista 84. Bugarski. Beÿan. Ðuriã 19. litograf 328. grofica 282. Ludvig van (Beethoven). 284. Franc 261. Stefanoviã 261. 16. Prokopije. 62. Bobulesku. Jovan. Mihajlo. Bajiã. gradonaåelnik novosadski 97. 106. Bjelica. 212. Bogdan. 55. Beåi. ministar 76. Milana. Brankoviã. Boÿiã. Ivan (Birta). 27—42. Brankoviã.. Bugarski. Vali (Béla). 92. 252. Bugarski. Blagoje iz Vaqeva 33. 139. 106. slikar i grafiåar 326. 212. Milorad. pisac 329. Beju). Baãawi. trgovac 105. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). Bojiã. Brankoviã. Born (Born). Wagoje. Gedeon. Ðorðe. Ištvan (Balog István). 333. Ÿivko. 14. profesor 22. 20. advokat 105. 111. paroh 328. 103. Bode. despot 7. 128. Bugarski. pozorišni tehniåar 286. 187. Ðorðe. 14. konzul 108. Aleksandra 19. Aleksandar (Bach). 18. Biga. episkop 108. Beÿu. 17. Bona. Ðorðe v. 323. Baãawi (Batthyány). Ðorðeviã 17. Bašiã. profesor 22. Josif (Iosif Bobulescu). Bešina. Bogdanoviã. Botiã. Brankoviã. Barlovac. Nikola. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Bela. etnolog 230. Ÿan Pjer (Blanchard). 187. Bikicki. inÿiwer i istoriåar 8. Brunsvik (Brunszvik). Boliã. Brankoviã. 61. Joca. Vasilije iz Arada 189. Arpad. Beqanski. 16. 193. pisac 329. Bogdanoviã. Basarab. 256. Lazar.. Berlendesen. episkop 151. Prot (Prot I. 57. prota iz Rešinara 137. Bondin. Silviu. Branovaåki. Marko. 14. Jovan. Bogdan. pukovnik 87. 11. Bugarski. pravnik 221. Milica. kwiÿevnik 129. slikar 302. kompozitor 54. Miloš od Varadija. Berenfels. 12. Igwat iz Slavonskog Broda 100. J. patrijarh 104. istoriåar 136. namesnik Milana Obrenoviãa 99. pisac 39. Koman. 10. Nikola. Brankovan. komesar 138. Vuk. pozlatar 90. Bogosavqeviã. 297. 58. 251. 258. Bauer. 332. Šifman 329. Biki. pisac 127. pedagog 326. Lukijan T. direktor škole u Temišvaru 20. Aleksandra. Petar iz Uqme 239. 8. Maksim. Lazar. Jovan. Lazar. Bujas. Bartelemi. istoriåar 153. prirodwak 63.Bajiã. grof 13. vladar Moldavije 10. Bifon. 106. istoriåar kwiÿevnosti 7. profesor 19. 89. Petrija od Varadija 98. Angelina. 17. profesor 327. Ištvan (Bessenyei István). 344 . porodica 297. Arsenije 7—18. Vajs fon. Bibiå. teatrolog 291. 108. Brankoviã. Baroše (Baroche). Brankoviã. istoriåar 192. istoriåar umetnosti 179. despot 14. grof 274. Barabaš. Petar. Belåiã. Bibiã. baron 102. Binder Bugarski. Bruner (Brunner). Petar.

333. Joan. kompozitor 54. Vlaho. slikar 328. 127. G Gavela. 235. Gruiã. Andra. 83. Gluk. Vladislav I. Sava. pesnik 128. kwiÿevnik 52. Gecija. pozorišni rediteq 297. Jovan N. Vlašiã. gradonaåelnik aradski 185. filozof 63. Ÿivka iz Vaqeva 33. profesor 20. Vurcbah. 293. uåiteq u Aradu 161. Gerold. Jovan (Ioan Gheþia) 148. Vasilije. pomoãni beleÿnik 234. Ludvig 109. graniåarski kapetani 96. Joanikije. Vereš. Vidak. kwiÿevnik 64. istoriåar 82. Grigoroviå. student medicine 45. lekar 254. Vladislav. Maksim. Golub. Gavriloviã. Vlašiã. mesar u Temišvaru 234. Gernot. Vladisavqeviã. Jovan. Marija roð. 146. 235. porodica 297. episkop 123. Vasiã. Gregor. Gete. rumunski istoriåar 153. 281. glumica 286. muzikolog 51—62. kwiÿevnik i politiåar 166. 113—124. (Vºtº¤ianu). Gruber. Vladislav II. Vlahoviã. Matija. Bukuroviã. 127. prota iz Beograda 45. Nikola. Vajs. Konstantin (Wurzbach). Gavruca. 212. Kosta — Prota. Vaka. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109.Bukovac. Šmidl 234. Vasiã. štampar 126. 240. dirigent 285. Gavriloviã. Vukoviã. episkop 7. direktor škole 233. fiziåar 63. Šandor (Wekerle Sándor). Johan Volfgang (Goethe). Vladimir. Fransoa Mari Arue (Voltaire). Gigiã. otac Dimitrija Tirola 313. Vlahoviã. 128. Vulini. porodica 96. 91. Vinko. Vujiãi. Vujiã. Mišelina. profesor 22. Panta. maðarski premijer 223. slikar 181. Milo. Petar. kwiÿevnik 129. 234. 154. Vujiã. Andreja iz Karaševa 234. Toma. Gephardi. Vasiã. Kristof Vilibald (Gluck). Vern. 281. pesnik 148. episkop 113. Qubiša. ikonoipisac 91. straÿmešter 186. profesor 22. 295. Vlašiã. muzikolog 204. nastavnica u Temišvaru 21. Vozareviã. Grašalkoviã. Alesandro (Volta). 298. Grašalkoviã.. 317. drÿavnik 84. Georgijeviã. pisac 77. Vajdman (Weidmann). Emanuel. ministar prosvete 131. Gavriloviã. Karl (Gerold). Vukåeviã. Jovan. akademik 109. Dimitrije. Arpad. Vergilije (Vergilius). Viktor Ivanoviå. 75. porodica 284. Vasiã. nadzornik u Sarajevu 102. Vitkoviãi. Georgijevski. Viha. lekar 145. slikar 181. porodica 234. Verde. 85. Vasilijeviã. Vlašiã. rediteq i pozorišni teoretiåar 297. Petar iz Pokole 245. slavista 153. Gaj. Milovan. Grahovac. Gligorije. Ÿil (Verne). 136. Ðoka. porodica 145. 85. profesor 73—79. 204. Viloviã. Bernat (Weisz). Grosinger. istoriåar crkve 200. 16. 86. 243. 201. Eugen (Jeno). Volter. pisac 73. mitropolit 136. Vitkoviã. Qudevit. Georgijeviã. Granofski. Vanonåek (Wanoncsek). Jozef 274. Andreja. kraq 9. Vatašijanu. istoriåar 63—71. uåiteq i seoski knez 234. 83. rediteq 285. 275. Golec. Luiði (Galvani). Vidakoviã. kurijalni sudija 106. Slavko. 92. I. 345 . 236. Vasiã. Vlašiã. Slavko. Garašanin. Vukeliã. 289. 289. Gavriloviã. profesor 22. Vekerle. Nikola. Joakim. Ilija. Gajin. Pavle. Vlašiã. Branko. istoriåar 329. V. Vukadinoviã. Viha. 81. V Vajdman (Weidmann). Vlašiå. Vladimir. uåiteq u Beåkereku 281. kwiÿar 314. 49. fiziåar 63. Georg. Nikola. graniåarski kapetani 96. Pavle. Gavriloviã. Georgijeviã od Apadije. Spasoje. grof 274. Verzar (Verzár). Stojanka. graniåarski kapetani 96. 292. Bisa 89. vojvoda i politiåar 74. 332. kwiÿevnik 52. istoriåar umetnosti 173. Veber (Weber). 202. 84. 86. Gavriloviã. Vuåiã Perišiã. Volta. Karolina Lujza iz Karaševa 234. prota 105. Venkhajm (Wenckheim). 290. Ludvig Albreht (Gebhardi). muzikolog 202. kraq 152. 10. Aleksandar. knez 97. Vujiã. komunalni uåiteq 235. Tadija 109. Ðula (Wlassics Gyula). Goðevac. Vlašiã. Gavriloviã. Gligorije. prikupqaå priloga 191. pisac 44. 283. Gogl. Galvani.. sveštenik 160.

Ema roð. sin Stefanov 128. 311. pravnica 222. 119. slikar 301. Dolga. 130. 109. Dimitrije. istoriåar kwiÿevnosti 75. Svetozar. Dalen. 117. kãi Simeonova 129. M. Damaskin. Gaetano (Donizetti). 62. 49. prikupqaå priloga 191. Damaskin-Qubimiroviã. 93. Dadawi. Dragyc. Dobroviã. 136. Damaskin. Tekelija 128. 130. Feldvari 129. kãi Antonijeva 130. Dimiã. Stefan. Damaskin 130. Dimitrijeviã-Rafailoviã. eparhijski školski referent 160. 125. Davidoviã. Hajim S. Miša. Doniceti. Isak. Dobroviã. teatrolog 274. 122. Damaskin. Konstantin. Gråiã. Ðorðe. Došen. Damaskin. 68. 91. 130. Petar. Dobrašinoviã. Dimitrijeviã. Deak. advokat u Beåu 97. Dimitrijeviã. 295. Djamo Dijakonica. Damaskin. 128. Dobra. Pulherija roð. Antonija. Danil. Deodat Gratet de (Dolomieu). 132. Damaskin. Anðelija. Dimitrijeviã. Vasilije. 282. 126. arhitekta 222. 130. Rajmund 261. Damaskin. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Šarl (Gounod). istoriåar 110. 131. Dadawi.. 133. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. politiåar 85. 115. 133. posednik i pisac 130. Nikola. kaluðer 151—156. Dudl. Miqa. Stefanoviã 261. kwiÿevnik 59. Georgije. Doner (Donner). Damaskin. Aleksandar — Aleksa. Petar. paroh 108. Deviã. filolog i kwiÿevnik 44. 132. Dimitrijeviã. posednik i sudija. Vašerheqi 130. Domawanc. Radoslav M. uåiteq iz Krašova 235. Damaskin. Daviåo. 129. Damaskin. Guno. 129. Derešãe. 129. 128. Vasilije (Drºguþ). 310. Qubomir. Sava. kompozitor 54. garderober u pozorištu 286. Dimitrijeviã. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. Deÿan. sin Ðorðev 130. 136. Marija roð. Damaskin.. 124. 118. Damaskin. istoriåar 135. Zako 128. plemiã 130. Petar. unuk Ðorðev 130. Jelena. baron 106. Damaskin. Silviju. 148. kãi Stefanova 130. Damaskin. inÿiwer 21. kompozitor 54. slikar 222. Ivanka roð. Domanski. Drajšok. 90. 132. Damaskin. Deretiã. 61. Grujiã. oblaåiqa u pozorištu 286. advokat 108. kãi Stefanova 128. 123. Dobroviã. porodica 173. matematiåar 63. 346 . Jelena roð. Luåija. Damaskin. profesor muzike iz Rešice 239. 213. profesor i bogoslov 66. Damjanoviã. Teodoroviã 130. 278. Dalamber. naåelnik sreza i asesor 128. poglavar 100. Dvoraåek. 121. Margita. Duka. Ÿan (D'Alembert. Pal (Gulyás Pál). episkop 113. 114. Damaskin. Antonije. 132. Miqa mlaði. 55. drvorezbar 89. Stefan. Dobra. Georgije. Jevrem. slikar 89. 130. Aleksandar (Dreyschock). Ðura. Dolomje. unuka Ðorðeva 130. asesor 128. kompozitor 277. politiåar 97. 91. Gutenbrun (Guttenbrun). 279. 48. Golub. Palikuåevni 129. Dib. Raja. Ðorðe. (Dietrich). Dobroviã. Duišin. Nikodim. Janko od Ðulveza i Diwaša. Geza od Kadara. 94. Jovan. sveštenik 138. istoriåar 127. Dubravinski. D Davidoviã. Demeter. episkop 113—124. 133. Olga roð. 130. 56. arhimandrit 108. Damaskin. 133. 314. Vladimir. pravnik 129. 122. Margita roð. Nikanor. savetnik Temišvarske administracije 121. 294. politiåar 225. Anton V. episkop 100. etnograf 152. 132. pijanista i profesor 51. Vasa. folklorista 153. porodica 125—133. Domanski. 325. Petar. Dimitrije. Jovan. prevodilac 44. Ana. Simeon. episkop 114. Haxi.. Haxi 222. Guqelmi. Gruiã. 132. (Lucia Djamo Diaconiþº). 280. 130. Ferenc (Deák Ferenc). istoriåar 7. 127. Damaskin. veliki ÿupan i poslanik 97. Stefan od Nemeta. 130. Nikolaj. Inokentije. Dragomir. istoriåar kwiÿevnosti 253. ministar 86. Grujiã. 45. Nikanor. 133. Dimitrijeviã. Daniåiã. Dimitrijeviã. pozlatar 90. 129. Petar. Simeon. Ditrih. Luiði (Guglielmi). prikupqaå priloga 191. Damaskin. potpukovnik 129. uåiteq muzike 235. Dobra. Jelka roð. Damaskin. 153. Guqaš. kwiÿevnik i publicista 125. 132. Jean le Rond). kwiÿevnik 297. prirodwak 67.Gruiã. Grujiã. politiåar 47. Katarina roð. Stefan. Doner (Donner). Etelka roð. 130. Damaskin. Dimitrije. Arsen.

237. veleposednik 105. Z Zajc. rediteq 291. Mirko. Ivan. sveštenik 43. profesor 20. (Jivi) 136. episkop 243—249. graniåarski kapetani 96. Špicer. 303. 17. sudija 108. 256. Ðurkica 237. Dimitrije. Arsenije. školski upravnik 160. 299. 48. drÿavni uåiteq 235. Ðurkoviã. Lidija. 239. Ðurasa. Ÿivanoviã. muzikolog 204. Ivaniã. Vasilije. 281. 46. Ilija. Ivkoviã. Ðurasa. scenograf 279. tast Wagoja Basaraba 17. Ivanåeviã. J. 297. Nikola. Damaskin 128. 209. Ÿ Ÿivanoviã. Sava. 60. Arsen. porodica 274. Ðakoviã. 284. profesor 43. Ÿivi. Ÿivkoviã. pisac 329. I Ivaniã. pisac 77. kompozitor 293. Eustatijeviã.. Eremiã. Ifka. 245. Ðurasa. viceišpan 265. Dimitrije. Ðurasa. Jovan 129. porodica 173. patrijarh 45. Vladimir. 138. Erdedi (Erdõdy). 279. 239. 201. Marija Terezija 275. 302. porodica 237. porodica 181. 324. Stepan iz Karaševa 237. Franåisk — Feri. Iskriã. Johan Kristijan (Engel). grof 275. Ðuriã. Bogdan. Evtimije. Zeremski. Ðika. arhimandrit 160. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. 233. Vojislav. Marija iz Karaševa 237. Ivan. veroispovedni uåiteq 235. Prokopije. Erdujheqi. istoriåar 230. Ðorðeviã. Ðika. 140. Stevan Dabiã. Ÿivkoviã. Ðurasa. 237. istoriåar 81—88. Esterhazi. Fridi. grof 282. kompozitor 204. grof 98. profesor 22. Ðurasa (Giurasa). Ivanoviã. Erdedi. Jakabfalvi. filolog 52. Ðurasa. istoriåar 16. S. Marjan. 238. glumica 285. slikar 90. Martin iz Rešice 238. istoriåar 110. 239. publicista 230. Jovan. Zora. 44. 238. Jakšiã. veleposednik 104. Ðurkoviã. 46. E Ebersberg. Ÿili (Jilly). Ð Ðaja. Esterhazi. Zubkoviã. 41. Ðorðe. Esterhazi (Esterházy). baron 117 Engert. Paja. Olga roð. Ÿivkoviã. Ÿivojnoviã. kwiÿevnik 83. 235. Ÿivanoviã. Engel. 240. trnovski patrijarh 152. 61. Engelhard. muzikolog 52. Ivan. Ivanoviã. Ðorðe. Zoriãi. episkop 32. sudija 43—49. Ÿivkoviã. Stefanoviã 261. Ðurkoviã. Ðuriã. pesnik 165. grof 274. baron 45. Ÿivkoviã. Dimitrije. Mikola. Iliã. Nikola. prikupqaå priloga 191. Ðurasa. porodica 257. Johan (Sauermann). Iliã. upravnik gimnazije 102. istoriåar umetnosti 177. Ana roð. Gedeon. advokat 237. muzikolog 199. Ivanoviã. Zoltan 261. 240. 122. pedagog 326. 112. Edelspaher. 234. Zaharijeviã. 109. 236. 44. Ivan. Lazar. Zauerman. Elvic (Elwitz). Petar iz Vaqeva 33. Jakovqeviã. Ðuriã-Klajn. Iliã. profesor 20. Ðermek. Ðorðeviã. Vasilije. Ivanoviã. Pavle. Qiqana. Joca. 129. Melhior. Olga. Zaharijeviã. uåiteq pevawa 204. Ðuriåko od Modoša. Ÿivkoviã. 110. dobrotvor 39. Dunðerski.Duka. plemiã 105. uåiteq 237. biolog i fiziolog 20. Ðurasa. pravnik 43. 289. Ivaåkoviã. Lazar. Jakov. Teodor. 204. 301. studentkiwa 238. J Jakabfalvi. Lazar. Jeroš. Zaharijeviã. poslanik 108. etnomuzikolog 254. Alojz iz Karaševa 237. Ziåi. Pavel. Jovanka roð. Ðurasa. Ilarion. Evgenije. 347 . Dušan. Nikoliã od Rudne 106. Stana. Marta-Olga roð. 139. Kornelije. Teofil iz Vaqeva 33. prikupqaå priloga 191. Ðurasa. 111. slavista 77. åinovnica 238. Ðurasa. Joan. Ðurkoviã. Johan (Engerth). Ðuriåiã. Jeftimije. porodica 145. vladika 45. veroispovedni uåiteq 235. Ivan iz Karaševa 237. 47. 281. Zaharijeviã. paroh 73. Teodor. 214. 75. Igwatoviã. Katarina roð. Dunðerski. Ðurkica. A. Sinesije. poslanik 108. 105. Stevan.

187. 117. 97. hajduk 39. Jankoviã. Jankoviã. Pap 89. 95. Mita. dinastija 315. Jankoviã Mirijevski. Kempen. episkop 114. Jankoviã. 75. 198. 294. 314. istoriåar 127. Jovanoviã. Manojlo. Kerewi. Dmitar. Nikola.Jakšiã. 124. 79. Milan. Kiril. Kalaj. carica 101. Lazar. Kapuši. Marko. 284. Ðorðe. Joan. bibliotekar 60. Ðura. Milan. Josif II. majka Gavrilova 187. 188. Paja. publicista 101. kulturni i pozorišni stvaralac 297. grof 224. Katana. Konstantin. vajar 89. Jovanoviã. Jovanoviã. poslanik 108. 57. 90. porodica 274. car 115. Jelena iz Arada 187. 65. Emanuil. kandidat medicinskih nauka 64. posednici 96. Katarina II. istoriåar umetnosti 182. 188. 189. general 101. Kašikoviã. 98. Milan. Petar. 273. Jankoviã. Jovanoviã. ministar 97. 62. 61. Jeremiã. vajari 89—94. Jovanoviã. Josif. astronom 63. drÿavnik 81—88. kalfa 201. Jelisaveta. Jankoviã. 289. Mihailo. Jovanoviã Batut. 327. 226. Persida. slavista 152. 306. istoriåar 115. 48. Mihaq (Károlyi Mihály). 60. Karaðorðeviã. 116. Jasna. Jovanov. 157. Kaloeru. 88. 8. 85. Karaxiã. sestra Gavrilova 187. mitropolit 31. paroh segedinski 160. Kanic. Jovan — Zmaj. Jovanoviã. 243. 197. 193. porodica 222. 195. 59. Dimitrije. Jovanoviã. Jelena. 193. Kornel. Vikentije. Miodrag. 188. Georgije. 153. Vencel (Kaunitz). 188. Kamburov. 86. slikar 326. 83. Kalman. Kapdemort. Gavril — Gavra. 182. Jovanoviã. Jovanoviã. Jankoviã. Dragomir. Jakšiã. istoriåar i politiåar 81. 115. Janiã. kancelar 128. Kasini. Ivan 280. slikar 173. 85. Joan Stefan v. jerej 119. Jankoviã. Janiã. Mihailo — Mikl. 98. Stevan. gradonaåelnik Arada 185. Petar. 78. Janiãi. Ðura. 294. 93. Joanoviã. senator aradski 185. Pavle. Slobodan. 138. Janiãije. Josifoviã. nadzornik škola 41. Georgije. Kašanin. Janiã. abaxija temišvarski 81. Melanija roð. 103. Joan. Teodor. Joanoviãi. Karlo VI. Karoqi. Jankoviã. konzistorijalni fiškal 46. Jankoviã. Julijana. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Risto. 253. Bewamin (Kállay). Arsenije. Jovanoviã. Kampelen. 123. kwiÿevnik 175. Jovanoviã. Ekatarina roð. Kalinoviã. Ðorðe. Joviåiã. 90. Jeger. 324. Bogdan III Slepi. Kegleviã (Keglevich). Kapdemort. Karoqi (Károlyi). 283. Stevan. Vuk Stefanoviã 48. Ivanka. Jakšiã. Joakim. Jenko. Kenigseg. prikupaqaå priloga 191. 87. publicista 77. kwiÿevnik 56. arhimandrit i istoriåar 63—71. Milutin. profesor 252. 157. Jovanoviã. Josif. Joanov. Karaðorðeviãi. istoriåar umetnosti 89—94. 293. slikar iz Krstura 181. 156. Kalevit. carsko-kraqevski kapetan 44. 146. putopisac 296. 182. horoupraviteq u Temišvaru 201. 299. Marta. slikar i profesor 321. Quben. 188. Fridrih (Kanitz). 100. glumica 285. hajduk 39. Sava iz Arada 265. kwiÿevnik 293. 169. Kamenicki (Kamenitzky). Jankoviã. 177. otac vojvode Radula 17. preparator 131. Jacimirski. Jovanoviã. Zaharijeviã 44. 330. 101. knegiwica 97. 317. Kalåiã. Jakšiã. 252. car 68. Ðovani Domeniko (Cassini). Bela. Jankoviã. 187. porodica 284. Aleksa. slikar 173. Josif. K Kajzer. austrougarski kapetan 48. kwiÿevnik 170. Kaunic. Ferenc (Kerényi) 273. 109. knegiwa 97. mitropolit sofijski 7. lekar 100. Jon Bogdan v. Jovanoviã. 348 . vajar 89. prevodilac 44. Davorin. dobrotvor 185— 198. feldmaršal 122. baron 76. 170. 94. 92. 197. profesor 20. kompozitor 55. Karaðorðeviã. Jakšiã. 227. carica 68. 58. Jovan Sracimir. Pavle. 297. slikar 173. 93. namesnik jeromonah u Partošu 118. Jugoviã. 275. zaduÿbinar 186. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. 91. Aleksandar Ivanoviå. 94. car 154. 116. Jovanoviã. slikar iz Modoša 181. 176. publicista 100. Jakšiã. Jovanoviã Vidak. istoriåar medicine 143. Kengelac. Jankoviã. profesor 22. 117. Stefan Veliki. Jankoviã. Karavelov. Jevriã. 129.

214. kraq 7. knez 18. Leman. politiåar 223. Pjer Simon (Laplace). 349 . vojskovoða 83. fiziåar 63. 238. teatrolog 273. Kruševac. Visarion. Viktor (Kühne) publicista 77. Jelisaveta. ålan Matice srpske 325. Korvin. 136. episkop 27. 92. Line. Linca. 299. Kostiã. Jovan. 186.. Slobodan T. pesnik 52. Ðorðe. 16. Karolina roð. astronom 63. 108. Kostiã. 61. 192. Katarina Katica roð. 226. Kostiã. Kostiã. Nikola Itebejski 130. 58. Svetozar. profesor 23. Tanasije. Kiriloviã. Evgenije. Kulon. Ðurasa (Colojoara). Gordana. Miraš. Kuntariã. episkop 137. Laziã. Antoan (Lavoisier). protokolist 278. Lazareviã. Georgije. Jovan. Jovan. Leskovac. ÿupan 100. Kovijaniã. Hajnc (Kindermann). Risto. hemiåar 63. trgovac 220. akademik 60. Letica. 275. Vatroslav. Lakatoš. 274. Ogwanka. profesor 329. 215. Petar V. 32. 54. Visarion. 298. Dragomir. kwiÿevnik 329. Nebojša. Laza. Kiãoviã. kompozitor 51. Krstiã. Laloševiã. Krenikoviã. 213. 70. Stana iz Vaqeva 33. istoriåar kulture 188. Elena (Elena Linþa). 98. Klicin. Lajtner. Melentije. stolar 90. Kolariã. upravnik pozorišta 288. Kostiã. uåiteq 27. Kondova. slavista 153. Åupiã 27. Mata. Anton. Vasilije. Petar (Colojoara). Jovan. Klajiã. Kostiã-Boršaru Delija. Todorka. Lebl. August fon (Kotzebue). Šifman 330. 83. Laziã. Mladen. 215. 27—42. uåiteqica 237. muzikolog 56. Kostiã. 185. istoriåar crkve 138. istoriåar 151. Kovaå. Aleksandar 32. pedagog i publicista 225. Krajbig (Kreibig). profesor 326. 32. episkop 34. Kosovac. Koloÿoara. Lazar Hrebeqanoviã. Kniãanin. prota 21. Laland. porodica 211. Kostiã. Kostadinoviã. Haxi. Lazaresku. 290. 55. Pešiã 27. prota 108. 138. grof 157. Konstans. 213. Moric (Lehmann). 28. 56. logotet 15. Paulina roð. Marija roð. Kneÿeviã. Dejan v. Svetozar. paroh u Ketfequ 211.. 32. 14. Karl fon (Linne). Boÿidar. Kostiã. V. Miron (Constans). Leopold II. botaniåar 63. car 69. Lazareviã. Kostiã. Kiriloviã. Jovan. Kranåeviã. Kukuqeviã-Sakcinski. 32. upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. Kostiã. lekar 188. Knor (Knorr). sin Slobodanov 27. porodica 32. Krestiã. istoriåar kwiÿevnosti 87. Ÿivana. istoriåar 43. Lendvai. Ivan. Laskarov. Kostas. Lakaj. Kovaåek. kãi Slobodanova 27. Ðorðe. Arpad (Löbl Árpád). 326. unijatski episkop 243. fiziåar 63. 217. bogoslov 32. Kostiã. astronom 63. Jovan. Kine. Kliment. Kristina roð. 215. violinista 52. 139. Koloÿoara. Stevan. Kuhaå. Šarlota roð. Šifman 330. Leopold I. etnomuzikolog 204. sveštenik 160. 32. Klari. Nemawa. Jovan Janko. Krenikoviã. 109. 54. sufler 285. Mita. Kostiã. 215. Krestiã. istoriåar 110. Marija. kãi Slobodanova 27. Kurjakoviã. O. Letiã. Sofronije. Stevan. 326. Radu (Radu Constantinescu). predsednik Matice srpske 125—133.. 227. istoriåar 76. stolar 330. Konstantinesku. Dimitrije. advokat 224. Kocebu. Kostiã. istoriåar umetnosti 175. Dositije. 280. istoriåar i publicista 91. 191. Lisinski. Todor 110. Laplas. kãi Slobodanova 27. episkop 135—141. Kod. profesor 20. Damaskin 130. Miodrag. 84. Kuševiã. sin Slobodanov 27. 62. Kucara. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Kostiã. Gliša 330. Vladimir. 32. Krasojeviã. 110. prikupaqaå priloga 189. Kiš. 152. Kostiã. 212. Georg. porodica v. L Lavoazije. kulturni radnik 297. Milan P. 29. 238. 108. Kostiã. glumac 285. 325. Matija. Vasilije. Emil (Emil Lºzºrescu). istoriåar 82. uåiteq iz Domana 237. Kostiã. Frawo.Kik. Andre (Lalande). car 127. Franc (Liszt Franz). Lekin. 85. Kinderman. Marija. jerej u Aradu 187. kompozitor 55. Branislav D. slikar i scenograf 279. profesor 22. Kovaåeviã. Šarl (Coulomb). Lindner (Lindner). 216. List. Joca. Kostas. 110. Kiš. Liblajtner. 189. episkop 28. Kleut. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. Krstiã. istoriåar 153. Krestiã.

Maksimoviã Kwaÿeviã. istoriåar umetnosti 90. Teodor. Maksimoviã. Mašireviã. Aleksandar. Milovan. Makarije. kwiÿevnik i filozof 64. lekar 108. Ÿivan. istoriåar umetnosti 173— 183. Milan Ð. Marodiã. 295. 100. 317. 101. 176. Georgije. 85. Major. bugarski profesor 234. 163. Mileker. Franc. Josif. unijatski episkop 138. 97. Lupa. 281. Mandiã. Maletiã. Melentijeviã. politiåar 43. prota 120. Marxiwean. 235. kraq 274. Markoviã. 299. Vladimir 95—112. akademik 110. 117. sreski naåelnik 100. Maksimijan. Stefan. Marinkoviã. Svetozar. 328. Milica. Maksimoviã. katiheta 252. Maðareviã. Mariã. Dušan iz Vaqeva 33. sluÿbenik Matice srpske 323. Svetozar. carica 136. Milisavac. Matiã. Mariã. Joanikije. kompozitor 55. Aleksandra. Medakoviã. Sreãko. Marinkoviã. Slobodan. Brankoviã Maksim. ruski akademik 315. 317. pedagog 326. Adrijana Sida 143—150. istoriåar umetnosti 173. Jelka. Georgije. 275. Martinoviã Rošu. Aleksandar. poslanik 102. Olivera. mitropolit ugro-vlaški 10. Mahan. Malenica od Velikog Gaja. ministarski savetnik 100. 21. 140. Metastazij. 296. 255. Marija Terezija. Markoviã. Medakoviã. 138. 266. 243. M. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. Ðorðe. akademski ÿivopisac 100. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). politiåar 223. Nikanor. 157.. Miletiå. Marinkoviã. prikupaqaå priloga 191. kulturni radnik 297. Damaskin 127. Meternih. Marinkoviã. 325. 49.. Lupša. 129. profesor 327. Milanoviã-Joviã. Ãirilo. vajar 92. Jovanka 93. nadzornik škola 160. 329. 234. Marki. 141. Milig. muzikolog 204. Georg Kristijan. Vasa 135—141. Milankov. 83. Ÿiva 151—156. Pavle. muzikolog 61. Maletin. 111. uåiteq iz Vaqeva 33. politiåar 85. 313. Vladul. akademik 182. Makarije. Manuiloviã. Marjanoviã. slavista 230. Dejan. Q Qubibratiã. Markoviã-Juzbašiã. 99. 46. Milin. slavista 92. Mileusniã. Manojloviã. 114. Miliãeviã. Jovan (Janoš). 208. Mladen. Qubomir. Aksentije. Petar. 9. kaluðer v. 200. Markoviã. 110. Markoviã. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. Mikiã. 11. 47. Malaesko. 298. Petar iz Arada 189. Ÿarko. Terezija roð. Naum (Maly). Aksentije. profesor 22. 139. 223. kraq 98. 122. istoriåar 82. Lukin. 113. 274. episkop 139. istoriåar 293. Šandor 265. Marinkoviã. Mijoviã. 326. jeromonah 244. kompozitor i etnomuzikolog 56. sveštenik u Temišvaru 20. autor peåata 150. 166. 209. Pavle. 38. 327. Milan Obrenoviã. logotet 121. 45. Miliã. 100. Kosta P.Lihtenberg. patrijarh 97. Maksim. Dimitrije. Tatjana. Martinoviã. Svetozar. istoriåar crkve 136. Luj XIV. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Samuilo. Mawea. 350 . Miklošiå. profesor i filolog 20. 297. 129. Qubomir. istoriåar umetnosti 7. 138. profesor 22. Jovan. 331. istoriåarka 51. Lupuloviã. asesor 96. porodica v. Ludvig II. Svetislav. Malenica od Velikog Gaja. Qubimiroviã. Lotiã. Milankoviã. Miletiã.. Milenkoviã. K. 255. Petar. 96. Markoviã. Matazen. Aksentije. Olga. izaslanik Beåkog dvora 138. pisac 77. publicista 163. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. Mali. episkop 245. 23. Pijetro (Metastasio. uåiteqica u Krašovu 235. pisac 44. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. Madaras. Vencel (Metternich). Mijatov-Krstiã. patrijarh antiohijski 152. Atanasije. 48. ãerka Svetozareva 97. pedagog 326. Markoviã. Ðula (Madarász Gyula). Miladinoviã. 122.. pisac 323. 140. 111. Lujanoviã. Pavle. (Lup¤a) 8. 87. kraq 298. episkop 113. Stevan. 199. M Magaraševiã. Sowa. episkop. austrijski kancelar 69. 281. Metodije. Pavle. Milenko. Marija. St. 129. Miletiã. Danilo. Damaskin 128. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. 327. 140.

Molijer. general 318. Nedeqkoviã. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). Ilije. Nikola — Nika. politiåar 223. Nikolajeviã. Pavle. Nestoroviã. Jovan. Alvizo. Marko. 86. dobrotvor 39. 140. 122. upravnik 104. Lazar. 110. Marija roð. Nako. 21. Kosta. Mihut. Miloš. Nikoliã. profesor 22. pesnik 44. Milan. matematiåar 63. Volfgang Amadeus (Mozart). katiheta 252. J. Nestoroviã. uåiteq pevawa 201. car 221. Mihwea Svirepi v. general 121. Jovan. ministar nastave 23. muzikolog 204. 333. 323. 318. Najpert. Mihailoviã. Molinari. Nikolaj II. N Nagi. episkop 119. slikar i istoriåar umetnosti 176. Milunoviã. Nikoliã. 280. Mišiã. Mihailo. senator aradski 185. car 14. 296. Muravjov. Mladen. grof 296. Necl (Nötzl). 295. Kosta. 328. Mirjaniã. Maksim. 110. 98. vladar 9. Naðvinski. knez 75. Milutinoviã. 23. 111. Napoleon 66. Mihwea Zli. 330. Ðurasa (Naghi). Nað. 97. 296. posednik 96. Nadašdi. propovednik i pisac 68. Ÿivojin. 10. Petar. Nikoliã. 204. 110. Mitriã. student 45. Branko. Nikoliã. Milan. Svetozar. 245. episkop 138. 324. Pierre Louis Moreau de). 216. Mušicki. Mihalec. slikar 326. Miåin. Nikitiã. Dimitrije. 111. Miloje. 120. knez u Knezu 163. 330. uåiteqica 237. Nikoliã. Nediã. Mihalek. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. 111. Nikoliã. Jovan od Sent Mikloša. istoriåar 224. Dragomir 157—161. 112. Ana roð. baron 102. paroh u Senmiklušu 118. Jevstasije. 108. Jovan. Nenadoviã. posednik i dobrotvor 96. Mihwea Zli. Mišiã. Nikoliã. Miša. Ÿan Batist Poklen (Molière. Mihailo Obrenoviã. 332. Momåiloviã. Stojan. iguman 212. Kristofer (Hristifor). Nikoliã. sveštenik 170. 191. upravnik kreditnog zavoda 104. pisac 44. Velimir. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Olgica. Andrej. Mihaila. pop iz Sada 135. 331. 315. Milosavqeviã. Milošev. mitropolit 157. Milivoje. Mor. Radovan. Pera. Aleksa. Milutinoviã. L. inspektor škola 266. Natoševiã. hajduk 39. generalni providur 114. Mihajloviã. fervelter spahiluka 331. Petar. profesor 22. Dušan. Vasile. 96. kwiÿevnik i politiåar 52. Mihajloviã. sveštenik u Knezu 163. 82. Nikoliã. pedagog 326. bibliotekar 51. 61. Stevåa. Nikoliã. 296. 9. politiåar 21.Milojeviã. Mocart. Milutinoviã. Nedeqkoviã. Ivan (Nagy). Milan. 82. prikupaqaå priloga 191. 58. Murgulesku. politiåar 85. Mojsesku. porodica 295. 351 . uåiteq iz Lupaka 235. prota 31. Nebrigiã. porodica 126. 192. kwiÿevnik i publicista 163—171. Mihajloviã. Nedeqkoviã. Nako. politiåar 97. istoriåar crkve 329. lekar i profesor 45. Miloradoviã. Mopertuji. Anastasija roð. 120. Miloš. Georgije. sudija 185. Nikoliã. pisac 30. upravnik pozorišta 288. 273—311. Nediã. 16. bibliotekar 163—171. Uroš. 244. 86. G. 17. Mihajlo — Miša. Andrej Nikolajeviã. oleograf 328. Aleksandar. 98. Jankoviã. Nedeqkov. istoriåar 151. 97. Avram iz Arada 189. Nikoliã. (Moisescu) 8. Stefan. Nako. 99. Nikoliã. Mihajloviã. Miok. Ðorðe. Kiril. profesor 20. Molnar. tutor kraqa Milana 99. Aleksandar. Aleksandar. 243. 86. porodica 297. istoriåar 153. Miloševiã. kompozitor 54. Nako. George (Gheorghe Mihºilº). Aleksandar Rudwanski 97. Mihailoviå. Lazar. Isidor. 296. Morfidis-Nisis. pisac 127. Milan. knez 75. 99. episkop 113. Nako. Murat. Vuåetiã 283. profesor 20. sveštenik 21. 76. Nenadoviã. Nikanor. direktor škole u Temišvaru 20. 313. Dimitrije. 95. Miãiã. posednik 96. muzikolog 57. protoprezviter 108. Hajm. 305. Nako. 88. Miråea. Miloš Obrenoviã. Gedeon. Nikoliã. 125. Najbauer. popisivaå 287. kwiÿevnik 295. Moãenigo. Jean Baptiste Poquelin). Marko. Milutinoviã. Mihajlo. Dositej. episkop 113.

P Pavel. Samuilo. Pavloviã. 70. 106. Kosta. uåiteq iz Klokotiãa 235. Arsa. 280. istoriåar 10. 192. lekar 321. Emil (Petrovici). Perinac. bibliotekar 77. Veqko. Milan. uåiteq crkvenog pojawa 200. Euðen 258. profesor muzike iz Awine 239. Pankoviã. Obrenoviã. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. 61 Petroviã.. Dositej 19. 30. T. porodica 275. Natalija. Aleksandar. vajar 91. Okanoviã. Vlastimir. Nikoliã od Rudne. 86. Dionisije. Nuser. Ira). Perinac. 10. 188. 204. porodica 173. Boÿidar 185—198. etnograf 213. Marija roð. 297. 144. kompozitor 54. 128. Petroviã. Sergije. porodica 297. Pataåiã. Roksanda. 68. štampar 100. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. 163. 136. Periåiã. 261. 352 . Petroviã. 136. 283. 237. Nikoliã od Rudne. Petrašku-Stefanoviã. Paunoviã. folklorista 152. advokat 105. 315. Novakoviã. Nicki. Petroviã. glumac 292. Partenije. Damaskin 130. 284. Nikolaj. Ð. pop iz Selišta 135. sveštenik iz Batawe 160. Miloš. Johan (Pavel). Ajra (Aldridge. general-baron 96. Vilhelmina 109. Vera. 261.. Miroslav 95. Obrenoviã 82. S. Pavloviã. slavista 230. profesor 22. 261. Paltrinijeri (Paltrinieri). prikupaqaå priloga 191. Nikoliã od Rudne. Nikola 95. Aleksandar (Odobescu). Oleåek. Nikoliã od Rudne. 128. Ðura. muzikolog 56. Nikoliãi. Jovan. Partoš. Jelisaveta — Savka roð. pisac 44. knegiwa 98. Nifont. Jovan. 78. 139. Ð.. Aleksandar M. Nikoliã od Rudne. Nikoliã od Rudne. Novakoviã. Oprea. Petroviã. porodica 180. Stefanoviã 261. Mihail. muzikolog 56. 111. 129. Petroviã. Slavon 95. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. 190. Vladimir. Vasilijan. Ðovani Batista (Pergolesi). Jefta. 110. Novakoviã. Nikoliã od Rudne. 61. Petroviã. 186. Stevan. advokat i kwiÿevnik 83. sin Jevremov 315. 135. 95. advokat 327. Paåiã. kraqica 101. kwiÿevnik 182. 203. pisac 58. pesnik 128. 232. 135. 329. opat i teolog 63. Teodor. pisac 44. Pajeviã. 15. Georgije iz Arada 89. popisivaå 287. Ogwanoviã. Mirka. Miråea (Pºcurariu). Jevrem 98. Nole. episkop 151. istoriåar crkve i umetnosti 9.Nikoliã. Julija. Obrenoviã. 288. arhimandrit 214. 96. Emanuel 95. Stojan. Pan. Dušan. 98. Petrašku-Stefanoviã. nastavnik u Temišvaru 21. Dimitrije. Pergolezi. Anton. Nikoliã od Rudne. Papila. 267. 284. 140. Danica 199—209. upravnik pozorišta 277. Ofka. Ormoš. Pavloviã. kwiÿevnik 297. 314. 245. 138. operski pevaå 280. arhimandrit 114. dinastija 84. Nikoliã od Rudne. pisac i pozorišni kritiåar 175. Aleksandar 258. Pavloviã. 293. Pakuraiu. 109. 98. Nikoliã. 111. Periã. J. Parvi. 315. sluga u pozorištu 286. Dragutin. Pavloviã. Petroviã. Otep. 279. pozorišni kritiåar 277. Nušiã. Fedor 95—112. 60. teatrolog 204. Ðula. Pejoviã. 111. Oldrix. Stefan. istoriåar kwiÿevnosti 60. Jovan 82. Lázár Horváth). Petroviã. 96. Petar 95. 293. Petran. Otenberg. Nikoliã. 313. roð. Paniã. 85. 130. 115. Obrenoviã. Petroviã. Vasilije. Obrenoviãi. Visarion. 281. Spasoje. graditeq 104.. Panait Georgije. Ilija. 147. 99. O Obradoviã. Matija (Ottepp Mathias). 281. 204. Petroviã. Obrenoviã. etnograf 213. Petriåeviã. katiheta 252. Jovan. 97. 106. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. graniåarski kapetani 96. Ÿivojin. lekar 258. 215. Petrašku-Stefanoviã. Lazar Horvat (Petrichevich. Ostojiã. Peja. episkop 64. kwiÿevnik i drÿavnik 77. 137. Petroviã. Odobesku. zograf 99. Palfi (Pálffy). grof 281. Olga. Petroviã. 155. patrijarh carigradski 9. Mihajlo 97. Nikoliã od Rudne. 98. Ofka. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Nikoliã od Rudne. Josif 261. politiåar 100. Pap. Branislav. Otoviã.

115. Popoviã. pesnik 43. kwiÿevnik 170. Pavle. 140. slikar 139. 201. Popoviã. 9. slikar 177. Rac. poslanik 102. sluÿbenik pozorišta 277. politiåar 100. Predrag 59. istoriåar 110. Vera roð. 353 . Isidor. 15. 45. Radiåeviã. Peciã. Popov. publicista 229—242. aktuar Matice srpske 325. Pavle. 296. poslanik 108. istoriåar 109. Stanislava. 114. slikar 177. Prediã. Rajkov. Svetozar. Popoviã. Popov. Gotfrid (Gottfried von Preyer). istoriåar 200. Jovan. 10. Borislav. Haxi.Petroviã. Popoviã. Prodanoviã. Vikentije. Radan. razbojnik 39. mitropolit 70. Stanoje. protojerej 243—249. Xozef (Priestly). Rajs (Reis). 280. 85. R Radaj (Ráday). politiåar 225. Pomorišac. Vasa. Rašajski. arhimandrit 7. 289. Avram. Pliš. Pavel. 12. Dimitrije. 124. Teja. Rakoviã. 15. politiåar 222. Raf. 267. Georgije. Radoniã. slikar 173. grofovi 274. Justin. 291. Ðura. Dušan J. 219. Radul Veliki. 102. sveštenik u Aradu 192. Milan. 284. 66. Radosavqeviã. upravnik pozorišta 277. Pešiã. Pehsil (Pechsill).. Riðiåki od Skrbešãa. Remaj. Riðiåki od Skrbešãa. 128. Jaša M. Radojiåiã. Radovan. Rajter. 173. pedagog i sveštenik 326. Petronijeviã. Robert (Reiter). Petar. Randhartinger. kwiÿevnik 60. Popoviã. Josif. istoriåar 151. Stevan V. porodica 291. Avram. politiåar i publicista 100. Putnik. Pešiã. slikar 173 Popoviã. Radeka. administrativni sekretar Matice srpske 323. 321. Petroviã. 328. Pristli. advokat 328. mitropolit 113. Popoviã. Petroviã. Rajin. Popoviã. episkop 202. istoriåar 110. Rajaåiã. 293. Popoviã. Sava. Mihajlo. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. 152. Dejan 211—218. Popoviã. episkop 138. Milorad Šapåanin. Teodor. Prot. Joan. 49. politiåar 74. Radosavqeviã. Popoviã. 322. 82. školski starateq 160. 117. 284. Radivojeviã. braãa štampari 158. Radul Veliki. Pop. prirodwak 63. Karl (Rémay). 295. Ruÿa iz Vaqeva 33. Petroviã. Stojan. Sava. 182. Radiåeviã. Petroviã. muziåar 326. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). 297. porodica 173. Ðorðe. 110. unijatski episkop 138. Radul Dobri v. slikar 176. 11. istoriåar 65. 140. Jovan Sterija. Petroviã. Atanasije. Ðorðe Sp. 47. Popoviã. Gavril (Gavriil Protul) 9. 16. muziåar 204. Dušan advokat 222. 75. Uroš. Georg Kristijan (Raff). Sava. Radojåiã. Protiã. 244. Popoviã. Popoviã. 253. 268. 128. pisac 57. 220.. 265. 297. Stevan. istoriåar 64. Radul Veliki. Rau (Rau). Sava iz Rešinara 137. Branko. glumica 286. slikar 301. Mihailo. Popoviã. Benedikt (Randhartinger). Petroviã. Popoviã-Barãan (Barãianu). 222. Mojsej. Rašoviã. Teodora. Prajer. Petroviã. opat i teolog 63. Livije. 86. Popoviã. slikar 173. publicista 225. prota iz Hondola 138. Rednik. Radul V v. Pešiã. Reomir. 330.. Aron. slikar 181. prota iz Daje 244. Radovanoviã.. glumica 222. Remaj (Rémay). Milivoj. kapetan 328. Tihomir iz Uqme 239. uåiteq pevawa 204. Darinka. Rajiã. 170. 288. Svetozar. Rakiã. 177. prevodilac 129. Stanko iz Vaqeva 33. Jovan. Vasa. 13. Novak. pisac 64. sveštenik 160. 292. Ðorðe. istoriåar 43. Miqa. episkop 65. 173. Rajiã. episkop 212. Popoviã. Gorana 329. naåelnik 101. 14. Kvekiã 77. politiåar 225. Petroviã Wegoš. Popoviã. 123. 220. austrijski konzul 83. Pribiãeviã. Lazar. profesor 222. Dušan 219—228. Samuilo. Radivojeviã. Vesna. slikar 173. Vladimir 85. 129. muziåar 204. Raiåeviã. Pešiã. fiziolog 63. Radojev. roð. Rajkoviã. 17. Nikanor. glumac 285. prikupaqaå priloga 191. 289. 226. vladar 7. Polit-Desanåiã. istoriåar i kwiÿevnik. Teodor (Boÿidar). 48. 84. Popoviã. Jovan. 139. slikar 326. 176. 327. Petroviã. Mihail. kwigovoða Matice srpske 325. Nikola. Protiã. 266. 227. 83. Lazar. Mojsej.

gradonaåelnik Arada 185. baron i trgovac 220. ãerka Jovanova 259. 115. sveti 245. Jovan. Stankoviã. Volf 261. 259. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. Katarina roð. 251—263. P. Stojan. Nadašdi 127. istoriåar kwiÿevnosti 253. Seåewi (Széchenyi). supruga Jovanova 259. 211. Stefanoviã. pop iz Kioare 135. Stefanoviã. kaluðer 135. Arsenije. Dana. otac Karlov 127. Stanisav. Sermaÿ. Marija. profesor 20. Saviã. Simeon Stolpnik. Aribert. Jelena Matilda roð. 127. Konstantin — Kosta. Mihajlo. Stanisav-Sabo. Stefanoviã. Sapari. 24. Dobaji 261. 206. de. profesor 23. Siniša. Ana. Rubinštajn.Ristiã. careviã 101. Siwei. 32. 133. 289. Stankoviã. Miloš. San Marko. 333. Stefanoviã. istoriåar 83. Nikola. (Szinnyei). Aleksandar. Marija. Rista. kompozitor 55. Stefanoviã. Dane. vlastelin 199. Stefanoviã 257. Stanojeviã. Saviã. 260. Ðuzepe. Tirol 259. Spalancani. 235. muziåar 204. Ilarion. 202. 330. istoriåar 127. upravnik pozorišta 277. Sirku. Skerliã. akademik 204. Eugenija. princ 296. Sine. Stefanoviã. 230. Ruso. prota 108. Stefanoviã. direktor gimnazije 20. Anton Grigorjeviå. 29. poslanik 104. Saviã. Stankoviã. 254. paroh u Monoštoru 217. Stefanoviã. porodica 251. 256. supruga Jovanova 154. Stefanoviã. 284. Stefanoviã. prikupaqaå priloga 191. profesor 22. Stefanoviã. Stajiã. Ana. vlasnik teatra u Zagrebu 292. Saraj. 47. sudija i gradonaåelnik Arada 185. Serviski. Andrej. S Sabas (Sabbas). istoriåar 127. Stanojeviã. Ðuriåko ot Modoš 260. Smiter (Smitter). Irina-Valerija. Stefanoviã. Stankoviã. Seåanski. Vasa. istoriåar 151. uåiteq u Aradu 160. ãerka Tomina 260. Qubica. upravnik škole 254. Uroš 261. ãerka Aleksandra-Branka 261. uåiteq u Ravniku 231. Jozo. birov srpskog magistrata 37. kompozitor 54. Vasilije. sin Tomin 260. 289. 213. Stefanoviã. Rudolf. 200. vladar Moldavije 11. 354 . 201. A. Daniloviã 261. glumac 285. Jovan. Stanoje. politiåar 83. Zorka. 252. slikar 326. 258. H. direktor muzeja 131. ãerka Aleksandra-Branka 261. Dimitrije. Stefanoviã. 290. Nako 296. istoriåar 60. istoriåar 329. Kosta. Salai. fiziolog 63. Qubomir. Jelena roð. senator u Aradu 185. Sofronije. Ðura. Jovan. Josif. Siniko. 132. Dimitrije. Rot (Roth). pravnik 46. Jovan. 206. Katarina — Bela roð. Georgije. Ronaj. sin Georgijev 259. Julijana roð. 258. Sencl. Stefanoviã. Stefanoviã. Ruso (Rousseau). Kirilo. 317. 92. porodica 297. Aleksandar-Branko. 251—263. lekar 170. 289. Lazaro (Spallanzani). Ruvarac. Visarion. J. 327. supruga Georgijeva 259. Stanuloviã. 97. 57. Sracimir. 260. Georgije. spahija 128. Kornelije. pisac drame 126. Stankoviã. Mileva de roð. drÿavnik 99. filozof 63. Pavle. arhiepiskop 137. 60. Sermaÿ. Moric (Ronay). Stefanoviã. 100. lekar 258. Sandiã. supruga Sofronijeva 259. Stefanoviã. 332. jeromonah u Tismani 151. San Marko. glumac 285. sin Stefanov 259. Srziã. Stefanoviã. sin Stefanov 259. Sermaÿ. Simiã. Siniko. Probst 260. 110. Srbovan. 200. Stefanoviã. 261. Stamorac. 261. 234. Ruvarac. 221. Stefanoviã. grof od Somsedvara i Medvedgrada. 212. Stefanoviã. Stefanoviã. Julije (Senzel). 253. Sekuliã. pravnik i poslanik 102. Georgije. despot 152. Georgije. Isidor. ãerka Tomina 260. sin Sofronijev. 291. Marko (Servisky Marcus). Saviã. publicista 89. 130. Stefan Lazareviã. 90. Stefanoviã. 329. Stepanov. Stefanoviã. grof 282. Jovan. Milica. vlastelinka 199. Stankoviã. Sekuliã. Sabqiã Dušan. 111. Roman Izbeglica. 209. Stajiã. Stefan Veliki. Stefanoviã. 68. veliki ÿupan 328. Katarina roð. Stefan. Karl Peter Johan fon (Sermage).. sin Sofronijev 259. Georgije iz Arada 188. istoriåar 7. Aleksandar-Branko Mlaði 251. 203. 293. Peter Johan. Stefanoviã. operski pevaå 280. muziåar 204. Ana. Imre (Szalai). Ÿan-Ÿak (Rousseau). Aleksandar. Zorica roð. velmoÿa iz Moldavije 13. Simeon. 261 Sandiã. Sava Nemawiã. Milivoj. Sabovqeviã. sin Stefanov 259. Stamatoviã. 261. 154. Franåesko. Marija roð.

Trifunoviã. Stefanoviã. Sandhauzen. 100. Sofronije. Stratimiroviã. Toåilesku. Teodoroviã. 259. Stefanoviã. Todor. lekar 145. porodica 96. Ãoroviã-Qubinkoviã. Ãiriã. Karlo. Holm (Sundhaussen). Stefan. Nikola. Tekelija Popoviã. Trbojeviã. istoriåar pozorišta 291. Slobodan. 226. 160. Stevan. Tomiã. istoriåar 82. 65. porodica 73. episkop 113.. 259. Ðuriåko ot Modoš 251. 161. 260. muzikolog 61. Tugut. 111. Turlakov. Strawakoviã. Mita. Topaloviã. 197. 103. lekar u Temišvaru 257. Mladen. 190. rodonaåelnik porodice 251. 66. pijanistkiwa 51—62. austrijski kancelar 69. 262. Tirol. Stojaåeviã. uåiteq u Klokotiãu 231. Subotiã. 128. istoriåar 60. Franc (Thugut). 252. Rista. 112. Stratimiroviã. 260. Tomandl. Borivoje S. Stefanoviã.. 186. 294. Mihovil. Franc (Suppé). Ðorðe. operska pevaåica 280. 262. štampar 41. 129. Trifunoviã. Grgo. 146. senator i ikonopisac 185. sin Tomin 251. politiåar 100. 31. Teleåki. V. Jovan Obrenovski (de Obrenov). Stojaåkoviã. I. prirodwak 67. Maliã 256. sin Tomin 260. 259. Ãoriã.. Nikodim v. Tešiã. Stojka de Haceg. Tirol. Stefan. 188. Gråiã Nikodim. 68. Qubomir. Grigorije (Grigorie Tocilescu). advokat 104. 224. 204. 69. politiåar 97. 186. 355 . 105. Stoloÿan. muziåar iz Karaševa 239. Toma. Aleksandar. Stojkoviã. Trifunac. Toma. Stefanoviã. 252. Toma. jerej 31. beleÿnik u Kulpinu 327. episkop 113. Toma. Stojkoviã. 313—319. Mija uåiteq u Aradu 160. Taufer. 185.. Jaša. politiåar 223. Stefanoviã. uåiteq crkvenog pojawa 200. istoriåar 153. Tkalac. Tepfer. kompozitor 203. Hermina — Minka roð. 309. Lazar. 246. Ã Ãiriã. Jovan. Dimitrije 265—272. 260. slikar 313. Stradion. Atanasije. Tekelija. episkop 30. Tomiã. Stefanoviã. 279. 327.. 238. graniåar i obrštar 185. Nikifor. lekar 254. Milutin. mitropolit 65. politiåar 105. 84. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. Dimitrije G. sin Tomin 260. Tiso. 145. Stefanoviã. istoriåar 81. 254. Rozalija roð. 112. etnograf 213. 111. Kamenko. 263. Sofija V. Stefanoviã. Telbis. 186. 287. Atanasije 99. 187. fiziåar. publicista 144. Paula. 260. Triva. Dragoslav. 261. 148. Dimitrije P. sin Tomin 260. Arsenije. 227. Petar.. 253. 147. Stojadinoviã. Stojkoviã-Jovanoviã. 85. 98. 70.Stefanoviã. publicista 225. Toma. kompozitor 288. 102. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. 257. slikar 330. istoriåar umetnosti 92. Tenecki. politiåar 85. O. istoriåar 151. Pavle. Emil (Emil Turdeanu). Ãosiã. Subotiã. Jovan. Irinej. Tirfelder. istoriåar umetnosti 92. Tomaševiã. istoriåar 83. Supe. 251. (Stoicovici) 153. Stevan. Aleksandar. Stoj. crkveni muziåar 199— 209. 268. Stevan. kwiÿevnica 44. Ãornakov. gradonaåelnik Temišvara 257. Stefanoviã. Stefanoviã. Spiridon.. gimnazijalac 326. Jovanka. Stratimiroviã. uåiteq u Aradu 158. 321. 259. 225. Pavle. sin Aleksandra-Branka 261. Stefanoviã. 67. 71. 64. Stefanoviã. 204. istoriåar umetnosti 182. Mirjana. Turdeanu. Tismanski. Evgen. sin Stefanov 259. Stefan. advokat i predsednik Matice srpske 73. Trifunac. Tekelija. politiåar i kwiÿevnik 52. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. Trifunac. pozlatar 90. 257. velikaš 19. Stojanoviã. Stefanoviã. 96. Marjan. Sofronije. T Tatiã. Dimitar (Þornakov). 190. Stojkoviã. filolog i politiåar 87. E. Jovan Ð. 239. Sava. Stefan — Tenka.

Arnold (Hauzer). Fromaÿo. 236. istoriåar 110. Nikola. 283. 279. Haxi. Filipov. advokat i kwiÿevnik 77. Sofija. 240. Grigore (Ureche). Haxi-Kosta. Hamilton. trgovac 220. slikar 326. Konstantin. Haxi. U Ujes. prevodilac 60. porodica 297. istoriåar 8. 128. 100. Hendl. Irena roð. Bariã iz Panåeva 220. Forster (Forster). 106. Karl-Filip. (Filipa¤cu).. grof 109. Milan Ð. A. biolog 221. teatrolog 273. Slobodan 297. K. advokat 222. Miqa iz Karaševa 236. car 84. 66. glumica 285. advokat 222. Horovic. 289. Damaskin 127. Alojz 273—311. Martin iz Karaševa 236. profesor u Kluÿu 235. ãerka Kostina 222. Hejm. Kalista (Fiorio). Fenelon (Fénelon. Zdravko. Hauzer. Hausman (Hausmann). 128. Haxi. glumica 285. Antonije. Nikola 129. paroh u Temišvaru 21. 101. general 115. kompozitor 54. 87. kontesa 109. Konstantin — Kosta. Haxi. 98. Vilhelmina. 226. Ivan 236. izaslanik vladinog komesara 192. 69. 227.. engleski konzul u Beogradu 84. 222. Pavel. Hardeg. Franc I. Tomas de Grenije. Johan Rajnold. kontesa 109. Hegediš. Fedora. Damaskin 130. Antonije iz Komlauš-Arada 245. Jova. C Cvejiã. Feri. Filipon. profesor 67. Frana. Haxi. profesor 65. Ðura. otac Martinov 239. trgovac aradski 191. istoriåar 110. Jelka. 129. 315. 166. Aleksandar. Filipašku. Antal. 78. kwiÿevnik i publicista 98. Vladimir K. Ãuråija-Prodanoviã. ekonomista 222. Kosta 226. Forgaå. 159. Haxiã. 97. Flocinger. Hofbauer. Kosta Mlaði. Filipon. horovoða 201. Forster. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. Unkovski. Marija roð. Marija roð. 9. Frana. muzikolog 60. 237. 329. Hardeg. Filipon. Herbai. prota u Mehali 219. 161. istoriåar 274. muzikolog 204. 356 . 225. Ludvig. Haxi. H Habat. Ujes. 289. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. (Hitchins). advokat 220. 293. Haxi. Haxi. 107. Haxi. Nikoliã 109. pisac 127. Katarina roð. Huber. 191. Hardeg. Frana. Emilija 277. 79. Habzburgovci 135. Jovan. uåiteq u Aradu 158. Hardeg. Nada. Feodora. Rafael. 266. Beul 236. Frana. 240. 116. Cvejiã 222. 227. operski pevaå 280. Jovan. Hiåins. Martin. Rudolf (Flotzinger). tajnik legacije 101. Ferdinand V. Haxi. Feštetiã. Miroslava. Sofija roð. Filipoviã. Fonblank. Terezija roð. upravnik šuma 102. Ferdinand I. Hofman (Hoffmann). Herbai. prirodwak 67. Marica iz Uqme 239. Foriškoviã. Filipon. Sigismund. Jelisaveta roð. Funke. Hristifor. rimokatoliåki episkop 243. Petar. gimnazijalac 222. pravnik 239. Josif.Ãosiã. 275. opat i teolog 63. F Falta. Fogaraši od Ÿidovara. Qubomir. profesor 22. istoriåar 136. istoriåar 12. Dimitrije. Haxiã. Hont. porodica 219. 228. Haxi. graniåarski kapetani 96. Filipon. Franc Josif I. Mila iz Uqme 239. Ferenc. advokat i politiåar 219—228. Haxi. 70. Anica iz Uqme 239. porodica 239. Frana. mašinski inÿewer 239. car 73. Fenlaåki. Haxi. Haxihusejnoviã-Valašek. Frana. kontraaltistkiwa 280. Juhaz 236. Pulherija roð. Georg (Händel). 325. Filipon. car 68. Horawi. Fogaraši od Ÿidovara. 160. Ureke. Haxi. Mihajlo. François de Salignac de la Mothe). Hausman (Hausmann). 129. ãerka Kostina 222. sastavqaå školskog zakona 157. Filbiger. prota 119. Ðura. Filipon. 221. Fiori. Maãaš (Horányi Mátyás) 274. Haxi-Kosta. Petroviã 221. Fiorio. nastavnica 222. Horvati. Petar. Teodor 130. car 68.

Cirkoviã. Lazar. 145. Pavao. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). 296. 154.. Šopen. 257. zidar i palir u Novom Sadu 327. Katarina. Marija Jozefa Rosl (Schütz). 329. Š Šaguna. teatrolog 288. 286. 288. Šerban. episkop 221. Åehak. 279. grof 73. Kilijan. kompozitor 55. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. 274. Šariã. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). Cirkoviã. demograf 110. Šmidfeld. Šifman. ministar prosvete 292. Crwanski. glumac 285. 188. Šokåiã. 35. 106. Šiler. Hristifor. Šuman. Åokrqan. Ševiã. Åokrqan. Petar. Mitrofan. Štefulesku. baba Hristiforova 330 Šifman. sestra Hristiforova 330. porodica 143. general 128. Šafarik. Šubert. Åokrqan. Bogdan. Šifman. Åurliã. Marija — Mara roð. Šlezinger. kompozitor 54. Franc (Schubert). Franc. Åaki. profesor 326. Åendeš. 328. braãa štampari 33. Emil. episkop 28. 239. istoriåar 110. 332. Pavel Jozef. Šiliã. kompozitor 55. Miloš. pesnik 102. Šefer. Emil (Cioran) 137. Hristifor. delegat iz Temišvara 256. 281. Šefer. Åakra. Geza (Staud). slikar 304. Genadije. pisac 292. August. glumica 286. Šifman (Schiffmann). 285. Åuhandu. Josip Juraj. senator 144. dobrotvor 287. Ana Eva. Zora. 309. jeromonah 211— 218. Šuman. kwiÿevnik 66. protoprezviter 331. 287. glumac 285. Josif. Dimitrije. pisac libreta 288. glumac 285. episkop 28. Cejku. pozorišni frizer 286. Åokrqan. teatrolog 295. Kiril. Šerban. cipelar 330. Šifman. 327. Stefan 259. M. pisac 77. repetitor hora 285. Štaud. Dragotin. 333. 129. Mitrofan. apotekar 290. 332. Bibiã 321. kamenorezac novosadski 329. profesor 20. Andrija. H. Šekspir. 295. Šoqmošan. Åarnojeviã. Šic. Cerboni. (Schäfer). Åokrqan. Vilhelm (Schumann). Miron. 295. Milan. Terezija roð. glumica 286. 289. Helena. (Schiller). Milka iz Ketfeqa 211. kwiÿevnik 52. Šik. Joan (Ioan Þeicu). pravnik 239. B. Šifman. istoriåar 151. 16. Katarina. Vilijem (Shakespeare). Cerner (Zerner). 284. Qubivoje. 56.Cvetko. 289. Šoman. 267. Åoliã. Šoqmošanov. Šic (Schütz). lekar 143— 150. 286. 330. 253. Hristifor. grof 105. 34. Šelmiã. stolar u Malom Keru 330 Šifman. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . Šandroviã. 313—319. 332. 136. 330. Alfons (Zerboni). Šidek (Schidek). Josif (Schick Josef). 293. Svetislav. Vikentije. deda Hristiforov 330. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. Laura roð. Åipliã. Aksentijeviã 327. Štrosmajer. Šoqmošanov. 321—333. Šuman. teatrolog 291. Å Åaviã iz Novog Sada 225. Johan (Schmidfeld). Lazar. slavista 126. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. istoriåar 110. Šulc (Schulza). supruga Ðorðeva 148. Jovan. pijanistkiwa 57. arhimandrit 202. Jelisaveta — Saveta roð. austrijski major 44. Frederik (Chopin). 333 Šifman. 280. Leposava. 284. Jovan. Georg (Gheorghe ¢incai) 15. Šifman. 17. 266. Åioran. (Schäfer). Åobanoviã. Andrej. V. Šoqmošan. hemiåar 64. Ševiã. sveštenik u Temišvaru 144. Kalman. Åokrqan. Åudai. Nikola 130. Šandroviã. etnograf 213. 321— 333. glumica 285. (Ciuhandu) 185. Åokrqan. J. Åekowiã. 293. 282. Mitrofan. teatrolog 273. 268. pisac 41. Cukiã Kosta. kwiÿevnik 316. 292. muzikolog 60. Klara (Schumann). Šnajder (Schneider). Joso. Ceroviã. Šumareviã. porodica 275. Ce. Šinkaj. upravnik pozorišta 277. glumac 285. Stefanoviã. Robert (Schumann). Milan v. Atanasije. uåiteqica u Aradu 161. Cerboni (Zerboni). Eugen (Csuday) 69. Damaskin 130. G. Šifman. Šifman. Ðorðe (Vukadinoviã). 259 Šaptal. biskup 98. Karl (Zeh). istoriåar umetnosti 173. kompozitor 55. sinovac Hristiforov 329. Cindriã. Šoqmošan. Šenoa. Åizmaš.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->