TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

GRAFIÅAR.Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. Novi Sad Štampa IDEAL. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka .

Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren. Uostalom. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. novembar 2000. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. 5 . Arada i drugih mesta današwe Rumunije. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije.

.

a tada se vratio u Srem. 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. Sveti Srbi. Sremski Karlovci. pa i druge godine. Beograd. Sava. jula. 2 Slavi se 18. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. januara. Iz stare srpske kwiÿevnosti. do smrti 1508. 1462. odnosno jeromonaha. gde je 1513. 9 Vladao od 1512. Mileusniã. Po Jovanovoj smrti (10. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. Ruvarac. decembra 1502). Arhimandrit Justin (Popoviã). Ÿitija Svetih. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. do 1521. 1931. godine. 6 Vladao 1458—1490. 8 Vladao od 1495. a sam je primio monaški postrig. U åin jeroðakona. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. decembra. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. godine. 1996.UDC 262. 1989. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. Opis srpskih fruškogorskih manastira. 1972. prešao je u Vlašku. Prestavio se u Gospodu 18. godine. Kragujevac. Beograd. 7 . na poziv vladara Radula Velikog8. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486.12:929 Brankoviã Ð. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. 5 Izvori navode 1461. D. episkop šumadijski. prema prevodu u kwizi: M. 1993. 247—250. Roðen je oko 1460. januara 1516. godine. 1903. oktobra. godine. Bašiã. godine. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. godine. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. Beograd— Podgorica—Kragujevac. Manastir Ãelije. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. S. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. dobivši monaško ime Maksim. Januar. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu.

Moisescu — St. 308. bio je veã u monaškom åinu. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. godine. Filipa¤cu. Lup¤a — A. 10 Mada åesto pomiwano. došao je zajedno sa majkom Angelinom. Mostovi prijateqstva. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. 77—81. 11 Gh. Istoria Bisericii Romîne. Bugarski. 3. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. Sveti Maksim Novi. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. I. I. Temišvar 1979. 8 . Bucure¤ti 1957. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit.

i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. Bucure¤ti. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. 14 Gh. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. Pºcurariu. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. 1. Moisescu — St. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. Na presto je stupio Mihwea Zli21. 307. 325. nav. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. pored crkvenih. Moisescu — S. 9 . Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. Godine 1506. Marta 1508. godine umro je vladar Radul Veliki. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. godine otišao iz Vlaške. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. sveti Maksim je bio u åinu episkopa.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. Navod prema: M. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. nav. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. av- gusta. 40. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. delo. patrijarha carigradskog. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. I. grad u Rumuniji. Lup¤a — A. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. 1992. Filipa¤cu. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. Lup¤a — A. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. On je. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. 17 Gh. Novoga Severina14. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. 322. delo. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. I. 442. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. i na wegov zahtev. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. obavio je i više diplomatskih zadataka. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. 18 Videti prilog. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. kao što pomiwe Gavril Prot13. Krajem sledeãe godine. kada je Nifont negde 1505. u svakom sluåaju. Filipa¤cu. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). godine. posredovawem mitropolita Maksima. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. 19 Kraq Ugarske 1490—1516.

došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. i umoli. „poneÿe este Hristßane i plemennici". Scene istorice din cronicile române¤ti. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. na mestu Ratezaci. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. godine 1512. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. 1. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. I. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. i on se odazvao. oktobra 28. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. Bucure¤ti. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". na Mogilu Kajata. verovatno. Zaista. 444—446. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. Bucure¤ti 1959. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. u: Cronicele slavo-române din sec. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. na wnâ stranâ Rebna. Bucure¤ti 1965). vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. 3—14). XV—XVI publicate de Ion Bogdan. 23 M. i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. nije se zadrÿao dugo. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. cara srpskog. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. sœnü Despota. Opere. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. koji je. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. 10 . Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. s one strane Rimnika. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. koje beše uspostavio wegov prethodnik. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta. ali mada je bio dobro primqen. Pºcurariu. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. sin Despota. ali se nije vratio u Vlašku. 1992.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. a sâm je otišao u Srem. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510. carý Sræbskago. Odobescu.

oktobra. i vrati se u svoje>. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. u: Cronicele slavo-române din sec. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. Maksima. na nemÿe krýpko oplæåi sú. naime Despota. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. Bucure¤ti 1959. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. u: Cronicele slavo-române din sec. 3 (Cronica moldo-polonº. odgovara godini 1505.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. I tako o pomirewu wima pobesedivši. Anno 7015 28 8-bris. svýtu åado prisnoe. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. hodataa bw im prýdlagaet. na Svútwm Eíaggelßi. svagda sina svetlosti. krepko na wega zavojšti. drugoga dana julskih kalenda25. buduãi izazvan od Radula. 2 (Cronica lui Macarie. I nalazeãi se unutar wegovih predela. ali ne po blagoåešãu. jer obojica behu hrišãani. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. 28. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. Maêima glagolú Despota. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. Godina 7012 od sazdawa sveta. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. 11 . jer im postavqa posrednika. i nada ne omanu. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. Bodan voevoda. posle Hrista. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. nþ ne blagoåüstiviý. vojvodi. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. vladar Moldavije 1457—1504. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. Bucure¤ti 1959. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. vojvode zagorskog. ako i po pravdi. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. I po isteku jedne godine dana. i oboim sþxe hristïanwm. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. 77—78). kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. gotov na borbu. 77—78). i <uåini isto tako. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. væsýko axe i pravedný. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku.

i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. pritoka Sireta. Maksim Despotoviã. rumunski — humka). vladar Moldavije 1504—1517.mi woyski i doszedø³ do miasta. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. pritoka Sireta. oktobra 28. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. oktobra 28. la Movila Cºiatii. i mnoge ine reåi s wim je govorio. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. s one strane Rimnika31. oznaåavaju razdobqe od 1. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. na teritoriji Vlaške. nu suferi. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. decembra. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. zowa je Roterzecy. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. 1987. 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. Bucure¤ti. 33 Reka na istoku Moldavije. januara do 31. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. septembra do 31. posle Hrista. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. Vº leatul 7015 octomvrie 28. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. Godina oznaåena od sazdawa sveta. 12 . po savremenom raåunawu. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. 29 Nekadašwe selo. 80—81). godine. de ceia parte de Rîmnicu. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. kod Mogile Kajati30. nije otrpeo. octovrie 28. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. Ewangelia. a od tada. Meðutim. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. 4 (Grigore Ureche. pritoka Dunava. odgovara godini 1507. Letopiseþul Þºrii Moldovei. un 26 27 Leta26 701527. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. 28 Bogdan III Slepi. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. avgusta.

Bogdan vodº. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. cîtº fºcusº în þara Moldovei. 6 (Georgije Brankoviã. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. Odavde vojvoda Bogdan. rugînd pre Bogdan vodº. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. 1987). Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. Dupº aceea. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. fecior de despot. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. pritoka Sireta. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). 26). predeo u Moldaviji. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. neki kaluðer imenom Maksimijan. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. naime Roman Izbeglica. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. otišao je. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. despotski sin od semena gråkih careva. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. Cronica româneascº. sin Despota34. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. jer su hrišãani i jedno pleme. koji je. te je poharao celu Putnu. Pišu neki. u kwizi: Gheorghe Brancovici. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. carele. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. moleãi vojvodu Bogdana. Cronica slovenilor Illiricului. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. na teritoriji Moldavije. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). Bucure¤ti 1963. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. Bucure¤ti. Deciia Bogdan vodº. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. cara gråkog. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. la þinutul Putnii. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea.cºlugºr anume Maximian. I granicu gde je stara bila ostaviše. Posle toga vojvoda Bogdan. locul Moldovii. 35 34 13 . skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik.

Ioan despot. Nepoþilor lui Gheorghie despot. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. 38 37 14 . sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. godine.1. 66—67). stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. anume Radul voevodul cel Bun. nazvavši se kaluðerski Maksim. (str. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. Godina oznaåena od sazdawa sveta. naime vojvodi Radulu Dobrom. preselio se s ovoga sveta.2. posle Hrista. craiul unguresc. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. Ioan despot. împºratul turcesc. Grad je razoren od Turaka 1521. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. cu trupurile tºtîne-sºu. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. Angheliia. din ceastº lume s-au petrecut. 6977. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. koji su bili od wegovog sina Stefana. Angheliia. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. Despot Jovan. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. 40 Pri prevoðewu priloga 6. odgovara godini 1464. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom. odgovara godini 1469. anume Gheorghie ¤i Ioan. pre carele l-au fost orbit Murat.2. pre aceia Mateia¤. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui.1. 697237. da ga poseduje i da vlada wime. posle Hrista. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie.6. A wegov brat Maksim. to jest po mirskom imenu Ðorðe. i 6. 69) 697739. Novi Sad 1994. Hronika Slovena Ilirika. ¢tefan. la stºpînitoriul þºrîi. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. au priimit sfîntul. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. kojega beše oslepio turski car Murat. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. ¤i al frºþine-sºu. Ioan despot. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. Unucima despota Ðurða. naime Ðorðu i Jovanu. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. 6. Iar frate-sºu Maxim. 6972. Ioan despot. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. buduãi i mitropolit u tim oblastima. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. (str. în Þara Munteneascº. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. ¤i a frºþine-sºu. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. ¢i dupre puþinº vreme. godine. Sredwovekovni grad u Sremu. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic.

Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. Bucure¤ti 1969). la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. naime Maksim. 8 (Gheorghe ¢incai. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. s obe strane do Siretina. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. Opere. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. uåiwenu od vojvode Radula. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. neki kaluðer. preko onoga kaluðera. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. da vojvoda Radul 15 . Radul Vodº ¤i alte prºdzi. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. care cît va birui. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. un cºlugºr. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. pre unde au fost.7 (Gavriil Protul. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. dokle ãe svaki vladati. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. la Movila Caiatei peste Rimnic. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. cea de Radul Vodº fºcutº. Hronica românilor. pînº în Siretin. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. prin acel cºlugºr. II. anume Maxim. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. Dakle. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. ce se chiamº Rºtezaþi. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. kod Movile Kajate. rodom od srpskih (ne gråkih) despota. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula. Bucure¤ti. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. oktobra 28. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. octomvrie 28.1. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. II. 8. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. povukavši u pomoã Sikuqe. preko Rimnika.

da li je vodio Maksima sa sobom. vladaru Moldavije. cum s-au zis la anul 1506. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. da po ugledu na Radula. poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. na poåetku ove.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa". da se udaqi Maksim. Maksim je primio izaslanstvo. da buduãi on rodom od srpskih despota. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. ce se þin de Valahia. Darº cînd au mers Radul V. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. 155) 8. scaunul sºu. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. domnul Moldovei. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. craiul Ungariei. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. te da se nije mogao krenuti na put. i toga ciqa radi iz Arxeša. svoje prestonice.3. ca. cum vrea preavestitul Enghel. godine41. sklopi prisnu vezu s Maxarima. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. k Vladislavu II. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. gl. dakle. la Vladislav II.2. 16 . antecessorului sºu. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. 1. dupº pilda Radului. Ali kad je Radul V išao. 192). ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. kao što bi hteo preåuveni Engel. cum mi se pare. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. la unguri. 1508. Chronico Valachico. (str. nagovestio mu je. pre la începutul anului de-acum. svoga prethodnika. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. Maxim au priimit solia. 1508. 161) (Navod iz kwige: Engel. a on je ostao u Sremu". au trimis pre Maxim cu cºrþi. Antiqua Historia Valachiae. în locul lui. a¤a scrie preavestitul Enghel. 35). (str. Despre lucrurile. din Argi¤. pre cºlugºrul Maxim. kao što to letopisac veli. eu nu ¤tiu… (str. kraqu Ugarske. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. kako mi se åini. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. ovako piše preslavni Engel. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. Hoteãi. i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". 8. iarº el au remas în Sirmiu". kako je veã reåeno za godinu 1506. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul.

adunînd bani din Þara Rumâneasca. do godine 152144. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. cu aur ferecatº au cºpºtat. Cronica Banatului. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. 44 U stvari George Šinkaj greši. ali zatim piše boqe. kada su Turci zauzeli Srem. (str. u Krajovu45 i bi primqen. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. Macsim vlºdica. sinu Joana Kaloerua. Maxim Brancovici. 124) 9. majke Angeline. fugi la Radu vodº. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. din Þarº în Srem. Maksim Brankoviã. pobeÿe k vojvodi Radulu. Mihnea vodº cel Rºu. 45 Craiova — grad u Rumuniji. Timi¤oara. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. minunatº. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521. luund turcii Sremu. pînº la o vreme". (str.3. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. ali se pomiriše. ci sº împºcºrº.8.1. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. mitropolitul cel mai de demult. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. episkop u Sremu i despot. zlatom optoåen dobi. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. 1981). iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. iz stare poMaksim vladika. divan. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. a maichii Anghelinii. cît erau a sº lovi. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. 17 .2. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. i umalo se ne sukobiše. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. (str. iz Zemqe u Srem. episcop in Srem ¤i despot. davnašweg mitropolita. 9. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. on je 7 godina vladao i preminu. razmirica otpoåe. 124) 9.4. rºzmiriþº sº scorni. fiu lui Ioan Caloeru. în Craiova ¤i fu priimit. za izvesno vreme".

fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. as well as translations into the contemporary Serbian language. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. gde beše vladarski presto. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. iz milosti i dobroga bakra. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. mostly year-books. pokrio manastir Krušedol iz Srema. koji beše mladiã. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. de milº ¤i aramº bunº. sestricu arhijerejevu. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. anume Anepsia sau Miliþa. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. ce era june tînºr. Weagu vojvoda. postaviše. ali mudar. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. K wemu je arhiepiskop iz Srema. (str. (str. Maxim. 127) 9. sº o acopere. sº o isprºveascº. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. ce au început-o.4. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. da bi dovršio. Maksim. în 1512. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. On ga je izgradio i umro. un timp scurt. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. which are quoted. care corespunde Patriarhiei Române de azi. koji beše zapoåeo.Bºsºrabilor. îl pusºrº. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. buduãi ona od roda kneza Lazara. podigavši u svojoj zemqi manastire. ci înþºlept. venåawem zakonom braka se sjedinio. dupº cum menþioneazº autorul. El au fºcut-o ¤i muri. varº arhiereului. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. în principal cronici. La acesta arhiepiscopu din Srem. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. 127) rodice Basaraba. unde era scamnul domnesc. în Þara Rumâneascº iarº au venit. ostavivši manastir Krušedol. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. 18 . then again shortly in 1512. u Rumunsku zemqu opet došao. naime Anepsiju ili Milicu.

u åemu se sastoji wino dobro i slava. 97—98. Posle mature ÿelela je da naS. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. Spomen na prof.11:929 Bugarski M. godine u Srpskom Semartonu. Mirjana Bugarski je roðena 17. zemqoradnik Paja Bugarski. sam i zatire.UDC 371. 7. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. 1 2 19 . škola poduåavala. 81. Bugarski. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti. promotrila si kako gine za drugoga. Temišvar. škola i zemqa. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. Dnevnik Save Tekelije. humaniste i narodnog dobrotvora. septembra 1912. 1994. nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. u tome su im pomogli crkva. Šta je tome priåina da se narod gubi.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. to jest u škole vere hoditi". Araðanina Save Tekelije. 3 D. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. sestro. Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". 1961. a ne vidi da propada? To je. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. 1993. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. Temišvar. Mirjanu Bugarski. po majci Lujanoviã. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. kako išåezava i sebe utamawuje. teških uslova u kojima su delovali. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. i pored.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. jezika i kulture. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. videla si lepotu srbskoga naroda. Bukurešt. A. Semarton su napustili 1922. Izabrani spisi. Ÿivot i prikquåenija. Obradoviã. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. Bunder Bugarski.

praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. pod B — Hemiju. Olga Ðuriã. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. bivša mis Jugoslavije. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. što on nije smeo da olako odbije. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. 1996. Tadašwi direktor Vasile Miok. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. Bogdan Åipliã. vrsni filolog. završivši studije. streqan 1941. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. matematiku Milan Jovanoviã. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. Bunder Bugarski. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. Stevan Jakovqeviã. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. delo.stavi studije na materwem jeziku. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. godine. Osnovni. To je bila elitna škola. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. 4 5 20 . 75. pod V — Teologiju. nav. 14. Škola je radila do aprila 1941. profesor istorije. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. Godine 1931/1932. kasnije åuveni kwiÿevnik. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. Bili su to: Milo Vukåeviã. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. imenovao je za wih rumune profesore. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). Svetozar Markoviã. Sabqiã. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. predavala je srpski jezik. sa studijama u Parizu. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. D. Toga leta preminuo je wen otac. Temišvar. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. a ona. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. Leto 1936. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije.

pri upisu odmah se uplaãuje 6. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. 3. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. Loga. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. 2.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. umesto sedam profesora iz Jugoslavije. 915 (Temišvar 8. 21 . 1943).000 leja. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. Dakle. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944. sada je došlo troje. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika. Temišvarski vesnik XI. a Qubomira Ajvaza za matematiku. paroha u Temišvaru — Mehali. 916 (Temišvar 11. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. školske godine. 8.660 leja. Ð." Školarina iznosi 10. 8." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. isto to vredi i za srpski jezik.000 leja. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. 4. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. koliko ih je bilo pre rata. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. da obrati paÿwu na interpunkciju. 1943). godišwe plaãawe 35.

Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. 367 (Temišvar 15. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. 9.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. Temišvarski vesnik XI. 1943). 1948). Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. 1943). godine. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. V. 22 . Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. U leto 1947. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. Kosta Stanisav — hemiju. Posle proglašewa Republike. Milenko Milovan — biologiju. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. 870 (Temišvar 21. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. Pravda. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. te da uåenici u tome ne oskudevaju. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. godine. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. 2. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. Nikolom Gavriloviãem. srazmerno veãem broju razreda. Zdravko Fenlaåki — geografiju. 8. u jesen 1948.3 miliona seoskog i 3. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. godine. meðu wima školska reforma iz 1948. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. decembra 1947.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. Rumunija je tada imala 16.8 miliona stanovnika od kojih 13. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". Mihajlo Mitriã — matematiku. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. Na kraju. 30. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Tada su Nemci. 925 (Temišvar 12. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã.5 miliona gradskog stanovništva.

Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. U novembru 1950. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. što do tada. u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. postaje prvi direktor novoosnovane škole. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. Kao da je znala što je oåekuje. gde je internat i osnovan 1935. 6). pa su sve do 1955. Krstiã. Dana Stanisav — Sabo). kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. 352 (Temišvar 4. 1950). druga preko puta. za internat (ista ulica br. 197852/1948. Branislav D. 596 (Temišvar 30. 9). Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. fiziku i prirodne nauke. bez obzira na društveno poreklo. R. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). V. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. bio je smewivawe direktora. 7."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. R. dolaze profesori Miša Mitriã. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar. umesto jednog razreda. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. godine. zatim ubrzo i Agronomska škola. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). Po završetku studija u Rumuniji. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. a bez profesora. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. 1948). nedovoqno za smeštaj svih ðaka. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. VII. odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima. Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. Pravda. 11. Saznaje se da srpsku pedagošku školu. a ni od tada. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. igraåka grupa. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. izdatog od Ministarstva prosvete. 23 .br.

godine u Temišvaru. first replaced from the director post. Mirjana Bugarski. She spent only her early childhood in her native village Semarton. a zatim je prešla u Rudnu. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. Usled toga 5. Biografia ei este ca13 Pravda. despite difficult conditions in which they worked. da potiåe iz bogate porodice. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. and then excluded from the lecturing process. 1952. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. Later in her life. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. language and culture. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. 38732/02. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. in 1950 and 1952. 12. 24 . Ubrzo je pronaðen i motiv. Dušan Sabliã. she kept her teaching post. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. usled izmewenih politiåkih strujawa. jula 1968.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. she was soon. 12. Tek negde 1956. in 1948. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. Oronulog zdravqa. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. 1950). godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. leåila se i oporavila. too. ali što daqe od Gimnazije. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. Umrla je 2. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. and after the War. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. VII.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. 598 (Temišvar 3. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. As a consequence of political circumstances in Romania. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II. vraãena je u nastavu. godine. ali nikada potpuno.

În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. la Belgrad. limbii ¤i culturii naþionale. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. 25 . în anul 1948. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. în 1950 ¤i 1952. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin.

.

Temišvar. 6 razreda. Osnovnu školu. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. Ogwanka. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. Nemawa. Paulina.1:929 Kostiã S. 27 . Delija. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. 012 Kostiã S. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Stoje (s leva na desno): Dejan. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. Sede (s leva na desno): Slobodan. godine. Gordana. završio je u rodnom mestu 1895.UDC 262. septembra 1884.

1919. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. Upis broj 14/17. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. 1909. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 1907. godine. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 1916—11. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. 12. Godine 1922. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. do prestanka izlaÿewa 1946. godine. 1947. godine. 12. 1916). „Crkveni. Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. godine. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. godine. 12. 1. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1.bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). 2. 8. 11. 12. godine. školski i društveni list" (1921—1934). Knezu (15. Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. a za prezvitera 6. godinu. i arhijerejskog zamenika od 1942. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. 1. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. 1907—30. 1910). 12. godine. 1907—1. godine3. I reda2. 1921. do prelaska u mirovinu. 12. godine. školski i društveni åasopis" (1935—1940). 1956. 6. 1922. te Eparhijskog administrativnog odbora. tokom Svetskoga rata. 1928. 2. gde je kasnije bio paroh do 1. godine). Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. 9. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). 9. 10. 9. Temišvar 1931. 1. 9. 1919. školske godine. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). 1818. Matiåni protokol umrlih. 1907. åinom protoprezvitera 6. eparhijskog beleÿnika od 15. 1910). 1909—31. i naslovom protonamesnika 13. 1921. Timišoara 1925. 1911—24. 28 . 7. 8. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. U meðuvremenu. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). „Crkveni. 1922. 12. godine.

Meðutim. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. uz sve to 4 S. godine. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. godine. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. osnuje sopstveni mirovinski fond6. godine. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. s obzirom na mali broj ålanova. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. godine. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. Temišvar 1996. Crkveni. 6 S. i za škole. dr Georgije (Letiã). zatim. sticajem okolnosti. Onda je pokušao da na svoju ruku. godine. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. to je bilo neostvarqivo. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. A slavio je Svetoga Jovana. ali ga nisu voleli. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. tridesetih godina. Bugarski. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. dugo nije bilo vladike. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. Kostiã. Po wegovoj smrti 1935. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. strog prema sebi i prema drugima. školski i društveni list" 11—12. godine. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. U Temišvaru. ali ih nisu primili. Bio je dostojanstven i strog. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. Hrvata i Slovenaca još 1918. Zahtevao je taånost. Sabqiã. 5 D. prešao u Vršac kao episkop banatski. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. 29 . Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. urednost. nego poveravan u administraciju4. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. decembar (Temišvar 1930) 68—170. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. po svom poloÿaju. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. ukazujuãi na wene nedostatke. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. prešao je u Kraqevinu Srba. 1932. slušali ga. Posledwi temišvarski episkop. „Glasnik. marqivost. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne.

Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942./17. Godine 1942. On se na to nije obazirao. eparhijski beleÿnik". i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. 8 Pod kraj 1942. zamenik. 7. 7. 105/D/25. 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. godine. Za åetnike je prikupqao pomoã. 1943. 241/Prez. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. nego je vodio crkvu i školu. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. 7 S. Od nemila do nedraga. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. 9. 194212. akt br. 1942. 1183/15. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". fond Verski akti. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. 6. Neposredno zatim. U zatvoru je proveo oko godinu dana. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. 5. 1943. 12. tom ¢ 1940—1945. akt br. Sredinom 1943. koji ne behu rumunski drÿavqani.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Aktom br. fond Verski akti. Nikoliã. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. 1943. 12. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. jula meseca. „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". Beograd 1992. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. 1943 vladika Irinej. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. u najteÿe vreme. fond Verski akti. 278/D iz 1943. tom ¢ 1940—1945. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. 30 . 37/22. Na sredu sa raåunima. 1934). Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. akt br. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti./17. te da. 140/D/11. od 28. tom ¢ 1940—1945. kamoli pisalo. 241/Prez. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. u nastavku svojih usmenih nareðewa. 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.

Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. Sa decom je imao i radosti. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. sinoda". nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. najviše zbog bolesti. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. usamqen. 9. sluÿbeno/D/1. Dopisom br. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. 6. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. akt br. 1907/zap. 9.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 541/3. tom ¢ 1940—1945. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. Protokol sa raznim zapisnicima. U mirovinu je prešao sledeãe godine. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. 1945. 732/2. 11. i tuge. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. 68/2/1945. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 194717. 8. i u Rumuniji. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. tom ¢ 1940—1945. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. 1946. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. pozvao se na crkvenu disciplinu. 1946. 11. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. akt br. Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. fond Verski akti. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. sinod u Beogradu. 9. fond Verski akti. Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. br. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. 1946. 1947. 1946. Kostiã. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. 5. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. 278/21. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. 321/D/9. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. akt vladike Irineja B. 1946. 8. 1. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. 43006/1. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. 14 13 31 . Prota Sl. potišten i premalo napušten. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. s obzirom na opšte stawe. fond Verski akti. 2437/11. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. dogorevajuãi kao voštanica. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. 1946. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. tom ¢ 1940—1945. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344.

Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. od wega je ostala devojåica. te teškoãe oko štampawa. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. zet protine ãerke Delije. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. Wegove poštovaoce je to tištalo. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. Ilariona Zeremskog i drugih. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. statistike i demografije. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. u najširem smislu toga pojma. a i treba kritiåki preispitati. ali je on bio takve prirode i shvatawa.Najstariji sin. udate Boršaru. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. u kojima se. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. i naporedo s wom napis Razbojnici. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. Zato. ostavivši za sobom sina i kãer. pa tek onda slaÿe sledeãi. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. i od tada mu se izgubio svaki trag. Nemawu (roðenog 1912). Neposredno. zbog nedostatka ãiriliånih slova. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. u ratnim i poratnim prilikama uništen. pa je ipak pušten. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. Moÿda je. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. godine. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. svojim nesumwivim praktiånim smislom. 1924) imaju potomke18. sticajem nesreãnih okolnosti. mada se sada cela graða moÿe. 32 . da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima.

Petar Ivanoviã. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. godine (24—38 str. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. V. Stana Laziã.8°. Ruÿa Radojåiã. kako li tek o wemu sude u Vaqevu. srpski narodni uåiteq. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916.). III. Slobodan Kostiã. aprila 1916.[une]. maja 1916. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. samo repaginirani. 53. — <Temišvar>. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. 14—16). 1. 1919. za podizawe spomenika ovim muåenicima. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. Slobodan Kostiã. V. kao kakav letopis smrti.[avne] srpske parohije mehalske. umrla u pritvoru 15. Str.] Pavle Marinkoviã. [Naznaka na naslovnoj str.1).50 Kr. namewuje se varoši Vaqevu.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. [Izdawe autora]. 48. obešen 31. godine (39—45 str. aprila 1916. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. g. Kwige 1868—1944. ubrano iz vaqevske crkvene porte. 1924. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske. 1. I. godine. (Mt 5. [IV. aprila 1916. aprila 1916. 8°.).). maja 1916.). str. godine (5—11 str. i korišãen isti. Od aprila do decembra 1916. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt.). Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. Prilog monografiji Pravosl. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. u spomen na protine zasluge. godine (11—16 str. Str. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. II.). — Timišoara. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija. paroh temišvarsko-mehalski. *Broširano. Posebna izdawa 1.). (16—24 str.1. decembra 1916. XXXI—XXXIII. Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. (38—39 str. I onda se jednoga dana. i da je cveãe. Ÿivka Goðevac. obešena 13. Beograd 1989. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. da vide vaša dobra dela. Cena: 1 dinar = 2. Štamparija Braãa Åendeš. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke.). Vaqevski muåenici. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. osuðena na smrt vešalima 12. 1970. 20 19 33 . Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. obešeni 12. koje je osudio preki sud. [Izdawe autora]. VIII. obešen 26. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima.2. *Prva autorova kwiga. <Ÿupanijska Štamparija>. i korici:] Sav åist prihod. VI.[odine]. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. slog. obešeni 13. Temišvar.

oktobra 1924. Prosvetne.).). god. još konaåno ne podeqene.). Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. *Broširano.8°.).).3. odnosno Maxarskoj.[ine] (17—48 str. *Štampano u 440 primeraka22. Štamparija Braãa Åendeš. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. i bez broja od 5. Hrvata i Slovenaca. godine. Završetak (48 str. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23. K 633/prez.).). Prilog istoriji Pravosl. Rekvirirawe zvona 1917. srpsko-rumunske crkvene opštine. 34 .).2. godine (16—17 str. god. Zvona nove crkve do 1848. jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. Hrvata i Slovenaca. 106. akti br.). 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.).). godine. ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. Šematizam za 1924. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str. koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2.8°.). Izdawe Uprave Pravosl. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. Crkvene opštine.[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str.). V. 103. — Timišoara.[emski] Karlovci 1897.). Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. sa sedištem u Velikoj Kikindi. Eparhija temišvarska (5—15 str.). Letica. i 2. Sveštenstvo (31—46 str. parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku.). godine (3—4 str. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna.).[ine] do svetskoga rata (4—12 str. godinu. sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba.). 1925.4. Sr. Štamparija Braãa Åendeš. EK od 3. Brojno stawe 31. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924. takoðe i nacionalno mešovite.[avne] srpske eparhije šabaåke.). godine (97—98 str. *Broširano. 1. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. Temišvar.).). Prota Slobodan Kostiã. — Crkvene vlasti (19—25 str. [Izdawe autora]. eparhijski beleÿnik. Prota Slobodan Kostiã.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str.). oktobra 1924.[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21. tom ¢ 1921—1925. Str. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. — Istorijski pregled (5—18 str.). 23 E. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. 1. Str. godine. godine. Zvona crkvena od 1848.). decembra 1924. Pravni poloÿaj eparhije (18 str. Zvona stare crkve (3 str. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. — Timišoara. Eparhija vršaåka (16—18 str. štampan 1897. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj. 1924 <1925>. odnosno Aradskoj eparhiji. Pravosl.1. Temišvar. Uvod (3 str.). fond Verski akti. V.).

godine. god. *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta. Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930.). — Temišvar.). razvodi braka (57 str. Bogosluÿewe (50—51 str.). Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. *Broširano. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju. *Broširano. — Crkveni imetak.). [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str. Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str.). Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str. avgusta 1916. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Popis imetka crkvenog od 5. Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str. II. Antimins (51—53 str. Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str.). I.[etih] tajni (54 str.). Manastir posle spajawa 35 .). Štamparija Braãa Åendeš.14). — Sveštenstvo (23—48 str.). Osnivawe Manast.).).).). Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str.).). Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli. Štete u gotovini (103 str. saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727. Prota Slobodan Kostiã. rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str.5. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str.).).). Verski prelazi (58 str. — Timišoara.).). — Administrativno upravni predmeti (65—81 str.). sveštenici (62—63 str. Str. III.).[ira] Kusiãa (9 str. Mešoviti brakovi (57—58 str.). Crkveni peåati (66—67 str. Divqi brakovi (56 str. Temišvar.).). Verouåiteqi.). na osnovu wih napisao je kwigu. Opãe (49—50 str.).). Brašno za prosfore (54 str. *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je. Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str. predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921. — Verski ÿivot (49—65 str. Internirawa sveštenika (32—35 str. Upotreba imetka (92—96 str.).). Uništaj braånih ispita (55—56 str.).). IV. samo repaginirani slog. Prot. Naplata sveštenstva (36 str.).).6. 8°. vršio i duÿnost referenta za verska pitawa.).[etog] mira (54—55 str.).). Str. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str). godine. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str. 1.). Prilog istoriji pravosl.). godine.). marta 1916. V.8°. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.). 1930. 12. Nagrada verouåiteqima (63—65 str.). Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. Dispenzi. <Braãa Åendeš>. Šteta u zgradama (97—98 str. Raåuni (89—92 str. brak (57 str. 1. 20. poåev od 6. Bir (40—48 str.).[a] Slobodan Kostiã. Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str.).[avne] srpske Eparhije Temišvarske.). a zatim ih. Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str. Brak (55 str.). Nabavka sv.). Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str.).). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str. Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str. kako sam kaÿe.[ine] (82—88 str. Štola (36—40 str. Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str.). Obavqawe sv. 1926.). Šteta u zvonima (98—100 str.Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str. Temišvar. Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. Jezik (65 str.

Bratstvo Manastira (15—16 str.). Imetak Manastira Kusiãa (16 str.[ine] (34—35 str.).8. samo repaginirani slog.). [Opšti pregled] (2—3 str.8°. Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom. Protoprezviterati (10— 12 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Manastiri (12—13 str.).[ina] Eparhije Temišvarske (19 str.). 1—78) preštampana iz „Glasnika". Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str.). škola.). odnosno dopunski sloÿen Predgovor. Temišvar. 23. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. V. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. *Broširano.). dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana. godine (56—61 str. godine (22 str.). Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932.). Meðutim. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932.[ijskog] i manast. Temišvar.). 1. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str.).[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. Imenik crkvenih opština.[irskog] sveštenstva po zvawu.19). parohija. te napisi Åitaonice. pošto je kwiga izašla 1931. Opravke Manastira (16—18 str. *Broširano. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Škola i uåiteqstvo (36—54 str. Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove. Braãa Åendeš. (14—18 str. Prota Slobodan Kostiã. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.).). parohija. Statistiåki pregled o broju paroh.). sveštenstva.). Sveštenstvo (20—34 str. god. 1932. samo repaginirani slog 36 . Kolo Srpske omladine u Temišvaru. 1930.8°.). godinu.). 1931.). [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str. Protoprezviterati (8—18 str. Crkvene vlasti (2—7 str. godine (55—56 str.). V. godine (23 str. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. godine. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.). stalnosti i åinu krajem 1932.).). — Temišvar. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Štamparija Åendeš. Brojno stawe školske dece (87—92 str.). *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika". Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti.). taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str.18). Prota Slobodan Kostiã. Statistika (79—92 str. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Str. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. Eparhijska kancelarija (7—8 str. [4] + 96 + [1].7.). Eparhijska kancelarija (6—9 str. Statistiåki pregled o broju crkava. samo repaginirani slog. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). Zvaniåan naziv i podela opšt. godine.). 1.22).(14—15 str. Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str.[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str.).). XII. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Manastiri (18—19 str. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. Crkvene vlasti (3—6 str.). Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. — Temišvar. dopisan je. Str. uåiteqa.). *Broširano.

brojni.). Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940. *Broširano. V. Grobovi u sv. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838. takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. ispravio i dopunio preðašwi tekst. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti. Srpski saborni hram sv.) [Predgovor] (V—VIII str.). Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. [Izdawe autora].). Temišvar. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata. Posed Srba u privrednim spravama. Prota Slobodan Kostiã. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa. Temišvar. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str.[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. — „Timi¤oara" — Temišvar. *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. a ovo je bio samo prvi tom. u razdobqu od 1754. fabrikama. ostale su izvesne greške. Str.).[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str.). Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str. godine (114—117 str. 1940. godine. Istoriski pregled Pravosl.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str.1. — Temišvar. *Broširano. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str.).). gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. pete paginacije). 1. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun.). mada nije izostavio Josifa Stamorca. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str. *Mada je predmet obraðivan u tri maha.). Pregled svega iznesenoga (137—138 str. Štamparija „Dojna". Srbi u rumunskom Banatu.).). Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Istoriski. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. Prota Slobodan Kostiã.[emski] Karlovci za slovenski deo.24). Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti.).). *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda.10.8°. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa.). 37 . treãe paginacije-LVI str. zadrugama (135— 136 str.).16). Štamp.). Str. Prilozi [1] str. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str. za kwigu. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. koji je umro 1754.9.). ekonomsko-privredni pregled 1940. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. saopštio hronološki spisak od 27 lica. Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str. Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske. do 1830. godine.8°. a dowu smawio za 3 godine. V. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. 1938. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. Zamišqena je kao dvotomna.

Crkveni. II. 1. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. str.5. Temišvar. 12. Stara crkva. br. str. 5—6. 7. [Raspored gradiva] [Pristup]. III br. 5—6. str.3. str. Vaqevski muåenici. 1/1. 1923. 2. 5. 23/10. 7. Opravke. 7. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. 2.2. Crkveni. I. 2. str. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 1923. Crkveni. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. 12. 2/15. pa je napis ostao bez potpisa. br. 1923. 171. 33/20. 4. školski i društveni list". 1. 256—257. 27. Crkveni. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. 21/20. Prilozi u periodici 2. God. 195. 4/1. i zakquåni napis u broju 126/15. str. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. II. str. Temišvar. Prastara crkva. 154. IV.4. br. 12. koja je najpotpunija. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. 1924. 16. 273. 1923. 12. 281—282. Crkveni. 94—95. 8. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). III. III. 2. 11. str. 1. 12. 1923. 5. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. 1923.6. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. 1923. 187. str. 20/10. *Bez potpisa. str. 8. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". — „Glasnik. — „Glasnik. 38 . str. 32/10. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. god. str. br. 179. God. 5. samo na kraju posledwega nastavka. — „Glasnik. 14/10. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. 24/20. 248—249. 1921. 1919. str. str. 19/1. 289. str. br. Sveštenici. str. Nova crkva. — „Sloga". 11. 1919. str. str. 13/1. 1923. 102. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. 1923. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. 1923. 1923. ali svršetak nikada nije usledio. 8. Temišvar. „Glasnik. 1923. 1924. U kolekciji Matice srpske. školski i društveni list".[alo]-beåkereåke. školski i društveni list". str. str. str. Godine. 1922. God. God. str. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". Temišvar. 5. 1/1. 34/1. školski i društveni list". 2. 12/20. 36/20. Temišvar. 1919. 35. 8.2. Temišvar. III. 1922. *Bez potpisa. *Bez potpisa. 11. 2666. 162. do god. 2/15. 2. 1923. 22/1. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. br. God. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. 2. Temišvar. Prilog monografiji Parohije m. 1922. 5/10. *Spiskovi po mestima. 1924. 1922. 16. II. 2. 146—147. školski i društveni list". 1921. 31/1. God. br. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. 1/1. 1923. — „Glasnik. 6. 1923. 22/20. 28.1. 35/10. 18/20. 5. godine. 3/10.

1923. god. br. 1923. 3. po atmosferi koju doåarava. Crkveni. 30/20. 1926. 28/1. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. str. srpske eparhije temišvarske. 2. VI. 215—216. ali nastavak nikada nije usledio. 1923. 1. 9. 2. 10. Crkveni. str. Prilog istoriji Pravosl. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. 9. — „Glasnik. 31/1.[a] Slobodan Kostiã.11. 13/1. 6. 11/1. str. 1923. 39 . moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. V. 8. — „Glasnik. Crkveni.2. 2. VI. God.9. 17/15. školski i društveni list". str. str.[alom] Beåkereku. 1926. 1926. br. 12. 8/15. str. 1925. Temišvar. 6/15. [Potpis:] Slobodan Kostiã.12. [Raspored gradiva:] [Pristup]. str. godine. VI. Brankoviã. 232. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 2. 103—104. maja 1916. 1923. a da niko od špekulanata nije obešen. maja 1916. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. Crkveni. br. IV. 1923. 86—88. 282. školski i društveni list". Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. God. 5/1. 79. — „Glasnik. God. 36/20. — „Glasnik. Crkveni. 1923. God. 21/1. školski i društveni list". 25/1. 64. str.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. VI. 11. str. Dimitrije Ÿivanoviã. 96. samo na kraju posledwega nastavka. 10. — „Glasnik. Temišvar. školski i društveni list". 186—187. 142—143. VI. obešen 23. — „Glasnik. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. str. po sklopu. str. *Po sadrÿaju. [Potpis:] Slobodan Kostiã. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. 290. 7. 12. Mladen Nediã. Autor ne pravda razbojnike. [Potpis:] Slobodan Kostiã. br. 16/15. [Potpis:] Slobodan Kostiã. V. str. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. 35/10. 1923. str. God. po stilu. br. 2. 38—39. 1926. školski i društveni list". br. 1925. 27/20.14. 206. 9. Temišvar. 192—193.7. 1923.8. 1923. br. God. — „Glasnik. 1925. 5. 1925. pa je napis ostao bez potpisa. 13. obešeni 31. III. 2. 1925. Temišvarska srpska štedionica. juna 1916. Temišvar. 1925. 241. 9/1. školski i društveni list". Lukijan T.[išvaru]-Mehali. str. 4. str. 223—224. Stanoje Radosavqeviã. str.10.000 dinara. Crkveni. Temišvar. str. str. 29/10. 24/20. 22/1. 2.000 dinara izricana je smrtna kazna. 1923. God. Razbojnici. Temišvar. Crkveni. 79—80. 163—165. god. Temišvar. 12/15. napis je dodatak. str. Temišvar. Temišvar. 10. 5. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. 10/15. dobrotvor Srpske crkve u M. 2/10. br. [Potpis:] Prot. 266. 1925. str.13. God. str. 26/10. 200. str. 9. 1926. br. str. Crkveni. 12. Temišvar. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. — „Glasnik. školski i društveni list". 8. 249—250. 33/20. str. 11. 3. 12. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. 1924. školski i društveni list". 45. 6. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". [Potpis:] Slobodan Kostiã. Dragomir Jugoviã. 131—132. godine. dobrotvor Srpske crkve u Tem.

Crkveni. V.[a] Slobodan Kostiã. Ekonomske ustanove. Temišvar. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. 476—478. Škola i uåiteqstvo. Brojno stawe školske dece. kw. str. *Bez potpisa. Crkveni. 2. [Potpis:] Prot. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). — „Glasnik Istorijskog društva". Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. 1/1932. sv. god. Doseqavawe Srba u Banat. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. školski i društveni list". Statistika.[ine]. 4—48. Kostiã. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. Osnivawe banatskih manastira uopšte. Eparhijska kancelarija. [Potpis:] Sl. str.2. 96—99. — „Glasnik Istorijskog društva". Opravke Manastira. 28. Manastir posle spajawa. str. Kostiã. *Bez potpisa. str. g. 133—135. 2. 2. 41—57. školski i društveni list". Humane ustanove i udruÿewa. 11. Temišvar. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Sveštenici — uåiteqi. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816. Sveštenstvo. Prosvetne srpske ustanove.[ira] Kusiãa. školski i društveni list". str. Crkveni. Osnivawe Manast. 1929. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. godine. 2. Temišvar. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. XII 1930. 1—2/januar 1931. br. str.[ina] Eparhije Temišvarske. Prinos za podizawe drÿavnih škola. God. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. Temišvar. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. Temišvar. 3—4/1932. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Crkvene vlasti.18. God. str. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. 9. Obnova manastira Kusiãa. god. 6—8/15. 5—7/maj—juli 1930. 4/15. 2. Crkveni. 6. br. 1927. Obnova Manastira Kusiãa.17. Brojno stawe ålanova srpske crkve. XI.21. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. [Potpis:] Sl. XII. str. IX.19. Manastiri. Crkveni. Imetak Manastira Kusiãa. školski i društveni list".15. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Parohije — škole.16. Srbi u Ugarskoj. 3—4/mart 1931. Temišvar. sv. [Raspored gradiva:] Predgovor. God. veka [!]. Listovi i åasopisi. — „Glasnik. kw. Protoprezviterati. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. X. Bratstvo Manastira. 167—171. godine. br. školski i društveni list". Manastir Kusiã u XVI—XVIII. br. Novi Sad. *Uz fotografiju barjaka. Temišvar. 2. Imenik crkvenih opština. — „Glasnik. parohija. br. Kostiã. [Potpis:] Slob. — „Glasnik. God. 1929. 97—114. — „Glasnik. 10/15. IV. — „Glasnik. br. VI. 40 . 3/1931. Zvaniåan naziv i podela opšt. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. 56—88.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. God. IX.[odine]. Novi Sad.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. str.20.

[O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Crkveni. Temišvar. K. godinu. str. — „Politika".[irskog] sveštenstva po zvawu. 3/septembar 1934. Crkveni. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. godine. 41 . Kostiã. 2. God. 5—6/1932. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 1263/21 Decembrie 1934. 1931. Temišvar. Joso Šokåiã. Kostiãa. 5/novembar 1934.[avna] srpska Episkopija temišvarska. 4. III. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. — „Vestul". Sr. 7—15. Crkvene vlasti. Kako ÿive Srbi u Rumuniji.23. str. 7—8/1932. str. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. br. nr.24. *Prilozi osnovnom tekstu.25. Protoprezviterati. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. 16—26. [Potpis:] Slobodan Kostici. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. str. Srpski saborni hram sv.*Uz fotografiju zastave. God.2. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. 63—74. uåiteqa. novoj normi. Timi¤oara. 58—62. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju.22. — U Somboru.[emski] Karlovci. god. 106—115. Str. — „Glasnik. 1/juli 1934.1. Statistiåki pregled o broju crkava. str. godine]. br. godine od prote Slobodana T. — „Jugoslovenski dnevnik". koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. školski i društveni åasopis". Dupº izvoarele sîrbe¤ti. [1937]. godine. 80—90. 3/septembar 1934. XII.[etom] sabornom hramu temišvarskom. stalnosti i åinu krajem 1932. str. škola. Eparhijska kancelarija. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske.26. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. 3. br. koji se pomiwu u napomenama. Manastiri. 108/26. 3. parohija. Naši manastiri u rumunskom delu Banata. <1931>. nisu štampani. 2. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. XIII. Beograd. str. 1907". Temišvar. Sombor. *Bez potpisa. 24. 8°. 36—44. — „Glasnik. 1933. str. an. Štamparija Stevana Stojaåeviãa.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. Statistiåki pregled o broju paroh. [Raspored gradiva:] Pravosl. 1—2. Mihai Ro¤u Martinovici. 2. 2. V. Veliki Beåkerek.[ijskog] i manast. *Bez potpisa. školski i društveni list". Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. 2. *Bez potpisa. 1930. sveštenstva. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Grobovi u sv. T. 2/avgust 1934.

str. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. br. god. Stevan Bugarski. 1(57)—2(58)/1986. god. Srbi u Rumunskom Banatu. 5. XIV. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century.4.3. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. 17—22. 98—116. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. br. XV. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 1940. Temišvar. god. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. Radovi prote Slobodana Kostiãa. Temišvar. br. — „Temišvarski vesnik". *Bez potpisa. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. 583/22. 3. 3(55)— 4(56)/1985. 42 . str. protopopul Slobodan Kostiã. 3. VIII.

Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. i 3. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. On umre noãu izmeðu 2. Novi Sad 1971. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. godine. god. a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. 3 Na pismu (ROMS. 20. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. u fusnoti ili u delu reåenice. i Lazara. pravnika i drÿavnog åinovnika. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. koji je roðen u Kovinu. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. a i sam sakupqati pretplatnike4. godine na Bratislavskom liceju. Iliju. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. 3. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. Risto Kovijaniã. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. otac mu je Vasilije. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. sluša- 43 . do 1846. 29) i Brankovo kolo (1904. Dimitrija. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. 195). Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. 639—640). u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. 19.UDC 347. oba nepotpisana. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. godine1. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Maja 1853. SUDIJA. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847. Novi Sad 1953. 3 (Novi Sad 1971) 497). koji se radi u Matici srpskoj. 497. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 1. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. školovao se od 1844. br. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu.962:929 Zaharijeviã L.

Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. u åinu narodnog oficira (poruånik)6. upisana je 1869. Gepardija. Studije prava zapoåeo je 1850. pak ni na mene. Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). U okršajima te revolucionarne 1849.gosloviju. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. Karaxiãa. Proishoÿdenße. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847. bio je veoma strog. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. mladi Lazar je bio rawen7. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. Biografsko-bibliografska graða. pretplatio 1844. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. A. Åim je otišao na studije u Beå. Revolucionarne 1848. da je bio poruånik. ali sigurno lakše. preko Vršca. Wegova kãi Melanija. a ovamo kad na Karlovce pukne top. i to kao slušalac poezije. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. Seãawa na ove dogaðaje. 44 . Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. godine. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). zvani Mikl. na kwigu L. i to kao novobeåejski advokat. tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. uznosi junaåka dela naših predaka. da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871)." 6 Ovaj podatak. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. za wen peti deo. roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. izmiåe preko potoka u manastire. u Beåu. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. a 1846. komandant dva bataqona sremskih graniåara. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). slavnogæ. Januara 1849. Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj.

dan prijavqivati policiji. a u pola deset je umro. jer hoãe da spava. Narodnost 13 (Zemun 1900). Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. a razlog da gotovo i nije morao postojati. a 1850. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. kada bi prolazio car. to su Branko Radiåeviã. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. Branko Radiåeviã. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. je åuvši za to. skidawa kape. dobijao i lepu pripomoã od oca. gde su redovno bili Branko. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. 8 9 45 . baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. nekada i duÿe. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. Svetozar Miletiã. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. sin prote Vujiãa. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. kada je i to postalo opasno. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. da ga smesti u opštu bolnicu. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". koji je Branka i leåio. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. pa su ga u policiji ošišali. Ðorðe Natoševiã. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. a Branko Radiåeviã9. ili. pored drÿavne stipendije. bdeli Vujiã. Kako je Kosta. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. 10 Lazar Zaharijeviã. prvo je studirao pravo. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. a sam bio priliåno štedqiv. nekrolog. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. Ðura Daniåiã. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. Narodnost 29 (Zemun 1904). Daniåiã i Natoševiã. Kako je u to vreme bio neoÿewen. Nije je završio zbog prerane smrti.

14." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. Politiåki dogaðaji 1860. i preporuåio sam te. U to vreme. aradskim advokatom. Nemce i proåaje. a po svemu sudeãi ni kasnije. Pred jesen 1859. Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. proti Kikindskom. i starim Kajzerom. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. lako moÿeš zadobiti. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. U pismu od 3. Zato. da sreãan i zadovoqan budeš. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . oktobra 1860. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. u kom se nahodiš.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. Maðari i Nemci. Nikolom Saviãem. a popularitet. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. Qubav prema tebi i ÿeqa. Kao zvaniånik toga reda. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. Lakoumni qudi ima svuda. a ti se i sam na wega obrati. U pismu od 23. imam ti javiti: da sam danas pisao G. 14. ako poznatog prijateqa imaš. s takovima ne treba se proterivati. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. Ti si publiåni Notarij. Drugog poznatog nemam. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika. U narodnom pokretu nakon 1860. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. ako ne ranije. javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. februara 1861. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. ono još iz vremena studija u Beåu. poreklom iz Novog Sada. i kao takav i za Maðare. gotovo roditeqskim savetima. ali je kasnije prešao u Panåevo. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu.pija Ivaåkoviãa. obazritelno i mudro postupajuãi. br. l. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. t. ali wiovo tesno prijateqstvo. febr. na ovo su me opredelila". do 1901. Da je oko 1860. Tebi sposobnost ne oskudeva. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. a i vezama. Rumuni. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao. nije otvoreno uåestvovao. moraš biti višie partaja i samostalan.451.

U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. Koliko je do sada istraÿeno. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. 47 . U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. ostao je privrÿen starim idejama stranke. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. iako priliåno povuåen. po Miletiãu. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. Naime. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu." 11 12 Nav. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. Smatrao je da se sa koncesijama. s jedne strane naroda. razlog je Brankova frivolnost. delo. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. godine. Zaharijeviã je pisao malo. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. objavqen u „Braniku". na ÿalost. Ali. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. a s druge strane ÿupanijskih vlasti. nakon Kikindskog programa 1882. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". kada je ÿiveo u Panåevu. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. i 1900.macijama o raspoloÿewu. deset je objavqeno 1899. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti.

Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. JUDGE. 76. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. 96. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. ö. Narodnost. 48 . Narodnost. Panåevo 1899. 14. Panåevo 1900. 21. Novi Sad 1887. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. Narodnost. Naše doba. 1904) was educated in Sremski Karlovci. however. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. Narodnost. Panåevo 1900.. sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. Iz mojih uspomena. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). Narodnost. Panåevo 1899. Brankova smrt. Panåevo 1900. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. aprila 1904 (po novom kalendaru). Narodnost. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. 78. Narodnost. Iz mojih uspomena. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. Panåevo 1900. Graðanin 15 (Panåevo 1904). ä. 77. Narodnost. æ. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. Ko je „Jaša". 33. ›. Umro je u Temišvaru. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". 66. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. br. god. Modra (Slovakia) and Vienna. okruÿen ãerkom. Panåevo 1899. koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. Vazda dosetqiv. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. Narodnost. u åetvrtak. Panåevo 1899. zetom i unucima. April 21. i smrt Miklova. Panåevo 1900. Panåevo 1899. 105. 13. ß. Uspomene. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. Vojeni pohod u Arad 1849. g. 100. u sedam sati ujutru. Narodnost 29. Iz mojih uspomena. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ.

In his old age. Kosta Vujiã and others. membru ci doar consilier discret. he was not an active member. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. and was a contemporary of Branko Radiãeviã. Svetozar Miletiã. Modra (Slovacia) ¤i Viena. so that they could understand and interpret them in the right way. dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate. Svetozar Miletiã. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã.after 1860. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. he wrote shorter texts without literary aspirations. Kosta Ðujiã ¤i alþii. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. 49 . but a disreet councillor. He took part in the revolutionary events in 1848. 1828 — Timi¤oara. JUDECªTOR. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. Ðura Daniåiã. fºrº pretenþii literare. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. Ðura Daniåiã.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

-J. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. J. 29. „Jovanci Stojkoviãevoj. 49 <3—4>. Narod. 8. Bibliografija rasprava i ålanaka. 2. Laza Kostiã. A on. Novi Sad. modernog doba srpske muzike. 4. 58. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. nego i kao kritiåar od znawa. A. Time je otvorio put razliåitim. 6. ruku pod ruku. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. a ne takt. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. 4. Beograd. I. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). Novi Sad. 66 <1—2>. u wemu. 10. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. Podlistak. 9. VII.) Umetnost. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. III. <Autor verovatno Branko Mušicki. <Nepotpisano> Dopisi. 187. u ulozi vesnika jednog drugog. 13: Muzika.) Srpsko narodno pozorište. Pozorište. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. aprila 1872". <Nepotpisano> Beogradske novosti. Novi Sad. III. 27. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. 25. 1872. Zastava. Vasiã. 30. 3. 13: Muzika. 5. Vienac zabavi i pouci. 1872. 243. Reå. VII. IZVORI I LITERATURA 1. -cki. XII. 7. Novi Sad. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. 363> Jovanka Stojkoviãeva. 5. Listiãi. 89 <2>. ili upravo tu. Beograd. 1872. <Nepotpisano> Listak. Pozorište. I. Matica srpska. Pozorište. Novi Sad. 219. I. 4. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. =Novi Sad. 58 . 1872. 5. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. 3. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. J. up. 191—192. 41. poglavito. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. Veåe visokog profesionalizma. 235. 129. knj. 46. Novi Sad 1991. briqantne tehnike. knj. IV. <Nepotpisano> Beogradske novosti.<Jovan Jovanoviã Zmaj. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. Zagreb 1984. Zagreb. V.. Vidov dan. <Nepotpisano> Novi Sad. 15 O ovim pitawima v. 2. 256. 16. 1872. Zagreb 1984. Priredio Vladimir Otoviã. Listiãi. 50 <4. Koncerti. 1872. 1872. 26. anticipirao romantizam. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. 5. 1872. 3. 1872. 27. Vidov dan.kquånom stavu. Zastava. 1. Beograd. 60. 3. Srpsko narodno pozorište. 20. Naime. ona se javila kao pijanista evropskog formata. januar 1998. 52 <2—3>. ovde. u Novome Sadu. XII. stubac B>. Pesme. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 4. 4. Novi Sad.

Muzika. 1880. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. XLVIII. h — m <Hajim S. Srpske novine. XLVIII. 24. 29. 1880. 1879. 5. -n. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Javor. Srpske novine. 1879. 20. 106. 288. šaqiva igra Miguela Dijana. 5. 16. -J. 10. Novi Sad. I. Mlada Srbadija. Beograd. 18. Srpske novine. 202. 55 <2—3>. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. 25. 27. Narodno pozorište. Beograd. 26. 13.) Domaãe vesti. 100. Beograd. I 62. 84. 58 <4. 376. 1880. 1879. Istok. 27. XLVII. 25. 56 <3>. 35. Beograd. Srpske novine. 1872. 33. Srpske novine. 11. Domaãe vesti. 466. Beograd. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. 1879. 3. 59 . 1489. Beograd. IV. Srpske novine. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. IV. 45 <3>. Beograd. 31. 8. 462. 19. <Nepotpisano> Domaãe vesti. 22. Beograd. Istok. 36. 1872. XLVII. Beograd. 11. Istok. Zastava. 13. <Nepotpisano> (Koncerat. Beograd. 30. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Panåevo. 15. Beograd. 4. 12. 190. 1880. 8. 26. 21. 9. 1880. 4. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). Panåevac. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. XLVIII. 1879. <Nepotpisano> (Koncerat. 25. 208. 14. 37. 38. IX. 10. 38 <2—3>. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 1082. Beograd. Stojkoviãeve. 1394. Mi-ja-h <Hajim S. 18. Novi Sad. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Umetnost. knj. <Nepotpisano> (Koncerat). 10. 1880. 25. 12. 1872. 1879. 287. 283. XLVIII. 606. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. Srpske novine. IV. Beograd. 4. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. 5. Panåevac. Domaãe vesti. Beograd. 36 <2>. 1878. 961. Novosti. stubac B>. B. Novi Sad. 5. Jedinstvo. Videlo. 18. 17. IX. 5. Podlistak. III. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. 1879. 86. 1283. 105. 1880.11. 318—320. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). Panåevo. 97. 1084. I.) Umetnost. 243. Panåevo. IV. 20. 44. 1879.) Narod. Beograd. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. 4. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. 5.. 1872. 5. Priredio Predrag Protiã. 29. 34 <4>. 13: Muzika. 1872. 957. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). 20. <Nepotpisano> (Koncerat. 158. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. 2. 1879. 24. Dr V. Istok. 1874. III. 5. Beleške. Panåevac. 140. 189. 1872. Srpske novine. 7. roð. Javor. Videlo. knj. Daviåo. 5. 14. XLVII. 14. Beograd. 19. IX. 27 <4>. 2. Srpske novine. 15. 13: Muzika. Pozorište. XLVII. VII. Novi Sad.) Domaãe vesti. Jedinstvo. „Lek za punice". Zagreb 1984. 34. 12. 5. Beograd. 139 <3>. Srpske novine. 472. IV. 23. XLVII. Beograd. 26.<Jovan Jovanoviã Zmaj. <Nepotpisano> (Koncerat. Daviåo. 24. 12. 3. Beograd. Beograd. 20. 1879. 1872. 32. 1872. 5. Zagreb 1984. XLVII. 59 <2—3>. 5. Novi Sad. 5. 255. <Nepotpisano> Koncerat. 1872. 12. 1484. 5. IX. 5. XLVIII. Srpske novine. 28. 13. 18. 35 <2>. 6.

1881. Zagreb 1986. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. Straÿilovo. 51. 59. kwiga 2) Novi Sad 1957. Novosadske biografije. knj. XLIX. 60. IX. Muzika i muziåari. V. 50. 53. Beograd 1981. 81. 20. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. R. Aspekti interpretacije. Struka VI. Bibliografija rasprava i ålanaka. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. Akordi prošlosti. Jovanka". 167. J. 3. Jovanka". Petroviã. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. Novi Sad. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. 58. Stajiã. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. XLIX. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". 218. decembar 1984. 43. Srpske novine. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. Beograd 1987. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. Beograd 1985. Kwiga prva (1852—1882). Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 134. knj. 41. 57. Zagreb 1984. Åituqa. XXIV. Dve beogradske godine Zmajeve. 208. Andreis — D. 381. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. 286—289) 40. Ðuriã-Klajn. XLIX. knj. Belgrade 1972. Kw. 133. 47. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. 44. knj. 473. 1892. 162—164. 150. 4. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. 14: Muzika. I) Beograd 1971. K. Kw. 13. Ista. knj. IV 1988. 42. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. 299. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. Beograd 1956. 8. Tomandl. Pro musica (Edicija „Pro musica". Panåevo 1938. J. 291. Novi Sad 1972. 49. Udruÿewe 60 . 3. M. 259—286. Struka VI.39. <Nepotpisano> „Stojkoviã. 54. 29. Ista. X 1987. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 3. 8. Pejoviã. Ð. 462. 1881. Baåvanin. Beograd. Srpske novine. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. R. 78. Jovanka". 511. 13 <3>. 13: Muzika. Muziåka enciklopedija. 12. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. Bibliografija rasprava i ålanaka. 146. Fakultet muziåke umetnosti. Ista. Muziåka enciklopedija. Sveska druga. Sombor. Beograd 1899. S. 30. 2. Jovanoviã-Zmaj. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". 56. 3. „Stojkoviã. Cvetko — S. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. S. Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. Beograd. Ðuriã-Klajn. 78. 1) — Muzikološki institut SANU. 475. Zagreb MCMLXXVII2. i 23. 183. 4. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 52. 289. 1892. Ista. Izbor ålanaka i studija. oktobra 1981. Zagreb 1962. 266. 7—8. do 29. 236. 48. 46. 29. 4. 685. S. 61. 42. 59—78). 282. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. 45. („Jovanka Stojkoviã. Beograd. V. 149. Zagreb 1984. 2. Pejoviã. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. zaboravqeni srpski muziåar". Ÿ. 62. veka". Srpske novine. 1881. Ðuriã-Klajn. Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. 646. Zagreb MCMLXIII. Prepiska. Leksikon jugoslavenske muzike. A Survey of Serbian Music through the Ages. 55. 2. 1881.

C-sharp Minor. Isti. 43. Ista. 18. 55—59. F Minor. Quasi una fantasia. Today one cannot talk about her composing work. Opus 81a (Les Adieux). 65. 2 (The Storm). 36. According to the preserved testimonies from the 19th century press. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. At the end. 380. 22. Opus 31 No. 43. 68. 17. 361. because her fantasies. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 81. He was not so successful as a concert singer. Denmark. 43. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 8—9. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. Teatron. 25-33. S. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. esejistiåka i kritiåarska delatnost. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. Petroviã. Beograd. 68. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. S. J.63. Beograd 1998. DCXXVII. 66. Stojkoviã achieved a significant pianist career. 15. Opus 57 (Appasionata). Opus 26 No. 19. 76. She did not perform only in Serbia. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. 104. Vienna. 70. Beograd 1994. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. 6. 55. 71. with brilliant technique. 42. March 1892). J. 72. Beograd 1991. 39. 80. 63. 86. Beograd 2000. 38. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). 53. 61 . Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. 67. 23. 71. 42. Graz. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. 23. 36. R. 360. Beograd 1994. 61. Marinkoviã. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. but also with subtle artistic sensibility. concert singer. veka. Kw. 248. Opus 90. 16. 75. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. Beograd 1989. 66. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt.* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. Pejoviã. Turlakov. 258— 261. 78/79/80. 69. Mocart u Beogradu do 1941. chamber musician. the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. composer and music pedagogue. London. 103. D Minor. but also in Pest. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 2 (Mondscheinsonate). Ÿ. S. 373. 64. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. Novi Sad 1991. variations and transcripts for piano were not found. Turlakov. 71. Ista. E Minor. 70. 101. 164. Kritike. Stojkoviã was an accomplished piano artist. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. 22. 52. 21. Beograd 1994. E-flat Major. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. februar 1993. Trieste. 74. kw. 78—80. Ista. Paris. 15. Opus 53 (Waldstein). Beograd 1993. 67. Istoriografska.

opus 31 nr. În final. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. e-moll. opus 90. opus 81 a (Les Adieux). în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. Triest. J. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. f-moll. Stojkoviã pe care în mai 1872. Paris. 2 (Furtuna). d-moll. Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. Rusia.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. opus 57 (Appassionata). autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. J. compozitor ¤i pedagog muzical. Graz. 62 . martie 1892). Danemarca. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. cis-moll. Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. Stojkoviã era un artist la pian superior. Nu a participat numai în Serbia. Londra. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. 2 (Mondscheinsonate). opus 27 nr. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. opus 53 (Waldstein). interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. Viena. ci ¤i la Pesta. 1854 sau 1855 — Paris. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. Es-dur.

botaniåar Line. minerala. astronomi Laland i Lakaj. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. svekoliko šarenilo sveta biqaka. tako da se. ne preza se ni od kakve opasnosti. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. Odanost prirodnim naukama. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. Za sve wih. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. nastava fizike uvodi u škole. pošto je izvršio tu svoju funkciju. ili sentimentalizma — kod Rusoa. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . kao astronom Kasini. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. veliki potop i drugo. kao kod Voltera. fiziåari Laplas i Kulon. ukratko. ÿivotiwa. zvezda. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. posle ukidawa jezuitskog reda.UDC 5:929 Kengelac P. fiziåar Volta i Galvani. Meðutim. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. više ne meša u daqi tok stvari. ali koji se. kao na primer pitawe wegove geneze. opat Pliš.

Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. Meðutim. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. i tvari mir sej sostavqajušåija. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. Jestestvoslovije (predgovor). dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. Mariã. iÿe… sebe samoga. nauke i kulture. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. 1809. niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. godine. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. 2 P. Novi Sad. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. Letopis Matice srpske.mnogi drugi. 1825. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. na primer. koji je donosio spisak sveštenika. objavio 1787. no i utvrditi". i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. godine. Kengelac. Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. 64 . mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. prevod sa nemaåkog od Rafa. pod naslovom Vinoðelac. ne poznajet. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. 161."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. Manojlo Jankoviã je. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. Naše sveštenstvo. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. i 1 Svet. u redovima srpske inteligencije. I tako daqe. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). kako niÿe tako i više.

Rajkoviã.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz. Kengelac je radio više godina. Letopis Matice srpske 124. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. godine. Georgija Stefanoviãa. Isto.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. Stojkoviã. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. 65 . åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". Posle Petroviãeve smrti. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. Kengelac. godine. Kengelac je umro u svojoj 64. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego. Iz Rusije je otišao u Nemaåku. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Kengelac.6 Svoje glavno delo. 1834. na univerzitetu u Haleu. reåe. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. Jestestvoslovije. Po povratku u domovinu. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. P. iz predgovora pomenutih dela. 1811. gde je proizveden za doktora teologije. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. a. godine u Budimu. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. 1801. godini ÿivota. s druge. 124. P. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. koje o jestestvu djejstvuju". A. Kwiga se sastoji iz osam glava. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina. godine. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. Ð. i odlikovao se u javnim diskusijama. Stojkoviã. ta bo vas nauåat.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. kto jest Bog". Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. ima li nameru što objaviti itd. gde provodi neko vreme. šta piše. Tu je. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. Fizika (predgovor). Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. s jedne strane. da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. roðen u Kikindi 1770. Novi Sad 1880.

u åetvrtoj o izvorima i rekama. Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. doduše. po primeru narodnog prosvetiteqa. mogli da pogreše. svog profesora na univerzitetu 66 . Kengelac je. kao åovek evropskoga kova. u drugoj o planinama i peãinama. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. Taj dualizam. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). te da mu je krajwi ciq bio da. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. Duh Boÿiji." Meðutim.promenama. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. u sedmoj o godišwim dobima. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. po Kengelcu. a naroåito za prirodne. „On tšåitsja postignuti. nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. sastavio Jestestvoslovije. a u osmoj o åoveku. preko potreban za sve nauke. zatim delima Johana Rajnolda Forstera. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. te je tako. te je preduzeo. pak. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. nameravao da sastavi zemqopis. po filozofskom shvatawu deist. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. i to visokog stila. u meðuvremenu. On traÿi uzroke svaåemu. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. u šestoj o zemqotresima i vulkanima. Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. u treãoj o morima i jezerima. On je. kako što bje i biti moÿet". smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. u petoj o vetrovima. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa".

pa i otvorene otpore. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". pa Karl-Filipa Funkea. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. Ovo delo. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi. kvalitativnim promenama na kraju starih. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. koje ne priliåe wemu. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih. Bodea i drugih. PMA „A" 8 iz 1816. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. glagoqati qet jest. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. god. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. koje je delo imao." ASANUK. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. „Eda mnu edinomu. i na poåetku novih sistema shvatawa. Ovakvo jedno delo."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. Tisoa. svog zaštitnika. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. u biblioteci temišvarskog vladike. cerkoviju i narodom." ASANUK. pa ni åasnom åinu kome pripada. jako svjašåenik kakovij rimskago. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. i da ih štampa i na svet izdaje. god. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. u praksi proverenog sistema novim. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. U doba zamene postojeãeg. Feria. 67 .u Haleu. PMA „A" 203 iz 1812. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. Eda ni mene radi Hristos umre. kao Dolomjea. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost. — Isto. dotrajalih. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". u nemaåkom prevodu. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo. 8 „Eda li sej arhimandrit åital.

takve kwige pisali i predavali javnosti. 68 . U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. da drugujem sa satanom. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. koji je. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. takoðe je objavio sliånu kwigu. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. Meðutim. 9 Isto. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. a wegov autor osramoti u oåima javnosti. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije."9 Konaåno. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. i da mi se pripisuje. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. Naime. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. i Andrej Najbauer. meni. Uostalom. štaviše. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj.kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. Na zahtev mitropolitov. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. pa i na samom beåkom dvoru. pa se one ipak zato ne zabrawuju. da je Kengelac. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. åije se kwige åitaju po celom svetu. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. nedostojnom rabu boÿijem. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. Naprotiv. maja 1816. odluåio da se pokaje. Na kraju.

Da bi se tome pariralo. Csuday. wenn man mich nur fürchtet). Die Geschichte der Ungarn II. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. marta 1848). Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. Previše slobode. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. blagodareãi Svetoj alijansi. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. 69 . faktiåki vladao. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. moÿe da ide. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. koji je. i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. nije zahtevalo stvarawe uåene. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. obrazovane i prosveãene omladine. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. Ko meni sluÿi. ne samo austrijskom. dobrih. Wega je nasledio kancelar Meternih. i politikom cele Evrope (osim Engleske). 332. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. nego i. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. pred carem i pred narodom. Meni nisu potrebni uåevni. znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. Vi se pridrÿavajte starih. niti ãu ih ikada ceniti. Ko to ne ume ili neãe. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. mitropolit Stratimiroviã. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. nego dobri graðani. obrazovane generacije. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. mora da poduåava ono što ja nareðujem. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. oktobra 1809—13. 10 E. u postjozefinskom periodu. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze. koje ja ne umem da cenim. pa i za Habzburšku u Austriji. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. Kada je u pitawu školstvo.

Stefan Stratimiroviã. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. including the Metropolitan himself. The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. Gheorghe (România). Pavle Kengelac. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. Gheorghe) Monastery (Romania). as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. Pavle Kengelac. Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. publicata la Budim în anul 1811. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. la ideologia iluminismului ¤i deismului. Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. în primul rând cea a 70 . The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju.godine.

iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece. 71 .insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ .

aprila 1846. koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Srbsku åezwu itd. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. Vence Velebitske vile. Subotica. 1850. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. kwiÿestvo grleãi. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. 1849. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. Nesuðenoj. „srbsko-narodni mesecoslov". Meni dajte šalu. Beå) za godine: 1846. a i u drugim listovima. Sremski Karlovci. Pobeðenu mudrost.1. rod qubeãi. Gogla). blagodati što prosipa tiho.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. Razne ÿeqe. Qubve åezwu. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19. i tako radilo. zemqe. 1847. 1859. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada.09 Andriã A. i 1861. „najstarijoj lozi plemenitoj. a osmo — Petru Åarnojeviãu. za dobro srpskog naroda kao on. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi.j. Jovanu Štrausu mladom. 1858. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". 73 . Utehu pevcu. Rastanak godine.UDC 886. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. koji je izašao. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. Izdavao je „Zimzelen". Ovaj nekadašwi oficir Austrije. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Zemqodelac ÿeli. Segedin." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. 1848.

venac prima iz desnice. Seãaju se verno i spomiwu. koji tamo pored mora rastu. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. To se wojzi pravo uåinilo. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Koji zemqu srpsku izbaviše. Koj' je junak nad svim junacima. Od tolikih srpskih vitezova. Jer joj retko sestre dolaziše. Koji. I donela tri malena dara. Da nagradiš ti zaslugu pravu. Lepe dare nosi sestri dragoj. Onaj meãe na dostojnu glavu. koja mudro misli. Lepe dare tri lovora venca. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. Dugo misli kome da ih dade. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. Kad to vide Velebitska Vila. mudrost. Koji steÿe duh i telo sramno. Dugo misli kome da ih dade. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Jedan venac trepti joj na glavi. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Od zla grdna stoletnoga iga. Da obiðu staru domovinu. Gorostasne. Od tolikih srpskih sokolova. Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa.Ima više od trista godina. Zaåudi se Vila na Avali. Prima Vila sa Avale dare. Koji prima iz lijeve ruke. Druga oba u rukama nosi. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. Pa otide natrag Velebitu. Koji jošte davnog zaviåaja. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. hrabrost. Da usreãi zemqu ponositu. Šta s' uvenåa pravda.

Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. II 1846." U stvari. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. staleÿa. Beograd 1979. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. voða Ustavobraniteqa. izruåen austrijskoj policiji. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. 75 . Almanasi Vukovog doba. 5 Isto. istovremeno. Ÿivkoviã. 1842. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). to je bila Miloševa osveta.4 Hvaleãi Andriãev talenat. takoðe i wegovog sina Mihaila. naroda. Dolaskom na vlast 1858. Miloš ga zatvorio. Udešena arfa leÿi ti na ruci. A… u. u zatvoru je i umro. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona". Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije. one smetaju današwem åitaocu. ili 1788—1859). 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. za godinu 1847. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. Vrativši se svome Velebitu. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu. torÿestvovawe. vera. U tvome se oku svetli suza divno. drÿavnik. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). 4 Jovan Deretiã. naterao Miloša da podnese ostavku. godine. stihotvorcu srbskom. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). Pune udvoriåkih tonova. godinu. „parohu panåevaåkom."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima.Kad s' ponovi što je rastavqeno. na dan inštalacije… 17. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. U deseteraåkim stihovima.

kantata. Isto. on je spreman da proda list. 137. heroida. šestina. U prvoj åasti. Iznosili su 1. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. 136. tercina.700 forinti. u Beogradu". izašloj 1863. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. Pisao je novele. Pre nego što je prešao u Beograd. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. skaske. Krestiã. Novi Sad 1980. zagonetke. logogrife. A Andriã je i takve pesme pisao.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. prešao je 1860. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. 1791—1941. triolet. Kada je izdrÿao kaznu zatvora. godine u Beograd. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. polzindrom. rondo. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. kancona. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. kancion. anagrame. gazela i ritornel. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. anagram i homonim. godinu dana ranije. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. oda.6 Te godine. Pisao je o tome šta su pesma. sonet. Našavši se u velikim problemima. Andriã u listu piše. štampariju i kalendar „Zimzelen". 1859. šarade. osmina. 76 . i tu nastavio da u svojoj. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå.7 U aprilu 1859. Andriã je. rapsodija. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu. s prizvukom ironije. baronu Kempenu. sa podnaslovom Stihotvorenija. u septembru. povodom pada Bahovog apsolutizma. polindrome. desetina. logogrif. sa podnaslovom Pripovedke. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. 6 7 V. „Svetovid". Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. znao je šta ga åeka. pripovetke. godine. elegija. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. iz Beåa prenetoj. godine. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. Saradnika je bilo malo. u Beåu. U drugoj åasti Celokupnih dela. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. madrigal. homonime. himna. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". Zatim je naveo primere za zagonetku. Meðutim. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. A kada je u 32. štampariji izdaje „Svetovid". da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). ditiramb. šaradu.

roðenoj Kvekiã. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. mali kalendar za 1861. åiji je bio ålan Uprave.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". jula 1876. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Godine 1858. U stvari. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". Maltica. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. Ÿivkoviã. vjeÿestvo i ÿivota). ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. 205. Isto.10 Aleksandar Andriã je 1875. koji je izlazio u Novom Sadu. koji. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. 200. Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. 108. M. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. Svedoåanstvo. u kojem se Andriã. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. oruðu za rad. Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. 77 . godine i otišao u Bukurešt. Pankoviã. otvoreno i uporno. Pisao je o orawu. U „Podlisku Vostoka".Na potkoriånoj stranici. Vebera. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. Umro je 23. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. i 1849. list na bugarskom jeziku. vršidbi itd. godinu. uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. godinu. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. 1848. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. list na nemaåkom jeziku. Srpske bibliografije 1766—1850. ÿetvi. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. izdao je „Bršqan". gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". åiji je bio prvi privremeni predsednik. meðu koje i srbqe raåunamo". Lihtenberga i Ebersberga. Ukupno je opisao 97 kwiga. Bukurešt 1976. godine. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. Beograd 1982. sejawu. govorio je. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. Kinea. godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija".9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". na prvoj stranici. veštaåkom gnojivu. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu"." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac. Napustio je Srbiju 1870. listu za politiku i narodnu prosvetu. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo.

He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. i onog ubeðewa. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. list za politiku i narodnu prosvetu 58. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod. nauånik i drÿavnik. A zasluÿio je mnogo više. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. On je o svakom mislio dobro. o kojoj je tako åesto pevao. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. Novi Sad 1876. da ne moÿe niko hrðav i huqa biti.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. wrote poetry and prose. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu." Opštu sreãu srpskog naroda. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. he published his Collected Works. In Belgrade in 1863. He edited and published newspapers. tried his hand in numerous fields of literary work. 78 . poznati srpski kwiÿevnik. magazines and calendars. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. He was a member of Matica Srpska's Administration. Stojan Novakoviã. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. He was a writer. a former Austrian officer who decided to leave military life. hrišãanstva. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. studied literatures of other nations and translated from German. editor and publisher. Aleksandar Andriã nije doåekao.

redactor ¤i editor. În 1875. A fost scriitor. care erau ocazionale. propriile Opere complete. A scris poezie ¤i prozº. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. 79 . în 1863. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. La Belgrad ¤i-a tipºrit. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. reviste ¤i calendare. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„.rioadº sº fi muncit atât de mult. spre binele propriului popor. A redactat ¤i editat ziare. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o.

.

Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. E. Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. Jovanoviã. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. godine. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. godine. Meðutim. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani".UDC 32:929 Jankoviã A. Ustavobraniteqi i wihova vlada. meðutim. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. na više mesta.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". Taåan datum wegovog roðewa istoriografija. Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. Tkalac. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. I. 1 2 S. SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. Leipzig 1858. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. Wegov otac Mita bio je abaxija. veka nacija. Iako mnogi od „preåana". Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi. Beograd 1990. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. nije utvrdila. 109—140. 81 . oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. meðutim. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. nisu ostvarili svoja oåekivawa. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã .

jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929. 73. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. godine. Krestiã. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. Kada je 1842. 82 . godine. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. godine. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. 4 Wurzbach. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. 8 Isto. 5 Holm Sundhaussen. kãi kneza Miloša. 73. 3. gde završava studije prava. 6 Pomenik.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. 57. P. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. Beograd 1888.349. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila. Wien 1863. 197.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. gde otvara advokatsku kancelariju.354. U Srbiju. Konstant von Wurzbach. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. 534. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda. Kada je 1843. godine. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. 73. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. X. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. Novi Sad 1996. 7 Wurzbach. Preåani i šumadinci. Meðutim. 3.Aleksa Jankoviã je 1834.356. Ð. godine vrati u Srbiju. X. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba. Historische Statistik Serbiens 1834—1914.2% pismenih qudi. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834. 196—197. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich.6 U tom svojstvu putovao je 1840. Jankoviã je pošao sa wim. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. Meðutim. Miliãeviã. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. mit europäischen Vergleichsdaten. Zehnter Theil. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. V.279.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839. školovan pravnik bio je prava retkost. pa je istupio iz sluÿbe. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. München 1989. 3. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu.9 Pošto je u leto 1843. koje 1838. s. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac. 3. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije.

nego da su drÿavom upravqali åinovnici. Enciklopedija Jugoslavije IV. Unutrašwa i spoqna politika. delo. 15 J. delo. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji.13 Talas revolucija koji je 1848. 82. 1960. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. D.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. Narodna enciklopedija II. nav. 7051/678. 7051/1403. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. delo. ASANU. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. Igwatoviã. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853. D. delo. 812. delo. ASANU. M. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. 7051/198. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 12 Wurzbach. 12. 158. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. nav.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. J. marta 1846. Miliãeviã. 128. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. 163. 54. M. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. Novi Sad 1966. 14 J. Beograd 1957. S. godine.15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. 13 D. nav.854. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza. godine. nav. 100—101. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. Beograd 1932. godine. Zagreb 1960.ostao do poåetka novembra 1843. ROMS. X. 306. 815. godine. Prodanoviã. Zagreb 1925—1929. t. 83 . j. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare".10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. 16 ASANU. 154—157. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. Strawakoviã. P. delo. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. 1413.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. Strawakoviã. Stanoje Stanojeviã. 110—114. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. Meðutim. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. J. 1845. 159. Jovanoviã. 1423. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. V. 162. 73. Ipak. 55. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima". Jankoviã Aleksa. 459. 1421.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. nav. Strawakoviã. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. I pre 1848. Prodanoviã. fond DSS. Strawakoviã. 805. nav. K r e s t i ã . predmet 21.

tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. godine. U Drÿavnom Savetu. åiji je ålan postao 1850. meðutim. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. 198.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. 68. X. Beograd 1975. Nav. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. ASANU. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. D. ASANU. 144—146. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. delo. delo.22 Jula 1852. 73. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. Jovanoviã. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. a zatim tamo i umro. 199. 139—141. Strawakoviã. 7051/1374. Jankoviã-Kniãaninu. 196. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". 188. Od 1850. 177. Strawakoviã.21 Kada je oktobra 1852. koji je obavqao te funkcije. nav. nije bilo mesta za Jankoviãa. godine. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. godine Jankoviã je. 178. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. delo. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi.20 Iako u novoj vladi. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. formiranoj marta 1852. Bjelica. nav. D. Naravno. Wurzbach. 21. 154—157. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. Strawakoviã. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. 197.„åvrste ruke". otišao na sluÿbeni put u Carigrad. 180. 84 . 1380. godine. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. 202. delo. a i knezu je savetovao da ga razreši. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. kao poznati austrofil. godine. i da spreåi wihove akcije.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. VIII 1851. godine. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. S.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika. 190. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. 1441. nav. D. 67. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade.

Prema tvrdwama Milana Ð. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. sa kojim je maja 1853. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. J. delo. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. Pomenik. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. 224. 210. IV 1856. Nav. 26 V. 105. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. 182. godine. zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. Beograd 1925. D. 25 Ustavi i vlade. Popoviã.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. godine vodio razgovore o tome. ona je. nav. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe. Jovanoviã. X. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. 23 24 85 .carem. 27 ASANU. Kraqevine Srbije. Beograd. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju.24 Krajem 1854. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. 64.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. Aprila 1853. ASANU. 8254. Kao Srbin iz Austrije. 154—157. a samim tim i knezu. 74. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. 198. Miliãeviãa. 240. Beograd 1957. Strawakoviã. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. Prodanoviã. delo. 172.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. S. godine. nav. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. Strawakoviã. Kneÿevine Srbije. 6. D. M. posle pola godine rada morala pasti. do maja 1856. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. delo. 209. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". V 1853. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela.

nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. delo. 31 32 86 .28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". Nepune dve godine kasnije. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. Beograd.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. Prodanoviã. sednicama je rukovodio Jankoviã. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. nav. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. uz Garašanina. 195. Prodanoviã. Krajem 1857. Grujiã. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. nav. nav. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. 77. nav. nav. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa. Prodanoviã.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. 254. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. Jovanoviã. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima. delo.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. J. S. desilo se suprotno. delo. 182. M. 185. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. Jovanoviã. J. decembra 1858. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. J. 251. nego bezvlastje". 168—170. 205. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. delo. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Meðutim. To se i dogodilo. delo. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. 116. Jovanoviã. M. Zapisi. J. Vuåiã je 1858. na presto vratiti Obrenoviãi. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. I. 117. 194. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. ukoliko on bude zbaåen. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. S. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo.je. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. On je.29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. godine. godine došao na åelo Saveta. 120. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali.

Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. i 1854. M. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. 13. godine. 1845.Milan Ð.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. 198—199. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. 1854. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. predmeti 8. godine nagovori pukovnika Bigu. Takoðe. On se 1842. ASANU.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Haxiã. 13 i 17. nemaåki i latinski jezik. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845. 11. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. Srbina u austrijskoj sluÿbi. Miliãeviã. Zanimqivo je da je.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. Otada do smrti. Novi Sad 1930. predmet 21. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. fond DSS. 1847 predmeti 10. 8254. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske. Stojanoviã. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba. godine. predmet 10. tokom 1847—48. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa. 35 ASANU.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove. 1848. 660. 10 (23) juna 1869. 12. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. J. Pomenik. 661. obavqao je tu funkciju u dva navrata. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. godine. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. iako preåanin. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. predmet 64. 1855. 128. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". Q. Beograd 1924. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. 33 34 87 . Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski. Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. godine. fond DSS. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. 36 ASANU. Kiãoviã. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu.

de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. În Serbia. Dupº ce a terminat liceul. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. In his foreign-policy orientation. where he completed the study of law. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). 88 . He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. where he served as a clerk. he became the director of the Prince's office. he was a pronounced Austrophile. and for some the vice-president. After completing grammar school. Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. Then he went to Hungary. A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. and its president two times. His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. in 1834 he stayed shortly in Serbia. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. He was a member. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. He returned to Serbia in 1839.Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. A fost membru. of the Council. where he made a distinguished clerical and political career. unde lucreazº ca funcþionar. care erau în slujba cneazjilor sârbi. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei.

Bukurešt 1991. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. V.UDC 745. juna 1864. Bugarski. kako ga naziva S. Bugarski. S. Kad Moriš poteåe kroz pero. u sedamdeset devetoj godini. Delotvorne u XIX veku. Mihailo je roðen verovatno 1785. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. delo. gde je stariji Mihailo. M. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". inaåe nedovoqno prouåeni. U Arad su došli pre 1844. Novi Sad. Gavriloviã. godine. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. nav. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. Subotica 1996. 19. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 251. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Jovanoviã. Bugarski. 3 S.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. Svakako ne netaåno. Popoviã. 1 2 89 . a kum Nikola Aleksiã u broju 6. ako ne i jedino. godine zaB. Bise Gavriloviã. Stepanov. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". Rad 3. jer su. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. ãerkom Georgija Papa iz Arada. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. Bugarski — Q. odnosno Mihail. Izraåunato na osnovu smrti 2. Novi Sad 1997. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. Srpski spomenici u Rumuniji. A Janiãi su spomiwani ponajviše. S.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. godine. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu.

nav. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. godine. delo. Bugarski. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. 378. danas u srpskom delu Banata. Jovanoviã. M. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. a 1889. Štaviše.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. 224. Kad Moriš poteåe kroz pero. godine. u srpskoj crM. Jovanoviã. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . delo. delo. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. nav. nav. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. bili su i tu zajedno na poslu. nav. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. godine.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. godine.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. 372. Jovanoviã. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. i Ostojiãevu 1862.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara. 488. delo. delo. Jovanoviã. pre 1820. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. delo. delo. 461. Jovanoviã. delo. delo. za ikone Save Petroviãa. Bugarski — Q. u Tekelijinoj crkvi. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. godine u Ketfequ. M. Jovanoviã. Janiã i Aleksiã. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin.12 Stotinak godina kasnije. nav. 323. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. prilikom terenskih istraÿivawa O. Dogaðalo se to izmeðu 1862. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. nav. nav. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. M. Nav. i 1864. delo. Bugarski. delo. 228. 7 S. nav. godine. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem.4 U Nemetu je pre 1870. najpre sa Danilom. 169. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. 158. 95. 10 M. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. i 1840. godine. åak izvesnije 1819. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. delo. 478. Kumovi.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. Bugarski. u Radojevu 1859. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. Stepanov. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem.6 Takoðe pre 1820. M.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. 11 S. godine. 12 S. nav. 110. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821.7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. 9 S. Bugarski. 6 Nav. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. 8 S. nav. 1970. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853.

na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. zadrÿali su. 169. ali pre toga imao je i druge poslove. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. venci. Gavriloviã. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. 14 B. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. Novi Sad 1978. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. Još je istraÿivaåki pionir B. „Vajar. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije. luåni ili trouglasti timpanoni. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. Na primer. 45—50. pa daqe do Temišvara. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. nav. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem.13 Prouåavawa drvorezbarskih. Kapiteli.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. 91 . svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. Meðutim. v. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. girlande. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. i VIII—IX. 1825. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi. ali ne sa ulogom nosaåa.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. kanelure na stubovima. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. delo. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. 247. spletovi traka. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. kao dotada i neimari. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. ne. Novi Sad 1959.14 Kao savremenik. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. suprotnom utisku. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad.

16 U stvari ne bez osnova. Bugarski — Q.17 Ÿiteq Novog Sada. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. 342. Bezdinci su upotrebili.19 sklawaju se u neku drugu vrstu. 92 . drvorezbarstvo. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. Stepanov. Þornakov. u domaãoj praksi. 16 17 18 dawe). delo. åamovog drveta. D. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. Ãoroviã-Qubinkoviã. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. von Miklosich. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". koja jednostavno i jedino znaåi vajar. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije.troškova. duboresci ili ikonoresci. ali. A tridesetak godina ranije. Dakle. Beograd 1965. srbizirano uprošãeno piltor. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. u stvari. Ali. duborezbarstvo. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. Gavriloviã. Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. oni nisu vajari nego drvorezbari. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. 19 M. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. skulptor. Zagreb 1858. Meðutim. ili. makedonska rezba i kopaniåarstvo. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. pisao je Sakcinski. skulpture. u Austriji. Prilep 1986. Imali su oni druge. na samom izmaku XVIII veka. F. Kukuljeviã Sakcinski. Manastir Bezdin. IV. sudbonosnije probleme. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. Temišvar 1999. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. 341. naroåito kod istoriåara umetnosti. a bildhauerske. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. Slovnik umjetnika jugoslavenskih. Najåešãi termin bio je bildhauer. piltor. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. vajateqske delove od lipovine. U jeziåkoj. oni su bili reðe obrazoresci. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo. B. nav. S. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek.

pre svega oltarskih pregrada. dominate in the architectonics of their iconostases. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. whose primary role was not to support the iconostasis. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. However. Deåana. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. Lazarice i Kaleniãa. Columns. In Serbian art during the 18th century. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. usually carved in wood. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. the wood-carvers were often called bildhauers. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. na primer. 93 . pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. sredinom XVIII veka. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. od Zete i Raške do Studenice. do crkve u sremskom selu Molovin. Vajari.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. Thus. as well as all other typological characteristics. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. Kotora. još mawe posebna disciplina. too. Pritom. Meðutim. Pored ostalog. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. pogotovu figuralne plastike. bez obzira koliko proreðeno.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. which is the German term for sculptors. which thus includes the Janiã brothers from Arad.

pregºtindu-le. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. se include în istoria sculpturii naþionale. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. În cursul secolului XVIII. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. Aflându-se în faþa iconostasului. dar ea. dar nu cu rolul de suport. 94 . cum li se zice sculptorilor în limba germanº. în realitate aparþine sculpturii. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. în arta sârbº. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. ca me¤teri de sculpturi în lemn.

baron Fedor Nikoliã od Rudne. Petar i Slavon. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. treãu od 50 do 150. Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. a 26. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. plemstvo su dobili Nikoli.UDC 929. posle åega mu je. Emanuel. Jovan je 1781. ÿitequ Oseka. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. avgusta 1779. 18. pravnik i narodni dobrotvor. i posledwu. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)".028 forinti. kome je posveãen ovaj rad. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4). mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. marta sledeãe. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. godine Miroslavu Nikoli. 95 . februara 1778. data je 4. Koliko je. i sinovi mu. potvrðeno plemstvo. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. Petrovom praunuku Jovanu. rodom je iz Temišvara. ili drugaåije Nikola Nikoliã. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji. 1694. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. realno. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim.732 Nikoliã F. godine. aprila 1783. Pred licitaciju u Beåu. åetvrtu.

katolika je samo 1. Imala je. pristav. odnosno 350 stanovnika.Braãa Kristofer i Kiril Nako su. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. juna / 26. mlaðom kãerkom kneza Srbije. Dobio je predikat „od Rudne". veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. zemqa je prve „kontribuentske klase". po jednom domu. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. od kojih su 98. Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. i osamnaest plemiãa. i 1816. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. Vujiãi. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. No. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. Nikoliãi. godine. Stariji od dvojice sinova. maja 1836. 15.7% pravoslavni. a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. posle åešãih urgirawa. koji je 10.018. Školovao se u Temišvaru i Pešti. pored ostalih delegata.5) i varoši i sela zajedno (7. a wena vrednost iznosila je 40. platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. Vitkoviãi. avgusta do 22. Temišvarskom saboru. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu. septembra 1797. godine. 1790.3 stanovnika. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. Popisan je jedan sveštenik.29 forinti. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. Po popisima iz 1792. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku. preneo na wega prezime i grb. godine. prisustvovalo je. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. Miloša Velikog. Zoriãi. isplatio tek 1844. Assesor". a jedan je ÿiteq protestant. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. Fedor. 1787. Vulini. koji je asesor Temišvarskog komitata. Jovan nije imao dece. kojem piše iz Rudne. zu Rudna Torontaler Comit. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. koju je. Godine 1824/25. a vrednost imawa je 41.6). Savkom Obrenoviã. da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. a pri kraju 1851.246. naime. rodio im se u Temišvaru 7. Veliki Komloš i Albrehtsflur. Još uvek je i samo „asesor".2%. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. Horvati.47 forinti. Rudna je tad mala naseobina. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj.000 forinti. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem. Rudna je brzo rasla. što je ispod proseka za selo (7. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. novembra 96 . ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832.

To.došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. Veã 12. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. svršeni pravnik. a. koja je potrajala do jutarwih sati. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". i 20. da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. 19. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. Dvoraåeka. koja se drÿi 18. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. nije wegov ciq. vr. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. baron Fedor Nikoliã. meðutim. posle podne prakticiram kod G. ali i da tamo bude viðen. sa suprugom. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". i neki drugi izvoðaåi. Od 25. 1858. godine. ali se ubrzo posvetio politici. izabran je u Ekonomski odsek. Ðorðe Stratimiroviã. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. Godine 1865. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". ali je i on poslao 10 dukata. U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. neko vreme praktikovao kao advokat. novembra iste godine. novembra 1859. kwegiwom Persidom. Do 1860. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. sa liste Deakove stranke. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). prakticira. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. vladika budimski 20. wegova supruga 50 forinti. knez Aleksandar. poloÿio advokatski ispit. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. ali i Karaðorðev sin. januara sledeãe godine. „Prva je igra bila kolo. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . a na sledeãim izborima 1865. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda". po preporuci Jovana Haxiãa. jer je i sam veoma cenio Miletiãa. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. Izabran je 1861. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. Nikoliã Maãedonski"). za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi." Knez Mihajlo nije prisustvovao.

500 guldena. plaãenu unapred. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. pa Ðorðe Ševiã. Ziåi je. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. prema tome. Antonije Haxiã. i 18. Jovan. Mihajlo je poginuo. uvek je davao pozamašne sume. avgusta 1867. Jovan Jovanoviã (Zmaj). dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad. Mihajlo je sahrawen 15. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. ali je veã januara 1869. Mihajlo. Dve godine. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. a 2. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. Politika mu je. i 1868. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. stigli u Beograd. 12. a za sobom nije ostavio testament. Jovan Subotiã. trebalo da pripadne wegovim sestrama. Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. juna 1868. 1867. koja se drÿi u Novom Sadu 17. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". Fedor je voleo pozorište. kojeg je od ranije poznavao. pa pesnik Laza Kostiã. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. åiji je zamenik Jovan Haxiã. juna u 8 åasova pre podne. pored ostalih. Celokupna wegova imovina je. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. „kao najstariji". Kosta Novakoviã i drugi. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. Od supruge Julije se razveo 1865. Milan Obrenoviã. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. ÿivotno opredeqewe. jula je drÿana skupština. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. meðutim. pa su on i otac mu. u tom smislu.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. koju je on zastupao. Ali. sinove mlaðe sestre pokojnika. knez Srbije. osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. ubijen u Košutwaku. stariju sestru. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. Nikoliãima od Rudne.

koji je donet 1869. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. Mihajlo je podigao 1856. Tokom putovawa za Kragujevac. godine Atanasiju Stoloÿanu. moderan parni mlin kapaciteta 150. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. Namesnici maloletnog Milana. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. godine. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". na kojem je. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. gde je Skupština zasedala. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. za imawe Tamadea-Tamasesti. tutora maloletnog Milana. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu.000 metriåkih centi meqave godišwe. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. posle fruštuka. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. juna 1873. sporazumom potpisanim u Bukureštu. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. aprila 1892. koji dvori Maxarima. unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. jer su Bla99 . godine podigli veliki. åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. pored ostalog. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. Godine 1879. oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. Spor je voðen od januara do 12. i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. mada je imao sasvim realne izglede. Uåinili su to tek 8. i upoznao ga sa ovom idejom. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. aprila. Baron Fedor Nikoliã tako. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika. i Panaita Georgija zugrafa". Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana.000 forinti i 1869. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa.da pokrene proces protiv naslednika. koje je kupio Georgije Haralambu.

pa iz we došao u Kikindu. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. Jovanu Subotiãu. štampar u Novom Sadu.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. još 1865. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. Samuilo Mašireviã. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. dr Milan Jovanoviã Batut. Arsa Pajeviã. Livije Radivojeviã. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. zajedno sa ministrom Kalajem. Bašaid i Melence. Na predlog ministra finansija. u politici. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. godine priloÿio Matici 100 forinti. poåetkom 1872. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. koji ga je lišio slobode. gde je uhapšen. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. car je svojim rešewem od 15. septembra 1880. Nikoliã je. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. i neki drugi. Bio je Srbin i po ocu i po majci. Bewamina pl. I on ãe se naãi. Aksentije Marodiã. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. Baron Nikoliã se. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. 9. avgusta. avgusta. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. Carevom odlukom od 9. Pomiwe se. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. 6/18. Decembra 1878. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . sremski ÿupan Kuševiã. Ubrzo potom su usledile i druge promene." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. kada je zvaniåno primqen. avgusta 1882. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma". Kalaja. juna 1876. lekar u Somboru. nije postao knez Srbije. U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. Na novu duÿnost je došao 1. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. i u nekakvim sumwivim poslovima. Nemac iz Slavonije. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. Nekoliko godina posle aneksije. kako je napred navedeno. teško da je mogao naãi boqe. akademski ÿivopisac iz Subotice. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. meðutim. Dve godine kasnije.

Ova malena pozornica. a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. februara 1883. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. septembra 1882. Na sveåanom ruåku. oktobra/5. general Jovanoviã. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. Kraq Maðarske ga je 1884. sem u vreme åasnog posta. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. od poåetka 1883. na kojem su bili adlatus Nikoliã. Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. a zvaniåne novine. štampane su i ãirilicom i latinicom. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. novembra 1882. U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. Nikoliãu je. ministar Kalaj. što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu.ske Srbe. a šta hrvatsko. oktobra. „Velikim krstom Takovskog reda". Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. caru Frawi Josifu. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". za koju je ovdašwi slikar g. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. godine. pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. „Sarajevski list". gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. 24. Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. Veã sutradan je civilni upraviteq. marta /12. U programu su uåe101 . 6. baron Fedor Nikoliã. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. pak.

„Javor" je 27. tako. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. marta 1888. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. pravosl. Po jednima. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. uåinio je to na predlog administracije. Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. koji su drÿani 1887. sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. Hoffmann su izveli nekakav skeå. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. Protokol mu. Sabovqeviã je. dobilo pravo javnosti. pa je ono. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. prosvetu. pa konzul Müler. a poåetkom maja 1886. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". 10. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. 27. januara 1885. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. ali ga je ipak. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. meðutim. privredu. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. radinost i trgovinu. godine. odobrila pravila Muzejskog društva. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. razrešio ove duÿnosti u Bosni. lista za „politiku. maja 1885. Zemaqska vlada je 14. a baron Molinari i „šumski upravnik g. 1. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. kãerka generala Ciolicha". manastir Dobruw kod Višegrada". opet. Pored barona Nikoliãa. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. Pored ove crkve. po drugima. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . ålana carske kuãe. te nadzornik Vukeliã. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. ali je na kraju ostao bez mandata. belocrkvanskom i starobeåejskom. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". jer se osetno promenio kurs prema Srbima. doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. oktobra iste godine. Prisustvovao je. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. februara 1886. darovao ugarsko baronstvo.stvovali „gospoðica pl Ciolich. Car mu je. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom".

koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. is103 . U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. 14. velikog formata. na celoj naslovnoj strani. da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". nije naklowen. „Branik" je trijumfovao. koji su nam sa sviju strana. pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". meðutim. još mnogo vrlih muÿeva podariti. Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. Novina je. januara 1889. baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. meðutim. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. a ujedno molim g. åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. ovamo stigli. gde naš mili srpski narod ÿivi. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". aprila 1890. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. a od wega osnovanom zavodu. brzo prestala da izlazi — 31. Sredinom septembra 1889. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". budi dug. pod naslovom Veliki gosti. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. osnovanog zavoda. 11/23. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari". a koji ãe nam. veåiti opstanak. nadzornika tekelijinog zavoda. se pojavio posledwi broj. u sredu. dobrotvora našeg naroda. oktobra na naslovnoj stranici. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti." U Kikindi mu. pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. Autor beleške se interesuje kako je „g. Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. ali veoma precizna. ako Bog da.prestonici. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. koji se wegovim imenom diåi. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". „Naše doba". marta 1889. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo.

kao kraqevskom izaslaniku. sa skupom pervaznom lentom na pleãima. sa blistavim tokama. upravnik. 104 .052. Kamen je bio „izdubqen". s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. a predsednik Lazar Dunðerski. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora. pored ostalih. to na sv. u krupnim oåima mu ÿar. srpskom sinodu". godini bio je 12. Sledeãe. baron kategoriåno izjavio. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. Godišwi promet u 1891. sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. i Hajm Mor." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. i Rista Teleåki. Pa kad g. pravosl. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". baron o tome ne zna ništa. soboqim brkom. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi.pravqeno je. potpredsednika saborskog Odbora. da on ništa ne zna. pa tako 6. gradonaåelnika Miliãa. maja 1890. Od te do 1899. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. komisar pod blistav ikonostas. Upraviteq je bio Lazar Milošev. paÿwa i dobrota. åiji je bio veãinski vlasnik. a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. da se ta avtonomija krwi. barona Fedora Nikoliãa. a åist prihod milion forinti. ali je svako mogao da bude ålan. Veliåanstva. i da je u opasnosti kakvoj. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". osim 'Srpskog naroda' ". Dane Stankoviãa. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. jer je g. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava.244 forinti. 1890. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva.

Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. poštovawa i poverewa. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. a wegov brat Mihajlo imao je 4. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva"." pisala je „Sadašwost". naslednik Gedeona. poverenik na srpskom nar. tvorca porodiånog bogatstva. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. ali je „Sadašwost" donela 8. decembra. 22. 88 n. „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. opet. „G. godine. vlasnik „Sadašwosti". godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. 15n. na kojem je sagradio školu i crkvu. još tri advokata. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. wegov brat. imao je najviše zemqe — 6. decembra 1891. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g.729 jutara. Lazar Dunðerski. no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". koji je sam sebe kandidovao.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. kaÿe. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9.081 fr. Eremiã". sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. dva sveštenika i jedan uåiteq. januara 1892. januara preko „Sadašwosti". naåelnik Rista Teleåki. datiran 5/7. trgovac Marko Bogdan. crkvenom saboru stekao qubavi. advokat Milan Petroviã. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. a novi izbori drÿati izmeðu 16. godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. Zato oni. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. advokat dr Ÿivko Bogdan. Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. Zato se sad. koji je plaãao 86. Eremiã. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. Paja plem. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. na posledwoj strani. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. a sada. kaÿu oglašivaåi. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana.631 jutro.360. baron Nikoliã je izjavio. j. potpisani. Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". i 25. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. Kikindska „Slobodoumna stranka". u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. slobodoumne stranke". januara 1892. dvadesetak kilometara od Bukurešta. U istim se novinama. godišweg poreza. Pobedio je Fedor Nikoliã. da nije voqan da brani svoj mandat.

baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. u åetvrtak. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. poverenika biãe po izdatom protokolu". juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. pisala je „Zastava" 8. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). jula. a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. avgusta 1892. 26. ekonomskom poqu. „Ranije su bili narodwaci. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. a sad su za leðima barona Nikoliãa". „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". maðarski i nemaåki. Ni traga. osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. Nešto kasnije. „ iduãe nedeqe oko 9. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. kao kraqevski poverenik. godine. 106 . U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. juna /11. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik. taånije 7. zastavaši. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". te wegov brat. te da ga pozdrave srpski. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. Marko „gvozdeni". jula 1897. posledwi temišvarski grof". da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. a najradije onda. kãerka barona Nikoliãa. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. dakle. dr Ÿivko Bogdan. a nakon wegovog izbora. aprila 1892. Doåek preuzvišenog kr. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. za koji je.liãa. Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. od one ranije zajedqivosti. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. Pred sam poåetak zasedawa (11/23. „Sadašwost" je 19. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. i Geza Duka od Kadara. imenovan baron Fedor Nikoliã. juna." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije.

na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. opetujem pre svega. upotrebimo zgodnu ovu priliku. Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. u kojem je podvukao da. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice. pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. kojeg je pratila ova svita. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. — i åesto nepotpunim uredbama. i iz kojih je uredaba. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". Saboru se. gradskog poglavarstva. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". kotarskog suda. avtonomnog åinovništva. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. Baron se tom prilikom legitimisao. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. Saboru obrati na jeziku drÿave. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. 107 . a predvodio ih je episkop vršaåki. srpskom jeziku. Prvi deo svog govora. 5/17. da se i na moru åesto podiÿu bure. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. na wegovo traÿewe.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. episkopi. primio patrijarha i episkope. juna u podne. vojniåkog åasništva. Sabor je poåeo 29. Šestog dana zasedawa. jula. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. izgovorio je na maðarskom. ne samo teško. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. odmah po dolasku. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. obratio kraqevski komesar. Baronu Nikoliãu. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. ali se i stišavaju. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh.

februara/4. „Rudna 15. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". od Srba. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. ne prestaje da bude aktivan. „patrijarha Georgija Brankoviãa. godine „Sarajevski list". i kr. a upokojio se 14/27. „baron Fedor Nikoliã". domovini i pravoslavnoj crkvi. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. Kuševiã. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. Arsen Zubkoviã. marta 1898. 1. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. dr Ivan Ivanoviã. Govorio je episkop Lukijan. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. Oko odra je 108 . interesovala privreda. Sledeãe. marta 1903. meðutim. On. 19. februara/1. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. Wega je. Patrijarh Georgije je 1900. kraj. Svetozar pl. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. godine. 1899. Sahrawen je u utorak pre podne. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. na svom dobru u Rudni. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. Popoviã Åika-Steva. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. „Srpski sion" je 1899. Tri dana kasnije. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. februara 1903. Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. meðutin. u prvom redu.U nedequ. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. Stevan V. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". februara. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. Bliÿio mu se. vicekonzul Branko Mušicki. Popoviã. godine u 47. Ðorðe Ðurkoviã. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. marta. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. poslanici Stevan Jovanoviã. koje objavquju skoro svi srpski listovi.

266. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. 1891. novembra. a uz to dobra srca i dareÿqiv. Grosinger. 248. avgusta/7.49. supruga grofa Hardega. „Srpski sion" 1897. i 354. 544. 1903. 143. br. govorio 18. 16. kw. februar „Istoånik". 421. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". marta. 624. Beograd 1976. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. 1889. Ludvig od Viha. „Sadašwost". februara/3. 1888. 1903. kw. Najstarija. preneo na wega baronstvo.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. 22. 1883. Novi Sad 1977. 1898. 157. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. 551. 404. udata za barona Duku. br. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. 214. 857. 431 i 432. 141. septembra. „Wiva". Sremski Karlovci 1972. 140. 546. 93. Temišvarski sabor 1790. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. 9. Gavriloviã. 1899. br. 1889. KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". Bewamin. 27. tu bio i wen muÿ. Gavriloviã. 19. 208. S. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. 156—157. Karlovcima. Srpska manastirska štamparija. 4. 28. 131. marta. 47. 1903. br. II/14. br. 150. III. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. 32. 8. Spomenik CXXXII. Novi Sad 1977. februara i 1. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. koji nije imao porodice. 8. 1882. 1890. 29.. baš kao ni stric joj. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). 6. 1894. sa ostalom dvojicom zetova. 19. baronesa Vilhelmina. 1. nije imala poroda. 19. K. 6. Novi Sad 1996. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. 146. 159. septembra 1905. 1866. 34. Treãa kãerka. 32. 1903. 3. januara. 11/23. 13. i Jelisaveta. br. N. „Matica". Krestiã. graða 1860—1885. kãeri Jovanka. 756. Petroviã. Urman u Temišvaru. N. 64. u Sr. 28. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. 3. „Letopis Matice srpske". maja 146. 104. februara i 1. Novi Sad. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. 7. 10. 5. 207. 36. 109 . Zbornik Matice srpske za istoriju 15. 1. sin baron Fedor. br. umrla je na poroðaju. naslovna strana. jula 1897. jula. grb i prezime. 1892. 519. sv. Sirotiwu je svugdije potpomagao. 46. „Naše doba". marta 1903. 147. baronesa Jovanka. marta. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). 63. 1903. Graða iz sovjetskih arhiva. V. 1897. „Sarajevski list". Mihajlo. 284—287 1867. analitiåki inventar. 4. 42. Petroviã. Štamparija Henr. br. Novi Sad 1985. aprila. koja se rodila u Sarajevu. brat baron Mihajlo. aprila. „Bogoslovski glasnik". Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. decembra 471. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. „Javor". 567. oktobra naslovna strana. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. I 5687. „Bosanska vila". br. ali je. god. T. S. 252. 24.

sv. 72. 442. Novi Sad 1981. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. 62. Novi Sad 1991. Hegediš. Ÿ. 297—300. 262. 45. R. 112. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. Beograd 1983. the youngest daughter of Prince Miloš. 68. Sarajevo od svog postanka do danas. 1864—1880. 77. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. ÿivot i rad. Stevåa Mihajloviã. 1836. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. A. VI. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. 57. Q. Novi Sad 1990. 193. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. Melhior. When Bosnia and Herzegovina was annexed. 39. Novi Sad 1926. 1—2. 510.V. 136. 108—110. 302. 221. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. 444. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. as Miloš's grandson. Novi Sad 1979. V. 144. M. After his uncle. 228. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. Krestiã. XIII. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. 266. Kruševac. 169. Novi Sad 1963. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. Foriškoviã. D. 42. 83. 31. 153. during which his longest stays were in Brussels and Paris. 93. 323. 263. Novi Sad 1993. Novi Sad 1940. V. 79. E. He was born in Timisoara on May 26. Istorija srpskog naroda. Svetozar Miletiã. kw. 92. sharply opposed such a solution. Novi Sad 1894. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Popoviã. 139. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. Milisavac. A. Åehak. Novi Sad 1971. T. 267. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. and on his mother's side of Miloš the Great. Istorija Novog Sada. Kovijaniã. 78. 25. 407. 394. a hero and a skilful diplomat. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. 167. K. Zagreb 1928. Rajkov. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. Fedor. Prince Mihajlo. Zbornik Matice srpske za istoriju. A. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. Istorija Matice srpske. 40. Stajiã. Srbi u Vojvodini 3. 145. so the Empe- 110 . Poÿarevac 1894. Lebl. Novi Sad 1992. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 76. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. 29. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. M. V. 140. 36. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. 84. Politiåki lik Vase Stajiãa. Anton Duišin. Popoviã. 264. II. Åobanoviã. 429. Novi Sad 1980. Sarajevo 1960. Ÿivkoviã. 353. 393. 45. K. 22. Åaåak 1974. was assassinated. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. 265. 41. 99. 272. 103. Novi Sad 1977. 1. Ceroviã. 538. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne.

de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. ca mo¤tenitor. iar dreptul la Graz. dupº tatº. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. tutorele minorului Milan Obrenoviã. He also tried his hand in newspaper publishing. Baron Miloš Bajiã. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. M. the newspaper which was short-lived. unde a fost adoptatº Constituþia. he fell seriously ill and died on February 27. 111 . next to the Orthodox Theological School in Raljevo. In the middle of 1902. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". he inherited his large estates in Romania. Mihajlo. With his own money he built a church in Sarajevo. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. After his uncle's death. and decorated it with a corresponding iconostasis. the greatest in Hungary at the time. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. Prince Mihajlo. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. On October 7. Thanks to his efforts and with his money. Fedor. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. Ristiã. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. 1905. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. în 1858. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. In 1888. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. He also successfully carried out economic and financial activities. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. At the end of the century (1890). he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod.ror appointed him to that post in 1882. o perioadº la Viena. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. cneazul Mihajlo. who also got the attribute „Obrenovski". coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. ca nepot al lui Milo¤. but theatre remained his preoccupation. together with his cousin. Blaznavac ¤i J. He also helped expand and paint the church which his uncle. thus also taking care of the Tekelianum. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. had no children. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. In the period from 1890 to 1899. de mai mulþi ani. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. al distinsei familii Karamata din Zemun. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. Thus politics became his profession. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. he transferred the baronetcy. În drum spre Kragujevac. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. Politica i-a devenit profesie.

cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. în perioada 1890—1899. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. 112 . la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. Mihajlo. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. Pe lângº aceasta. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe. în 1888. cneazul Mihajlo. baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. ziar care a avut o viaþº scurtº. Exact de zece ori. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. Cu mijloace proprii. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. Fratele lui Fedor. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. nu a avut copii. Împreunº cu vºrul sºu.

episkop slavonski (1721—1743). 8 Nikanor (Melentijeviã). februara 1727. gde je. za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog. do smrti.2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728). podleÿašåie katedri našoj. 4 Dositej (Nikoliã). episkop vaqevski (1715—1738). 113 . Umro je aprila 1737. Nikanoru Zrinopolskomu6. Slavonii. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. Sirmii. Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. 3 Joanikije (Vladisavqeviã).4 Nikiforu Slavoniskomu5. episkop baåki (1718—1730). godine. Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4. primio i monaški åin. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. u svoje vreme. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). 5. episkop budimski (1716—1728). Od 1718. Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. Banata Tamišvarskago. Horvatskoj. a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. oktobra 1739. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14.UDC 262. 5 Nikifor (Stefanoviã).1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. februara 1728.3 Dositeju Vaqevskomu. 2 Mihailo (Miloševiã). Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. 7 Sofronije (Tomaševiã). Ungarii.12:929 Dimitrijeviã N. episkop temišvarski (1713—1727). decembra 1725. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718).

Grujiã. nav. zvali Babom. 232. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. ali smo."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. Åanad."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. Faåeš. Srpski Sion. 13 Vasilije Dimitrijeviã. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. kao episkopskog i narodnog kandidata. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. 11 Rad. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. 9 D. veršaåkago. Naime." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). veku. kojeg su Fruškogorski monasi. Fev. 114 .14 Iako nije bio bez vrednosti. Naime. Åakovu. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. R. 27. palanaåkago i logoškago. Beåkerek i Panåevo. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. u åijem radu je. delo. Sr. jer je veã 21. i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". da sije ne djejet se". M. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. 14. jula 1730. Sremski Karlovci 1931. Grujiã. 558—559. koji je prognan iz Dalmacije. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. Karlovci 1905. uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). Gramate mitropolitske i patrijaraške. aprila 1728. 10 Isto.. da ãe drugu pamet uzeti". to je po jednom pismu Visarionovom od 29. oktobra 1730. administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. episkopa aradskog. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. budimskom vladici Vasiliju13. episkop budimski (1728—1748). mc. a i episkopi. Posle izgnanstva iz Dalmacije. 559. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. 232. 14 Rad. M.

karlovaåki mitropoliti su se. Episkopi na to oãutaše. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. godine. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. 158. koji je bio kandidat austrijskog dvora". Sremski Karlovci 1907. Novi Sad 1909. 225. 434/1736. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. 18 D. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. 20 M. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. Jakšiã. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. septembra 1736. veã je naredio generalu Hamiltonu. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. P. te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. baåki i aradski. kojima zapreti to poricati. naime. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. episkop Nikolaj se. Isto. temišvarski.20 Isto. A. da sakupi episkope. obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. 231. te. ali general Hamilton nije usvojio predlog. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. Srpski Sion XVII. 15 16 115 . nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. 17 M. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo. 329. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. sebiški. O Viãentiju Jovanoviãu. Povodom toga. 21. starešine jerusalimskog metoha u Nišu. Meðutim. 19 Isto. kada je za to bilo potrebe. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. da mu izabere koadjutora". Ruvarac. U pismu se.

160. ali i da pomene saziv sabora. a general je."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. neka pošqu gore na potvrdu. kaÿe mitropolit. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. da ne vidi. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). 21 22 23 24 25 26 M. Isto. Isto. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. „Što se stole tiåe. i ustruåavao bi se primiti ga.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. Jakšiã. Osobito mu preporuåuje. ali oni drÿe. Isto. odnosno Beå. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. protiv odrÿavawa sabora. bez znawa klira i naroda. i što se on pre sastane. ali da se to svrši. jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. delo.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. a osobito u kliru. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. potreban je sabor. da zaw nije zgodno vreme. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. Mitropolit je iskoristio priliku da se. i hoãe samo vremena da dobiju. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. Isto. On je napred video. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek. da klir ne globi narod. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. Isto. mitropolit mu je rekao. i da se treba postarati za takse. 116 . nav. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. trudiãe se. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. i što reše. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi".21 Beå se nadao. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. Sa koadjutorom."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". što se stole tiåe". da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. da koadjutor s wim rðavo postupa. te tim ukloniti rðave impresije. osvrne na primedbe. Kad je dole bio. pored zahvaqivawa na koadjutoru. od 24. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. nego Boÿji. koje je na dvor uåinila nesloga klira. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost. novembra 1736. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. tim ãe boqe biti.

da od tog imawa nije ništa nestalo. 117 . DO 1739. odgovorio (31. meðutim.. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. iznosio 159.660 f. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. sakriven kod jednog trgovca u Budimu. što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo. januara 1737." Kad mitropolit to nije uåinio. juna 1737. 163. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. a ništa nije uåiweno. Tako 7. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. br. U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. po Milutinu Jakšiãu. koja je. Meðutim. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. Isto."27 Naime. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. no kad bi to bilo istina. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. februara 1737. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. 161. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. Isto. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. jula 1737. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. jula 1730). 160—161. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. koji je krajem 1735. On je. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova.

episkop Nikolaj je „u jesen 1738. kao i u Srbiji. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. koje je åesto dobivao. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. Naime. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. Grujiã. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. i nije smeo u Temišvar. u isto vreme. episkopa temišvarskog."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. Zatim nalaÿe proti.iÿdivenije davati budemo'. da ih opsluÿuje. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. jer je ostao i bez wih. sme30 R. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. uz to. milostiwe i taksa. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. vladika Nikolaj „šiquãi. izdrÿavali od dimnice. ekzarhiju i milostiwu. 31 Isto. 12. venåanice. pored majura u Temišvaru. 32 Isto. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni. šarana i soma. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. pored brawa wegovog vinograda. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti. godine. Sremski Karlovci 1930. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. Sliåno je pisao. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. a naroåito nije voleo ribu liwak. 1738. 1737. 118 . pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu.34 Vladika je iskoristio priliku da. da mu naðe 3—4 kowa. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. i 1739. 33 Isto. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu."33 Buduãi da su temišvarski episkopi."30 U toku leta 1738. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. kao i wihovi parohijani. Naruåuje mu. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. u isto vreme. imali i vinograd u Ðali. 468. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. jula 1738. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. 34 Isto.

najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. odluãewem."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije.36 Problem visokih naplata postojao je. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. 468—469. i on bi rado išao s wima. od marta do maja 1739."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). 470. preko prota. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. juna 1739. popisane su tek 1. Isto. episkop Nikolaj je 26. ako prvo ne uspe. Vladika ãe."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. da mu sa nekim qudima doðe na sud. On ãe doneti pravednu presudu. Isto. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. ali neka mu veruju da baš nema saåim". Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. izgleda. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. da mu doðe i jedan åovek. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. 469. Isto. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. kao administrator vršaåke eparhije. 3. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. ali narod nije dao. 119 . i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. ÿiveo i umro u Karlovcima. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. aprila 1741. Zatim ih kore zbog nesloge. inaåe. 35 36 37 38 39 Isto. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu".ju šta davati. Zato je i episkop Nikolaj. Vladika je 28. nego je 'obiåaj i uzakoweno'. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. koji je. 469—470. Isto. za svoj trud i sluÿbu. a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'. 1738. godine. juna 1739. Isto tako vladika nareðuje.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. marta 1745.

te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. jula 1739.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. pre nekoliko godina. Meðutim. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. Ali. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. te ih u klancu opkole i sve potuku. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. 120 . Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. Meðutim. jer ãe inaåe liåno odgovarati. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. Zatim se tuÿi vladika. na jednom za napad podesnom mestu. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). sada wegov sin. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. traÿi taj dom za sebe. i vladika Nikolaj 1. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. okrenu se. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. dodaje vladika Nikola. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. i 1739. jula 1738. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. oruÿani Turci. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. jula 1739. kapitan-lajtnant iz Petrova sela."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. Isto. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. ovdašwi carski podanika. Odgovarajuãi na ovo pismo. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. — i vratiãe mu kad se otvore putovi. na Almaš. koja je ranije jako harala. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom.

a od to doba veã je prošlo 15 dana. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. meðutim. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo."42 Vladika Nikolaj je. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. pušteni da prikupe otkup za robqe. Borbe s Turcima u Banatu 1738.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737.ha. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738. kada bi. Oko grada nisu ništa popravqali. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). Tim povodom episkop Nikolaj 1. avgusta 1739. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. 106. A 12. 121 . kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. U Oršavi. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. 107. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. no još ne znam šta su uåinili'. kako vladika veli. pa ma to 42 R. godina vanredno rodna i bogata". veã stoji onako kako su ga uzeli. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. koji se htedoše caru podkloniti. za vreme. maja 1739. saåuvaj Boÿe. pored patrijarha Arsenija IV. 43 Isto. Sremski Karlovci 1930. Tako 22. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. februara 1739. što je 1737. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. Grujiã. svojim pismom od 23. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. zatim. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. Ako general ÿeli. Meðutim. kuga i u samoj rezidenciji bila. otišla redovna carska vojska na Vlahe. 44 Isto. i 1739. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. januara 1739. pod jamstvom. Åuli su. po nareðewu iz Beåa. Dok je u Temišvaru. pa odande. saznao.

nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. podnesena Dvorskom ratnom savetu. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. Kaufleuthe und Innwohner". U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. Griechen. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci. Dimitrijeviãa. što se vidi iz wihovih testamenata. radi spaqene crkve i rezidencije.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. „u komorskoj arhivi u Beåu. I."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. episkopa temišvarskog. 471. Stoga on moli Malaeska. traÿi da se cernira general Najberg. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". meðutim. Kako. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. Sada je. Sremski Karlovci 1932. 45 46 122 . preko temišvarske administracije. pa da se kuãa spali. a crkva da je bila od drveta. Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. veli vladika Malaesku. raspita se u Beåu o odšteti. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. Zeremski. Naime. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). ali on ne zna kako ãe. To se izjašwewe nalazi na istom mestu. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. godine. a kamo li da moÿe u Beå iãi. u odeqku Banatica za septembar 1741. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". Stanovnike naziva „Raitzen. Grujiã. U woj se on ÿali kako mu je. pak. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. 89. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. kod koje je Deÿan bio savetnik. a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve.

kao i ostalim arhijerejima. III. aprila 1737. and became a monk in the Peã Patriarchate. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte.u svom testamentu. O ostavini Maksima Gavriloviãa. 1728—1737. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ).49 Iako nije bio domorodac i. što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. verovatno. in 1730. D. bez redovne bogoslovske spreme. Testamenat Stefana Qubibratiãa. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. the bishop Vikentije was elected. Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. During his absence from the town. Sava (Vukoviã). Sr. Sahrawen je u manastiru Bezdin. Before he was elected bishop. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. vladike Kostajniåkog. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. Therefore. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. godine. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. Srpski Sion. Vikentije Jovanoviã. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. saåiwenom u Kostajnici 13. 275. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. 290. Karlovci 1905. during the burning of buildings. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV. as the candidate of the Austrian Court. Episkop Nikolaj umro je 25. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. R. Sr. V. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. Karlovci 1905. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. Mojsej Petroviã. Timisoara was attacked by plague. Testamenti vladiåanski. vladike seåujsko-oseåkog.. 48 47 123 . After the Metropolitan's illness. supposedly for prevention. pomalo prgava. 49 Isti. Srpski Sion. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. a on G. and the Arad bishop. 1721—1732. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G. juna 1744. Arh.

Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. probabil. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. în 1737. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. Mojsej Petroviã. too. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. în oarecare mºsurº irascibilº. În timpul absenþei sale din ora¤. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. chipurile. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. Deÿan (Dejan). episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. în calitate de candidat el Curþii austriece. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj.the responsible councillor of the Timisoara administration. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. Sava (Vukoviã). Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). and probably without the regular theological education. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. în anul 1730. to the Austrian Court. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului. Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. Although he was not a native. 124 . slightly short-tempered.

sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo. nemaåkome stihotvorcu. nego do pevawa! I kad peva. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. kakve bi plodove rodu svome prinosili.UDC 929. ne peva joj se što joj ide od srca. Heros. zemqedrÿac. ein Trauerspiel in fünf Acten (t.j. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. pronikao je g. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g. 584. 125 . åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. dobroÿelateqnij …ãæ. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. Sava Damaskin. kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. na åemu se javno zahvaqujem. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. ove godine. 1 Novine srbske 78. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim. Savi Damaskinu.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. na ÿalost.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima. veã što … No. Beå 1819.

Kreonov sin i Herosov prijateq. posebno na harfi. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. Laokoon vojvoda. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. 126 . ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. Gedruckt bey Carl Gerold. Drama je pisana u stihu. Heros. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. stoji to na kraju dela. sledio poetiku melodramskog tipa. Kreon. II 1793 — Beå. Åuvar. pesnik. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. kwiga je. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. str. III. na pojedinim mestima ima izosilabizama. sasvim oåigledno. Wurzbach. Medvedgrád. Wien 1877. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. Temesvar 1819. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". godine. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. pevaåkih numera. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. Wien. Nádasd-Ladányi Könyvtár. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. neoåekivani rezultati. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo.4 Liånosti drame su: Hipomedon. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe.3 Iako je izdana u Temišvaru. 1865.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. wena poverenica. Laos. No. a ima i mesta sa scenskom muzikom. štampana u Beåu. u štampariji Karla Gerolda. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. Kasandra. 13. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. komandant kraqevske garde. fon Sermaÿ. 34. a ni u temišvarskim. kraq od Tebe.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara. 92. Jokasta. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. nemaåkom. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. vrhovni sudija. kw. wegov sin. zarobqenica. ali srpske provenijencije. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. Autor je. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25.

Gulyás P. Ni grobovi porodice. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. 9 Konsultovao sam. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. on nije pisac tragedija Heros. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár.nicu. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. 229—230. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. Bavio se kwiÿevnošãu. II 1969. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. stub. Beograd — Novi Sad 1995. Budapest. meðutim. ni oni najopširniji.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. sve na nemaåkom. 225—226. 10 S. pored veã pomenute drame. gde se pod odrednicom Damaszkin. Wegova porodica je veoma ugledna. 690. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. Hrvatsku i Slavoniju. 8 Szinnyei J. Temišvar. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Bugarski. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. Kwigu je izdao u Temišvaru. još i sledeãa dela: Nagy Iván. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. 86—87. Prizvuk zagonetnosti ostaje. Budapest.. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. Kampelen Béla. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. kada su se svi Damaskini. Bona Gábor. 127 . mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. Iako. gde su bili posedi Damaskina. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. po svoj prilici. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. Budapest 1891—1941. Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. 1983. Dakako. a usput i o wegovoj znamenitoj. 491—2. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. Pest 1858.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. Sermaÿa. 130. sem u godini 1814. 1912. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. za razliku od K. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. Budapest. 1899. napisao je pesniåku zbirku Rezeda.. Lendvai Miklós. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. a wega nema. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. 128—129.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata.

12 Umro je 28. Marcus v. juna 1817. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. Ovo se. 248. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. znamo. Terezijom. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. oåigledno. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. XII 1799. Pulherijom. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. Novi Sad 1972. a isto tako nazvan on. pretplaãivao se na srpske kwige.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. 128 . ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. pa zatim u Torontalskom komunitetu. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva. Vladimir Otoviã. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. koja je ÿivela do 1874. avgusta 1790. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. Petroviã. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. zagovarao Sava Tekelija. meðutim. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. N. Radom na ovom dovršenom.To selo. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. 214. godinama. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. Bio je veoma bogat åovek. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. 266. ali neštampanom projektu rukovodio je. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. a to je. u Temišvaru. Ni kwiga mu nije bila strana. Antonijem. U periodu od 1802. i decom Aleksandrom. Temišvarski sabor 1790. 542—544. 279—290. a druga Vergilijeva. VIII 1790. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. Simeonom. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. Bugarskog. do 1814. naknadno. Nije ostavio potomstvo. a bilo je u posedu porodice. IX 1800. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. 516. Savom. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". VIII 1832). Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. Katarinom i Anom. dalo joj je plemiãski predikat. Gavriloviã. pa joj je ukazana po11 S.

Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. pa i Brankova prva kwiga. Tako je. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. i uskoro postao kapetan. natporuånik u Temišvaru. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. kao poruånika. godine. sem Ane koja je rano umrla. Katarina za Jovana Ðiku. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". U školu je išao u Temišvaru. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. dedin imewak. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. godine. pomilovan je 1850. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. Vukova. O wemu ãe se govoriti kasnije. Od 1837. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. pa major. Na to je Svetozar Miletiã 129 . Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. nije dugo ostao u zatvoru. pa potpukovnik. Stefanove kãeri. No. bio je major u maðarskoj vojsci. Treãi brat Simeon. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. Maletiãeva dela. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. Dositejeva. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. a umro u Temišvaru 1867. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. u Novom Sadu. za našu kulturu slavne 1847. Treãi Antonijev sin Jovan.000 cigala. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. roðen 1817. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. a umro u Beåu 1860. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. Åetvrti Stefanov sin je Sava. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). dakle åovek sudske struke. Biãe da je wega. Poåetkom revolucije 1848/49. kao i ostale svoje sinove. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. a 1845. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. i 1854. bio je ålan Matice srpske. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. a filozofski stupaw završio je u Pešti. a izgleda da se nije ÿenio. Bojiãeva. roðen je u Vilogošu 1812. Stefan.

13 14 130 . koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. Roditeqi: Ðorðe i Etelka. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. Arsen. Feldvari. Srpski dnevnik 58. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda. Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. 134). Putovao u istoånu Afriku 1903. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. Simeon se. o kojem ãe kasnije biti reåi. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. II 1863. I 1866.14 naime godine 1806. Zastupao je Stari Arad. V Budapest 1943. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. Sava je umro u Deblingu 19. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. i Stefana (1861—?). Iste godine 1809. treãi od wih 46. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. v. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. oktobra 1854. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. Na kraju godine bio je odliåan ðak. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. umro u Budimpešti 7. kao dvanaestogodišwak. No. i qubazno mi ustupio podatke. i sinove Arsena. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. mlaði Damaskin. na åemu mu se toplo zahvaqujem. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. novembra 1914. u lov na lavove.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. završivši šesti razred. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. Vaqa se vratiti Savi. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. saborski zastupnik 1790. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Magyar írók élete és munkái. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. i Marija Zako. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. Margitu i Stefana (roðen 1892). Imali su kãerku Lauru. roðen 9. 15 Gulyás Pál. 1861. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. upiše u treãi gramatikalni razred. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. roð. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. Umro je u Temišvaru novembra 1892.reagovao veoma ÿestoko. 60.

pa potom od Kaira do Aleksandrije. Ipak. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. Ipak. bio je. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. primorske gradove: Dar es Salam. Bagamojo. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. Najviše fotografija prikazuju. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. u Pešti. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. Naÿalost. decembra 1905. Pisaãe i o Rimu. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. ovu Arsenovu kwigu. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. sestrom i bratom na Badwi dan 1903. ilustrovana fotografijama. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. razume se. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. Ekspediciju u Afriku finansirao je. gde je prisustvovao krunisawu pape. kako je Damaskin naziva). oko tridesetpet. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. Dakako. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. oprostivši se s majkom. delom vozom a delom karavanom. Na putu je proveo punih devet meseci. ima 284 strane veãeg formata. sam. Bio je to kato131 . Kwiga. dobro opremqena. dakle. wegove lovaåke trofeje. Takoðe i o qudima piše malo. no kad ih ima plastiåni su. åini se. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). ålanovima ekspedicije. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. „posle putovawa". Masai stepa koja je doista visoravan. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). No. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. dakle popriliåno imuãan. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. do Kilimanxara. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". Pošao je. To je obimna kwiga. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. no ne prebogat. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. Opisaãe put ugandskim vozom. 24. Po povratku.

ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. in the present Tanzania. gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. U Pešti je ÿiveo. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. together with his wife. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. godine. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. Bila su ratna vremena. in the same research. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. list je bio sasvim redukovan. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. a grandson of Sava's brother Antonije. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. however. tamo se razboleo i umro. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. In 1906. da je na put pošao krajem 1903. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. who inherited family nobility. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. jasno je. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. stare temišvarske kuãe. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. However. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. The article also offers facts about other members of the Damaskin family. Arsen Damaskin. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. 132 . which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. he wrote this book only. for which it was said that it had scientific value. a ne januara 1904. too. dakle. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. ali za putovawe se pripremao u Pešti. XI 1914) 4d. starting from Stevan. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. was discovered as a writer.

Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. 133 . The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. în Tanzania de azi. already Hungarized in its last offspring. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. El a scris. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. împreunº cu soþia. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII. including Jovan. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan.ters. despre care. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. fiul lui Antonije. doar aceastº carte. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. ca scriitor. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. în 1861. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. The third generation comprises Stevan's grandsons. printre care se aflº ¤i Ivan. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. Arsen Damaskin. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. însº. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. fratele lui Sava.

.

uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. septembra 1700. 382— 401. 500—512. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. Beåki Dvor. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. Dragomir.12:929 Kiriloviã S. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. 135 . Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. pop Molnar iz Sada. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. Pacurariu. 294—324. Posle razdobqa od 60 god. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. S. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca.UDC 262. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. napisanom u Alba-Juliji. Episkop Budimski i Temišvarski. Bucure¤ti 1981. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ.

Ceroviã. 2 Sava Ep. Hitchins. ali 1770. 504.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. Novi Sad 1997. Mitropolia Ardealului XIX. Bucuresti 1970. Tako je 28. Q. Novi Sad 2000. 587—596. Ceroviã. i još više. din Transilvania in sec. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen".Mohaåkom srezu. Kostadinoviã. 3 Isto. Srbi u Rumuniji. 146. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. januara 1770. Tri veka unije kod Rumuna. Sibiu. 145—148. delo. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. R. O. 863—937. Marjanoviã. LXXX. B. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. Kaleniã 2. A. 5 M. Srem. 9—10. 6 M. 1920—1930. delo. P. B. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. V. Šumadijski. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. K. da denuncira takve sveštenike. nav. Kragujevac 1999. O. 1—3. O. aprila 1762. Karlovci 1913. R. 13—36. R. Dragomir. 3. dok je 1768 god. O. al 18-lea.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. bio potvrðen od carice i iste godine 27. N. carica Marija Terezija anulirala je izbor. din Transilvania dupa 1761. Karlovci 1896. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. Jivi. Grke. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. S.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. B. Srem. Sibiu 1974. za god. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. 18—22. Ruse. R. 1996 462. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. Karlovaåke mitropolije. 1896. 106. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. Q. 183. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. LXXXVIII. a 21. Documente privitoare la trecutul B. nav. i Rumune). Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. Beju. Popoviã.6 1—2. 5—6. 2. Temišvarski zbornik. S. 4 G. Beograd—Podgorica—Kragujevac.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. Budimske. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. Ep. Pacurariu. delo. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. 18-og veka. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. Arhiv za istoriju S. 136 . Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Prot I. Pacurariu. 63—71. Prvi šematizam P. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. nav.

Popoviã — pošto je bio popov sin. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. Umro je 1804. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. od episkopa Dionisija Novakoviãa. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. Cioran. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad.. 10 Isto.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet. Instaliran je u Sibiwu. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata. 7 8 137 .10 Isto. 9 E. Godine 1772. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. Isto. B. oktobra 1772. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. 131. decembra 1761. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. godine. Roðen je 1699. oktobra 1771. godine. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. juna 1772 god. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. proti… Dato u Sibiwu 11. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. bio je rukopoloÿen za ðakona 11. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. A. Roðen je 1735. vladika Dionisije Novakoviã. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Sibiu (1955) 1991. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. 131—132. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. oktobra 1764. te je bio primoran da stanuje u kiriji.

12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. godine. G. avgusta 1781. nav. Srem. 476. nav. 27. Srem. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. 506. nav. Pacurariu. 15 G. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. Karlovci 1905.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju. Marjanoviã. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. maja 1774. Kosovac. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. 106. Jovan arhimandrit Hopovski. je Erdeq. 11 12 138 . Temišvar 1938. 3—4. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. Temišvar 1940. Kostiã. Kostiã. Srbi u Rumunskom Banatu. Srpski Sion. srpskom Sab. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S. delo. delo. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. izaslanik Beåkog Dvora. aprila 1781. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju. god. 16.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782).16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. 13 Isto. 14 M. nav. 352. 14 i S. 16 S. komesar Baron. delo. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika. Karlovci 1897. godine. 13. Kostiã.. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). 4. Marjanoviã. 22. hramu Temišvarskom 1757—1838. 7. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. delo. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima.17 M. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. avgusta 1774.

the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. Born in Szecs in the Mohács county.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. katalog slikarstva. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. Klasicizam kod Srba. and thus to solve the problem of the church. he was given the rank of archimandrite in 1762. Beograd 1965. Grobovi. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. prilog 4. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. During his service as a bishop in Erdély. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. 36—38. He was located in Sibinje (Sibiu). 142. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. februara 1786. as the Bishop of Duda and Timisoara. that he should not keep councils with the priests. Sofronija videti rad S. 18 Opširno o sahrani ep. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. Sofronije arrived to Erdély in 1771.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan. godine. Umro je 28. so he was forced to rent an apartment. in his diocese. 19 139 . both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. Nevertheless. Kostiãa. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. godine nalazi se u Manastiru Bezdin.

Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. în calitate de colaboratori apropiaþi. He served in the Buda Diocese till August 27. lângº Mohaci. Cu eforturi personale. therefore. but also largely because of his poor health. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. În anul 1762. sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. în septembrie 1773. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. There he spent the last years of his life. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. în 1783. He found eternal peace with Our Lord on February 28. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului.Unlike them. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782). 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. 140 . he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). ¤i ajutat de autoritºþi. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. Because of many difficulties. La Sibiu. During his service as a bishop in the Buda Diocese. Nºscut la Seciuia. 1781. cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. Ba chiar mai mult. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). when he was appointed the bishop of Timisoara. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. The authorities approved his plea in 1774.

Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. a murit la 28 februarie 1786. 141 . graþie efortului sºu. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. Numiþ în 1781. Fiind bolnav de tuberculozº. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. episcop la Timi¤oara.

kao i rad drugih Srba tog vremena. sticajem okolnosti. Temišvar reka. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. koliko ih ima. Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima.UDC 61:929 Åokrljan Ð. godine 1845. ni ime mu nije srpski napisano. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. 1802. III. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. a 30. IV. wegov rad. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. Jeremiã. iz poznate i razgranate po1 R. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. ostao neistraÿen i malo poznat. zbog toga ih je teško pratiti. Zaista. 139. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. Banatski muzej."1 Dakle. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. 143 . Novi Sad 1952. pa ipak je. Doktor Ðorðe Åokrqan. 1804.

5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. str."6 Meðutim.rodice Åokrqanovih. koji je Dvoru velike zasluge åinio.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. 696.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju. 1764. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. 55. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. Jovan Åokrqan 1830—1831. godine. u Temišvaru [1856].2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). 84 éves korában. Po Grizelinu. dakle. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. god.. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. azbuånim redom. kao što se moÿe videti iz Dekreta. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. Temesvárott. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802.9 podatak je teško proveriti. 1888. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. 4 Iz istorije Banata. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. godine. 8 Ormós Zsigmond. postao je 1764. godine. str. Doduše Dimitrije P. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. Tirolu. 7. Nepotpisani tekst Dimitrija P. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka. III. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. p."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. rad nepoznatog autora.7 prvobitni vlasnik slike. inaåe interpolacija u tekstu. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. str. pripada prevodiocu Dimitriju P. Visszaemlékezések. 49. Karlovci 1910. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. 3 2 144 . sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru. 6 Isto. Tirola. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. Tirol: „A Lazar Åokrqan.

taåno je da je godine 1774."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. 55—56. Tirola. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. Ðorðe Åokrqan se 1821. 145 . krvi. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. godine branili doktorske disertacije u Pešti. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. 13 Buzia¤. i 1837. godine. åiji je ålan postao. otpadnih voda i sliåno. Ali própisi se nisu poštovali. 14 Isto. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. Ali. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. cjelbonosan izvor ovaj. Godine 1819. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada.13 Dimitrije P. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. kao osnovatequ. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. azbuånim redom. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. uåestvovao. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. izmeðu ostalih. vodu analizirao. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. Nepotpisani tekst Dimitrija P. Taåno je da su još 1770. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. nehigijenskih uslova i åestih ratova. doskora selo. i u wemu je. perja. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. izgraðen i prvi vodotoraw. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. svojstva i krjepost wenu opisao. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. godine. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. na koje je sluåajno naišao. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno.

28. Pest 1844. materije koje vodi daju boju. gorsku naftu koja se brzo isparava. 151—156.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. Saobrazno svom Statutu. Društvo za praktiånu medicinu je. hroniåni reumatizam. leåi bubrege i polne organe. Hrvatske. 110—111 i 114—117. Jestestvoslovije. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. dr Åokrqanu. dojewa.i zapis o tome ostavio. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. mleånih sudova. slatine blage i beskusne. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). 15 16 146 . godine. Pešta 1811. Kengelac. kroz Segedin i Arad. što govori o ugledu koji je uÿivao. leåeãi sterilitet. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. neposredno nakon drugog talasa kolere. magnezijuma blagog. Maðarske i Austrije. obiåne soli. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. Temeswar 1843. Na ÿalost. xigerice. Banatskij almanah za godinu 1827. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. da pojaåava mišiãe. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. trajao je dve nedeqe. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. prestalo da postoji 1841. Godine 1838. rahitizam kod dece. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. a poåeo je 8. leåi skrofulozne bolesti. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. blagog kreåa koji se ne pali. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. prema Temišvaru. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. jedan od prvih srpskih prirodwaka.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. kraj sveg autoriteta. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. a koja vodi daje miris gorskog uqa". poveãava imunitet organizma. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. napora. kremene zemqe. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. stomaka). gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. kongres je radio u 13 odseka. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. gline. creva. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. avgusta 1842. Pavle Kengelac. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése.18 P. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. Temišvar [1826]. Slovaåke. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan.

godine. nego u Beogradu. br. 11. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. ali 14. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. god.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. 1854]. pa i pouzdanija. Na ÿalost. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. Donoseãi ovu vest. 47/25. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. 4. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. Nepotpisani tekst Dimitrija P. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. azbuånim redom. meseca nojembrija". 56.22 Kao i kod podatka o roðewu. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. IV. Tvrdwe Dimitrija P. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara.19 „Kada ga je Konsilium 1842. Tirol nije bio u Temišvaru."21 Dimitrije P. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. 1854]. Tirola. 1943. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. 21 „Temeswarer Wochenblatt". Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. azbuånim redom. godine. br. 45/11. meðutim. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. 11. 1943. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. bes razlike vjere i jezika. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. Kako. stoga je wegova tvrdwa potpunija. Temišvar. Tirola. Obojica su. meðutim. br. IV.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. septembra. god. 56. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. 19 20 147 ."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. Nepotpisani tekst Dimitrija P. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. „Temeswarer Wochenblatt". Dimitrije P. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu.

sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan.25 Sadašwa crkva. Date referitoare la comuna Buzia¤. dakle. Matiåni protokol umrlih 1842—1852. 29/10. Ðorðe Åokrqan. meðutim. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. 148 . ali je u pitawu. 1835. koji nije saåuvan. 38—40. upis br. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije". Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. Znaåi. Mada nema spomenika. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. Dimitrije P. recimo. Prema tome. i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. Razloga tome moÿe biti više.24 Postoji. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. kao i u drugim mestima. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. maja 1842. Temišvar. zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. Gheþia. 1842. Vukadinoviã. Matiåni protokol umrlih. godine. ni spomen-obeleÿja. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. br. sagraðena 1837. verovatno. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. 25 I. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. 1842. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. Godine 1842. godine. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). 11. upis broj 35/06. 27 J. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada). 49—50. Gde je. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. Kada je 1848. 1838". Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. 05. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. 1996.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. 03. koje je prestalo 1848.i 1848. pored svoje supruge. br. a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. kao i u veãini naših mesta. „Analele Banatului". ni prebrzo. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. kao što je. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. pravoslavno grobqe bilo oko crkve. godine grobqe je još bilo oko crkve."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. godine. 2/1930. koji je umro 12.

zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. Razum. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. Mirise raznosi. Davnašwa je. Za narodnost kol'ko se trudio. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . On je åuven blizu i daleko.Ali. To je wemu bilo povjereno. K'o dosada što si Tvorio. u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. Muzejsko je posisao mleko. A rod Srbskij kako je qubio. Ÿivot. Ni jedno ni drugo nije potrebno. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. meðutim.

Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. 96. Dr George Åokrqan. Mesto gde je udaran: Temišvar 3. 10. Dimenzije: 55/24 mm 5. 1838. dintr-o familie mare ¤i cu renume. he was the president of the first medical association in Timisoara. un sârb ¤i donator de vazº. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. 4. originar din Becicherecu Mare. Since his biography is incomplete and not well-known. 1996—1900. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. 19. a respectable Serbian and a benefactor. Marxiwean 7. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. ÐORÐE ÅOKRLJAN. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. Tip peåata: Spomen-peåat 2. 150 . Autor M. Ðorðe Åokrljan. 10. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. one of the first doctors of the Buzias Spa. Adriana Sida Manea DR. Boja tuša: crna 6. Datum kada je udaran: 19.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848.

7 Isto. 1 Pop Nikodim. godine.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. XI. poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. 19—68. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. 1965.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. Bd. 217—225. GODINE U MANASTIRU VODICA. II. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. der erste Klostergründer in der Walachei. Romanoslavica. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. rimniåkog episkopa Partenija. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu). U srpskim izvorima je nazivan Gråiã. 221—222. 1888. 1966. Bucure¤ti 1903. PREPISANOM 1404—1405.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). 151 . 114—144. Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem. No. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. 2 Mºnºstirea Tismana. 171—173. † 1406. godine. XIII. iz 1839.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). 237—285. Paris 1954. Beograd 1982. tismanskog jeromonaha Stefana. Romanoslavica. XI. Archiv für slavische Philologie. „u ispravnoj formi". iz 1767. 1883. Novi Sad 1956. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. 2.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. ed. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. godine. 354—363. 15—16. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. 77—79. Titograd 1963.

Zacelo. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. I. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. Roðen u prvoj polovini XIV veka. 17—19. po tradiciji. još silniji u razumu. dokumenat br. 67—70. dokument br. osnovao samoupravni manastir Vodica. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica.9 U delegaciji koju je 1375. godine. 11 Documenta Romaniae Historica. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov. ispod zapisa kaluðera Nikodima. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. godine. Bucure¤ti 1966. Grk iz Kostura.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. 6.8 Sreãom. godine. 1976. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). a mati mu je bila Srpkiwa.jer mu je otac. u razdobqu 1377— 1378. zajedno sa drugim kaluðerima. 31. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim. 10 Ð. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. kojoj istoriåari pripisuju 1374. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. Radojiåiã. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. silan u kwigama. 16. Sanktpeterburg 1906. za koje ruski slavista A. B. delo. video ga V. decembra 1406. koji je na poleðini 318. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406. Sp. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. I. godine. ovo Åetvorojevanðeqe. 1845. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. 318. godinu. Bucure¤ti. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. 8 9 152 .12 U posledwim godinama ÿivota. Srpsko-rumunski odnosi.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. ukrašeno viwetama i inicijalima. 1404—1405. 12 G. nedaleko od grada Turnu Severina. 49. 1976. Bucure¤ti. 197—200. Smrt je Nikodima zadesila 25. u reåima i odgovorima". lista. Sledeãe. Þara Româneascº. i to kao „tlkovateq" (tumaå). a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. VI. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. godine. na Dunavu. i tu je. nav. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. jula 1657. Mihaila. Drºguþ. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. Documenta Romaniae Historica.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). Nikodim je izgradio manastir Tismana. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. 222.

Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti. u zapadnom delu Oltenije.. godine.je u istom manastiru ruski slavista V. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. 21 E. Grujiã. Analele Academiei Române. Duhovni ÿivot. a vraãeno je Rumuniji tek 1956. nedaleko od Arada. N° 4. u: Studii 21. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek.24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. 24 Rad. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. 224. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder). 1. schituri ¤i biserici din þarº. I. 203—221.22 ili naseqe Širija (Vilagoš). Djamo Diaconiþº—O. 462. godine. Bucure¤ti 1887. 153 . Seria II. I. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. Vºtº¤ianu. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. 218—229.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. Kazanü 1915. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. 383 (Ð.R. Stoicovici. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. napomena 23).16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. Bucure¤ti 1981. 85—89. Bucure¤ti 1973. 16. Vojvodina. 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi". 173. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri.23 ili pak koje drugo mesto u Banatu.. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. Istoria artei feudale în Þºrile Române.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. 183—185. godine 1916. Srpsko-rumunski odnosi. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. Radojåiã. Jacimirski17 i G. Bucure¤ti 1958. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405). Bucure¤ti 1906. 219. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. 267— 270. ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]). XIII (1966). Sp. Na poleðini 318. gde se nalazi i danas. 142. 636.S. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea).20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. 22 V.S.27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. I. pisan crvenim i plavim mastilom. I. 230—231. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. Romanoslavica. Toåilesku. delo. Grigoroviå. Tvorci i dela. Sp. Memorii.18 Za vreme Prvog svetskog rata. tom VIII. Bucure¤ti 1959. Bucuresti 1968. ¡. VI. M. Radojiåiã. Linþa—L. Sanktpeterburg 1905. 23 Ð. 25 Nav.

30 Ovaj rukopis je prouåio P. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. Štefulesku. A. 38. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. baš ovo Åetvorojevanðeqe. pored drugih crkvenih utvari. Documenta Romania Historica. kao što smatra A. 443—449. ¡. nego i u Makedoniji i Bugarskoj. 31 I. Sirku. Bºrbulescu. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). Bucure¤ti 1928. ¡. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. Mºnºstirea Tismana. 28 29 154 . 18. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je. 188—189. Ona je bila doneta. sa dvora cara Jovana Sracimira. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno". verovatno iz Vidina.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. Vœp.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. verovatno. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. Sanktpeterburg 1890. bio prepisan Zbornik.ga znaåajnog rukopisa. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. godine u Vidinu.

Ispod prevod na rum. Stranica 1. jezik Antona Pana (5 redova) 155 . Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda).Nikodimovo Åetvorojevanðeqe.

COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. primul manuscris slavo-român datat. în anul 1374. I. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. 156 . COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. I. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. Dupº ce a construit. mºnºstirea Vodiþa. Today. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. de care slavistul rus A. ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE.

a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. godine (po naredbi Marije Terezije od 1. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog.UDC 371. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . ruskoslovensko (1726—1749). srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. Inaåe. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). i 1790. Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine. kao i wegov glavni politiåki. osnuje i škola i imenuje uåiteq. administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. odluåujuãu ulogu. jozefinizma (1769—1790). koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. I tako u proleãe 1774.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. Naime. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa.

koja je objavqena u Novom Sadu. jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. za 1893/1894. dakle. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa.niju (1773—1782). Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. 18/1879. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. 1894. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. 38/1868. i gde su åestite matere. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje. koje su se predavale. godine. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. a dosledno i celog naroda. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. Tako se Reskriptom br. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. ali su one ipak uspele da opstanu. Inaåe. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. Tako uåiteq Jovan Ð. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. U takvim se. otvorile su nam åistu poqanu. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . pogotovo u drugoj polovini XIX veka. školske godine uåilo 35 ðaka). školsku godinu. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. Popoviãa. dok je Zakon br. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu.

Ako poseješ po wivi åisto ÿito. U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". plemenito. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. prestaje narodom biti. što je svakom milo i drago. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. srpskih obiåaja. pa prenimo i preonimo na posao. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. rodiãe ti åisto. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. jezika i kulture. Ako u srce detiwe sejete otrov. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. onako zapuštena pretvori se u parlog. Duha". U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. godina poåela 1. a najboqe ãemo to uåiniti. septembra 1893. što je åoveåno. jednom reåju svega. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. da ih saåuvamo i negujemo. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. dok su školske kwi159 . na sve što je istinito. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. svega 94 uåenika i uåenice. tj. Na Malu Gospojinu (8/20. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. Kako poseješ onako ãe ti niãi. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. ako se wiva ne obradi. a u predgradskoj školi.ni svoj zadatak. ali ne dao Bog. otrovano ãe biti. pošteno. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. septembra).

870 forinti. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. a „deca deklamovaše". Josif Milig (1 put). aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. kulture i duhovnosti na ovim prostorima.020 forinti. predsednik. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. januara 1894. školsku godinu. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola. Arsenije Iliã (6 puta). Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. najsveåanije Bdenije otsluÿiše. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. aprila do 8. novembra. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. Dimitrije Dolga (1 put). Ðorðe Marinkoviã. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). Drugi školski teåaj završen je 25. Dana 27. dok su deca deklamovala. nadzornik mesnih gradskih škola g. januara). Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. školski upraviteq. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. školski starateq i Mija Tešiã. protonamesnik paroh segedinski." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. Naÿalost sada. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. Arsenije Iliã. a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. Ãosiã.ge razdeqene deci 16. Na dan Svetog Save. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. „što je od uåiteqstva zgotovqen. Prvi školski teåaj završen je 3. svega 1. a Uskršwi raspust trajao je od 26. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. Ãosiãa i Jovana Ð. Sava Popoviã. Dakle. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð. Kornelije Ÿivkoviã. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. maja.

Besides being excellent teachers and practitians. Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962.bila je Zora Åoliã). tj. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. Ne reamintim de ele. as well as prominent education activists and national tribunes. 1962. two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. they were also notable pedagogical theoreticians. 161 . în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. spune autorul. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894". ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961.

.

1847. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". aprila 1827. U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. 1889. Kada su sukobi okonåani.1. wegov deda Marko bio je knez.UDC 886. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. godine u banatskom selu Knez. kao i dotad. Kada su 1848.09 Nikoliã N. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. Rumunima i Nemcima. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. Danas potisnuta u zaborav. Nikola Nikoliã je roðen 9. posvetio se pastirskom radu. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". godine izbili ratni nemiri. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. odvijao se u nacionalnom duhu. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv. te se. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. Godine 1854. u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. vratio se u vršaåku Bogosloviju. stoleãa. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. Završivši je. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. Postavši sveštenik. Pesme je objavqivao i kasnije.

ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. koje je nazvao baladom. Za zdravqe mu svi da bdimo. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. 31. 164 . „I.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. let. godine. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Svi sloÿno da s' spremamo. Åelovoðu da slušamo. Veã u stihovima wegove prve pesme. Isto. Na bojište pozivala. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. ubije ga i opqaåka. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela.vashodnog znaåaja za srpski narod. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. Sunce slave zasinuti. Bogoslov". I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. Da ãe sreãa nam cvetati. Pešta 1847. ne prepoznavši da je to wegov otac.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. 241. on vide šta je uåinio. I wiovog' duha smela. napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. Isto. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. Zato svaki Srbin pravi. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme.

Isto. ali kao apostrofu ruÿi. 297. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. 7 165 . godine. u pesmi Vuku Stef. Oåito. godine. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. Ajduk Miqko na veki umuåe. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa.5 Veåerwa pesma pastirke. koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. Diÿi barjak — ajd u boj. Subotica 1848. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. 304. Svakom' srce u grudima gine. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. U rodoqubivoj pesmi Bosni. Isto.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. sin!7 Meðutim. 85. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz.4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. Kada je u proleãe 1852. Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. Ajde sleduj glasu mom. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. 80—81. Plug i marvu domu svom. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. Zimzelen. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. Pešta 1847. grom iz neba puåe. u ritmu jamba. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni.Sevnu muwa. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. Ajde stado te se skloni. ispevanoj u sedmercima. Karaxiãu. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. 38.

Ispevana u desetercu. rodo8 9 10 Svetovid I. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. „Da sva gora i gaj zveåi". u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". nego je refleksije iskazao slobodnije. u sazvuåju deseterca. ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". 1. Veliåestvu Francu Josifu I. k. velikom Vojvodi Srpskom. 16. bogatstvo. Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". Sedmica I. Svetovid I. krasota. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. Novi Sad 1852. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. A Hrvata i najÿešãe Srba. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. 166 . Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". a wegov gospodar je buzdovanom bije. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. 121. 1. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. Marko se budi. godine. Ona šiqe na dno mraåna groba. u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. 9. koja tuÿi zbog otete slave. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. Odpjev Srbkiwi vojvoðanki.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. Temišvar 1852. i ap. stoleãa. Temišvar 1852.10 Na poziv Zagorkiwe vile. To je alegorija u narodnom desetercu. odlazi u Hrvatsku. 46.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". u strofama od tri stiha sa pripevom. Drÿi za malu. U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa.lizovanog. Prva od wih je Usklik wegovom c.

da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. što ih je potom naveo. Taj. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. nesumwivo. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. Dobar poznavalac prilika u Banatu. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. a smatraju se Turcima. lingvistiåke prirode. ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. nasuprot tome. te da se po tome i nazivaju. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. te ga Rumuni teÿe nauåe. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". koji govore srpski. Istakavši da se. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. nastavqa pesnik. dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski.naåelnika ilirskog pokreta. a ne prema veroispovesti. Iako su svi mislili. Objašwavajuãi reåene pojave. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. mnogo su uverqiviji. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. on je u ovom osvrtu. po wegovom mišqewu. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. Tragajuãi za uzrocima te pojave. dakle naopako. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. Nikoliã je. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. 122. naveo je primer poturåewaka u Bosni. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. 167 . a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. da nije prebolela uboje. godine. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. odavna sam ja te namere bio. avgusta 1852.

xelepima. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. kad nekim sredstvom preko artije prevuku. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. smatraju „da je sramota srbski govoriti. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. A onda je. Temišvar 1852."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. 168 . trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. a u 12 Svetovid I. iskiãenu dragim kamewem i biserom. Za Nadripisce. da kad odraste. kao i svaki drugi jezik. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. u više eksemplara. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. te ih za to åeka zasluÿena kazna. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. imam hemiåne artije. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. Za one. Nikoliãa. prirodna pojava koja je dar od Boga. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. imam kwiga. tako.wa. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. godine." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. štaviše. pustarama i pr. na koju ako i ništa nisu napisali. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. 19. Spaije nek stvaraju svetsko. i s bogatstvom se ponosi. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. lepo s poqa vezani i pozlaãeni. ximrije i psevdo-rodoqubce. mladi ðakon je istakao da je on." Ukazavši. taki izlazi to wiovo delo na ugled. potom. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. imam osobite kqešte. postarao sam se i za wihovu zabavu. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. Ponosi bogme lepim kuãama. nego i novåanu Aristokraciju. 2.

na kojima tolika teÿina smisla leÿi. Novi Sad 1856. gladilicama i tirišaqkama. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. moÿemo opet dangubi zahvaliti. 240. toaletima. i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". imamo najviše našoj dangubi blagodariti. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. Isto. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. na primer putujuãi. suvišnim tortama. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. itd". pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. od ove dve. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. 31. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. on kaÿe: „Tursko carstvo. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. Isto. Što nemamo toliko kwiga. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. sa pomadama. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva. koliko Nemci. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. koja nas åuva. premlogim ðakonijama.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. i viditi koliko je ono još teško. Luksuz. Za boj na Kosovu. 246. 30. pomaãi i premestiti. rasipništvo. Francuzi i drugi narodi. i t. 169 . Novi Sad 1855. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti".nutri nemaju ni jednog slova. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. d". i dreÿdawem celoga dana za stolom. Sedmica V. ogledalima. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. s kojim se mogu te stvari diãi. sijaset paštetama. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. 245—246. sapunima. šmizetima.

Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. godine. Javio se ponovo iz Kneza. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. januara 1911. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. iako ih nije bilo ni dvesto duša. u novosadskoj „Danici". 1868. podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. potoweg Zmaja. u formi epigrama. Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. pesmom u desetercu Moja srpska draga. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. znan kao prota Nika. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. godine. Delao je priqeÿno i neodustajno. kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. takoðe u stihu.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. prepustivši parohiju sinu Milošu. 170 . koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. o negativnim karakternim osobinama. sve do 1901. predstavqao je. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Milobruke i Nadpisi. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. godine. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. godine. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. U duhu drevne tradicije. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. Ugledni sveštenik iz Kneza. prema više od dve hiqade Rumuna. naporedo s kritiåkim opaskama. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. sahrawen je u rodnom selu. i oni su to uåinili zajedno sa wim.

împreunº cu fiul sºu. El a frecventat liceul la Timi¤oara. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. In his publicistic works. descriptive and allegorical poetry. he did not reach higher achievements. Svetovid. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). reflexive. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. Nikola Nikoliã. studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. He attended grammar school in Timisoara. and he with his son built the edifice of the Serbian school. Svetovid (Sf. sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. In his satirical comments he criticized extravagance. particularly in the metrics. În articolele satirice a criticat risipa. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. Due to his endeavours. 1827 in the Banat village Knez. In his inspired patriotic. 171 . cauzele asimilºrii sârbilor. Sedmica and other Serbian journals and magazines. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. Nikola Nikoliã. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. iar el. Vid). the priest Nika. died on January 2. protopopul Nika. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. 1911 in Timisoara. unwillingness to help national education and culture. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. În poezia sa patrioticº. and the attitude of the Serbs to the national language. reflexivº. he was buried in Knez. Datoritº stºruinþelor sale.

.

4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. kod Srba. doduše. 1808 — Arad. Novi Sad 1931. Šelmiã. oko 1820 — Vrawevo 1859).2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). 1876 — Modoš. 1937) i Stevan (Arad. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. 3 L. Pomenuãemo. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. Teodor i Georgije). prešao u Arad (1840). 1873). bokokotorsku ikonopisnu školu. V. 183—217. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. Mijoviã. u kuãi u Ulici bagremova. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad. poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom". 4 P. kao primer. Imali su šestoro dece. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. slikarstvom ili drvorezbarstvom.3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije.UDC 75. Novi Sad 1977. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. 265—284. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu. 1923). dobio pravo graðanstva. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. u prošlosti. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. Vasiã. Popoviã. 117—147. 1 2 173 . Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. gde je kupio kuãu. Nikola je. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. sreãno oÿewen Marijom Stankiã. Josif i Dimitrije).1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. Novi Sad 1965. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka. 1868 — Modoš. nije bio redak sluåaj. Titograd 1960. Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. zatim wegov sin Dušan (Arad.

Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. Malom Beåkereku i Varjašu. Mokrinu. Banatskom Aranðelovu. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Kuvinu. sada rumunske. gde je slikao ikonostas i svodove. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. takoðe. Gospoðincima i Ostojiãevu.Nikola Aleksiã. Velikom Senpetru. Novom Kneÿevcu. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . i crkve u Velikom Senmiklošu. Kumanima. Radojevu. pripale Rumunima. Radio je. Srpskom Senmartonu. Elemiru. Novom Miloševu. Melencima. crkve u Fibišu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. Takve su.

I. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Velika Kikinda 1896. Nikoliã. M. M. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. Klasicizam kod Srba I. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih. 101—103. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. Srpska umetnost u Vojvodini. Kašanin. Beograd 1965. Petroviã. V.Nikola Aleksiã. Aleksiã. Novi Sad 1927. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. Sedmica 15. 175 . Nikola Aleksiã.5 U novije vreme obraðena je monografski. Kolariã. poznoklasici5 S. Novi Sad 1852. Kalendar Kikinðanin. 125—130. 116.

168—170. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina. Jovan Aleksiã. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. Novi Sad 1974. 7 M.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. Nikolajeviã. Velikom Senpetru i Varjašu. razneÿenih. Malom Beåkereku. Aksentija Marodiãa. O. Novi Sad 1997. V. 1996. Jovanoviã. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. 242—252. 207—217. Mikiã. Subotica. Tekelijina crkva u Aradu. 16—18. prozraånih boja. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Velikom Senpetru i Varjašu. 24—27. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Delo Nikole Aleksiãa. Srpskom Senmartonu. Srpski spomenici u Rumuniji.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Malom Beåkereku. 176 . Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. 164—165. Popoviã.

Subotica. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. pre navršenih åetrdeset godina.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. Popoviã.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. 1996. Kao slikar skromnih moguãnosti. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Slikar Ðura Peciã. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. Keåa. Beograd 1986. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. Jovanoviã. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije. koristeãi wegove skice i kartone. V. a radovi mu nisu poznati. 203— 209. Jovanoviã. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. 129. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. 129—132. malawe crkava. O. Ÿivanoviã. Umro je rano. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. Mikiã. srpskih i rumunskih.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. 14 M. pogotovu portretskim. pojedinaåne ikone i portrete. 129. Najviše je radio zidne slike. 204. Novi Sad 1981. 108—109. Mikiã. Dušan i Ivan Aleksiã 258. Stariji od wih Jovan. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. 6. Golubinci i Ÿabaq. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. I pored oåeve namere. Srpski Aradac. Mikiã. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom.14 8 M. Varjašu i Ostojiãevu. Divoš. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. 13 O. 177 . Mikiã.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. nije radio samostalno nego samo mawe. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta.9 i. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. Jovanoviã. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. 12 M. u Vrawevu. slikarske studije nije pohaðao. Velike poslove. 178—180. 9 O. Ada 1979. Slikarstvo Temišvarske eparhije.Samo se u wihovim ranim radovima. Slikar Ðura Peciã. Novak Radoniã. Inaåe. najviše na podruåju severnog Banata. u poåetku je saraðivao sa stricem. 236. što je razumqivo. 34. Novi Sad 1970. Aksentije Marodiã. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã. Srpski spomenici u Rumuniji. 272—273. Q. od kojih je samo nekoliko evidentirano. Banatska Dubica. 11 Isto. od kojih je nekoliko evidentirano. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj. Malom Beåkereku. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 10 O. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. Rad vojvoðanskih muzeja 27. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa.

bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. Stariji Ivan je. doduše. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. Zasluÿan je kao is15 Isto. u zrelim godinama. Pored slikarstva bavio se i pisawem. 259.Dušan Aleksiã. Ipak je. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora. 178 .

Monografija Modoša. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. 179 . Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. Isti. Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost. Novi Sad 1928.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. Prilozi letopisu Matice srpske I. Stevan Aleksiã. Aleksiã. Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Karlovci 1932. dobijenih od oca u Aradu. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Sr. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša.Ivan Aleksiã.

slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. kasnije. U Modošu. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. posle preseqewa u Modoš 1905. za vreme boravka u Aradu. a obnavqao je i radove starijih slikara. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu.Stevan Aleksiã. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. Jarkovcu i Ðurðevu. Temišvaru i Åakovu. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. najåešãe svoga dede Nikole. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. åesto monumentalnih formata. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. U prvim godinama rada. porušenog u Drugom svetskom ratu. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. i mnogo šire. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve.

i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. personifikaciju smrti. Bez obzira na to i tada je vredno radio. u veselom društvu. Slavko Gigiã. Tih godina je slikao. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. 181 . koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. radeãi štafelajno slikarstvo. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. pre rata. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. Vladimir Gavriloviã. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu.Stevan Aleksiã. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. Golgota ¡ (1918) Senmartonu. sa predstavom smrti u pozadini. porušene još u toku Prvog svetskog rata. åak i slike monumentalnih formata. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. Izlagao je tada i u Segedinu. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. Tada je slikao ikone. dok se ranijih godina. Janoš Ajh. portrete.

Temišvar 1923. Jovanov. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. Nikola settled in Arad where he bought a house. using his sketches and cartoons. As a young man. got citizenship and stayed till his death. often of the monu17 I. Medakoviã. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. Ivan was a priest and didn't paint professionally. there were several families of painters. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. after studying painting in Vienna and Italy. but he didn't reach the quality of his father's works. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. Stevan. He painted almost 1. 65. Jovanoviã. The youngest member of this painting family. nav. V. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. Srpska umetnost u Vojvodini. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). Beograd 1973. Jovan died young and a small number of his works was preserved. and later worked independently. Srpsko slikarstvo 1900—1950. 27. 182 . Dušan was much more fruitful. too. Kašanin. around 1820 — Vranjevo 1859). in the wider Banat area. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). Stevan Aleksiã. Srpski slikari. 275—279. 286—288. not only in Banat.000 religious paintings and numerous portraits. at first they co-operated with him. was the only one with a complete painter's education. 21.O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. Novi Sad 1968. 22. 1924. Stevan Aleksiã /1876—1923/. L. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. M. i 1—7. Novi Sad 1989. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. 127—129. Aleksiã.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. D. including his son Dušan and cousin Jovan. Trifunoviã. Stevan Aleksiã u Lugovetu. formiranog na tradicijama akademskog realizma. As the painters of modest capability. 18 J. Petroviã. Novi Sad 1927. he imitated his father's manner of painting. As a renowned painter. Slikarstvo Temišvarske eparhije. M. V. 257—269. Popoviã. Stevan Aleksiã. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. He painted iconostases and wall compositions. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. delo Srpski spomenici u Rumuniji.

la început ei colaborau cu el. 1873). din viaþa ruralº. Mult mai productiv a fost Dušan. 1937) ¤i Stevan (Arad. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. Sava's Remains". Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. 1859). Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. A pictat aproape 1. sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. 1843 — Desca. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. au aparþinut românilor. Fiind pictori cu o capacitate modestº. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. dupº divizarea ierarhica. care imita modul de a picta al tatºlui sºu. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. 1876 — Modo¤. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. 183 . unde ¤i-a cumpºrat o casº. Încº pe când era tânºr. dintre care unele. pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. s-a stabilit la Arad. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava".mental size. 1868 — Modo¤. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. mostly of his grandfather Nikola. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. and renewed works of older painters. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. El a absolvit Academia de picturº din München. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. Se ocupº ¤i cu scrisul. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. As for his historical compositions. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. iar mai târziu pictau în mod independent. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. în jurul anului 1820 — Vranjevo. 1808 — Arad. 1923). adeseori formatul lor fiind monumental. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. Stevan. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad.

.

Jevreji. ekonomskoj snazi. vajare. Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. Jovan Mišiã (1780). Lakatos. a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88).). Arsenije Seåanski (1794/97). arhijereje Srpske pravoslavne crkve. Petar Vasiã (1771/72). Arsenije Seåanski (1785). Rumuni. bezmalo celu deceniju. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Lazar Bogdanoviã (1770/76). 233—236. Arad törtenete. lekare.: Gh. Georgije Saviã (1781). Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. 40. 43. Upor. On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Lazar Mišiã (1791). narodne dobrotvore. Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). Upor. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. slikare. Grci i dr. Petar Boÿiã (1778). O. potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu. Arad 1881. nav. 42. Sava Arsiã (1791/96). šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. Jovan Mišiã (1773/79).: O. Georgije Jankoviã (1798/1809). Cincari. SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. 215. Stefan Tenecki (izabran 1787). delo. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. Kao i sto godina ranije. muziåare). 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. Ciuhandu. 231. Posle smrti Save Tekelije. Nemci. Petar Boÿiã (1790/93). umetnike (kwiÿevnike.UDC 929 Jankoviã G. uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. Srbi. zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. 185 . arhitekte. II. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. Lakatos. Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). Arad 1940.

sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. zanatlije. delo. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). oronule. 5 S. zemqoradnici (zemqedjelci). Tekelija. II. Zato su 1796. 45. srušena je stara tvrðava sa åardacima. Uprkos poodmaklim godinama. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. Godine 1783. 4. severno od Malog Moriša. Istovremeno. Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. Povrh toga. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. na „slavenoserbskom" jeziku. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. godine. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". Lakatos. Opisanije ÿivota. Temišvar 1974. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. maðarska i srpska6. nav. ostavio zanimqivo svedoåanstvo. nije se odvajao od kiåice — 1790. godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). male crkve. nav.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. 63. francuskom i italijanskom (1793/99). ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. 6 Polgári szerb csapat. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. Upor. D. kapamaxijskom. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". delo. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. 7 „Zaista. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. Ostojiã. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. tako se momci obu3 4 186 . II. xelebxije i vinari. 35—38. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. od 1706. su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. godine saborna crkva Eparhije aradske. Opštinska kuãa Srpske varoši. to jest 4 meseca. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. Ráczváros ili Ratzenstadt. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu.: O. 16. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. Za kratko vreme. Aradski veletrgovci. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). koje su postojale sve do Revolucije 1848. Beograd 1966. Lakatos.7 O. kabaniåarskom i dr. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4.

Marija. dne. U obema srpskim crkvama. Vladika Vikentije Jovanoviã. A. pod rednim brojem 235. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. i Petra Boÿiãa. na strani 241. 79. 86. maja 1782. kuma na krštewu Gavrinom. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. str. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. mati ÿe Julijana. Registrul nr. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. gradskog sudiju. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. Roðena je u Aradu 3. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. ÿiteli varoši aradskija. Filiala Arad. potowi mitropolit karlovaåki. aprila. 1793. uveo je još 1728/29. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. ÿiteqi zdješnija varoši. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. A. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. S. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. bile su. On je 11. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". godine u obe crkve. u najopštijim crtama. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. Tako je. m(ese)ca aprilija 11. po prvi put. Moskvi ili Rimniku. 96. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu".9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada.Na Temišvarskom saboru 1790. Matricola botezaþilor. 9. 9 Isto. takoðe. paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. kada je wenom ocu bilo 22 godine. qeta predpoloÿenago. dne". Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. štampane u Veneciji. po starom kalendaru. 187 . naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go. crkvenoslovenske. Arhivele Nationale. U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola.

Godine 5. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. za poåasni prvi stol u crkvi. Tomandl. Srbi Araðani su oåekivali mnogo.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. koji se danas teško moÿe proåitati. novembra 1842). naspram oltarske apside). Srpsko narodno pozorište. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. dugogodišweg paroha aradskog. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. Od mladog. Novi Sad 1954. sem 150 forinti priloÿenih 1847. Posle smrti Save Tekelije (21. ali. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. D. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. Novi Sad 1931. Suprugu i ocu 1836. za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. 188 . Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. 245—246. Zub vremena je znatno oštetio natpis. 4. Srpsko pozorište u Vojvodini. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. 38. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. Kiriloviã. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. na veåiti spomen neistoåne qubve. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. Augusta vo blagih usopšem. 2. 11 M. 39.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. godine". Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike.11 Meðutim.

Vasilije Brankoviã. OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. OSLIKAVAWE SVODA. Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. u sluåaju jednakog broja glasova. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. Pri glasawu. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. nove stolove u naosu i priprati. Pravilnik je. Uraðeno je to sa velikim umeãem. takoðe. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. Pri doradi statuta. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". godine sagraðen hor. a Generalna skupština saziva se „o Sv. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. Avram Nikoliã. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. privodi se na 10 individua". godine. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. 189 . inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. godine. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". avgusta 1846. 1843. Nad pripratom je 1846. a sledeãe godine — pevnice. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. umaqeno åislo sluÿeãi momaka. Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. Nakon razmatrawa projekta. Paragraf br. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. 08. kao i predstavnici cehova. Izmeðu ostalog. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". proteklo je pedeset godina. Jovanu". a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". kromje prezesa. izradio je 1846. pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika.

Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. Otada pa nadaqe. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. a ni drugo što sa drugom. avgusta 1849. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. aprila 1848. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. marta 1848. nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. niti muziku. što god je serbsko opustošili i razorili. Proåitan je proglas. 3ãe. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". aprila. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". nego da sami za sebe po naosob. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. kao i na svo Serbstvo peštansko. prvi. Zasedajuãi u punom sastavu.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. za vreme od skora uništene Revolucije. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. Todora Pavloviãa. isti svirjepstvujuãi hramo190 . Isidora Nikoliãa. Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. zriwi ili kaputa i pantalona. da ni štatuta. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. 4to. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. gde su „buntovni Maðari. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. preko srpskih novina. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. na Jovana Subotiãa. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". 2ro. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. godine. godine. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. Duh slobode uzneli". godine odrÿano je 25. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. generalna Skupština je 4. to jest zatvoreno plavetna.

oktobra 1849. srpskim junacima. sedamdeset prvaka Srba 191 . Na Skupštini 8. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. 27. godine jednodušno. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". godine nalazilo tristo zvona. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. Do februara 1850. kuãe popalili. 41/7. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". Najverovatnije da je baš zbog toga. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå.ve Boÿije opqenili. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. nit rane za prepitanije. kako se iz zapisnika Skupštine br. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. uåestvovalo je. dne po našemu. marta 1851. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. meseca januara. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. marta 1851. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. na zasedawu 7. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. nit ogreva. Crkvene odeÿde. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. aklamacijom. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. prikupqeno je 1356 forinti. godinu dana kasnije. tako i kod naši zemqedjelaca. januara 1850. kao nikad ranije. Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. utvari. Januara 1850. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. moÿe zakquåiti. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki".

Béla. sa svoje strane. takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. 3. Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. ne samo od svojih sunarodnika.Araðana. aradskog graðanina. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. Gavrila Jankoviåa. Pošto nije imao dece. Skupština je. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. 297. gradski kapetan 1843/48. Jankoviã je svu svoju imovinu. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. Budapest. koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. povinujuãi se carskoj voqi. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. Kada je 1838. Arad. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. Skupština. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. Mihut. 1889. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. godine12. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). Gavrila Jankoviåa. Ottenberg. 1901. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. Preureðena je i ima petnaest stanova. Obavqao je tu duÿnost do 1871. 77. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". Arad 1993. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". Ludvig Hofbauer. godine. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. 192 . Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. V. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. 13 T. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. 12 L. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. 29—31. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. posebno pozorišne umetnosti.

tako su im i grobovi bili naporedo. januara 1885. srpskog školstva. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo. godine. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. preneti sa starog na novo grobqe 27. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. Dvojica srpskih rodoquba. oktobra / 8. parcela G II. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. skraja. XV red. 193 . novembra 1888. biblioteke i åitaonice.

Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 . Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR.Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele.

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom. Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .

the choir room above the narthex was built. lawyer by professional education. Gavra Jankoviã. jurist de profesie. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. and mother Julijana. After Sava Tekelija's death. cum s-a crezut pânº acum. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. but in Arad — on April 9. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. later a city senator. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. to the high positions he had in the city magistrate. ci la Arad. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. Apostles Peter and Paul were painted. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. of father Georgije. at that time. when Gavra Jankoviã was born. ¤i al Julianei. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. 1793 (according to the old calendar). which exists even today. as it had been believed. among other things. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. Dupº moartea lui Sava Tekelija. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. the copy of a less-known Gavra's photograph. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. the vaults of the Church of St. The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. ca fiul lui Georgije. On the basis of the archive documents. Gavra Jankoviã. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. 197 .

precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. printre altele. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. casº care existº ¤i astºzi. 198 . când. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti.

199 . i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji.2 a druga dosada nigde nije naðena. 139—140 (br." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. godine. stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. 1—5. Spasi ni). verovatno svojim mecenama. godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). a samo godinu dana kasnije (30. Ðorðeviã. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. sa oznakom „na Spasovdan 1869". 4°. MI XXIX.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã.UDC 783. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. str. 2—3." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". Beograd 1969. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. 4°. 1837). str. tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. aprila 1870 qeta". An 1313. vlastelam padejskim". Druga. H 1852). veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. 560. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. 561). 2 Muzikološki institut SANU. bez ikakvih podataka o autoru. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914.071. izabran je za episkopa temišvarskog. 1 V. Beograd.1 Trbojeviã S.

13. 6 Q. za znak mog visokog Poåitanija. 200 . srcu govori…. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. Radeka. koje blagoizvolite Primiti. 316. on je 1843. 13—16. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. Bukurešt 1991. a Aleksandar M. Stepanov. br. Zagreb 1975. Radeka. Jedanaest godina kasnije. neregistrovani i administrativni akti. Q. Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". delo. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Vitkoviã.855. godine. 9 Upor. Zagreb 1985. srcu govori…. sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. 109. Srpska pravoslavna crkvena opãina. Mladost ÿubori. 109. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. 7 M. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. Ja sam se uzeo slobodu. maja 1863. nav. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. Vitkoviã. Rukopisno odeqewe Matice srpske.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. 12—13. Bukurešt 1991. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". nav. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. potowi episkop temišvarski. godine. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG).8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. do 1851. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima. 8 D. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. delo. godine. Stepanov. nav. 4 M. a potom i u periodu od 1849. godine. Stepanov.7 — 1843.6 — 1839. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). parohija i škola u Zagrebu. delo.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov. reagovao na ovu posvetu. Citirano prema Q. Mladost ÿubori. ovo moje pervo djelo. ostajem. 5 D.9 Gradsko obšåestvo je 1836.

Q.11 — 1851/52. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. Roÿdestvu. godine. kromje S. 1879. Kao uåiteqa pojawa. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. 11 12 201 . 14 M. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. meðutim. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. Na ÿalost. — 1869. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. a naroåito o Hramu S. do oktobra 1851. nav. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. i na Svetli ponedeqak 1870. v) U vreme velikih prazdnika. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. Bogojavqeniju. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". godine. Moguãe je da se vratio u Zagreb. navodi ime Aleksandra Morfidisa. a oktobra 1847.— 1844. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. u Banatu. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. 109. Beograd 1969. godine. Matere Cerkve. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. septembra 1844. Radeka. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. delo. Uprava škole. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. delo. 13 Nav. V. Vitkoviã. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. oktobra 1844. delo. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". nav. 16. posledwi su. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. nav. bio je zaduÿen da: a) Uåenike.13 Godine 1854. delo. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. Duha. godine. Stepanov. 316. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. do 1859. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. — 1859/60. zamewuje ga Petar Hejm. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. 34—35. Ovim ugovorom. napomena 4. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. — 1848. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. o Vaznesewu 1869. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. godine otkazano u Zagrebu. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. 16. a drugu. u vreme vladiåni prazdnika. godine. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. godine. Trbojeviã se i 1851.

Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. 17 Upor.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. Golec. Atanasije Åurliã. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. 18 Upor. nav. godine.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. kao i bogoslovsko obrazovawe. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. 13—15. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. Petroviã. kakvi su tada postojali u Zagrebu. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. nego i šire muziåko znawe. godine. N. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. Upor. delo. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. Voskreseniju. Hramu S. Sveske Matice srpske. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. 2. kao o S. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. Gavriloviã. D. Osijeku. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. I. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. Stepanov. toje primjetiti. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. Varaÿdinu. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. Iz ugovora. na note sostaviti i horom svojim pojati. Novi Sad 1983. serija umetnosti sv. d) Irmose. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. Trbojeviã je Navedeno prema Q. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). Novi Sad 1988. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se. 43—47. Isti. Beograd 1991. Bogojavqeniju. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. sjajan pojac. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. tropare i kondake vladiånih praznika. kao i nedeqna Blaÿena. Matere Cerkve. 3.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. pa i u wegovom rodnom Sewu. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. 485—496. Na ÿalost. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno.16 Kao Sewanin rodom. 15 16 202 . Sremski Karlovci 1984.

a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. Ljubljana 1981. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. prvo u Aradu. Muzikološki zbornik XVII/2. O muzikalnom izobraÿeniju. Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Ð. primene fugata i imitacije. Ipak. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. XXIV. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. 21 T.mogao muziåki da se doškoluje. kw. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. 287—325. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. godine povodom 150. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. Srbskij narodnij list. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. M. Pešta 30. Petroviã. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. 20 Upor. Petriwi. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. Nauåni skupovi. kako u Sewu. Beograd 1985. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. Periã.. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom".19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). ima pokušaja åak kontrapunktskog rada.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. juna 1846.22 da bi 19 Upor. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. a štampana u Beåu 1862. godine. Novom Sadu.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. potom u Pešti. godišwice kompozitorovog roðewa. kao i mnogi drugi. uveliko nadÿiveo. 111—122. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. Beograd 1985. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981. 203 . pisana 1855. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. Bikicki. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. 203. godine u Sremskim Karlovcima. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. M. koji ga je. SANU i Muzikološki institut. 22 D.

53—57. D. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. Serija umetnosti sv. Stefanoviã. veka. Panåevo 1938. Tomandl. 95—105. Osijek 1984. Mihalek. 43—47. 239. Benedict Randhartinger (1802—1893). Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. Vidi: R. Aleksandar M. Ljubljana 1989. Pavle Radivojeviã (Panåevo). sv. 2. JAZU. vidi. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). Ista. Serija umetnosti. Flotzinger and G. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Karlovcu i Zagrebu. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. Sveske Matice srpske. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Band II. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. Bogdan Ðakoviã. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. veku. Stana Ðuriã-Klajn. sv. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19.od 1838. M. Mirka Pavloviã. Zagreb 1984. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. 1853) pevaåka društva.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. 18. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva.26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). Novi Sad 1987. Novi Sad 1990. Kuhaå i Srbi.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. Graz 1979. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). 5. 3. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840). umetnosti. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870). 2. Muzikološki zbornik XXV. 47—52. 204 .27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. 6. Novi Sad 1987. D. D. Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad). JAZU. 283—298. koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. pa i 20. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. Ser. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. Petroviã. Sveske Matice srpske. 27 Upor. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. Musikgeschichte Österreichs. prosvetnom. 25 D. 93—104. rodom iz Risna. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. Petroviã. 4. I. Gruber. 49—56. koji je svoju neveliku. školovan u Trstu. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. serija umetnosti sv. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. Novi Sad 1988. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Roksanda Pejoviã. Golec.25 Vajs fon Berenfels u Petriwi).

205 .

1. na Spasovdan 1869. glas 4. vlastelinima u Padeju. za muški hor. 1a Spiridon Trbojeviã. kopija u Muzikološkom institutu SANU.Sl. An 1813. Tropar Vaznesewa. 206 . Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã.

207 .

Spiridon Trbojeviã. u Temišvaru 1851. Rukopisno odeqewe Matice srpske. Liturgija Sv. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. 2a. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. 208 . 2. M 1837.Sl.

analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. Autorul a dºruit manuscrisul. teaching particularly Serbian Orthodox chant. Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti.Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. Spiridon Trbojeviã a fost. arhimandritului Samuil Mašireviã. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). în 1851. in Karlovac. la Karlovac. Zagreb ¤i Timi¤oara. armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. Zagreb and Timisoara. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). câte are în total Liturghia. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. Croaþia — decedat dupº 1870). administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). In 1851. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. 209 . a fost învºþºtor de muzicº. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. Spiridon Trbojeviã. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº.

.

Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. 211 . A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. str. po zanimawu „zemqedeqaca". Zbirka matiånih protokola. maja 1866. Temišvar 1994. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. Temišvar.1:929 Šoljmošan M. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. po nekim izvorima poreklom iz Rusije. fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. Stepanov. upis br. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. 81. 40/16. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov).UDC 262. Matiåni protokol br. 127. koji su u mestu sluÿili. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. pa åitavih 147 godina. 11/23. Kreøaemœhæ 1853—1881. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu).2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. 2 Q.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã. Iz povesti Ketfeqa. poåev od polovine XVIII veka. maja 1866. jer je ona dala više generacija sveštenika. pa i šire. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. 17. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. Meðutim.

106. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. Temišvar 1931. Kostiã. 15. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. u Sremskim Karlovcima. 6. u Temišvaru. zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. i on rodom iz Ketfeqa. Episkop šumadijski.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. aprila 1890. maja 1890. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. 30. iste 1890. Manastir Bezdin. 5 S. 4 S. 39. Neposredno nakon toga. aprila 1890. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). Q. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. godine.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. Timišoara 1925. godinu. dobivši ime Mitrofan. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 11.5 Najzad. taånije 1. 8 Isto. godine. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. 29. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. 40. iguman manastira (1886— 1894). Kragujevac 1996.stu. 1999. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa. Beograd. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. 212 . posle nekoliko godina iskušeništva. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha. Podgorica. 6 Sava. juna.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. 7 S. Kostiã. godine. 117. Bugarski. Stepanov. Bugarski.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije.

pored starešine. god[ine]. 35. administrirali su parohije. Ãiriã. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. Temišvar 20. Rudna. Glasnik. 15 D. prema Protokolu venåanih 1852—1950. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo. Bukurešt 1985. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. 77. 291. Åizmaš. sa bratstvom iz Bezdina. jer su bratstva bila razasuta po eparhiji.14 Kraqevac (1900). s jedne strane zbog toga. školski i društveni åasopis. Isto. 1924. 86. kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. 11 J. 5. Crkveni. Na primer. 1923. godine 1897. Sremski Karlovci 1900. — prema matiånim protokolima. Sr[emski] Karlovci 1897. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). 9 10 213 . do Prvog svetskog rata. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. Zbirka matiånih protokola. 13 E. 12. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. a u samoj obiteqi. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli".18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. Glasnik. ¡¡. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). 36. Ruvarac. 746. Few. 19 Osveãewe crkve u Munari. Temišvar. Sremski Karlovci 1910. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. a s druge strane zbog toga. 277. koji su tek skoro u åin stupili. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. Perinac.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. Bukurešt 1985. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku.. Letica. 18 V. Kosovac (urednik). Velika Kikinda 1906. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. 12. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. 2. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. str. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). 302.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901).17 Few (1916— 1918). 27. S. školski i društveni list. 121 (prema matiånim protokolima). 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. Bogorodice u Man. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. Perinac. B. Iz sela u selo. Iz sela u selo. godinu. i parohiju u Munari. 42— 46.19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor. Crkveni. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. Temišvar 10.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. 14 M. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata.

gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. 10. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. On se potpisivao kao „episkopski vikar". ovamo na sluÿbu došli. 23 Isto. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. koji je dodeqen Kraqevini SHS. Hrvata i Slovenaca (SHS). godine savezniåka vojska povukla. iselilo se ili umrlo još 12. 214 . Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. napustilo 13 sveštenika. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. 1912. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. Zeremski. 1. istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. 15. potpuno samostalno upravqa". a za onaj deo Banata. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. Protokol krštenih prav. Štaviše. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. izmeðu ostalog. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. kaÿe se u nastavku. 42. Ostali deo sveštenstva. odnosno eparhije.21 Nakon raspada Austro-Ugarske.22 Naravno. u kraqevini Maðarskoj 4. koji su iz SHS. jer do 1924. 1. ist. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. Sremski Karlovci 1912. Crkveni. sveštenika. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41. uåiteqa. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. 21 I. 2. 3. 1922. godine. srp. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". a 38 u Kraqevini Srba. godine. školski i društveni list 1. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. ostao je veran narodu svome. osim episkopalija. Nije hteo da napusti svoje stado. Protokol venåanih prav. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 1897—1989.23 Kada se jula 1919. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. 1910—1913).åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske. da „sa istima. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. U izveštaju iz 1922. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. 2. Temišvar 1. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. Glasnik.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912.

27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. Glasnik. Crkveni. 3.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. 2. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. oktobra 1919. koji je pod Rumuniju potpao". episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. i prireðen sveåani ruåak za sve goste. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). — Administracije parohija. Blagodarewe.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. Temišvar 20. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. 1925. 20. aprilom 1930. oktobra 1919. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. školski i društveni list. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa).26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. postavqen je sa 1. povodom 25. Temišvar 20./11. 27 Glasnik. 215 . godišwice episkopske sluÿbe.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. Crkveni. 34. 1922. 1922. Ta24 S. u Temišvaru-Mehali. kao nuzgrednu parohiju. školski i društveni list. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov. Temišvar 1. marta 1921. Monoštor. poveãao sa 20 na 33. godinu. 1930. godine. 4. odrÿanoj 26. sina eparhijskog beleÿnika. 26 Glasnik. åiji se broj do 1924. školski i društveni list. 10/23. On je do 1. Temišvar. 32. 57. do 31. 1919. oktobra 1927. maja. i 8. febr. dela. episkopskog vikara eparhije Temišvarske. konzistorije od avg. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. a od 1. 1—2. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio). godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. Za administratora parohije u Knezu. marta 1920. Takoðe. 25 Izveštaj o radu eparh. Crkveni. 1—2. Kostiã.

13. Temišvar. decembra stigla u Temišvar. najverovatnije u Bezdinu. i 14. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. kao brata manastira Bezdina.32 U stvari. delegacija se vratila u Mladenovac. prema Protokolu venåanih 1852—1950. decembra. preminuvši 1894. 15. Spomen-ploåu ovu.koðe. sahrawenom u manastiru Bezdin. školski i društveni list. na mestu na kome je i prvu podigao. parohije u Tem. uåiteqa. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. 1939. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. 1934. Srbi u Rumunskom Banatu. Temišvar b. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. te je tamo odsluÿen i parastos. iguman bezdinski. ponovo podiÿe 1930. produÿila za Beograd. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. godine u 47." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. školski i društveni meseåni åasopis. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. verovatno zbog bolesti. pored juÿnog zida crkve.29 kada se. intelektualaca i ratara. prav.31 Podatak da je umro 1939. g. Temišvar 1932. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Kostiã. povlaåi u manastir Bezdin. 121—125. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. decembra 1931. rodom iz Ketfeqa 1866. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. paroh. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. 6. pokazao se netaånim.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. Temišvar 1934. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. potpisuje Milan — j.[eš] — Monoštoru. i odande. Crkveni. 55. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. 2. jeromonah bezdinski. Bezdina. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. 29 28 216 .. godini ÿivota. 30 Glasnik. 26. na Oplencu. 1930. 32 S. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). zahvalni duhovni sin. godine. do kraja tridesetih godina ovoga veka. i na kraju. 31 Arhiv manastira Bezdina. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. Ipak. Istorijski. Mitrofan Šoqmošanov. brat man. godinu. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. Zbirka matiånih protokola. godine.

5/22. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov). Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". dva dana kasnije. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. godinu. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania. 1941.je. 36 Glasnik. u 75. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. 5. 12. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. Kostiã. okt. 1897—1989. 1924. paroh monoštorski. 39. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941)." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. g. oktobra 1941.34 kojima je davao finansijsku pomoã. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom.33 Grob mu se i danas tamo nalazi. 66. Temišvar 10. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. oktobra 1941. 38. posvetio se duhovnom ÿivotu. Crkveni. Upis br. Temišvar 1925. 33 ASPCO u Monoštoru. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. godini ÿivota. 1922. Crkveni. 5/22. od „raka i starosti". i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. 103. u Monoštoru. Most of his life he served in the small Monoštor parish. He was a monk at the Bezdin Monastery. in 1866. Umro 1941. Temišvar 10. 5. 34 S. especially when the number of priests was small. a spomenik. 35 Glasnik. 2. 217 . školski i društveni list. 7/24. školski i društveni list. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da.

Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941). A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin. în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. 218 . Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov).Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi. fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. în anul 1866.

UDC 347. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. ili po gråkom Siatiste. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. te je sina uputio na studije prava u Peštu. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada. „rasejavši se po celoj Jevropi". ÿeneãi se Srpkiwama. poreklom Cincari. preko Vršca. severozapadno od Soluna. postati Srbi. u jednom luku je. 219 . središtu Srpske Vojvodine.1 1 D. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka. Popoviã. kojem je posveãen ovaj prilog. pokrenuli iz Šatiste. blizu Prespanskog jezera. godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi.965:929 Hadÿi K. Preci im. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. mešawem sa doseqenim Grcima. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. pa u Temišvaru. vremenom su se pogråili. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. nije bio peåalbarski poriv. u ubeðewu. ranije Kostasovi. poznatoj kao Moskopoqe. biti 1918. Krenuo je ka severu. niti plaãati velik haraå. kako je govorio. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. po predawu. 19—20. takoðe Kosta. 130—131. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. J. O Cincarima. Beograd 1927. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. a oni vodili uspešnu trgovinu. I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". nego je uzrok turski zulum. dotle ãe wegov sin. je u severnoj Gråkoj.

iscrpqen i u ratu. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. nastanio se u Temišvaru. a po povratku je svom prezimenu. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. dodao predikat Haxi. iduãi za svojim ambicijama. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. Popoviã. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. Iza wega je ostalo petoro dece. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. J. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. filozofiju. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. a drÿeãi se tradicije. 42—43. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. O Cincarima. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. Beograd 1937. da ode na haxiluk u Svetu zemqu. 466—467. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. poput Sterijinog Kir-Jawe. a po tradiciji iz postojbine. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. pod brigom matere. kako je bio obiåaj. 220 . Kao i drugi Grci. Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas). u Beloj Crkvi u Banatu. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. Dimitrije je mlad umro. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva.3 Drÿao se svog porekla. a tzv. krsteãi se i metanišuãi u crkvi. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. sedmi i osmi razred. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. zapatio je i lepe vinograde. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". (u svojini wegovog sina Koste Haxija). 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. praveãi dobro vino. usrdno se molio Bogu. Po povratku. meðutim.

Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. koji je ostao patron porodice do danas. 6 M. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. koji je student Više grafiåke škole. nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. a kasnije se. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. optuÿnica daqe naduvavala.443). uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. Botiã. te otvorio kancelariju u Vršcu.Nemce i plemiãe. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. V 1922. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. Dva sina Koste prvo su se proslavila. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. 2. mada je on drÿao do svog srpstva. sve do petog Koste. što je dr Haxi raskrinkao. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. oktobra 1868. septembra 1897. poloÿio je advokatski ispit. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. Otišao je 1842. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. poznati biolog. Dr Kosta Haxi. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914. 65—66. roðenog u Novom Sadu 1979. 5 4 221 . pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. a o wemu je ovde reå. rodio se u Temišvaru 27. drugi po redu. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). Novi Sad 1971. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima. koja je upuãena crkvama iz Rusije. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca. i Jovan (1884—1972). kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora. godine. svetog Nikolu. kada je 1908. Kosta. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija.

kao pravniku s peštanskom diplomom. Nikole Dobroviãa. diplomirana pravnica. U wegovom domu. Haxi (1906— 1964). Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. Pored advokature.. ili u veåerwim åaasovima. ekonomista. 222 . i politika mu je bila velika strast. nastavnica stranih jezika (1900—1990). prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. Mihajlo Haxi (1901—1983). gde je otvorio i kancelariju. profesorka francuskog jezika. s respektom je svuda priman. advokat (1898—1971). suvowav. od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. Vaÿio je za velikog kozera. Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. svako u svom domenu. vodila je wegovu galeriju u Beogradu. Cvejiã (1875—1964). a onda je dr Haxi od nekog Nemca. Cvejiã: Kosta Haxi ml. Olga Dobroviã (1902—1995). kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. Inteligentan i sa širokom kulturom. Sofija (1905—1906). te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. Vera Pešiã (1908). kao i beogradski advokat Dušan Pešiã. Vladimir K. proãelav. što wegovom sinu nije bilo dopušteno. Rado je bio viðen u svakom društvu. supruga slikara Petra Dobroviãa. umetnici. u predratnom i meðuratnom vremenu. i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. kao gimnazijalac umro od šarlaha. decembra 1942. 17. najstariji sin.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). Ivanka Dobroviã (1912—1995). pravnici i profesori univerziteta. Feodora (1902—1906). Ðura Haxi (1911—1928). ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. s panonskim brkovima. Bio je omaweg rasta. imao je tada trinaest godina. sve do smrti. Jelka Haxi. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. vlasnika solane. (III). s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. supruga arh. u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. ili oko podneva kad se išlo na pivo. advokat.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. Kosta Haxi ml. ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. Maðari su mu.

kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. kao osnov autonomije. Sveske za istoriju Novog Sada. 19—33. koji je stvarao. a wegov kum. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. zbog neke nepotpisane menice. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. mlaði. Biran je 1906. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. uspeli da proguraju u Saboru. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. Ÿarkom Miladinoviãem. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. koju je predvodio Jaša Tomiã. Miletiãev zet. Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. a protiv wihove klerikalizacije. a ne crkvenim velikodostojnicima. aprila 1914. Novi Sad 1996. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". te su i wega. pa i za ÿene. Popov. pored drugih politiåkih prvaka. i tako je zataškana „ta sviwarija". koju su radikali. 7. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu.8 8 D. stariji. veã i po vršaåkoj liniji. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. uz wegovo ÿivo uåešãe. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. 223 . Novosadske biografije (IV) — Najstariji. juna 1912. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. kako je govorio. Radikalna stranka ga je 1912. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. nije dugo zadrÿan u internaciji. date srpskom narodu. a potom u obliÿwe selo. koju su vlasti suspendovale. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. najmlaði Kosta Haxi.

radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. 13. D. kao i drugi politiåari. 53. pre završetka rata. Milutinoviã. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske. Banat i Barawu. Starine. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. suprotna izjava.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija. 174. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. tako se i on. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. Haxi je tu vest demantovao. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. 196. Putovao je u Budimpeštu. dr Kosta Haxi je. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". kao i Jaša Tomiã.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. dok je još postojala austrougarska vlast. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. Srpska štampa u Vojvodini. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. 341. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. 144. pošto se otcepi od Ugarske. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. on je. oktobra 1918. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. Kako se bliÿio kraj rata. Zagreb 1966. 224 . Popov. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. Novi Sad 1983.

posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. oslobodiocem iz Srbije. stvorena Samostalna demokratska stranka. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. da se brÿe rešava agrarna reforma. septembra 1922. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija".11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. 225 . pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke".12 Kad je 1924. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. februara 1919. postao radikalski disident. naišla na širi odziv i brzo je propala. od 1931. meðutim. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. na liniji Stojana Protiãa. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. koji nisu do kraja javno razjašweni. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. Novi Sad 1929. iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. Kao slobodni intelektualac. da se reformiše drÿavno ureðewe. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". mladi kum Kosta Haxi mlaði. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. politiåki front kao „nezavisni radikali". zajedno sa Mitom Klicinim. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. koja je 25. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. novembra 1918. ni u Velikom narodnom savetu.miãa. nema ni u jednom politiåkom organu. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin. od 1936. Porodiåna arhiva Haxijevih. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. ali je ubrzo. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. na Ðurðevdan 1919. u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. namestile nekakav proces oko nekih para. ni u Srpskom narodnom odboru.

nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. the Count Mihály Károlyi. 226 . he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". He resolutely said: „We. will not go to Pest anymore. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. During the political struggle related the future status of Vojvodina. da bi se vratio kuãi. 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). till its abolition in 1912. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. as the president of the democratic government of new Hungary. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. so that Vojvodina would stay within Hungary. U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. offered him a ministerial position in October 1918. At the end of the War. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. the family was Hellenized there. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. da stvar zastari. He belonged to the Serbian National Radical Party. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. the Serbs from Vojvodina. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. since the Kostas.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. They chose St.stajati zatvora. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. but politics was his great passion. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. Joca Laloševiã. married the Serbian women. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. Tek 1939. where he put roots with his numerous family. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. Later. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. as did his political like-minded person. He refused the offer. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. He followed Stojan Protiã's line. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. Like other Serbian politicians. whose leader Jaša Tomiã was his best man. born in Timisoara. as they were called in their homeland. to show his good will toward the Serbs. Nicholas for the family patron saint.

he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. pânº la anularea sa. Era adept al lui Stojan Protiã. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. iar când a fugit de aci. i-a oferit. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. who inherited his law office. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". în anul 1911. al cºrui conducator. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. A devenit foarte cunoscut ca avocat. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. un portofoliu ministerial. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. El a refuzat oferta. din cauza oprimºrilor turcesþi. capitala Voivodinei. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. while his son Kosta Hadÿi Jr. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. în faþa tribunalului. care s-a elenizat. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. Nicolae. S-a declarat. La Budapesþa. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. nºscut la Timi¤oara. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. care au fost acuzaþi de mare trºdare. în octombrie 1918. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. acting in the opposition Vojvodina Front. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. He died during the Hungarian occupation of Baåka. îi era na¤. less eagerly and without the desire to be present in public. cum se numea în þinutul natal. a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. care s-a extins foarte mult. în Banat. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. dar ¤i politica în era o mare pasiune. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. did not have that permission. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. la hagialac. în nordul Greciei. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. Kosta Hadÿi (1868—1942). on December 17. atunci când. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. la Praga 227 . contele Mihaly Karolyi. he was allowed to practice law. Timp de cinci ani a fost în exil. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. la Novi Sad. îi preajma Primului rºzboi mondial. Jaša Tomiã. în 1912. as a student from Pest. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. s-a sârbizat. KOSTA HADŸI. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. deoarece familia Kostas. 1942. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici.

iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. Kosta Hadÿi jr.. în ora¤ul Novi Sad. în 17 decembrie 1942. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura. pentru a evita un proces in faþa tribunalului. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº. care va mo¤teni biroul sºu de avocat. 228 .(1931—1935). de avocat. nu avea o asemenea permisiune. în timp de fiul sau.

229 . Nérmiã'. koji su u velikoj veãini bili Srbi. Te osobenosti. jezik. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. Rávnik. asimilirani. Fonetica ¤i fonologia. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. uzroke migracije itd. N. u najveãem broju sluåajeva. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku. folkloru.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. kako sami sebe nazivaju. Klokótiå'. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. u stvari.1 Meðutim. datum dolaska u Banat. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. Stanovnici ovih naseqa. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. u dolini reke Karaš. duÿe od jednog veka. etniåki izolat. Radan. istoriåara. gde su bili u mawini i.UDC 949. Prema našem mišqewu. Timi¤oara 2000. obiåajima. poznati pod imenom Krašovani ili. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. Graiurile cara¤ovene azi. Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. vremenom. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. — doprinele su da Karaševci. veroispovest. nošwi. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. etnografa. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. Karaševci. Takoðe. 222. Lupak. iz oblasti juÿno od Dunava.

Ugarska statistika. odsustvo nacionalne svesti. Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. 28. nav. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. Miletiå. karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom.3 J. 1899. Novi Sad 1903. Bucure¤ti 1935. jer — vele — oni nisu Bugari. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". Sirku. M. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. delo. neosnovano. Sirku. Naime. Studiu de dialectologie slavº meridionalº. 86. Novi Sad 1893. Letopis Matice srpske. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. Letopis Matice srpske. 7 J. Hrvat ili Bugarin.7 Ruski nauånik rumunskog porekla.5 a E. Tom 25. Kalini. koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". Oni se smatraju posebnim narodom". nav. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. u svojoj monografiji. Slatini Timiš. a svoj govor nazivali „karaševski jezik".8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. Ÿivojnoviã. Q. Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. 8 P. Radni. meðu tim se nazivaju Krašovani". 242. delo. 230 . I. Uqmi. globalno uzevši. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). Petroviå. kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. nav. ¡¡.9 2 Lj. N. ali je ona opet osobena. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. Narìåije Karaševcevæ. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. 641—660. Beleške. Petersburg. 5 Q. Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. 4 J. ¡¡¡. 3 Q. Krašovaner in Süd Ungarn. Bukurešt 1993. Otvasu. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. narodni obiåaji i primeri jezika. Ÿivojnoviã. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj. Krašovani (Karašani. J. Karašavci). 49. wihov mentalitet i pre svega. veã Srbi". Miletiå. Berlin 1903. Ÿivojnoviã. Novi Sad 1907. 222. Lipovi. 9 I. Archiv für slavische Philologie. Petrovici. razmotriãemo. Graiul cara¤ovenilor. Miletiå. 7. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. 6 E. Miletiå.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. Ÿivojnoviã.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. J. Radan. a wihov govor posebnim. P. meðutim. Q. O Buwevcima. posebnim narodom. 168—169. Letopis Matice srpske. 17. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski".kegye). 175. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. nav. u veã spomenutom radu. najpre. odbili su Karašovani najodluånije. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". Miletiå. 162. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. delo. Birta. delo. 85. 14. VI. IV.4 Istina je. Ivaniã. 162. Dognecea).

". str. XII 1946.U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. 24. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. hrvatskog uåiteqa u Ravniku. Temišvar 21. 253.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. Temišvar. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. oni su 'Horvati'". decembar 1937. 52. „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. broj 208/5. br. 2. napose sa Srbima. kako u ålanku kaÿe. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. br. O Krašovanima. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". Ãoriã. 1. Temišvarski vesnik. razumeo i pomagao. oni su Sloveni. a to zato. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa".11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. str. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". O Krašovanima. koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. što ãete iz dowega pisawa sami videti". Krsto. je 'slava'. koji pošteno. godina ¡¡¡. broj 210/12. Petar itd. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". IV. XVI. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. 15 Isto. broj 209/8. Etno-kulturološki zbornik. 209/8. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. 13 G. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. pridošle u karaševska naseqa. Ãoriã. jer staro su zadrÿali. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. 11 U Pravdi. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. 2. koji im kvare jezik („strica limba"). 12 Vidi Glasnik. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. XII 1946. 14 G. XII 1946. 2. V. a novo dobijali samo od tuðina. 231 .14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. god. str. N. 2. Radana. mart 1937. U crkvi ikavski pevaju. 10 U listu Pravda. Ðurað. str. Svrqig 1998. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". Timi¤oara. O slavi opširnije u ålanku M. 1. 11—12. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. 105—110. Luka. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. XII 1946.13 G. Samog sebe protivureåi J. str. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan".

tako i Hrvati. nav. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. Bugarima i drugim narodima. a ni danas nije okonåan. pokušaãemo. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. ali se on teško i sporo odvijao. meðu Karaševcima. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. novinama ili åasopisima. specifiåna nošwa. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla.18 Otada. åak i Bugari. Hrvatima. Neki od wih. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. Arhaiånost jezika.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Petroviå. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla. 15. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. u nastavku. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. obiåaji i. ali je ta teza brzo odbaåena. jer. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. naravno. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. a ne iz Srbije. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). tridesetih godina HH veka. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. bilo da su Hrvati. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. Sigurno je da je razvoj kulture. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. orijentisali su se prema Srbima". oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). 18 E. pogotovu. Petrovici. u prvom redu od karaševskog ÿivqa. a naroåito u HH veku. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. bilo je i još uvek ima. delo. došli uåiteqi iz Hrvatske.Pretpostavqamo. a kasnije. krajem XIX i poåetkom HH veka. kao katolici. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. ali je to bilo bezuspešno. a naroåito danas. školovani qudi. koji to nikada nije prihvatio. Potom. nauke i tehnike krajem XIX. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. pogotovu intelektualcima. 232 .

61—62.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. Birte. tvrdi: „Po priåawu od starina. potraÿili po wihovim stanovima. godine). 61. 20 Citat preuzet iz kwige I. VIII. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. koji serbski jezik govorimo. 86. ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). kao na primer „vira" umesto „vera". smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. Turske Bosne… ovamo doshli. 233 .22 Te je obiåaje J. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". Bukurešt 1993. da su Frawevci (fratri) te qude. 21 J. te potom. U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. iz Stare Serbi(j)e. roðen 22. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. Letopis Matice srpske. formirani po maðarskim školama. 21. Karašavci)… 1907. a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. Birta i drugi intelektualci. Ÿivojnoviã. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. imuãni trgovac iz Klokotiãa. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. „serbski" prema „srpski". godine. Novi Sad 1909. uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. 22 Isto. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. Todor Birta — Grk (roðen 1834. To svoje gledište javno iznosi 1920. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". u Ravniku. nešto niÿe. Ÿivojnoviãem. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. 255. kaÿe se. bio je i åestiti starac Birta. u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. VIII 1862.

Bio je oÿewen Nemicom. ali je. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. a posle umirovqewa. umire. VII 1865. Naime. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. Vlašiã u leto 1898. Andreja. sa natpisom na maðarskom jeziku. godine. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. Andreju (Andreas. Na karaševskom grobqu. Uåiteqa Vlašiãa je. podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. aprila 1912. roðenom 28. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. sa Sirkuom. direktor škole 1862—1912. Vlašiã stanovao u Karaševu. bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. 2. poginuli sinovi Arpad i Andreja. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. Matijin otac. VII 1892). II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. 16. Granofski". Miletiåem i Ÿivojnoviãem. na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. oktobra 1911. sastao sa bugarskim profesorom K. u kuãi sa brojem 93. u Rešici. sasvim sigurno. Arpad je završio trgovaåku školu. godine. i gde je on sahrawen. ali je radio kao beleÿnik.informator. koja je bila u vlasništvu parohije. 234 . zadesila velika porodiåna tragedija. i sin Vlašiã Arpad. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). IX 1887). dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. 6. bio je seoski knez u Vodniku. dok je još bio ÿiv. roð. istraÿivali karaševski ÿivaq. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. Granofsky. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. Nek poåivaju u miru. Mahanom (Åeh po poreklu). izgleda. On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. zabeleÿeno je da je M. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena.23 meðutim. 11. ali i obrnuto. a koji su svakako uticali na wega. pomoãni beleÿnik 1887—1911. nekoliko meseci kasnije — 9. i imao je åetvoro dece. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. u Domovniku (Status annimarum). roðena 23.

Kroz juÿni Banat…. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. koji je. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. 28 J. a drugi deo na karaševskom govoru. izgleda da je J. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. Miletiå. nav. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi.26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. meðutim. Letopis Matice srpske. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". Ÿivojnoviã. Ÿivojnoviãa. 242. veroispovedni uåiteq u Kanaku. Petar Frana. Jovana Mihaleca. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. II. J. J. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. 26 J. veroispovedni uåiteq u Vodniku. 52—79. godina. Petar Domawanc. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. 42—76. Miqa Dobra mlaði. delo.27 Kasnije. Ÿivojnoviã. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa.ševski govor jeste bugarski. koji takoðe upoznaje M. obilato koristio u svojim radovima. 178—179. 1907. Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. umirovqen uåiteq. 99—100. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. 24 25 235 . III. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. Krašovani…. Nikola Vaka. Novi Sad 1907. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. koji je rodom bio Slovak. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. u nastavku. 179. pri opisivawu obiåaja. Miletiå.28 Od svih Karaševaka. 86. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. Ugarska statistika…. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. Åesto je Ÿivojnoviã. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. Ÿivojnoviã). otac Matejin. Ÿivojnoviã. nekoliko dana nakon Sirkua. 27 Isto. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek. Vlašiã 1898. Dajemo. Isto.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. 243. u karaševska sela stiÿe i Q. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. Vlašiãa. Vlašiãem. 54—55. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. Tako. pogotovu intelektualaca. 86. ali åiji autor pretpostavqamo da je J. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. Marjan Ðurasa. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. godinu.25 U avgustu iste godine. Fridi Ifka. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. Mikola Ðurkica.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

UDC 262. bihorskom i halmaÿskom podruåju. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). kao i to. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. delo. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. Anujki. godine. Kragujevac 1996. Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku. godine. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). 2 S.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. 457. Godine 1733. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji. 456. 243 . Biserica Ortodoxº Românº. episkop šumadijski. pokušavajuãi da 1 Sava. a potom za svoga egzarha. 7—8 (1979). kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. Podgorica. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759).3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. 956.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. 3 Sava. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. episkop šumadijski. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. Beograd. školovao se u rodnom gradu. nav. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. i u leto 1751. godine. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. marta 1695.12:929 Ÿivanoviã S.

U to vreme. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. kao i predstavnika vlasti. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. da 244 . Najzad mu je data dozvola. buduãi episkop temišvarski. godine. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. sastavqena od dva predstavnika vlade. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. Onih trideset pet vernika. Maja meseca 1754. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. vladika Sinesije je došao u Bihor. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. S dozvolom beåkog Višeg Suda. U ovim okolnostima. a drugi 1752). iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. u proleãe 1753. u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). Posetili su više crkava. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. Poåetkom 1759. prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. Meðutim. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru.tamo izvrši kanonsku posetu. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. a od vernika samo åetiri kmeta.

godine Prokopije Ivaåkoviã. 245 . 428. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. darovali su ga novcem i drugim poklonima. vernik iz sela Komlauš-Arad. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. i drugo). Bukure¤ti 1981.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. a neki su i umrli za svoju veru. kao i manastir u Arad-Gaju. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". i muåen umro. darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe.4 Tako je. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. vernik Petru Gavruca iz Pokole. ali i sa velikom dareÿqivošãu. bio je zatvoren. Tako. Antonije Habata. Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. sa posedom od trista jutara zemqe. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. krst drveni umetniåki izraðen. Isto. episkop aradski. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. godine. Wegovim preduzimawem. (90 cm). da se ne bi udaqili od pravoslavqa. 531—534. vezan lancima trinaest nedeqa. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). avgusta. Prilikom zakquåewa raåuna 4. pored Bejuša. godinu. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. Istoria bisericii ortodoxe române. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. 1761. za 1755. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. ikone 4 5 6 M. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. Izmeðu 25. oko 1749. Pºcurariu. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. marta i 25. II. januara 1756. decembra 1858. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. godine.

Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. zamewen novim.Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. kao i drugi aradski episkopi posle wega. Sv. Od svih episkopa aradskih. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen. umeãem i hrabrošãu. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. on je svojom snagom.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

marta 14.45 åasova. g. Sinesije umro (1)768. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa. Nacionalni Arhiv Arad 248 .Protokol 1727—1774. u 4.

Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. vlºdica Sinesije. 249 . nepublicate pânº în prezent. Sunt prezentate câteva date noi. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese. Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie. so-far unpublished facts are presented. Several new. în Eparhia Aradului.

.

roðen je 23. 8. septembra 1843. potoweg oca Sofronijevog. septembra 1843. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. Meðutim. 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". zanatlije i åinovnici. koji je imao više sinova. 5/25. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. Protokol br. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. 251 .3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. fond Graðansko stawe.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. mecene. Q. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. Aleksandar. upis br. Kršteni 1829—1843. Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896). Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. oni su stara i poznata temišvarska porodica. Iz seme1 S. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici. jula 1835. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. 36. godine. Rad Muzeja Vojvodine. Sofronije je takoðe imao više dece. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). 1). B. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. Novi Sad. Ðuriåko ot Modoš. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. do 1860.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. izmeðu wih i Tomu. plem. Bugarski. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. 8. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). godine. Stepanov.UDC 61:929 Stefanoviã A. 151—157. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji.

ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. srpski. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. Na diplomi.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. nemaåki. Stepanov. 9 S.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. prirodne nauke. 5. ukquåujuãi i nemaåki jezik. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). istoriju i geografiju. filozofsku propedeutiku. godine brani doktorsku disertaciju. kwiÿevnost i gramatiku. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. za srpski jezik. izvrstan). u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora".9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT. fond Pijaristiåka gimnazija. Bugarski. Q. 15/1860/. Protokol br.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma. gråki i francuski jezik. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. 252 . katihete. upis br. a na kraju gimnazije na 4. on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. uglavnom uz staroga Vuka. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. matematiku. Diplomirao je 1865. latinski. 6 TŸUNA. marta 1866. i Georgije Nikoliã. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. U razdobqu 1860—1865. mestu po ocenama. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. delo. Godine 1863. iz veãine nastavnih predmeta. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. nav. ocewen je kao „eximios" (lat. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. Maturski ispit poloÿio je 1860.

16 Isti. avgusta 1866. u NIN-u. dakle. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. odrÿanom 15. godine i govorio nad wegovim odrom. godine. najširem krugu slušalaca. marta 1987. 3. 92. XXXII. kao åelnik srpske omladine u Beåu. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. našao na Vukovoj sahrani 29. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. Breier. Novi Sad 1997. godine. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. Dobrašinoviã. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. Dopisom od 25. obraãajuãi se.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. 10 11 253 . beåki studenti su. br.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. Smrt u Beåu. 9098/24. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost. G. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. 90—93. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. Na tom sastanku. 15 T. 1881/29. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. Moÿda je upravo tada. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði".15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. partea a II-a). pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. godine. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. maja 1866. Srbi u Rumuniji. 13 Q. sa potpisom Branka Stefanoviãa. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. Timi¤oara medicalº. oktobra 1866. Ceroviã. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. januara 1864. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. rukopis MZSVDT. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. Timi¤oara 1987. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. 217. Skerliã. J.14 Radeãi uz oca Tomu. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe. mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore". Beograd 1925. godine. Omladina i wena kwiÿevnost.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. osnovan je savez ðaåkih druÿina. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea.

21 U znak priznawa za dugogodišwi rad. godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske.22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu.19 Odmah po povratku sa studija. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). Zapoqina ulica br. postali su ålanovi. Branko i kasnije Pavle. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br. 21 Q. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). 156—171. åiji je predsednik postao 17. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. 17—32. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. i to svojstvo odrÿali do smrti. 13—17. 5. kir. Temesvár 4 1890. 1. Temesvárott 1884. avgusta 1879. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. Temesvár 1874. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru". Ovo društvo. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. Bukurešt 1978. gde je postao doktor medicino. Srpski horovi u Banatu. város közegeszségugyi viszonyai.18 Godine 1873. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. godine. 254 . avgusta 1884. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). Iliã. marta 1886.Pored oca Tome. Mladost ÿubori. sa mawim prekidima. 20 S. Weisz Bernát. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva. Stepanov. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu". traje do danas. marta 1868. i 26. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. sada ulica Avgustina Pahe br. 1. srcu govori. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. bio je tutor gradske crkve (1878—82). Vidi i: Dr. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. godine. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine." Izmeðu 22. Emlékbeszéd néhai dr. Stefanovits Pal tagtars fölött. na prvom spratu. Joce Bugarskog. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. Temišvar 1994. hirurg. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. 2. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. kuãa 40. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. Természettudományi. i ostao do Godišwe skupštine 9. Tako je poåetkom novembra 1867. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. åinovnik i privatijer. školski upraviteq (1886).

zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. godine. 25 Temesvarer zeitung 56. Temesvar 24. 1882. 3. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. U proleãe 1889. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. organizovawe i odrÿavawe priredaba. predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891).svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. marta/11. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. o. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. godine. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. 24 T. Najzad. do 1877. 1896. godine. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. 03/11. te zakquåkom izreãi. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. Slede 21 potpis ålanova c. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. B. zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. godine. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. Meðutim. da se ostavka g. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. da ãe kako on. aprila 1889. Novi Sad 1900. 1889". podaci o uåešãu A. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. 23 Ovde. 255 . Mandiã. Letopis Matice srpske. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. upis novih ålanova. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). U Temišvaru 30. 2—7. i daqe. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. uveÿbavawe repertoara. 04. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli.

Pavloviã. 57/23. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. Rešewe br. a predat na åuvawe MZSVDT. delo. (1896). Isto. g. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. marta) 1896. marta) t.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. godini ÿivota svoga i u 28." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22. g. Vaša tuga je i naša tuga. kraq. 02. marta) t. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. 256 . Veåna mu uspomena. na predlog potpredsednika. zapisnici. g. grada Temišvara." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25. udruÿimo. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. 23. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. 1896. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine. T. februara (6. godini sretnog braka u veånost preselio. d. godine. februara (8. nav." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. varoški predstavnik i t. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. predusretqivost i åovekoqubqe. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika. g. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. U Temišvaru.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. februara (5. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. Isto. Hermini-Minki. dana 22. Original u porodiånoj zaostavštini. februara … t. Breier. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53.

1868. februara/6. Krst je. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. temišvarski Srbi. pismom — mesna Jevrejska opština34. 58. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. telegramom — episkop pakraåki Miron. od 25—27. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. Hipokratov štap. Oÿenio se 1868. 6/6. deca iz Siroåadskog doma. zvaniånici. 10. prenet u Lekarski muzej Temišvara. marta 1896. u mestu. fond Graðansko stawe. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. kao retkost. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. Protokol br 15. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. upis br. mnogobrojna rodbina. 57/23. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. lekari. trudom delom i uspeo. avgusta / 8. jedinica PSCOTG. 57. 36 TŸUNA. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. III 1896). 25—27. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. apotekari. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã." Iako je bilo nevreme. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. godine Herminom-Minkom roð. septembra 189635. marta 1896. 33 34 257 . preko puta od pravoslavne kapele. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. Venåani 1853—1896.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova. svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. U zakquåku. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. (Temesvar. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. Sa izuzetkom Zorice. godine. Srbi svoga åelnika. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. udate Sandiã. Samrtni åas ga na delu omeo. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. polijeleja. ãerke su mu se poudale za Isto." Temišvar je ispratio lekara.

U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. Q. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. Na sreãu. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. S. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. nav. Bugarski. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. Stefanoviãa Mlaðeg.nesrbe37 i inoverne. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. ne i porodiåna tradicija. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. Stepanov. godine. godine. Wegov sin. u åetvrtom. delo. Sada. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. B. 37 38 258 . Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice.

259 .

260 .

261 .

when the famous „United Serbian Youth" was founded. the president of the Timisoara School Board. 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. He died on February 22. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. Thus he acquired numerous recognitions. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City).Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. a school director. he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. 262 . and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. Since then. iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. was born on September 23. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). Working with Dr Toma. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. 1843 in Timisoara. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). La întrunirea þinutº în 15 august 1866. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. 1866. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. a representative at the ecclesiastical-national councils. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). the Serbs usually called him that way. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. After that. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. and already on March 2. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. Aleksandar. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15.

Toma. dr. 263 .Dupº aceea. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. Lucrând alºturi de tatºl sau. A primit numeroase distincþii. Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr. Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara.

.

Arad 1895. 1 2 265 . Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. treãa åastica. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. 85. Serbske letopisi. Matiåne kwige. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. 6 T. Novi Sad 1958/59. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. str. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. septembra 1806.UDC 929.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. 659. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Savin otac zvao se Petar. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. nav. 62. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). Sándor. god. O Savi Arsiãu pisano je mnogo. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. åak bliske. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. 657. Isto. Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. 5 Sava ot Arsiå. Registar br. Petroviã. koga je 15. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. 12. 12. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. 3 Sava ot Arsiå. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. delo. 63. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. 659. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. 1827.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. maja 1760. Arad vármegye és Arad szabad király város története II. Roðen je u Aradu 5. 7 M. Sándor. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric.

M. Nismo. Nismo. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. pronašli nikakve druge podatke o wima. obznawena u Aradu12. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. Petroviã. godine11. Ja ãu se ograniåiti. nav. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. Sava je bio oÿewen Terezijom. Q. 63. verovatno 1812. 266 . dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma.10 ili 1814. u tom pogledu. Jedno je. delo. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. Sándor. nav. AFNAR.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. Za osobite zasluge. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. meãutim. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. str. 317. u znak blagodarnosti. nav. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. 1814. T. koja mu je rodila kãer Mariju9. Novi Sad 1997. na ÿalost. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. 12. 18. struåwaka za heraldiku. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. i to ukratko. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. taåna odreðewa. Isto. delo. 79. godine8. prema onovremenoj praksi. delo. Registar br. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. Petroviã. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. postoji razumqiva vremenska distanca. nav. Srbi u Rumuniji. Sava ot Arsiå. 63. 86. poveqa je. Q. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. 659. 1813. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. 317. Ceroviã. Ceroviã. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. naÿalost. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. izvesno — 5. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. delo.

Prema tome. delo. tako i jeste. lav. 278. nauke. 12—23. Ovde je. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. kuda se ustremio orao. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. prema ondašwoj praksi. 311. umetnost. åiji je simbol svitak papira. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. delo. a levom kao da ukazuje da on. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. Q. Zaista. Qubivoje Ceroviã. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. br. mada je udajom za Savu Arsiãa. na zelenom podnoÿju. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. Boÿidara Paniãa. Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". nav. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. 62. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. nav. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. Arsich i Arsics. najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. 275. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. 378. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. 317. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. dodeqeno plemstvo. 317. Pod tim prezimenom je. okrenut prema orlu. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. kao da vlasnik nosi grb na grudima). Petroviã. kulturu18. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. 18 Sava ot Arsiå. kulture. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. na kao nebo plavoj pozadini. nav. 267 . 318. Ceroviã. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. 5956 tablica 34. 19 T. Pre svega. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. delo. obrazovawa.

ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. 275. Crkva je. Isto. Araðani. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. Isto. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. što je. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. Ali. nav. Ceroviã. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. nav. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. 317. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. daleko od istine. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. delo. 318. 63. i ne samo oni. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. 20 21 22 T. Petroviã. ponekad su štampana. 268 . S druge strane. inaåe. delo. 63. 63. Q. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima. istinskim intelektualcima. u mawe sreãnim okolnostima. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. razume se. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

Nav. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. Lugošu (Lugos). tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. Terezienštatu (Subotica. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. Theresienstadt. dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. 276 .18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. Osijeku (Esseg). istraÿivaåa. Karlsbadu (Karlove Vari). U Drugom rangu su 22 pozorišta. verifikovano je od struåne. delo. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. delo. Varaÿdinu i drugima. Trenåinu. Plzenu (Pilsen). pa i Nako. u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. pantomimama. koncertima i „seoskim veseqima". na strani 168. 82. operama. Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. esnafske organizacije. Panåevu (Pancsova). RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". pod naslovom „O pozorišnoj statistici". baletima. oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. Marijenbadu (Marijanske Lazny). Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru).je svirao sa svojim orkestrom. lovovima. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. za godinu 1860. aktivnijih teatara u carevini. dakle u Evropi. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. vatrometima. Szabadka). 17 18 Nav. vojnim paradama. To su stalna. 80. dvorsko pozorište. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. iako verujem da je matrica ostajala ista.

donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. Wien 1976. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. rekvizita sitna. juna 1847. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik".O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. godine (Nakinog teatra pod upravom A. Staud. 1861 (za 1860). U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). do 1900. i. Hochgräfliches Theater in Ungarn. VII 1847) 33—35. Sigt. sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. 4. obuãa. Bt. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. 1968. i 5. 3. štampanom u Berlinu22. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. god. Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. oruÿje. Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. godine. Leipzig 1861. 2. 23 Allgemeine Theater — Chronik. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). 21 G. Aufgenommen. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. Za sezonu 1861/62. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. iz 1844. U broju od 1861. na str. Pod br. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. izveštaj J. Izveštaje upravnika Nakinog teatra. 24 „Inventarium" iz 1844. 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. sa pseudonimom Liebhart. godine24. Guqelmija. godine21. (za 1860) iz Lajpciga23. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. korektor Emilija Ujes. Ujes. Leipzig. godine. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. Cerbonija). 277 . O „Inventarijumu" iz 1844. verovatno. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. prilikom mog boravka u gradu (1968). 1. Berlin 1834—1918. Komlos am 9-ten Dezember 1844. godine (Banatski Komloš)20. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. Preveo A.

bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. 62. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. albanskim.). 55. prebogatog. Jedan pojas sav od srebra. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). godine. kulturnoj. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. dalmatinskim. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. 27. privatni teatar mladog. i 1839. sa obojenim kamewem. 82. „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. Jedan prsni štit. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. pre 1844. Bio je to liåni. 78. Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). za vlastitom formulom dvorskog teatra. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. protokolist". baletski trikoi i dr. 29. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. italijanskim. francuskim. prelepog.štaja. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. španskim. godine. Dva oklopa od åistog srebra. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. Meðutim. Jedan pojas sav od zlata. ukrasna pera. Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. na ovom spisku nema srpskih. U to vreme još je školovao glas u Beåu. ukrašen gvozdenim ekserima. kosti278 . za grudi… 100. nemaåkom goticom. scenska rekvizita. 18—20. dekpapira. u Banatskom Komlošu. To govori o Nakinoj estetskoj. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. ukrasna biÿuterija. bogato ukrašen zlatom… 98. Jedan takoðe sav od srebra. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. 90. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. šlemove od srebra i zlata. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. 1—6. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. kod poznatog pedagoga i kompozitora. sa vizirom. 80. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. jer su kostimi. godine. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. On ga je i potpisao. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. Pisan je rukom. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. narcisoidnog vlastelina. maðarskih ili rumunskih kostima.

nav. i doneti ih u Novi Sad. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth). tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. 13. Nr. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. ¡¡. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. Gospodar Nako. 248). gde radi u „Interims Theater". juna 1847. 33—35. makar u pozorištu. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. Lázár Petrichevich Horváth. Petriåeviãa. a 1845. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. delo. i sam strastveni pevaå. Horanyi. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. 1847). Juli. Ponovo ga 1847/48.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. 27. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann).me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. godine nalazimo u Pešti. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. u Komlošu. Heti Szemle. Hor se sastoji od 18 M. jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. Str. o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. „nadirodi Iroda". 25 26 279 . Nake. pl. Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. 2. Honderu 1847. 6. slikara. koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. pozorišni kritiåar iz Pešte. 10. 85). posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. str. izgleda da je åešãe radio kod Nake. to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. 27 Poznata su nam dva scenografa.

meðu damama. On to radi sa istim ÿarom i trudom. koji je bio profesor pevawa u Beåu. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. pirotehniåara. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. Sofija 1940. Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. 562—569. meðu wima su i poneki izvanredni. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. Remaju. istaknuti umetnici. Pesth. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. godine Karlu pl. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. finansijer. rediteq-nadrediteq. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. 1847. i Buda Liberata). delo. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. bio je vlasnik. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. veoma cewenu. Nako je inaåe još 1845. profesionalaca. kao bariton. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. majstora svetla. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. Kinderman. jer je bila „pravi draguq". ¢. u Kragujevcu. Kamburov. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. kada peva. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. uåenicu maestra Nikolaja.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. Jugoslavska muzika. U stvari. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti"." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. prvo svirao u Nakinom orkestru. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). odakle je prešao u Kragujevac (I. 13). Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. nav. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. Oni odgovaraju najvišim merilima. godine brojao 36 muziåara. meðutim. gde nije prihvaãen. jer svaka gala-predstava. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. bas i bas-bufo. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. 1847. za predstave u Vršcu. a orkestar broji 36 ålanova. opera bufa. On je. konceptant. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". verovatno sa timom struåwaka. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. Gedruckt bei Landerer und Heckenast.

od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. zatim Marija Terezija. iz sobe. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. Gete. potpuno italijanskog karaktera. opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. pa „hram mladoga Boga Bahusa. odnosno u Banatu. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. koji je još 1810. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. navedeni izveštaj (1847). 34 G. Takav je bio Luj XIV. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. kulturne i druge specifiånosti. U svom kratkom komentaru G. umesto plaãawa ulaznice. koji je bio sastavni deo dvorca. Hochgräfliches Theater in Ungarn. a 1845. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". Italiji. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. Gete sa knezom Augustom. 33 Petriåeviã. zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. odnosno parku. Petriåeviã još napomiwe da je opera. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. za ureðewe deåjeg vrtiãa. 90—93). koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". jeziåke. koji je prekrasno izmolovan…". uåitequ Verzáru. francuske. 303. Wihovi nosioci i organizatori. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. i konaåno na engleske. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. Poslato je 470 guldena33." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. Publika je takoðe bila reprezentativna. Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. Staud. kojima je izraÿavao svoje etniåke.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. Rusiji. zatim jedan vinograd. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). pa i naš Jovan plemeniti Nako. rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. gde su se do zore veselili i uÿivali. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do. ali i glavni „izvoðaåi". 281 . refleksa i boja. Poqskoj. sa italijanskim vrtovima. odnosno zingšpil. Austriji ili Ugarskoj.

doåecima znaåajnih liånosti i drugome. i Abdurahman. srebrom i hermelinom. mnogo35 G.obavqa sa ansamblom teatra. da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. Nako je bio tenor. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". godine. politiåku. 282 . paša od Budima. izuzimajuãi palatu u Beåu. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. Naruåivawem i izvoðewem opere L. za vreme svoje duge uprave. Beåu ili Veneciji. potpunu drÿavnu. roðendanima. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. ekonomsku. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. iako verujem da je. 107—110. Staud. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. III. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. Pored toga. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. da u svoj repertoar unese staru temu. kao i ostala plemiãska mladeÿ. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. kulturnu i svaku drugu samostalnost. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. Jovan plemeniti Nako je. izgleda. Uostalom. Guqelmija. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. poreklom je sa juÿnog Balkana. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. iz Pešte i drugih gradova. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. To su jedine vesti o wegovom školovawu. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. Inaåe. Magyar kastélyszínházak. zahtevali odvajawe od Beåa. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku.

ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. m. koji je posle poÿara. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. U spomen i slavu Jovanu plem. ali oni. grofovi i plemiãi koji su. po pravilu. Ujes. U stvari. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. Beograd 1988. Letopis Matice srpske. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. A. svakako. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. ali nije åituqu iz „Javora". u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. o Svetom Savi 1890. Pesth). jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. godine. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. 1673. godine. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. Na 198." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. Haxiã. avgusta 1813)36. A. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. odnosno beåkog lista." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). Naki Veliko-Sentmikluškom. Komlošu 27/14. „Serbske narodne novine" iz Pešte. sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. 104—110. gde treba da bude otvoren Gradski teatar. O Svetom Savi 1890. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. Naki Veliko-Sentmikluškom". prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. izgraðen 1812. neãe navoditi taj izvor. godine. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. o. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". godine37. Meðutim. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. 36 37 283 . Antonije Haxiã.brojni prijateqi. od. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. Novi Sad 1891.

bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. po pravilu. 1868/69. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. 1861/62. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). sa wihovim teatrima i repertoarima. Carl von Rémay. godine. onom do 1848. opera i baleta i svih drugih ÿanrova. pre „maðarske bune". godine. Alfons von Zerboni. Julius Senzel. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. ipak. Baãanija (Batthyány). Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. oni su. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. v. nego samo o onom posle 1857. godine. koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. Matthias Ottepp. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). Palfija (Pálffy). koje je trajalo od 1849. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. mi ãemo. zajedno sa ansamblima. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. Na ÿalost. Karoqija (Károly). 1862/63. Najboqi direktori putujuãih pozorišta. 284 . ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. Rémay i M. Radaja (Ráday). Kegleviãa (Keglevich). koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra.

Inspicijent: G-din Roth (Rot). Schäfer (plesaåice. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. Schumann (scenograf. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). tenorbufo). Pozorišni slikar: Gdin. koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. Nake. Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). G-ðica Elwitz (epizodne uloge).). Pod naslovom B. Roth (inspicijent). Rau (qubavnike). G-ðica M. organizacione strukture i repertoara. Hausmann (Hausman). Zerner (epizodne uloge). G-ðica Kamentzky (smešne majke). subrete). a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. slikar dekora) karakterne komiåne uloge. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. G-ðica Forster (qubavnice. Schiffmann (znaåajne uloge). na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. sastoji se od 22 lica. profiwene komiåne ul. 285 . opereti). Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. Weidmann. G-ða Hausmann (majke-heroine. rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. Miklos. Knorr (heroje i opsednute qubavnike). pristojne dame. godišwim ugovorom. vodviqu. S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. znaåajne sporedne uloge. a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. Nako'sches Schlosstheater". Sufler: G-din Lindner. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). Berlin) iz sezone 1861/62. ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Alfons von Zerboni. Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). Schumann (Šuman). wegovog kvaliteta. — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). komiåne i mrzovoqne oåeve.SEZONA 1860/61. male uloge i paÿevi). Komlos in Ungarn. Direktor: Gdin. igraåice.

i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). opereta). iz Temišvara. Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. G-ðica Pellner. Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije. iz Bratislave (Pressburg). Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. iz Temišvara. jun. Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. krepke i ÿivahne qubavnice). G-din Wollrabe. jun. G-din Hofmann. Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. Deåje uloge: Wilhelm Schumann.G-ðica W. Gosti: G-din Seidler. GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. Åetiri stalna statista (Hausstatissten). Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). Frizer: G-din Schneider. G-ða Walter. G-ða von Zerboni (tragiåne. Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. — Er ist taub (On je gluv). Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni.

dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem." 38 M. pl. Tomandl.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. Srpsko pozorište u Vojvodini. španski šeširi. Direkcija pozorišta dobija meseåno. U „Inventarijumu" iz 1860/61. verovatno našeg porekla. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu. II 36. a drugi Ð. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. Okanoviã. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. rokoko-kostimi. Kostimi su gråki. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. italijanski. znatno je poveãana ranija subvencija. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. pl. Sukwice od tila.) pod upravom Cerbonija. Mikloš.138. maðarski. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom.vqeni (sašiveni." 287 . više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". Nake. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. I on je potpisao deo „Inventarijuma". pl. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. U popisivawu su uåestvovali i qudi. jedan od prvih." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. odelo za arlekina. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. u prostorijama svoga dvorca. orkestar. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom. Izmewena je funkcija teatra. francuski. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. graðanski i seoski kostimi. poqski. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. ekonomske i kulturne prilike. kavalira. plem. Nako de Nagy St. naslednik vlastelinstva Manenfeld. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. Nema više hermelina. jedan je Mihailovici. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. turske papuåe. latinicom i ponegde goticom. kupqeni i dr.50 guldena.

Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. 1866. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. 1870). veliåinu ansambla. zatim u „Theater an der Wien" (23. u 19. Wien 1944 (rukopis). kako su tvrdili mnogi. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. Šik. jer nisu upisani ni godina. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. 288 . Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick). omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. Veã u sezoni 1847/48. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). Jahrhundert. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. februara 1843. karakteristike repertoara. septembra 1846). mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. dan i åas igrawa. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). Interesantno je da nije naveden kompozitor. iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". nego su posetioci plaãali ulaznice. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. sastav druÿine. oktobra 1842). delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. roðen u Splitu. o kojoj ništa nismo znali. mesec.

Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. Igra klasiåne komade. u funkciji direktora. Novi Sad — Vršac 1980. Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. koja je sledeãa: G-din Kleks. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945.. 209. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. poduzimaåa. zelenaš Frau v. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. 289 . rediteqa i glumca. Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. Veã 1855/56. wen sin Sofija. U sezoni 1857/58. wegova kãerka Max Hartmuth. u zgradi Pijarista. Pfaunenfuss Herr von Warerl. posebno Vojvodine. ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. Oravici. Vršac i Belu Crkvu40. Ujes. Vršcu i Velikom Beåkereku. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. udovica Liserl. Plakat donosi potpunu podelu uloga. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). JULIUS SENZEL. godine. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). wena devojka Herr von Mauskopf. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. lihvar. ali i petparaåke. a samo ulazak 20 fr. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. do 1975.

On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. na stranicama 247—248. Sencl. za 1860. lakrdije. Oravici. a posledwe su od M. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. zatim diriNav. Orkestar je izvanredan. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem. verovatno. da se opredeli za pozorište. juna 1858). igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. V. uzgred budi reåeno.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu. delo. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos"). åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. U toku nedeqe. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. komediju. tadašwi direktor Nakinog teatra. besplatno. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. zatim kasnije pozorišno stvarawe. godinu. Ålanak je redakciji poslao. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti.200 Fl. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. Posednik vlastelinstva Gospodar pl." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. studiozan. Beloj Crkvi i Vršcu. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. odnosno teatarsku celinu. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. piše komade.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1. sam J. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. wegov visok profesionalni nivo. U sezoni 1860/61. Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. pl. 41 42 290 . Direktor pozorišta Sencl.. kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh). što je i dogovoreno postojeãim ugovorom.. 214—221. Nako. prikazujuãi ga kao mukotrpan. vlasnika apoteka u Vršcu. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra. po pravilu. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874).letwu pozornicu „Arenu" (8. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. operete i dr. grejawe i osvetqewe. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. J.

U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. rediteq. On je glumac.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Batušiã. Ujes. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). Majur suncovrat i druga. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. Dijamant kraqa duhovnog. Osuðen je na deset godina strogog zatvora. 13—26. dramski pisac i preraðivaå dela. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. Sirotica iz Lovuda. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. Gvozdena maska. Novi Sad 1990. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. 212—216. šefove tehniåkih sluÿbi. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. Karlo XII na ostrvu Rigen. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". inspicijente. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63. Marija Stujart. Novi Monte Hristo. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. 44 N. Posledwi åovek. Dva pištoqa.43 Pretpostavqam da je J. iako je bio Maðar. Istina. nadrediteq. ali nekoliko decenija kasnije. Maåevalac iz Ravene. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Novi Sad 1968. slikare dekora. Adrijena Lekuvrer. sa lancima. pa ni o wegovom repertoaru. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. na ÿalost. Odleÿao je samo do 1850. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. biletare na blagajni. upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. 291 . Palata i ludnica. 43 A. Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann).gente. Scena 2." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. raznosaåe plakata. kquåare loÿa i ostale. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. sve dok se. Ira Aldridge u Zagrebu.

Opredelio se za Vojvodinu. Otmicu Sabiwanki. Stankoviãa. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). D. nav. bonvivani i karakterne uloge." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. u. Akta Min. Wegov fah su prvi qubavnici. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. 47 N. 46 Molba Karla pl. Pozorišno stvarawe Karla pl. Jaga. Lugošu i Velikom Beåkereku. ali u sezoni 1862/63. delo. Gracijana. Magbeta. 292 . za svaki komad posebno. Ujes. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. 45 A. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. Šilera. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. Magdafa. pa sve do Beograda (1865. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. u kojem se našao 1848. o trupi i repertoaru.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. Garika i mnoge druge velike likove. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. kao direktor pozorišta u Aradu. zbog åega je izguran iz Beograda46. Valenštajna. bio dobar rediteq. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. Meðutim. preko Zagreba (Agram). u Zagrebu. U teatru H. mladi heroji. ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. u vreme poåetka revolucije. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište. Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. koji je tumaåio Šekspirove likove. U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. Don Karlosa. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. prosvete. kada je pomilovan.47 Remaj je. a još boqi glumac. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. K. a svog sina Karla dao je u vojnike. 1853.godine. 1867). kupio je plemiãsku titulu. Minu od Barnhelma i druge. Getea. 213. nego samo u provinciji. godine45.". kao i savremene drame. åuvenog crnca-glume. godine. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). godine. Offizier a. a Remaj i ansambl na nemaåkom. Batušiã. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. Igra Fausta. Jedan novi svet. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa. Åarobnu violinu. pa je postao „K. Pratim wegov rad od 1846. Hamleta. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). VII 1517 iz 1867. godine. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. izgleda.

kao i Remaj i Sencl. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. Wrschatz 1937. Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. ali i vojvoðanskom. na brod (Mannschaft am Bord. ali i Zajcovu operetu Momci. Bodog. a sve više graðanski teatar. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. Garibaldi. kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). Hermannstadt). Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. Geschichte des deutschen Theaters im Banat. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. rediteq za dramu i komedije. U Vršcu igra i 1867. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. Milleker. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). 44. str. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. 49 50 293 . hor od 20 ålanova. On se prvi put pojavquje 1841. kao i organizacionu strukturu teatra. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. 1863). Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. godine. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. F.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. 137). što je skoro 80 ålanova teatra. 19 u tehniåkom sektoru. nadrediteq. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. R. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. åuvenom prosvetitequ. Berlin 1841. Schütz. 456—458. Stari drugovi (Alte Schulden).50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. Temišvara i drugih gradova. Putovawe za Kinu (Reise nach China). pratim preko raspoloÿive dokumentacije.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. und 19. Almanah. Kraq Karlo II. Zabeleÿen je kao inspicijent. koji je sve mawe bio „dvorski". multietniåkom i multikulturnom. Beåki ÿivot (Wiener Leben). On je upravnik. Vidi: M. J. i tri dela o caru Josifu II.

Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. Rumuniji. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. nalazili su se i u Beåu. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. A. politiåkom. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. Meðutim. Bosni i Hercegovini. 13 od 26.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. Otporom protiv germanizacije. toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. a deo nepokretnih imawa. U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. 108. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. delo. verovatno i novac. str. „po modi onoga vremena". åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. a tako isto i beåka pozorišta. 207). Haxiã. u Banatu. predstave na nemaåkom jeziku". kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. po modi onoga vremena. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. Hrvatskoj. pa i onda. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. 294 . Antonije Haxiã. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". Italiji. izuzev kada su izvoðene italijanske opere. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. Francuskoj. marta 1889. i mnogim drugima. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. Rusiji. Mislim da nije reå o modi." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. Poqskoj. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno. nav. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. S druge strane. 52 A. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. kasnije maðarizacije ili italijanizacije.

Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". 1960. verodostojne dokumentacije. za koje je vaÿila posebna odluka. je bio åak i kulise i kostime. godine. A. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. a na tlu Vojvodine. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere.54 kao i sva druga pozorišta. str. Ujes. koŸ. Milisavac. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. 450. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. godine. koje su izvedene u Nakinom teatru. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. 230—233." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. kwiÿevnosti i kulturi. Na osnovu izloÿene. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". 53 54 295 . u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. posebno posle 1896.privatno pozorište spahije Jovana pl. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. Pozorišna monografija Vršca. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. Nako od Senmikluša. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta".53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. Oko 1840. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. po veliåini poseda.

"59 D." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. Nako imao je Komloš. delo. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. koåija. Predstave su bile besplatne.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. 91. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva. Konstanciju i Komloš. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. 59 Nav. Oni su obilno dajuãi svima. Konstanciju. intelektualne i moralne. plemiãka je bila imuãnija. Marijenfeld i Nakovo.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. 63. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. Arbanasa. Nakovo. rasuli sebe. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. godine. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. koji je na sabor došao kao gost." U podnaslovu „Plemiãke porodice". 58 Nav.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. J. i to mnogo. wihove uspone i nestanak." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. III. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. Od Temišvarskog sabora 1790. 92. 57 Nav. Srpski Åanad. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. D. odnosno kulturi balkanskih naroda. Novi Sad 1963. Srpski Veliki Semikluš. 1837. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. a Nako je goste åesto puta i poåastio. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. Rumuna. drÿao je u posedu Srpski Åanad. delo." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. 76. do Blagoveštenskog sabora 1861. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. delo. slugu. i 1690. 296 . dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. Popoviã. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. Srbi u Vojvodini. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. Oko 1840.

Minhenu. Grka i Albanaca. Baãanija. Naum Maly. dramski pisci. Brunsvika. ipak. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. Stevan i Marko. Kapdemort. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. rediteqi. glumci. ali i dokaz wegovog bogatstva. grofova i plemiãa: Esterhazija. Palfija. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Feštetiãa. porodica Miåin iz Bele Crkve. Branislav Nušiã. åini mi se da. Rumuna. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. To je plejada umnih. Kegleviãa i drugih. O Cincarima. nije bio neznatan. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. Grašalkoviãa. wihovim navikama i standardima. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. Bugara. ovaj. Pataåiãa. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. i pozorišnih stvaralaca. talentovanih i vrednih kulturnih. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. Seåewija. Popoviã. i mnogi drugi u Srba. 60 D. naruåene opere Buda Liberata. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. prevodioci. Beograd 1937. Maðara. 306—307. Todorka Kondova. dr Branko Gavela."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. Makedonaca. 297 . direktori pozorišta. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. Johana. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. Na primeru prapremijere. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. Hrvata. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. oåevidno. J. Karoqija. jer. Tako je bilo kod Srba. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu.

bez kritiåkog suda. godine Nako u Beåu preminuo. Kao vlasnik. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. pa ni sa kraqem Ludvigom II61.Nako je taåno znao pravila igre. kao što je to sluåaj sa italijanskim. Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". nestalo. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. organizator i menaxer. wegov rediteq i nadrediteq. išåezlo. finansijer. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. Minhenu. Tu. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". marta 1889. maðarskog. Veneciji i Rimu. biblioteke. italijanskog. iako je bio graðanin Pešte. odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. nemaåkim. a verovatno i u Parizu. Kada je 9. višekonfesionalnoj banatskoj. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. zbirke. Beåa. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". svoju umetniåku laboratoriju. svoju kulturnu rezidenciju. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke. srpskog." 298 . Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. austrijskim. samo za wega. stvaralac. Luja XIV. Prema tome. i svoj teatar. VIII. višejeziåkoj. 80. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. gde se i rodio i gde je sahrawen. glavni koordinator. i drugih gradova. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. kojim je unapredio srpski jezik. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". qeta. kostimiran kao Luj XIV. Istorija evropskog pozorišta. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". pa u Beåu. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu. da „se åesto. vozio noãu u zlatnim koåijama. glavni kreator svog teatra. omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. na kraju sveta. rumunskog i verovatno albanskog teatra. gråkog. Berlinu. zatim u Budimu i Pešti. kao najbliÿem pozorišnom centru. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. Nako je Fond pri Matici srpskoj. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. Kinderman. cincarskog. Nakino carstvo se raspalo. izgradio je svoj „umetniåki grad".

na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. ipak. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda. scenskog govora. Pre svega mislim na Jugoslaviju. 299 . a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. pozorišnog posebno. uredniku Temišvarskog zbornika." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. kwiÿevnog jezika i srpske glume. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. pa i onda. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. indirektno. Rumuniju. Maðarsku. a tako isto i beåka pozorišta. Austriju. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. godine. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. Gråku i Italiju. pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada.kom je nestalo åoveka.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. sa ove i sa one strane Dunava i Save. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku. predsedniku Matice srpske. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. odnosno srpskog pozorišta u celini.

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . qubiteq umetnosti i raskoši.Gutenbrun i Pehsil 1770. Nikola Esterhazi.

Nikola Esterhazi II 302 .Blanšar.

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

godine u Åakovu. u jeku 313 . bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava. treba on da se zove Dimitrije Pantiã." Dileme oko ovog. u srpskoj trgovaåkoj porodici. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. gimnaziju je uåio u Temišvaru. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". saraðivao u novinama. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. U Temišvar se vratio 1815. da bi imao više vremena da se posveti kwizi. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. iako od nas niko nije ni video Tirol. kulturnim i nauånim publikacijama. poznati slikar portreta i ikona. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. dušom i telom". kao i mnogi Srbi „iz preka". no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. godine. U vreme nacionalnog preporoda. Tirol. aprila 1793.UDC 929 Tirol D. godine. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. Prema navodima Milana Ð. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. Ubrzo. slavio srpsko ime meðu narodima. veliki srpski prosvetiteq. marta/11. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. Dimitrije Tirol je roðen 31. meðutim. Meðu takvima. Dimitrije P. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu. Keåkemetu i Mezberewu. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". pa da se zove Tirol. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. a Licej u Bratislavi. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. Tirol. U rodnom mestu je završio osnovnu školu. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Vlah iz Åakova. nije iz Tirola. nego smo drevni Srbi. niti smo ikad bili Nemci.

koja se stvarala. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. Prvi monografski rad. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. Meðutim. godine objavio Slavensku gramatiku. bio je da srpski narod prosveãuje. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. u kojoj se okupqala 314 . obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. do Tirolove smrti 1857. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. dve decenije kasnije. kwiÿevni list izdaje. veka. Osnovni zadatak Društva. a mladima stipendije. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. Dimitrije Tirol 1829. godine. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. godine pojavio „Banatski almanah. godine dolazi u Beograd. didaktiåkog sadrÿaja. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. namewena srpskoj mladeÿi. godine. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. godine. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. na poziv Gospodara Jevrema. Godine 1828. Dvadesete godine 19. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. centru Banata. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. wegovu kulturu pomaÿe. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. srpsku kwigu štampa. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. kako je to obrazlagao Tirol. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. Dimitrije Tirol je 1827. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. veka u Temišvaru. objavio je u Budimu 1818. prvenstveno wegovim sakupqawem. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. koja ãe. brata kneza Miloša Obrenoviãa. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. u konsultovawu oko znaåajnih projekata.

Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. 1842. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". Dimitrije Tirol je 1832. Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. Ovde je 1839. nameweno uåenicima. Boraveãi u Odesi. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. åiji je bio „pravi" ålan. otišavši u Zemun. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka.srpska inteligencija. Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. godine. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. gde je 1846. Boraveãi u Odesi. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. godine. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. sa podacima o svim zemqama sveta. 315 . a potom u Temišvar. poklonio sopstvenu biblioteku. sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. Sledeãe godine je Društvu. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. zatim u „Vestniku". Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". godine postao direktor srpskih osnovnih škola. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. koji je ureðivao Jovan Haxiã. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. sina Gospodara Jevrema. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". nije oÿivotvorena. U isto vreme. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. I u Beogradu je pokretao almanahe. ruskim akademikom srpskog porekla. Tirol je napustio Beograd. kao i åasopis u „Moskviåanin". veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. Ova inicijativa. kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. ruskog generala. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. osnivaå Matice srpske. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. generalnog gubernatora Sankt Peterburga. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici.

Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. Svaki ko je umro. kao predstavnik Temišvara. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. godine osnovao Dimitrije Tirol. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. åiji poåeci datiraju iz 1827. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". Na inicijativu Dimitrija Tirola. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. decembra 1856. Izašlo je pet godišta. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. Wegovim zalagawem je 1851. godine. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. U „Svetovidu" je 1852. nastavqa Crwanski. koje je 1851. dolazio je tu sa ludim oduševqewem. ostao je bez sredstava za ÿivot. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. 20. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. godine. godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. objavio je Srpsku gramatiku. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". uåio materwi jezik. godine teško je oboleo. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. Krajem 1856. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. U revoluciji 1848/49. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 ." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. åiji je glavni grad postao Temišvar. 1848. gde je postao profesor. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska." Åitaonica je. godine. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. veka. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. izuåavala se istorija.

Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Bukurešt 1991. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. Sabqiã. pomalo zaboravqen. znamenite liånosti srpske kulture. and a boarding school in Bratislava. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola. Novi Sad 1995. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. Ÿ. Mladost ÿubori. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. izdeqen mnogim graniånim meðama. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. „The Banat Almanac". Milisavac. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. umro je 18/30. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. Q. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. Srpska periodika u 19. Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. 317 . veku na tlu današwe Rumunije. godine. Novi Sad 1986. In 1827 he started a literary magazine. Hodoqubqa Dimitrija Tirola.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. LITERATURA S. srcu govori. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. but also from broader regions. Ceroviã. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Ceroviã. od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Q. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. siromašan. oštrouman i za nauke odveã sposoban". Grahovac. Istorija Matice srpske (1826—1864). Ceroviã. Pomoã nije dugo uÿivao. Temišvar 1993. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. Novi Sad 1993. Novi Sad 1997. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. Ð. Usamqen. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. Stepanov. marta 1857. Novi Sad 1993. in 1793. Miliãeviã. Napisao M. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Q. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. He was born in Åakovo (Ciacova). Q. D. Beograd 1888. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod.

Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. iar Liceul la Bratislava. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. founded the Association of Factory Area Readers. din aceastº parte centralº a Banatului. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". dar ¤i din spaþii mai largi. a editat reviste. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. în 1851 a fost înfiinþatº. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. compiled the first Serbian bibliography. unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. în anii cincizeci ai secolului XIX. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. Trecând la Timi¤oara. a publicat „Istoria Banatului". unde se include în viaþa culturalº. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. care a venit la el în vizitº. He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. wrote about Serbian cultural monuments. la Timi¤oara. erou al rºzboaielor lui Napoleon. He firmly believed in the creative spirit of his own nation. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. he published „The History of Banat". precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. started „The Timisoara Calendar". Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. the general Mihailo Miloradoviã. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. 318 . a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. în preajma Revoluþiei din 1848. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. he established magazines. la liceu. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". including the hero from the Napoleonic wars. Datoritº strºdaniilor sale. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. în domeniul culturii. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. He became a member of The Learned Society in Odessa. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. revistº literarº.

împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi. 319 . despºrþit prin multe graniþe.A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara.

.

38. 1220—1221. a drugu sa 200 do 250. svima tada znani kao „Åika Steva". i to jednu sa 300 f. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. br. Šifmana. 321 . pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa. Novi Sad 1877. Popoviãa. broju od 24."1 Iste godine. Nova zaklada g. broju istog novosadskog lista. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Matica. list za zabavu. pouku i kwiÿevnost". S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. Neka je slava åestitom fundatoru. isti list je na naslovnoj strani 4. Hristofora Šifmana. godine sledeãu vest: „G. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. 30. Sada. a rukuje wome srpska pravoslavna opština. Hristofor Šifman iz Ban. for. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. septembra. Javor. vr. Novi Sad 1877. nego što ih imamo mi Srbi". objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. Javor. doneo je u 31. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. 22. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. a. 987. godišwe za uåiteqske pripravnike. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. jula 1877. u 38. januara. Prvenstvo imaju uåenici iz N. a za tim iz Baåke.UDC 929 Šifman H. 18. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. br.

koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. 322 . i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…). Novi Sad 1878. Koliko poštuje umetnost. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika".Jeger. 11—116. br. P.3 3 S. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman. Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. Javor. — poruåuje Stevan V. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika.. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. V. 4.

rešio sam se i ja. ãirilicom: H. avgusta 1877. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. jula 1877. avgusta 1877. 222. 548—550. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. steåaj je objavqen 19/31.: Q. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. Hristifor. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. O. br. najåešãe. 323 . u Novom Sadu 17/29. O. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. agusta 1877. Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima. u Banat. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. dakle onako kako se i on potpisivao. Novi Sad 1927.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. dakle. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. — III — 1877). godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. tim silnim ubeðewem s jedne strane. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. 877. br.687 i prepis: U. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. Pobuðen. O. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. a prezime ãirilicom (Šifman). Komlošu 1-ga Avgusta p. Dobrotvori Matice srpske. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš)."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. (ROMS — originalna pisma: 19. br. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. r. VII 1877. jula/1. avgusta 1877. da samo onaj narod.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. koncept. koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). januara 1881 godine. 1877 i K. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine. U. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa./29. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". administrativnog sekretara Matice srpske. jula iste godine. 220 — VIII — 1877). i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. Š. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. 26. moÿe s pravom zahtevati. godine. Steåaj Matice srpske. br. 5 Stevan Branovaåki. Budimpešta 12. Kristifor ili. Pismom od 14. 242. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime.5 U Osnovnom pismu iz 1881. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. Krištof. godine (ROMS. Lotiã. u: Matica srpska 1826—1926.

v. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku.8 Odmah potom." Reå je. 221. Novi Sad 1972. Komlošu 4/16. 220. O. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. zapravo. dostavqene. IX. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28. g. decembra iste godine. br. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. u Banat. decembra 1877. 1877. 1877). Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10.ja./30. 222. 324 . avgusta 1877. U. O. Komlošu 4. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. 8. septembra iste godine. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa. 264. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972.000 forinti a.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. / U Banat. avgusta 1877. avgusta 1877. avgusta iste godine. 5/17. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe.(16) Dekembra 877. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. O. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. a. a druga za veštake i umetnike". VIII. VIII. zemqomer. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. U. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. — Pismo je reprodukovano u: Q. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja. i U. Ÿivanoviã. sam. S 1. 1877.000 for. avgusta 1877. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. 1. Komlošu 9/21. u Ban. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. G. br. br. kojim je potvrdio da je suma od 10. meni pod brojem / 14. Komlošu 5/17. 1877. odrÿanoj 18. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". koju ovim Vašem Visoko. / Hristofor Šifman.9 To je uåinio veã 4/16. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. godine. Autor portreta je. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. v. u Ban. a veã 21. O. godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. septembra 1877 — U. svojevoqno.

„kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. i to. Za drugu „fundaciju". 2. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". odredio je sumu od 2.: Osnovno pismo. zatim Baåvani.000 forinti a.: Osnovno pismo. Kako svedoåi arhivska graða. 325 . Za prvu je odredio 7.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani. uåeniku. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. str. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. nav."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. 16 Up. Srpsko narodno pozorište. odrÿane u Novom Sadu 10/22. pak. 629—630. kako je naglasio „sve dotle. Milisavac. koliko je poznato. slušaocu pedagogijskih nauka. Period Antonija Haxiãa 1868—196.000 forinti. 2—3. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. IV. II deo. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. godine. koji su rodom iz Ugarske. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. U. Te odredbe u prepisu glase: „1. godine. 4. O. delo. po tri stotine forinata. 630— 631.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. t.j. 116. Istorija Matice srpske. Glasnik Istoriskog društva. kw. 1881. zasad. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. zatim Baåvani. 13 Ÿ. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi.11 Po svoj prilici. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. kako je naglasio. Hristofor Šifman je još za ÿivota.pešte. Kiriloviã. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2.14 Ovo je bio. 2. svakom. druga. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. koji su šest gimn. Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. 243—244. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. 14 Up. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. Sremski Karlovci 1931. Novi Sad 1992. 3. sv. 1864—1880. juna 1878. str. dok isto postoji". s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã.500 forinti s tim da se. razgledao wenu dvoranu. Ÿ.15 Kao osnivaå zaduÿbine. 15 D. vr. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani. 1878. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. Milisavac. godine. od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. 2.500 forinti. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati.

Milisavac. Mata Kosovac iz Melenaca. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. Naime. 15. pedagog i sveštenik. 2. profesor. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. 4. P. Bugarski iz Sente. slikar i grafiåar. Mihailo Rajin iz Opova. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. profesor. oktobra iste godine. uåiteq. pedagog.Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. muziåar. pedagog. Stipendisti Matice srpske. Istorija Matice srpske. 8. Josif Falta iz Rume. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. 11. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. avgusta 1877. januara 1881. 5. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. Aleksandar Mariã iz Åuruga. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. 3. pedagog. 326 . 16. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. Milan Borojeviã iz Petriwe. 607—608. a ostali uåiteqi ili pedagozi. pedagog. III deo 1880—1918. 605. od kojih su šestorica bili slikari. u: Matica srpska 1826—1926. 13. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. slikar. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. nav. 12. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. Ÿ. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. Kostiã. jedan muziåar. Stevan Aleksiã iz Arada.17 1. pedagog (zahvalio na stipendiji). delo. On joj je odgovorio pismom od 5. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. 14. 10. slikar. Milisavac. 6."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. nego da se tamo. godine. slikar. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. 7. Novi Sad 2000. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. 9. 18 Ÿ. slikar. Ðorðe M. 655— 656. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. slikar. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. godine. Aleksandar Lukin iz Ade. da se tamo i duÿe vreme bave".

roðewa ostalo nepoznato. delo. gde je 25. Novi Sad 1956. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. Jovanoviã. Od 1825. Od jeseni 1829. a zatim u Segedinu. godine Šifman je stupio u 19 K. i 1824. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. Ÿ. godine. U Pešti je 1828. godine). gde je 1826. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. novembra iste godine. Tokom 1835. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". Veã 1. 5532. završio Fiziku. godine 26. kao i „Ekonomiju ruralnu". godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. gde je 1827. sv. 327 . muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18.konzervatoriju u Pragu". serija društvenih nauka 8. juna 1836. Petu i šestu Latinsku klasu. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). nav. godine. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. Novi Sad 1998. februara 1878. do jeseni 1834. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. jula 1836. 6. Stajiã. 140—141. tzv.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. Moja Biografija (ROMS. (Prepis diplome. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. Uroš Prediã. 247. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". Humaniora. rukopis na sedam strana).20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. Novosadske biografije (Dodatak). a mati Saveta. M. a potom od 1819. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. O tome detaqno: M. i da je mesto wegovog. Novi Sad 1992. Zbornik Matice srpske.: V. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. marta po starom kalendaru (a ne 1816. mitropolitov pitomac. Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa. do 1836. pisane u Banatskom Komlošu 14. tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. do 1822. kako je sam naglasio. posthumno objavqenu 1956. Novi Sad 1954. godine. Milisavac. kako se dosad redovno navodilo). Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. 14. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. do 1900. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. — Up. godine završio Logiku. 629. Školovawe je nastavio u Jegri. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. godine nastavio je studije u Pešti. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. Ambroziã. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji. Potom je 1825. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. ali nije bio. godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik. u nemaåkim normalnim školama.

godine stupio u brak sa Marijom. godine. up: J. Šifmana prikazana u prvom planu. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. 70. aprila/12. rodom iz Mokrina. 4. 450—452. Do 1.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. a 17. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. Adamoviã. jula 1861. 121. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. godine. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. maja 1864. 23 O uåešãu H. Letopis Matice srpske. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. a uz to veliki qubiteq umetnosti. jula 1844. uglednog paroha iz Melenaca.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. jula 1844. I deo 1826—1864. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. gde je i umro u sredu 12. Naravno. Novi Sad 1879. godine. koja se. kw. Novi Sad 1986. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. „bezåadno 1875. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. Bauera. godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". 22 Ÿ. godine. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. Naravno. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. pod rednim brojem 4. godine. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. godine. Novi Sad 1992. maja 1864. krajem 1877. 328 . Milisavac.21 (Poåetkom 1857. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. godine. predstavila". godine. godine imenovan je za glavnog zemqomera. Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. god. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. Milisavac. kako je rekao.22 Istina. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846. iz 1861. Tu je figura H. — O H. Blagoveštenski sabor. Zagreb 1902. a 1. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. 340. nav. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. kãerkom Pavla Bibiãa.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio.(24) decembra 1884. Istorija Matice srpske. delo.

Školski list. 26 Åituqa. kw. br. Milisavac. godine u „Zastavi". sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. godina kao godina wegovog roðewa.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. 606. ali je okonåana tek 1891. 31 A. Tu je meðu biografijama 216 liånosti.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. 126—128. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. 28 Nekrolog. štampanom u Zagrebu 1904. J. ali i tada popularne prevode I. Baloga. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. Gavriloviã. godine. Novi Sad 1886. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. „Našem dobu" i „Naše gore listu". godine u 68. Matica je 1900. 1. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. „Srbobranu". M. godine u 145. veka. Milisavac. G. Hristofor Šifman. 368. tom III. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. „Sadašwosti". istaknuto mesto dobila i Šifmanova. decembra 1884. Letopis Matice srpske. delo. Bujas. i 19. Jeftimija Ivanoviãa.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. decembra 1884. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. Zagreb 1904. Muravjovog.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. i adoptirane dece otvorena je 1886.27 Tu je. Ÿ. A. 605. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. godine. N. godine.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. godine. izmeðu ostalog.30 Šifmanovu biografiju. br. Ÿ.31 Hristofor Šifman.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. delo. godini ÿivota. nav. Raiåeviã. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. Novi Sad 1884/XIX. H. Šilera. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Novi Sad 2000. 74—75. ali je åituqu objavila tek 1886. 145. Sombor 1885/ XVII. 194 (nekrolog). åiju je decu pokojnik usvojio. Zastava. Dimitrija Avramoviãa. 30 O tome detaqno: Ÿ. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka. 14. Znameniti Srbi XIX veka. sa reprodukcijom portreta. nav. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". Pavla Stamatoviãa. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji. 27 M. Novi Sad 2000. a 1885. 24 25 329 . Ÿ. Kleut. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. Kocebua. godine i u „Školskom listu". Novi Sad 1998. Bibliografija srpskih nekrologa.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. Bartelemija i A.

nav. Tu je na32 Uporedi. 534. godine. a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. 35 O portretu Hristofora Šifmana. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. 34 V. Jovanoviã. ali na ÿalost bezuspešno. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). Iz pomenutog testamenta. Hristof (ili Hristofor). 279. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. kod Šifmanovih potomaka. wegov otac je umro 1818. ocu Nemcu i majci Srpkiwi. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. godine oÿenio Jelisavetom. a mati 1821. Novi Sad 1972. Kilijan i Hristof. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M.35 Jedan nepotpisani dokument. iselili su se u Ugarsku. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. gde se 1803. Dvojica sinova. i 1758. 33 V. Novi Sad 1956.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. gde je radio kao stolar do smrti 1828. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu. veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. godine. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. Stajiã. 245—248. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. Tamo je u prvoj polovini 18. delo. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). Zaduÿbina Hristifora Šifmana. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. delo. 9. Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. Srpski spomenici u Rumuniji.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. Popoviã. godine. Rad Matice srpske 6. 76—77. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Stipendijske zaduÿbine. godine. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. radu Nikole Aleksiãa up: V. koji je stupio na snagu tek 1828. bio je zidar i palir u Novom Sadu. Maletin. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. marta 1822. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. U istom mestu. godine. Subotica 1996. godine.34 Na kraju. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. Novi Sad 1997. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". godine. nav. Stajiã. 8. na primer: P.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. sl. 246—247. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). 330 .

kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. 1926. a 1969. U. vr. O. au. godine iznosilo 10. Komlošu 3/15. 331 .646. 38 P. dinara.. delo. 1921. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. S. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. f. forinti godišwe. P. godine.000 forinti. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. Rad Matice srpske 6. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. avgusta 1877. dinara. M. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske.893 krune. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. godine 12. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. godine 44. pomagao Kazino iz Komloša. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. 5532). u Banat.217 dinara. 1945. Maletin. n.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. 77. jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15. 1 kucana strana latinicom (ROMS. što je na ÿalost ipak uåiweno. dokument bez potpisa. d. 16. nav. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. godine. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. avgusta 1878. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. godine 1. napisao izjavu koja glasi: „P.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. 37 Pismo Hristofora Šifmana. odnosno roðewem Novosaðanin. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. Nako ot V.38 Ipak. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. br 116-IV-1878.

as well as to Melenci. which Vasa Stajiã pointed out. however. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). in the „Manuscript" collection. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. 106—107. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman. his biography. în 1877. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama.zan za Komloš u Banatu. Isti. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. 348. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown. 332 . the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. Srbi u Rumuniji. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. Jakov Aksentijeviã. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. Novi Sad 1997.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. unfortunately. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. where his wife Marija came from. was not included in the published encyclopedic reference books. Furthermore. 212. for whose memory he also founded an endowment. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. Novi Sad 1993. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. Ceroviã. At the same time. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. December 12/24. even Vasa Stajiã.

¤i localitatea Melenci. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. asupra cºreia a arºtat Stajiã. fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. de¤i încº Vasa Stajiã. De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. din pºcate. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. nu a intrat printre compendiile enciclopedice. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. de unde este originarº soþia sa Maria.ska. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. în colecþia „Manuscrise". În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. ¢i în amintirea lui. 333 .

.

249. 284. 290. 317. 281. 30. 92. 235. 273. V. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. 291. 35. Banatska Dubica 177. 160. 297. 40. 314. 290. 240. 292. 173. Belocrkvanski srez 102. 223. 79. 292. 119. 31. 41. 48. 73. 199. 239. Arad 44. 180. 324. 227. 226. 177. 45. 310. 330. 74. Balkan 81. Aå 291. 186. 197. 252. 20. 201. 90. 188. i Austrija. Bašaid 100. 214. 181. 48. 254. 318. 180. B Bavanište 180. 274. 211. 183. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. 167. 115. 131. 249. 177. 220. 49. 289. 78. 177. 89. 294. Beogradski pašaluk 81. Austrougarska 100. 139. 85. 182. Bejuš 245. Ajud (Aiud) 236. spahiluk 275. 326. Begej. Balkansko poluostrvo 296. 331. 217. Almaš (danas Jabuka) 120. Kurtea de Arðeš. Austrija. Beograd 7. 315. 157. 98. 193. 42. Austrijska carevina v. 327. 187. 181. 294. 41. 182. 291. 77. 92. 332. 310. 87. 244. 146. 225. Bela Crkva 92. 317. 219. 248. 318. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 197. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 89. 156. 246. 123. 227. 228. 77. 146. 245. 291. 133. 182. 314.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 293. 84. 52. 60. 147. 127. 192. 330. Arad-Mikalaka 174. 276. 61. 65. 124. 198. 85. 265— 272. Asuan 131. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. 117. 121. 240. 212. 76. 276. 181. 58. 136. 265. V. 328. Alibunar 240. 33. 199. 263. 226. 45. 153. 121. 289. Banatski Brestovac 177. 276. 113. 174. 295. 321. 186. planina 73. Albrehtsflur. 92. spahiluk 296. 329. 326. 175. pokrajine i mesta. 220. Batawa (Battonya) 160. 83. Aradski protoprezviterat 28. reka 108. 123. 216. Banat 22. 227. 216. 93. 253. Arad-Gaj 161. 227. 214. V. 276. 283. 151. 243. 219. 224. 224. 120. Aradska eparhija 34. 59. Ada 177. 299. 239. 163. Austrija 64. 186. 321. Aleksandrija 131. 75. 179. Awina 239. 171. 281. 243. 132. Albertflor. 198. Arðeš v. Bezdin. 177. 157. 229. 161. 87. 222. 120. 44. Aradska ÿupanija 160. Baåka Palanka 89. spahiluk 99. 86. 240. 321. 81. Andrasesti. 99. 46. 89—94. 214. 299. manastir 65. 243. 212. 153. Alba Julija (Alba Iulia) 135. Barawa 224. 213. 183. 292. i Stari Arad. 297. Bezanson 127. 151. 245. 185. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. 110. 273. 37. 124. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. Bagamojo 131. 335 . 116. 108. 201. 73. 240. 190. 220. 83. 128. Afrika 130. 224. 180. Banatska eparhija 213. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. i Austrougarska. Baåka 97. 81. 245. 70. 203. 332. 262. 203. 109. 185. 24. 323. 176. 276. 191. 25. 101. 123. 173. 101. 145. 183. 129. 282. 186. 158. 84. 69. 218. 289. Albanija 7. 51. 54. 29. Ajzenštat (Eisenstadt). 91. 139. 282. pustara 96. Banatski Karlovac 230. 74. 182.

148. 278. 123. 273. Vaqevski okrug 39. Vaqevo 33. 295. 146. Buzau. 227. 89. Velebit. 326. 245. 117. 275. 253. Veliki Beåkerek. Vodnik (Vodnic) 234. Valence. 78. 224. 182. 126. 317. Bihor 244. 177. 199. 183. Bratislava 275. 115. 116. Brašov 119. 310. 15. 292. 222. 293. 274. 44. 77. 95. 288. 99. 19. pustara 96. 227. Buzjaš (Buzia¤) 128. Beåkereåki okrug 144. 79. 163. 112. 52. D Daja 244. 291. 294. 257. 62. Vodica. 144. 197. 225. manastir 93. 295. Bela Crkva. 289. 111.Berlin 230. 283. 100. Veliki Sempetar. 121. Vršac 20. 213. 299. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). 151. Vrawevo v. 147. 277. 276. 298. 226. 319. 140. 221. 198. Grabovac. 230. 174. 181. manastir 151—156. 35. 44. 10. 244. 220. 280. 48. 276. 82. Vranåea. 110. spahiluk 99. 245. 9. 298. Brzava. 294. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 293. Venecija 187. 110. Grac 55. 227. 281. 299. 89. Varaÿdin 202. 156. 183. 173. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. 310. 164. reka 146. 180. 176. 224. Budimpešta 103. Beåej 46. 177. 62. 298. V Vajmar 297. 150. 182. 219. manastir (Gîrbovaþ) 135. 168. 124. 204. 100. 326. 190. 143. 245. 219. 114. 167. 299. 219. 226. 125. 314. 46. 13. 226. 90. Boqevci 177. Vlaška 7—18. manastir 177. 293. Vojvodina 52. 121. 214. 173. 141. 244. Bistrik 101. Buzescu. 227. 85. Vukovar 91. 97. 29. 62. Vidin 121. Deska (Deszk) 173. 136. 220. 311. Danska 55. 105. 282. 239. 274. 176. 148. Gråka 219. Vojna granica 157. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 286. 290. Bugarska 154. bawa 145. Varjaš (Varia¤) 24. 11. 126. 127. 291. 73. Viktorijini vodopadi 131. 76. 154. 221. G Galicija 289. 45. 233. Brešãa 235. 226. 280. 336 . 55. 271. 90. 152. 318. 292. 71. 226. 291. 132. 254. 251. Vršaåka eparhija 34. 92. Bosna i Hercegovina 100. Blaÿuj 100. 277. 129. 324. 154. Veliki Gaj 128. 103. 76. 273. 282. 283. 110. 297. 293. 119. 129. Bešenova. 129. 230. 326. Bosna 85. 240. Dobanovci 76. 70. 174. Višegrad 102. Divoš. Beå 43. Vraåevgaj 235. 313. 317. 298. Semikluš. 138. Gand 154. 70. 262. 51. 123. 12. Debling 130. 64. Golubinci 177. 46. Versaj 274. 182. 201. 153. 52. 223. 282. 65. 111. 258. 138. 290. 120. 216. 204. 122. 111. 112. Budimska eparhija 136. 150. Verona 173. 135. Varšava 274. 292. 138. Brisel 98. Kikinda. 295. 226. 235. 209. 224. Širija. 166. 98. Veliki Semikluš. predgraðe Velikog Varadina 244. Budim 9. 227. Dalmacija 114. 111. 192. 294. Debrecin (Debrecen) 129. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. 61. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 223. 289. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. Beåkerek v. 244. Veliki Senmikloš. 237. 174. 127. 227. 289. 221. 136. Deåani. 139. 183. Buzjaš. 171. 110. 49. Gospoðinci 174. ÿupanija 12. manastir 180. Novi Beåej. planina 74. 144. 316. 292. 105. Dar es Salam 131. Vilagoš v. 163. 102. Blaÿ 243. 75. Veliki Senpetar. 97. eparhija 9. 254. 203. 136. 21. 290. 191. 219. 124. 61. 136. 130. 327. 200. 111. Velika Kikinda v. Bukurešt 8. Bistrica (u Rumuniji) 18. 252. 166. 61. 233.

214. 177. 132. Karlovac 200. 138. Keåkemet (Kecskemét) 313. 60. i Transilvanija. 69. 201. 186. Zenica 101. 311. 238. 315. 49. 183. 214. planina 131. Ketfeq (Gelu) 90. Ðurðevo 180. Klokotiã (Clocotici) 231. 118. 63. Kraqevina Srba. 165. 237. 219. Karpati. Ð Ðala 118. 34. 133. 173. 294. 292. 104. Kasåorele (Casciorele). Zemun 48. 273. Kikinda 28. 111. 55. 280. 173. V. V. Kovin 43. Zlatica (Zlatiþa). Keåa (Checea) 177. 129. 182. 139. 170. 180. i Jugoslavija. Hrvata i Slovenaca. Karlštad (Karlstad) 281. Erdeq 117. 70. 82. V. 90. 133 Kioara 135. Kluÿ (Cluj) 235. 112. 120. 212. 289. Keÿmark 65. Elemir 174. Karlovci 68. 177. 254. Osijek. Kilimanxaro. Krstur 181. 226. Jarkovac 180. Italija 173. 77. Dunav. Konak. Krajova (Craiova) 17. 144. 110. 203. 23. 21. 106. 103. 284. Don. Ÿomboqski srez 97. 110. Karlsbad v. Karlove Vari. Kanak v. Zanzibar. Kostajnica 123. 235. 216. Karaš (Cara¤). 76. oblast 93. Konstancija. 318. 169. 224. 171. 83. 276. 239. 204. 258. manastir 93. 52. Kijev 138. 119. 294. Ðeoaðu (Geoagiu). 139. reka 238. Klenak 181. Kraqevac (Cralovaþ) 213. 217. 204. i Kraqevina Srba. 281. 116. 123. Krašovska ÿupanija 240. 182. manastir 35. 81. Kaleniã. 124. 56. Komloš v. 119. 238. Klagenfurt v. 283. Irig 188. 140. 243. erdeqski predeo 9. Celovec. 65. 337 . manastir 169. 106. 73. Dukwaåa (Dognecea) 230. 317. Z Zagreb 52. 209. Krupa. 274. Kairo 131. 31. 213. 83. 276. Jegra 327. Engleska 20. 209. 239. 233. 331. 136. Konak 180. spahiluk 99. 84. 328. E Evropa 61. 48. 310. 163. Kalina 230. 235. V. 114. reka 224. 29. 281. 211. Kotor 93. 299. 111. 34. 329. 197. 40. 119. planine 135. K Kazaw (Kazanü) 153. 223. Kostur 152. spahiluk 275. Esterhazi (Esterházy). I Ivanda (Ivanda) 118. 163. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. J Jabalåa (Iabalcea) 234. Iklad 129. Banatski Komloš. Karlovaåka mitropolija 64. 170. Ðevðelija 296. 111. Ÿiåa. manastir 202. 183. 279. ostrvo 131. 29. Doman 237. 176. 234. Ðorok 192. 99. 237. 235. 138. 233. 165. spahiluk 296. 299. 229. 275. 171. 200. 100. 299. 128. Ešeg (Esseg) v. Kragujevac 7. 274. 58. 202. Erdeqska eparhija 136. Ilfov.Dobruw. 62. 214. 102. reka 12. 293. Jugoslavija 20. 152. Zeta. 111. 66. 245. 99. 69. Komlauš-Arad 245. 297. 234. 137. 218. 175. 109. Kosovo 98. 225. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. manastir 102. Ÿ Ÿabaq 177. 135. 204. 245. 114. Karaševo (Cara¤ova) 232. Izbište 230. 112. 235. 92. 201. 277. 215. 59. i Sremski Karlovci. 56. 236. ÿupanija 98. 103. Knez (Satchinez) 28. 136. Erdeqski gubernijum 136. 129. 163. 22. Hrvata i Slovenaca 29. 135.

65. 52. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. 43. 112. reka 12. 49. 220. 40. 326. 12. Manenfeld. 39. i Mala Vlaška. 203. 204. 185. Q Qubqana 203. 177. 39. 48. 209. 110. Niš 115. reka 131. 17. 188. 297. Marijanske Lazwe. Muntenija (Muntenia) 10. pustara 96. 57. 151. Marijenfeld. 235. 93. 179. 230. 289. 219. 233. 129. 296. 28. 62. 174. 161. 180. V. 215. 82. 226. Novi Beåej 44. 295. Kulpin 326. 325. 180. Majna. 216. 111. 173. 90. 329. 136. 92. 219. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. 46. V. Maðarska 34. Minc 126. 59. 296. O Obedska bara 14. 112. 218. 310. Minhen 82. 12. 173. 115. Nemaåka 20. 220. 327. 98. manastir 35. 197. manastir 93. Lika 114. 217. N Nakovo. Odesa 153. 177. 38. Mehadija 120. 83. Novo Miloševo 174. 128. 64. 14. 88. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. Lukiãevo 180. rukavac Moriša 186. 121. 227. 204. 12. 38. 323. 15. Maribor 293. 332. 224. 287. brdo 216. 179. 321. spahiluk 296. 331. 146. 169. 265. 125. 89. 292. Novi Severin. 198. 127. 239. 182. 290. 212. 143. 333. Neuzina 235. 109. 10. 15. 227. 192. 189. Kumane 174. 225. London 55. i Ugarska. 294. Munara (Munar) 213. 132. 183. 299. Nemet (Beregsºu Mic) 90. spahiluk 96. 216. Kupinik 14. 243. Opovo 326. 317. 33. 223. 183. Kuvin 174. Moskopoqe. 16. 299. 78. Kuveÿdin. 176. Modra 43. 179. 177. M Mavrodin. 298. 224. reka 275. spahiluk 287. 140. 231. 182. 51. 139. predgraðe Temišvara 21. Mesiã. 180. i Oltenija. 136. Lazarica. L Lavov 291. 294. 266. 202. 111. 13. 175. 27. Nil. manastir 214.Kruševac 231. 113. 332. Nikšiã 318. 322. 226. Melenci 100. 183. 251. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 276. 181. Oltenija 153. 110. 56. 111. 328. Lipovo (Lipova) 114. Mezberew 313. 253. oblast u Gråkoj 219. 213. Marijenbad v. 176. 118. 76. 182. Milkovo. 182. 289. 295. Masai stepa 131. 113. 313. 215. 40. Mehala. Novi Kneÿevac 174. 277. 166. 326. 279. Moskva 187. 44. 222. Mehalska eparhija 33. 330. 290. 36. reka 158. Nemaåki Åanad. 221. 87. 174. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. Macedonija. eparhija 9. 58. 114. 328. Mladenovac 216. Nermiã 235. 158. 328. 44. Molovin 93. 333. 98. V. 214. 122. Lupak (Lupac) 235. 104. 327. 61. Maramureš 245. 258. Mala Vlaška 117. Krušedol. 46. 11. manastir 7. 221. 60. 16. Miqacka. 240. 84. Milano 53. Kusiã. 65. 237. 62. 324. Mohaåki srez 136. 127. 17. 310. 182. 91. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. 18. 186. Mali Moriš. Moriš. 338 . spahiluk 96. 15. Mol 174. reka 102. 128. 48. Moraviåki srez 102. 230. 196. Lugovet (Câmpia) 181. 121. Oplenac. 11. 323. 187. Makedonija 154. 197. 77. Lugoš 90. 112. 227. 274. 100. Oravica (Oraviþa) 239. 177. 291. Novi Sad 14. 296. 122. 226. 90. Kusiã 326. 315. 185. 214. 122. Mokrin 174. Lajpcig 81. spahiluk 99. 328. manastir 221. 177. 29. Mombasa 131. 61. 129. 283. 28. 318. 255. 65. 227. 198. 228. 53. Moldavija 9. 226. 101. 289. 292. 127.

manastir v. 90. 239. manastir 153. V. 206. 160. 145. Petrovaradin 115. 201. Semikluš. 239. 95. 100. 136. 156. 215. 159. Sveti Ðurað. Subotica. Racenštat (Ratzenstadt) v. S Sabatka (Szabadka) v. 227. 65. 216. 70. Rim 131. 180. Sveta Gora 152. 46. 204. 251. manastir 135. 213. 96. 152. Segedin (Szeged) 73. 153. 143. 327. 111. Plzen 276. 35. Panåevo Panåevo 44. Srpska Varoš. 291. Sibiw (Sibiu) 136. 42. 243. 90. i Budimpešta. 30. 62. Rošija Montana 138. 61. Sarajevo 20. 19. Rešinar 137. Pardawski srez 97. 135. Peåka (Pecica) 160. Podgorica 7. 17. 126. Radna 230. Sibiwski protoprezviterat 137. 154. 140. 49. Pomoriška vojna granica 185. 292. 204. 217. Rumunska patrijaršija 9. 131. Petrograd. 22. 211. 174. 294. Seåuj 135. 197. 114. 84. 110. 129. 230. 83. 298. 243. 31. 281. Rostovo 238. 92. 55. Rijeka 52. 151. Otvas 230. 226. Poqana Dolÿ. 97. R Ravnik (Rafnic) 231. 13. 138. 289. 327. 109. Petrograd 65. 101. 146. 202. 220. 238. 60. 283. 165. ostrvo 131. 154. Oršava (Or¤ova) 121. 228. 234. Senta 326. V. 41. Sad.Oradeja (Oradea) v. 70. Pomorišje. Peã 114. manastir 243. Peãka patrijaršija 113. 113. 174. Rimnik 187. Orlovat 326. 289. 173. 130. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 117. 96. 61. 204. 124. 251. Osijek 95. 102. 298. 112. 9. Rudna 24. 279. 176. 38. 34. 23. 297. 77. 174. 111. 20. 139. reka. 146. Veliki Varadin. Prwavor 158. 288. 100. 61. Senðurð. Rusija 55. Rešinarski protoprezviterat 137. 123. 59. 327. 119. 296. 216. 212. 137. 47. Racvaroš (Ráczváros) v. 321. 211. 13. 290. 339 . 96. 137. 176. 227. Ruma 181. Prespansko jezero 219. 127. Prag 51. 276. 12. Petriwa 203. Putna. 203. 293. 326. Sava. pustara 95. 159. Rakovac. Sanktpeterburg v. 91. Rumunija 8. Osek v. 299. Petersburg v. 181. Skopqe 32. 238. oblast 157. 54. Rumunska Zemqa 13. 13. Svrqig 231. 111. 120. 115. Ratezaci 10. 52. Slavonija 100. 82. 245. 18. Sveti Ðurað (Sîngeorge). Raška 93. 204. 112. Sentandreja (Szentendre) 119. Risan 173. 281. Prešov 82. Pešta 53. 139. 55. 48. 222. Srpska Varoš. Radojevo 90. Peštanska ÿupanija 95. 25. 99. Ostojiãevo 90. reka 10. 153. 299. 315. 132. 34. Pariz 20. 282. 204. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 140. Reqevo 102. 15. 126. 24. 332. 315. 15. Pokoja 245. 40. Pankova (Pancsova) v. Poÿarevac 110. eparhija 9. 36. 29. 209. P Padej 177. Slatina Timiš 230. 311. 153. Sentandrejski srez 102. Poqska 281. 164. 326. 239. 310. 180. 24. 294. 146. 204. 12. 15. 62. 151. Slankamen 120. manastir 135. 281. 59. 174. i Rumunija. manastir 68. reka 93. Pemba. 298. Rumunska mitropolija 221. Selište 135. Pakrac. spahiluk 98. 225. 221. 318. Slavonski Brod 100. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 326. 177. 87. 214. 174. 62. 326. 32. reka 12. 218. Prilep 92 Prislop. 65. 25. Siret. 112. 203. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. 237. 233. Rešica (Re¤iþa) 234. Parac (Parta) 118. 276. Sew 201. 280. 17. Rudna. Osijek. 129. 13. Seåujska eparhija 136. 291. 294. 156. 95—112. Semarton (Sînmartinu) 19. 274. 202. 66. 299. 25. 82. 308. 140. Petrograd. 185. 186. 219. 151—156. 31. 128.

à Ãelije. 19. 186. 171. 211. 329. 294. 36. 275. 95. 133. 52. T Tamadea-Tamasesti. 120. 180. 327. 243. 168. 255. 54. Sremski Karlovci 7. 73. 257. 131. Turn Severin 152. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. 83. 202. 17. 124. 254. 32. Solun 219. 139. 61. 182. 182. 62. 108. 148. 225. Faåeš 114. 217. 216. Tanzanija 131. 113. Fruška gora 123. 41. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. Trst 55. Tamiška ÿupanija 128. 146. 313. 144. 290. 75. 61. 239. 177. 240. Hale 64. 41. predgraðe Temišvara 81. 123. 41. 81. 128. 38. Split 288. 173. 48. 42. 154. 292. 313. 113. 251. 252. 171. 314. 22. Sremska ÿupanija 96. 122. 123. 286. 221. 96. 231. 340 . 51. 213. 328. 114. Fenlak (Felnac) 160. manastir 7. 128. i Maðarska. 35. 127. 296. F Fabrika. spahiluk 99 Hercegovina 85. U Ugarska 8. 298. 122. 296. Ugro-Vlaška 9. 308. 49. 179. 166. 108. Slovenija 294. 109. 118. 276. 180. 102. 89. 98. 128. 132. 37. 33. 61. 118. 138. Subotica. 65. manastir 93. Sofija 280. 152. 183. 166. Studenica. V. 181. 240. 37. 109. 316. 145. 221. Turska 87. 110. 276. 140. 326. Hajduåica. Terezienštat (Theresienstadt) v. Ugro-vlaška mitropolija 9. Timoåka eparhija 216. 240. 44. 41. 144. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 77. Uqma 230. 181. 90. 24. 150. 101. 170. Tismana. 214. 216. 14. spahiluk 105. 317. Herešti. Srbija 17. V. 73. 20. 125. 118. 153. Novi Beåej. 21. 319. 62. 287. 156. Austrija. 98. Temišvarska ÿupanija 96. 215. Sombor 41. 35. 145. 86. 176. 143. 239. 29. Hilandar. 48. 318. 212. 43. 111. Tamiš. 223. Veliki Sempetar. 34. 289. 224. Stari Arad 129. 111. Srpski Semarton. 100. 229. 28. 254. V. 120. 255. 215. 295. 35. 40. Titograd v. Torontalska varmeða 143. 84. H Habzburška monarhija v. 273. Temišvarska episkopija 37. 40. 147. 279. 154. 92. 129. 129. 252. 49. 214. 52. 146. 258. 31. 37. 104. 115. 88. 124. 141. Transilvanija 153. 330. 277. manastir 152. 120. 299. 85. 281. Semarton. 105. 165. 17. Semikluš. 49. 263271. Francuska 69. 108. 67. 213. Starobeåejski srez 102. 218. Tirol 229. Tolvadija (Livezile) 213. manastir 152. 121. 165. 254. Tanga 131. Srpski Padej v. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 177. Srpski Veliki Semikluš. 126. 330. 233. 291. Turski Beåej v. 242. Podgorica. 117—121. 81—88. Habzburško carstvo v. 241. 40. 255. 130. 266. 138. Frankfurt 275. 212. 234. Halmað (Halmagiu) 243. 244. 39. Ãukovac 186. 81. 209. 328. Subotica 52. 62. 219. Trenåin 276. 16. 44. 106. 256. 136. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. 70. 220. Austrija. 281. 60. spahiluk 128. 124. 293. 231. 87. 288. 224. 163. 186. 203. 271. 131. 93. 23. 204. 113. 83. Srpski Åanad. 82. 123. 91. Srem 7. 28. 199—209. 310. Srpska Crwa 329. 36. 27. 170. 129. Few (Foeni) 213. 129. 99. Srpska Varoš 186. 315. 253. 148. 87. 10. 262. 214. Temišvar 8. i Karlovci. 226. 54. 213. 21. 153. spahiluk 99. 18. 16. Torontalska ÿupanija 96. 124. 238. Srpski Aradac 177. i Erdeq. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 255.Slovaåka 43. 100. 97. 232. 104. 133. 108. 121. 227. 74. 325. 294. 48. Fibiš 174. 231. 325. Temišvarska eparhija 34. 273. 315. Tanadeu Ÿos. 10. 89. 38. 34. 212. Padej. 127. 183. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. spahiluk 296. 316. 100. 199. 114. 226. 294. 120. reka 108. 132.

Štokholm 274. 294. 231. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. Šibenik 202. 294. Hrvatska 113. predgraðe Arada 89 Šatista. 242. 317. 146. Åiksereda 235. 152. 330. 209. Celovec 292. oblast u Gråkoj 219. Åeška 146. Šurjan 213. 180. Srpska Varoš. Åurug 326. Š Šabaåka eparhija 34. Å Åakovo (Ciacova) 22. Šarkad. Åaåak 110. C Carigrad 82. 220. 241. 100. 313. Åanadski protopopijat 328. 341 . Crna Gora 224. Širija (¢iria) 129. 245. 232. Šopron 65.Hondol 138. 153. 114. Huwedoara. ÿupanija 9. 84. 126. Šemnic 126. 318. Åanad (Cenad) 114.

.

265. 243. 90. Aleksiã. Marija roð. 265. arhimandrit 100. Arsiã. slikar 90. 94. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. Adamoviã. publicista 44. uåiteq u Aradu 160. Antonoviã. 179. slikar 173. lekar 145. 216. pravnik 265. 179. 187. 173. Silviju (Anuichi). Ajvaz. Antonoviã. 138. Anastasijeviã. general 100. Ambroziã. nadvojvoda 102. sin Nikolin 174. 182. 182. Adamoviã. 183. Mojsej. 76. Pavle. Andreis. Stevan. Qubomir. 180. B Bajiã. 85. 271. 93. kãi Savina 187. 83. patrijarh 115. kraq 101. putopisac 152. knez 74. Arsiã. istoriåar 243. Avakumoviã. 82. Manojlo-Emanuil. Aleksiã. Petar Paul. Nikola. 174. slikar 173. 176. 175. 271. senator u Aradu 185. episkop 121. 266. Kornelije. 180. 75. 325. 183. Gerasim. slikar 176. Katarina. Aron. 266. Anepsija. 326. 343 . Aleksiã. 177. 189. 268. Janoš. 68. Andriã. arhimandrit 138. Lazar. Arsiã. 174. 271. 270. slikar 177. 268. Anuiki. Jovan. August. Marija. 182. porodica 265—272. 177. episkop 119. porodica 173—183. Arsiã. 177. Aleksandar Karaðorðeviã. austrijski knez 281. 266. Qubomir. politiåar 86. trgovac 191. 179. Jakov. Alevin. muzikolog 60.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. 123. Aleksandar Obrenoviã. Andrija. senator u Aradu 185. 265. 97. Aÿbot (Asbóth). 333. 183. unijatski episkop 243. Alepski. pozlatar i slikar 90. komesar i plemiã 192. 177. maðarski kwiÿevnik 101. Aleksiã. Arsiã. supruga Savina 187. Arsiã. 179. 266. 165. 120. 183. 177. slikar 173. Jovan. Aksentijeviã. Aleksiã. Aleksiã. sveštenik u Åakovu 118. nastavnik u Temišvaru 21. Aleksandar Veliki. 163. Janoš. 267. uåiteq u Mehali 177. zidar novosadski 330. Aleksiã. 243. Avramoviã. Miša. 186. slikar 181. kwiÿevnik 73—79. 177. 144. Terezija. 178. pisac 329. Jova 328. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. Arsiã. Vlastoje. Isaija. Antonoviã. 266. Adamoviã. Ajh. Josip. 145. darodavac 104. Platon. Aleksijeviã. Rikard (Alewyn). 140. 84. Vasilije. Angel. episkop 135. 106. Vasilije. Miša. Cinciã. 179. 86. Eustahija roð. Apel. * Izvorni. 175. 176. 183. 269. episkop 67. 332. kwiÿevnica 64. Albreht. episkop 76. slikar 89. 124. Aleksiã. 115. paša od Budima 282. Aleksa. patrijarh 70. 173. 182. 137. 181. Sava. Ivan. 157. 180. Atanackoviã. Stankiã 173. car 44. Atanasije. Petar. Pavle. 141. German. Aleksandroviã. istoriåar umetnosti 327. sveštenik u Aradu 192. 121. 267. 330. Aleksiã. teatrolog 274. Avakumoviã. Dušan. zemqomer u Somboru 327. Acel. Anðeliã. Aradski. Anðeliã. 244. Stevan. Dimitrije. Aleksiã. 178. 186. Petar. 271. 139. Aleksandar. Arsenije III Åarnojeviã. Arsenije. Stefan. 91. Antonoviã. 182. 178.

333. litograf 328. Vasilije iz Arada 189. 62. slikar i grafiåar 326. Silviu. Lazar. 58. Blanšar. 111. Stevan. 8. Arsenije 7—18. Ivan (Birta). Ðorðe v. 14. Marija. Ðorðe. Boÿiã. Bogdan III Slepi. profesor 19. Branovaåki. 15. Jovan. Nikola. Biki. 106. 14. trgovac 105. Bugarski. Jovan. Ištvan (Bessenyei István). pozlatar 90. Milica roð. Petar. Milan. 8. sudija u Aradu 185. 68. istoriåar kwiÿevnosti 7. direktor škole u Temišvaru 20. Ðurað. svetica i despotica 7. 27—42. porodica 297. Brliã. Paja. Bašiã. Bartelemi. pravnik 221. Brankoviã. Bojiã. Angelina. Baron. 139. Ÿivko. Bešina. Basarab. Bujas. Bauer. Ðorðe. Barlovac. 234. pisac 127. 89. prirodwak 63. 106. Stefanoviã 261. 128. slikar 305. 323. Milana. vlaški vladar 7. T. Ðuriã 19. Bugarski. posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. Stefan. Beju). 20. 10. 11. 170. Brunsvik (Brunszvik). baron 102. Belåiã. advokat 105. Bugarski. Ðorðe. vladar Moldavije 10. 103. 17. 112. Balog. 21. 240.. Bogdanoviã. trgovac 233. glumica 285. Bona. patrijarh 104. 284. 22. pisac 39. Beqanski. Vali (Béla). inÿiwer i istoriåar 8. Brdareviã. grof 13. Boškoviã. Milivoje. 20. Brankoviã. Koman. 212. ålan Društva za SNP 100. namesnik Milana Obrenoviãa 99. senator u Aradu 185. istoriåar 136. inspektor pozorišne rasvete 286. paroh 328. 344 . Lazar. Ištvan (Berkeszi István). 163. 90. Brankoviã. Barjaši. istoriåar 153. Batušiã. Bjelica. Bogosavqeviã. Georgije. 14. despot 14. istoriåar umetnosti 179. pozorišni tehniåar 286. Born (Born). 16. zemqoradnik u Semartonu 19. 19. Blaznavac. teatrolog 291. konzul 108. Petrija od Varadija 98. Brankoviã. Tinka roð. 14. Basarab. 251. Ðorðeviã 17. 255. Brankoviã. Brajer. direktor varoške bolnice 257. Igwat iz Slavonskog Broda 100. 108. Joca. profesor 22. gradonaåelnik novosadski 97. muziåar 204. 55. pedagog 326. Barsan. despot 7. kompozitor 54. profesor 327. Milica. Bah. Baroše (Baroche). Milivoje. pisac 329. pisac 329. Brankoviã. Bugarski. Bugarski. Gedeon. ministar 76. Basarab. bibliotekar 51. Bugarski. 187. Petar.Bajiã. 23. 187. Mirjana. mitropolit 7—18. Mihajlo. prota iz Rešinara 137. Brankoviã. grofica 282. Maksim. Aleksandar (Bach). Berenfels. Bajiã. Stevan. general-major 138. bibliotekar 203. Bibiã. Borojeviã. Ðorðe. prirodwak 67. Beÿu. 17. Ištvan (Balog István). 332. etnolog 230. Pavle (Binder). 297. Brankoviã. Lukijan. Petar iz Uqme 239. porodica 18. 140. J. Lukijan T. episkop 151. Prokopije. 111. 12. Arpad. Prot (Prot I. Bibiå. horovoða 254. arhimandrit 64. 61. Milorad. Šifman 329. 20. 212. Franc 261. Biga. Biki. Ÿan Pjer (Blanchard). 67. Baãawi (Batthyány). istoriåar umetnosti 179. Berlendesen. Bugarski. Bešewei. kwiÿevnik 129. Botiã. 16. Nikola. Boliã. profesor 22. 92. Bikicki. 284. Maksim. 329. 112. istoriåar 192. Milivoj 19—25. Baãawi. despot 14. Jovan. komesar 138.. N. Aleksandra 19. ÿurnalista 84. Bobulesku. Berkesi. Betoven. Vuk. 18. 324. 193. Mileva-Milica roð. Miloš od Varadija. 292. Bruner (Brunner). Brankoviã. episkop 108. despot 7. paroh 331. redaktor 43—49. Bondin. 18. Todor. Aleksandra. Brankoviã. (Breier) 253. kraqevski školski nadzornik 160. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). Josif (Iosif Bobulescu). Brankovan. Johan Elert (Bode). Gabor (Bona Gábor). Boškoviã. Binder. Qubica. Bela. 17. Jovan. 282. Brankoviã. 17. Bogdanoviã. Beÿan. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Bugarski. Jovan. 258. Barabaš. pukovnik 87. Brankoviã. 256. Julka roð. Bode. Marko. Wagoje. Bogdanoviã. Lazar. 106. 57. 13. Bugarski. 111. Pavle. Bogdan. grof 274. Vajs fon. Nikola. Bogdan. porodica 275. Binder Bugarski. Bifon. Birta. 252. Baãawi. Birta. Ludvig van (Beethoven). Blagoje iz Vaqeva 33. slikar 302. kwiÿevnik 276. Beåi.

Pavle. 75.. Jovan. Vanonåek (Wanoncsek). Granofski. ministar prosvete 131. 128. Qubiša. Eugen (Jeno). Vidakoviã. 86. 113—124. profesor 20. Verde. (Vºtº¤ianu). kompozitor 54. 234. Golub. Grosinger. pesnik 148. Viloviã. Viha. Alesandro (Volta). Milo. rediteq 285. filozof 63. Joanikije. profesor 22. 85. maðarski premijer 223. Ÿil (Verne). lekar 254. istoriåar 63—71. fiziåar 63. 243. 202. Vasiã. Bukuroviã. Gaj. student medicine 45. Grašalkoviã. vojvoda i politiåar 74. V. Vukoviã. Vlašiã. Vujiãi. 283. istoriåar 329. Vulini. 293. Veber (Weber). Bernat (Weisz). uåiteq u Beåkereku 281. Ilija. Fransoa Mari Arue (Voltaire). 86. Gruber. Gavriloviã. rumunski istoriåar 153. graniåarski kapetani 96. profesor 73—79. graniåarski kapetani 96. Vajs. pisac 73. Ludvig 109. mesar u Temišvaru 234. pesnik 128. Grašalkoviã. Jovan N. gradonaåelnik aradski 185. Vukeliã. Vaka. mitropolit 136. 204.Bukovac. Gecija. Vladislav II. Vlašiã. Vergilije (Vergilius). 212. 83. Marija roð. muzikolog 51—62. 289. 16. Karl (Gerold). nadzornik u Sarajevu 102. porodica 297. Vasiã. 154. 10. Gigiã. rediteq i pozorišni teoretiåar 297. Emanuel. episkop 123. Vlašiã. 275. grof 274. Georgijeviã od Apadije. profesor 22. 345 . 292. prota iz Beograda 45. Joakim. Vlahoviã. Arpad. V Vajdman (Weidmann). 298. Gerold. 127. Vajdman (Weidmann). Georgijeviã. Jovan. kwiÿevnik i politiåar 166. Vuåiã Perišiã. Vlahoviã. Branko. Kosta — Prota. komunalni uåiteq 235. fiziåar 63. Vitkoviãi. Milovan. 81. Vasiã. profesor 22. Andreja iz Karaševa 234. muzikolog 204.. Gavriloviã. Vlašiã. kwiÿevnik 52. glumica 286. istoriåar crkve 200. Pavle. Vladisavqeviã. Sava. 92. 127. Qudevit. kwiÿar 314. ikonoipisac 91. kwiÿevnik 129. uåiteq i seoski knez 234. nastavnica u Temišvaru 21. prota 105. I. Georgijevski. Grahovac. uåiteq u Aradu 161. Ðula (Wlassics Gyula). Volta. Gephardi. Gavriloviã. Verzar (Verzár). 333. Vasilije. 85. Ludvig Albreht (Gebhardi). sveštenik 160. Nikola. Vozareviã. 281. pisac 77. episkop 7. kraq 9. Toma. Šmidl 234. Vujiã. Vitkoviã. Volter. slikar 181. prikupqaå priloga 191. 295. 49. kwiÿevnik 52. Grigoroviå. Vukadinoviã. 332. Bisa 89. Matija. Gernot. muzikolog 202. Gregor. 84. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. direktor škole 233. Vekerle. 289. Vern. 83. pisac 44. Gruiã. Karolina Lujza iz Karaševa 234. Ÿivka iz Vaqeva 33. Gavruca. 236. Vladimir. Panta. Vlaho. otac Dimitrija Tirola 313. porodica 145. Kristof Vilibald (Gluck). Viha. Vasilijeviã. 281. Konstantin (Wurzbach). Jovan (Ioan Gheþia) 148. Vladislav I. Vlašiã. G Gavela. Vurcbah. Vatašijanu. Vujiã. episkop 113. Aleksandar. 317. Maksim. Garašanin. Gligorije. porodica 96. Nikola. 240. Andra. Andreja. porodica 234. Vladislav. Mišelina. porodica 284. Spasoje. Ðoka. Goðevac. Jozef 274. dirigent 285. istoriåar umetnosti 173. Venkhajm (Wenckheim). Joan. 91. Vladimir. 235. lekar 145. Petar. Nikola. Slavko. knez 97. Vidak. Golec. Slavko. Gavriloviã. Vinko. štampar 126. Viktor Ivanoviå. Gligorije. Vasiã. kurijalni sudija 106. graniåarski kapetani 96. Gavriloviã. kraq 152. Gajin. pozorišni rediteq 297. slavista 153. Vukåeviã. Petar iz Pokole 245. istoriåar 82. pomoãni beleÿnik 234. Vlašiã. Galvani. Gavriloviã. Johan Volfgang (Goethe). Gete. Vujiã. 201. slikar 181. Dimitrije. Tadija 109. kwiÿevnik 64. slikar 328. Vlašiã. Georg. Georgijeviã. Gluk. Gavriloviã. Vereš. straÿmešter 186. 146. 290. Stojanka. Luiði (Galvani). akademik 109. 235. Vasiã. Šandor (Wekerle Sándor). Vlašiå. Gogl. 136. drÿavnik 84.

Dragomir. Tekelija 128. Damaskin. Geza od Kadara. uåiteq iz Krašova 235. Jelka roð. Haxi 222. porodica 125—133. unuka Ðorðeva 130. Jean le Rond). pijanista i profesor 51. politiåar 47. politiåar 97. Feldvari 129. Golub. profesor muzike iz Rešice 239. Pulherija roð. plemiã 130. Stefan. Georgije. 132. Damaskin. Damaskin. (Lucia Djamo Diaconiþº). episkop 114. Inokentije. porodica 173. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Dubravinski. 90. Guqelmi. Grujiã. Damjanoviã. Demeter. Stefan od Nemeta. Deodat Gratet de (Dolomieu). 56. Damaskin. Dimitrijeviã-Rafailoviã. folklorista 153. Dobra. Silviju. 45. Janko od Ðulveza i Diwaša. 325. Damaskin. Stefan. kwiÿevnik i publicista 125. Antonije. kompozitor 277. Ivanka roð. 282. Dalamber. Dimitrijeviã. kãi Antonijeva 130. Dib. Doner (Donner). Doner (Donner). Anton V. 294. Guno. Petar. 125. etnograf 152. Dimiã. 130. Dolomje. 130. istoriåar 110. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. 280. Dimitrijeviã. Gråiã. Jovan. matematiåar 63. Duišin. Anðelija. Luiði (Guglielmi). 213. 128. Svetozar. Dimitrijeviã. Petar. 132. episkop 113—124. uåiteq muzike 235. 93. Damaskin. Haxi. 133. Duka. ministar 86. sin Stefanov 128. 128. 117. Davidoviã. 132. 122. Damaskin. Jovan. episkop 100. oblaåiqa u pozorištu 286. Damaskin. Dimitrijeviã. Jelena. 133. kãi Stefanova 128. 346 . Daniåiã. 132. 314. 121. Vasa. 94. 130. Miqa. D Davidoviã. Deak. Ðura. Dadawi. 130. Djamo Dijakonica. advokat u Beåu 97. 129. pravnik 129. Georgije. teatrolog 274. slikar 89. filolog i kwiÿevnik 44. 49. 68. 295. 61. Šarl (Gounod). Dimitrije. Katarina roð. veliki ÿupan i poslanik 97. Deviã. 127. 153. 133. Drajšok. 278. 122. 129. Danil. sveštenik 138. Jevrem. 91. Zako 128. pozlatar 90. 132. kãi Stefanova 130. Teodoroviã 130. Dobroviã. Damaskin. pravnica 222. kwiÿevnik 297. Rajmund 261.. Dolga. Konstantin. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. Gaetano (Donizetti). Grujiã. Isak. advokat 108. arhimandrit 108. Ema roð. Raja. 114. kompozitor 54. Ditrih. savetnik Temišvarske administracije 121. Pal (Gulyás Pál). Radoslav M. Damaskin. 129. Damaskin. 55. Sava. Nikolaj. Petar. prevodilac 44. kãi Simeonova 129. Ÿan (D'Alembert. Nikodim. Etelka roð. 119. inÿiwer 21. 148. 118. Olga roð. 131. Došen. Damaskin. Dragyc. sin Ðorðev 130. 133. Miša. Petar. Nikanor. slikar 301. kwiÿevnik 59. eparhijski školski referent 160. Stefan. Dimitrije. episkop 113. kaluðer 151—156. 62. Dudl. 132. 136. Damaskin. Marija roð. Ðorðe. istoriåar 135. 130. Aleksandar (Dreyschock). Dvoraåek. Ðorðe. Dimitrijeviã. Dobroviã. posednik i sudija. 91. Gutenbrun (Guttenbrun).Gruiã. 115. Damaskin. 48. Petar. prirodwak 67. posednik i pisac 130. istoriåar kwiÿevnosti 75. (Dietrich). 130. paroh 108. 310. poglavar 100. asesor 128. Grujiã. Qubomir. Nikola. Arsen. istoriåar 7. baron 106. 123. 130. Ferenc (Deák Ferenc). 133.. Simeon. Dimitrijeviã. 124. Dobroviã. Damaskin-Qubimiroviã. istoriåar 127. 129. Deretiã. garderober u pozorištu 286. Damaskin. Stefanoviã 261. profesor i bogoslov 66. Damaskin. Margita roð. 132. Domawanc. Damaskin. Antonija. Vasilije. kompozitor 54. Daviåo. slikar 222. Nikanor. 311. 109. Palikuåevni 129. Vasilije (Drºguþ). Gruiã. Damaskin 130. prikupqaå priloga 191. Miqa mlaði. Simeon. Dobrašinoviã. Damaskin. istoriåar kwiÿevnosti 253. Aleksandar — Aleksa. Dimitrijeviã. 130. Jelena roð. Domanski. 279. drvorezbar 89. M. Damaskin. Vašerheqi 130. 126. 136. politiåar 85. Vladimir. Dobra. Dalen. arhitekta 222. Dimitrije. Doniceti. Deÿan. Damaskin. Damaskin. Margita. Ana. unuk Ðorðev 130. Dobra. Dadawi. prikupqaå priloga 191. Guqaš. Dobroviã. Hajim S. 130. Derešãe. Luåija. naåelnik sreza i asesor 128. Damaskin. potpukovnik 129. Domanski. politiåar 225..

poslanik 108. Zoriãi. Stefanoviã 261. Ÿ Ÿivanoviã. Johan (Sauermann). Ðika. pesnik 165. 239. Iliã. 233. Ðuriåiã. 48. 303. 110. Ÿivkoviã. Mirko. Ðorðeviã. arhimandrit 160. Ilarion. Sava. Zaharijeviã. Ÿivkoviã. Ðuriã. Ðorðeviã. porodica 257. Zora. advokat 237. Johan (Engerth). episkop 243—249. Jovan. (Jivi) 136. Zoltan 261. Ÿivkoviã. Engelhard. Ðurasa. drÿavni uåiteq 235. 284. Engel. Dimitrije. 238. Lazar. 44. Erdedi (Erdõdy). Ana roð. åinovnica 238. baron 117 Engert. Dimitrije. Dunðerski. Ivan. J Jakabfalvi. 324. Teodor. Pavle. Eustatijeviã. 44. Ivanoviã. plemiã 105. Ðurasa. 237. 112. 105. Jeroš. Iliã. Jeftimije. Dunðerski. Ivan iz Karaševa 237. 235. 234. Pavel. 139. Nikola. 109. Ivaniã. Ðurasa. Ivanoviã. Esterhazi. pedagog 326. paroh 73. Ðakoviã. 60. Esterhazi. Ivkoviã. S. Iskriã. 240. baron 45. muzikolog 204. Damaskin 128. Melhior. Teofil iz Vaqeva 33. Ÿivkoviã. porodica 237. Gedeon. kompozitor 293. 347 . Paja. Johan Kristijan (Engel). porodica 145. profesor 20. Ÿivkoviã. Ðurkoviã. porodica 274. Stana. Lidija. Stevan. pisac 329. Ziåi. 240. uåiteq pevawa 204. 122. 239. Stevan Dabiã. upravnik gimnazije 102. E Ebersberg. Ðurasa. 204. Ivanoviã. Jakovqeviã. istoriåar umetnosti 177. 236. Špicer. Z Zajc. Jovan 129. Jakabfalvi. Joca. Olga. tast Wagoja Basaraba 17. sudija 108. Dimitrije. glumica 285. profesor 22. Ðuriã. Zeremski. publicista 230. Jovanka roð. Evtimije. Lazar. profesor 20. Zauerman. Nikola. Ðurasa. 281. slikar 90. Ÿivkoviã. 289. biolog i fiziolog 20. Qiqana. Prokopije. Ivanoviã. Ðurasa. veleposednik 105. Marjan. Ðurkica 237. Ðurkoviã. 279. 256. 111. pravnik 43. graniåarski kapetani 96. 47. kompozitor 204. 46. J. Marija Terezija 275. Jakov. 129. 140. Ðurasa. Igwatoviã. Joan. Ivan. školski upravnik 160. istoriåar 110. episkop 32. Lazar. Ðorðe. Ifka. porodica 181. 75. Vasilije. Ÿivanoviã. Esterhazi (Esterházy). Fridi. Ÿivojnoviã. grof 282. Kornelije. Bogdan. 299. Vladimir. Marija iz Karaševa 237. Jakšiã. 17.Duka. 281. porodica 173. filolog 52. Franåisk — Feri. 302. rediteq 291. Ðurasa. prikupqaå priloga 191. Ðurasa. vladika 45. Petar iz Vaqeva 33. 46. Ivanåeviã. Ivan. grof 98. istoriåar 16. 297. Zaharijeviã. istoriåar 81—88. 214. 238. trnovski patrijarh 152. Vasilije. 41. Ÿivi. pisac 77. 239. veleposednik 104. Erdedi. muzikolog 199. Nikoliã od Rudne 106. Ðurasa. Ðermek. Marta-Olga roð. Vojislav. Elvic (Elwitz). scenograf 279. Ÿili (Jilly). dobrotvor 39. 201. prikupqaå priloga 191. viceišpan 265. Teodor. uåiteq 237. 138. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. Katarina roð. Ðuriã-Klajn. veroispovedni uåiteq 235. etnomuzikolog 254. Ivan. I Ivaniã. slavista 77. Edelspaher. Ilija. Stepan iz Karaševa 237. Erdujheqi. Ÿivanoviã. studentkiwa 238. Ivaåkoviã. istoriåar 230. Zaharijeviã. sudija 43—49. Ðuriåko od Modoša. Eremiã. 301. Mikola. Sinesije.. Arsenije. Arsen. Ðurasa (Giurasa). grof 275. A. 61. grof 274. Ðurasa. 245. sveštenik 43. veroispovedni uåiteq 235. patrijarh 45. Ðurkoviã. 209. Martin iz Rešice 238. Zaharijeviã. Ð Ðaja. Alojz iz Karaševa 237. Ðurkoviã. Iliã. profesor 43. Olga roð. kwiÿevnik 83. Ðika. Evgenije. muzikolog 52. Dušan. 237. Ðorðe. poslanik 108. Ðurkica. Zubkoviã.

Josif. Jovanoviã. 146. 103. Zaharijeviã 44. 188. Pap 89. kulturni i pozorišni stvaralac 297. 182. 117. Ferenc (Kerényi) 273. Nikola. Kalevit. Jovanoviã. car 154. Jevriã. Quben. 156. porodica 222. 94. Jankoviã. 65. kwiÿevnik 170. Ðura. Joanoviã. 117. Jakšiã. Jovanoviã. Kapdemort. Persida. Marko. K Kajzer. istoriåar umetnosti 89—94. Kašanin. Mita. Pavle. 48. 85. Jelena iz Arada 187. Joan. Kampelen. Kapuši. Jeger. Vikentije. kompozitor 55. Jakšiã. Karoqi (Károlyi). istoriåar medicine 143. Ðura. knegiwica 97. episkop 114. 289. 187. Jovanoviã. Katarina II. Jankoviã. Janiã. Jelisaveta. 253. Jankoviã. publicista 77. profesor 20. kwiÿevnik 175. Kapdemort. Milutin. Jovanoviã. 348 . 243. 188. Jankoviã. slikar iz Krstura 181. Jovanoviã. Jovanoviã. otac vojvode Radula 17. 129. Jovanoviã. 100. Kengelac. Stevan. 86. Karaðorðeviãi. 62. slikar 173. 138. 157. Mihailo — Mikl. vajar 89. Janiãije. poslanik 108. Stevan. 198. 227. kandidat medicinskih nauka 64. 284. kancelar 128. Milan. 293. Ðovani Domeniko (Cassini). porodica 284. Josifoviã. 88. Ekatarina roð. 116. 95. feldmaršal 122. Jeremiã. Bogdan III Slepi. Jankoviã. Joan. dobrotvor 185— 198. car 115. Jenko. 97. 92. Jugoviã. Milan. Janiã. Jovanoviã. 93. Jankoviã. Karaxiã. Jovanoviã Vidak. Lazar. Ivan 280. 57. drÿavnik 81—88. 78. Kornel. 193. 170. Arsenije. 91. glumica 285. astronom 63. Josif. nadzornik škola 41. slavista 152. slikar 173. istoriåar umetnosti 182. Janiã. 294. 187. Jankoviã. 197. 157. Milan. Jelena. 195. 115. Joanoviãi. 297. Kiril. 98. 109. Risto. 93. Karoqi. 283. slikar 326. jerej 119. general 101. slikar i profesor 321. Kanic. Josif II. dinastija 315. Joviåiã. Jovanoviã Batut. 8. 60. zaduÿbinar 186. Vuk Stefanoviã 48. Kalaj. Jovanoviã. vajar 89. 299. 324. Kalåiã. Joakim. 188. Kamenicki (Kamenitzky). grof 224. istoriåar 115. 98. Kalman. Sava iz Arada 265. Dimitrije. Kalinoviã. 294. Jasna. publicista 100. porodica 274. Dragomir. Jon Bogdan v. Bela. prikupaqaå priloga 191. Jacimirski. Jovan — Zmaj. horoupraviteq u Temišvaru 201. Kegleviã (Keglevich). Jovanoviã. Jankoviã Mirijevski. Jovanoviã. sestra Gavrilova 187. austrougarski kapetan 48. 153. preparator 131. Karlo VI. Ðorðe. Vencel (Kaunitz). Jankoviã. Jankoviã. Jovan Sracimir. mitropolit 31. 101. kalfa 201. 90. vajari 89—94. kulturni i pozorišni stvaralac 297. 193. carica 68. 317. Jovanov. carsko-kraqevski kapetan 44. lekar 100. 58. 226. Ðorðe. 197. Gavril — Gavra. 327. 83. putopisac 296. Petar. Slobodan. 123. 275. arhimandrit i istoriåar 63—71. Jankoviã. Kerewi. Stefan Veliki. mitropolit sofijski 7. 182. 79. carica 101. Miodrag. konzistorijalni fiškal 46. Teodor. 177. car 68. Jovanoviã. istoriåar i politiåar 81. Konstantin. Jakšiã. 188. Julijana. Janiãi. publicista 101. Emanuil. Petar. Karavelov. 85. Jankoviã. 330. Jakšiã. posednici 96. Fridrih (Kanitz). Jovanoviã. Katana. Kašikoviã. istoriåar 127. Kaloeru. Paja. 116. 124. Mihailo. Aleksa. slikar iz Modoša 181. Ivanka. bibliotekar 60. gradonaåelnik Arada 185. prevodilac 44. 87. 252. Kasini. Georgije. Aleksandar Ivanoviå. Jankoviã. Marta. slikar 173. ministar 97. Manojlo. kwiÿevnik 293. Georgije. Kaunic. Mihaq (Károlyi Mihály). Kempen. hajduk 39. Joanov. hajduk 39. Bewamin (Kállay). majka Gavrilova 187. 176. 90. 59. 61. Dmitar. Pavle. 314. 75. paroh segedinski 160. 189.Jakšiã. Melanija roð. namesnik jeromonah u Partošu 118. Jankoviã. baron 76. Karaðorðeviã. Kenigseg. abaxija temišvarski 81. profesor 22. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. 188. Jakšiã. Kamburov. 306. knegiwa 97. profesor 252. Davorin. 94. 169. 273. Josif. senator aradski 185. Jovanoviã. kwiÿevnik 56. Karaðorðeviã. Joan Stefan v.

Dimitrije. Tanasije. Korvin. profesor 23. Pjer Simon (Laplace). kraq 7. ålan Matice srpske 325. 32. 217. List. Marija. Todor 110. logotet 15. Marija. Boÿidar. Gordana. Karl fon (Linne). Kostiã. Risto. Georgije. protokolist 278. Kostiã. Lazareviã. akademik 60. istoriåar 151. kompozitor 51. Kovaåek. Kiš. 139. porodica v. Laziã. trgovac 220. istoriåar umetnosti 175. Kostiã. slikar i scenograf 279. muzikolog 56. kãi Slobodanova 27. Kranåeviã. Stevan. Krenikoviã. istoriåar 153. car 127.. profesor 329. Kostas. Petar V. Kucara. 192. Kostiã. Kruševac. 110. istoriåar 82. etnomuzikolog 204. 212. Melentije. Kine. Dejan v. Ðorðe. Kostiã. Kleut. 16. Laloševiã. Krstiã. Marija roð. istoriåar 76. Aleksandar 32. 84. slavista 153. Dragomir. Kostiã. profesor 20. 290. Kostiã. Konstantinesku. Branislav D. 191. Kostiã. Kovaå. Krenikoviã. 138. Lendvai. Kostiã. sveštenik 160. 326. violinista 52. Visarion. Letiã. Leopold II. bogoslov 32. 226. istoriåar 110. Stevan. 108. Ivan. Ðorðe. Liblajtner. Lazaresku. 32. 214. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. 136. Andre (Lalande). 70. Kostiã. Stana iz Vaqeva 33. Emil (Emil Lºzºrescu).Kik. Nikola Itebejski 130. Kostiã. 55. Evgenije. Anton. Vatroslav. stolar 90. Lazar Hrebeqanoviã. Kiãoviã. 325. O. istoriåar i publicista 91. Lazareviã. 326. jerej u Aradu 187. Kinderman. Dositije. 185. Krasojeviã. Šarlota roð. prota 108. 213. Kliment. Franc (Liszt Franz). Nebojša. 32. profesor 22. fiziåar 63. 227. glumac 285. Miron (Constans). kwiÿevnik 329. Milan P. Šarl (Coulomb). 274. 32. Kiš. 298. pedagog i publicista 225. istoriåar crkve 138. Radu (Radu Constantinescu). istoriåar kulture 188. Sofronije. Georg. kompozitor 55. Pešiã 27. profesor 326. Letica. Todorka. 14. 29. Line. Krestiã. Kostadinoviã. 32. Damaskin 130. Krestiã. Kneÿeviã. 215. Kovijaniã. teatrolog 273. Petar (Colojoara). Klajiã. Kostiã. 54.. Ÿivana. Kosovac. Kostiã. Laziã. 108. Laza. Jelisaveta. Vasilije. grof 157. 215. advokat 224. Lisinski.. Haxi. Visarion. 28. Kristina roð. sufler 285. 110. Moric (Lehmann). Krajbig (Kreibig). istoriåar 43. 98. Kuhaå. Lindner (Lindner). Gliša 330. Koloÿoara. 299. 85. uåiteq 27. 189. paroh u Ketfequ 211. Lekin. Svetozar. 186. Elena (Elena Linþa). upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. kulturni radnik 297. Ogwanka. lekar 188. Kostiã. Laplas. 238. 92. Matija. astronom 63. Krstiã. stolar 330. episkop 34. Miraš. 62. Ðurasa (Colojoara). 215. Mita. Nemawa. uåiteqica 237. 275. fiziåar 63. Linca. episkop 135—141. Viktor (Kühne) publicista 77. 27—42. 349 . Lajtner. L Lavoazije. Laskarov. Laland. Leskovac. car 69. episkop 28. 152. V. Lebl. 32. Leopold I. upravnik pozorišta 288. hemiåar 63. predsednik Matice srpske 125—133. Kulon. prota 21. August fon (Kotzebue). Kostiã. episkop 137. 280. Hajnc (Kindermann). Slobodan T. istoriåar kwiÿevnosti 87. Kovaåeviã. Vasilije. unijatski episkop 243. sin Slobodanov 27. Miodrag. 216. Leman. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Konstans. Kostas. pesnik 52. Mladen. 56. episkop 27. Šifman 330. porodica 32. Kolariã. vojskovoða 83. Kuntariã. Svetozar. Kiriloviã. 83. sin Slobodanov 27. Krestiã. Kukuqeviã-Sakcinski. 109. porodica 211. Karolina roð. Kod. 213. 238. Jovan Janko. prikupaqaå priloga 189. Jovan. Kniãanin. Frawo. Kondova. Jovan. 58. Koloÿoara. Mata. 61. Jovan. Arpad (Löbl Árpád). Kuševiã. Jovan. astronom 63. politiåar 223. kãi Slobodanova 27. Lakaj. 54. Klicin. kãi Slobodanova 27. Klari. Kostiã. Antoan (Lavoisier). botaniåar 63. Lakatoš. Jovan. Kocebu. Kiriloviã. Kurjakoviã. Šifman 330. Knor (Knorr). Paulina roð. ÿupan 100. uåiteq iz Domana 237. Joca. Katarina Katica roð. Åupiã 27. 215. Jovan. Kostiã. knez 18. Vladimir. Kostiã-Boršaru Delija.

Mileker. 281. Maksimoviã. Mali. kulturni radnik 297. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. Madaras. Vladimir 95—112. Naum (Maly). Manojloviã. autor peåata 150. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. Markoviã. Lupša. 138. Svetozar. K. Milisavac. Mijatov-Krstiã. Franc. Maksimoviã Kwaÿeviã. Brankoviã Maksim. 255. Marxiwean.Lihtenberg. Olga. Mileusniã. Jovan. Major. Milanoviã-Joviã. 11. akademski ÿivopisac 100. Milan Ð. sluÿbenik Matice srpske 323. kraq 298. Joanikije. istoriåar crkve 136. istoriåar umetnosti 7. Q Qubibratiã. 176. Markoviã. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. 234. 21. Medakoviã. 141. mitropolit ugro-vlaški 10. profesor 22. Malaesko. uåiteqica u Krašovu 235. sreski naåelnik 100. 129. Jovanka 93. politiåar 223. Danilo. Georg Kristijan. publicista 163. Maksimoviã. M Magaraševiã. Vladul. Pijetro (Metastasio. Miklošiå. prota 120. 200. Marija Terezija. Maksimijan. Svetozar. 325. Makarije. 199. Atanasije. 111. 157. carica 136. slavista 92. Samuilo. Lupuloviã. Marinkoviã. 326. Pavle. kraq 274. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. pedagog 326. 129. Marinkoviã. Marija. 114. Pavle. Marodiã. (Lup¤a) 8. episkop 139. 208. 328. episkop 245. Nikanor. 47. Stevan. Tatjana. profesor i filolog 20. 299. lekar 108. 101. 87. Ðula (Madarász Gyula). profesor 22. akademik 182. jeromonah 244. sveštenik u Temišvaru 20. istoriåar umetnosti 173— 183. 297. Marinkoviã. Olivera. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. uåiteq iz Vaqeva 33. istoriåar umetnosti 173. Mariã. 48. Matazen. 327. pisac 77. 85. kraq 98. Kosta P. 100. 100. Markoviã. Milankoviã. Martinoviã Rošu. Metodije. Vasa 135—141. Milan Obrenoviã. 266. Slobodan. 97. politiåar 85. Dejan. austrijski kancelar 69. Milovan. 49. muzikolog 204. Martinoviã. Stefan. Mawea. Jovan (Janoš). ruski akademik 315. Ÿiva 151—156. Lupa. Markoviã-Juzbašiã. 38. 9.. istoriåar 82. Milenko. 317. Aleksandar. 298. Medakoviã. nadzornik škola 160. kaluðer v. episkop 113. 129. Milenkoviã. Milig. Marki. Mašireviã. Lukin. 110. Pavle. St. 317. 23. Miletiã. 117. 139. Petar. vajar 92. Aksentije. Maletin. pisac 323. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). Ãirilo. Petar iz Arada 189. 296. prikupaqaå priloga 191. Svetislav. istoriåar umetnosti 90. Terezija roð. poslanik 102. Mijoviã. Aleksandra. pisac 44. ãerka Svetozareva 97. unijatski episkop 138. 295. Marinkoviã. 45. episkop. Miletiã. Ðorðe. 122. Milica. 83. Dimitrije. bugarski profesor 234. Sreãko. Maletiã. asesor 96. Teodor. kompozitor i etnomuzikolog 56. Lotiã. Matiã. Adrijana Sida 143—150. Jelka. Milin. Svetozar. Maksim. Maðareviã. 138. Markoviã... 209. politiåar 43. Dušan iz Vaqeva 33. akademik 110. 163. 140. Mikiã. ministarski savetnik 100. izaslanik Beåkog dvora 138. Makarije. Pavle. muzikolog 61. Miladinoviã. Šandor 265. profesor 327. Marinkoviã. Damaskin 128. 111. Qubimiroviã. 140. Aleksandar. istoriåar 293. Miliãeviã. Georgije. patrijarh 97. Vencel (Metternich). Qubomir. Ÿarko. 243. kwiÿevnik i filozof 64. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. Mandiã. Lujanoviã. 122. istoriåarka 51. Marjanoviã. Damaskin 127. 235. Sowa. Markoviã. Melentijeviã. Georgije. Miliã. 327. Aksentije. 140. kompozitor 55. Ÿivan. 223. Luj XIV. 313. logotet 121. Mahan. 99. Milankov. Metastazij. M. 96. 166. Mariã. 329. Markoviã. porodica v. pedagog 326. Mladen. 255. Ludvig II. 281.. 46. slavista 230. 331. Aksentije. 274. 275. patrijarh antiohijski 152. Josif. 350 . katiheta 252. Malenica od Velikog Gaja. Manuiloviã. Qubomir. Malenica od Velikog Gaja. 113. Meternih. Miletiå. Petar.

96. paroh u Senmiklušu 118. episkop 113. 330. Nako. upravnik 104. 110. Nikoliã. upravnik pozorišta 288. Napoleon 66. Nikoliã. prikupaqaå priloga 191. Mihwea Zli. Miloš Obrenoviã. uåiteqica 237. pop iz Sada 135. 98. Avram iz Arada 189. bibliotekar 51. Kristofer (Hristifor). Hajm. pedagog 326. Nikoliã. Mušicki. (Moisescu) 8. profesor 22. Nadašdi. general 121. 98. Nikoliã. 140. Mihajloviã. Petar. Nedeqkoviã. uåiteq iz Lupaka 235. fervelter spahiluka 331. Mladen. Mihaila. sveštenik 21. Dimitrije. Milosavqeviã. episkop 138. episkop 119. profesor 22. George (Gheorghe Mihºilº). 122. istoriåar 151. 191. Nenadoviã. Ðorðe. Jovan. matematiåar 63.Milojeviã. Morfidis-Nisis. Mihalek. sudija 185. 318. 95. 17. Aleksandar. 296. Kosta. Jovan. knez 75. Nako. Ðurasa (Naghi). Nikoliã. 305. posednik i dobrotvor 96. kompozitor 54. 245. Moãenigo. Kosta. Jankoviã. knez 75. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). episkop 113. 97. 120. Dušan. 108. Maksim. Mojsesku. posednik 96. Nestoroviã. Nikoliã. Nebrigiã. Nediã. Jean Baptiste Poquelin). 9. 120. Mihajlo. 296. Kiril. Stevåa. 112. general 318. Nako. Pera. oleograf 328. inspektor škola 266. Milan. Mocart. 111. pisac 127. Pavle. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. car 14. Najbauer. Miloje. Petar. Mihajloviã. porodica 297. Nako. ministar nastave 23. Mirjaniã. Mitriã. Mor. Gedeon. Miåin. pisac 30. Nikoliã. iguman 212. mitropolit 157. 296. 216. Olgica. Murat. Mihajloviã. senator aradski 185. katiheta 252. Dimitrije. 99. 58. Nenadoviã. Miok. Nikitiã. muzikolog 57. kwiÿevnik 295. Miãiã. upravnik kreditnog zavoda 104. 23. G. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Aleksandar. car 221. 86. Milan. Milošev. Necl (Nötzl). politiåar 85. tutor kraqa Milana 99. Mihalec. Mihailo Obrenoviã. Miloš. Miloševiã. politiåar 21. bibliotekar 163—171. porodica 126. Naðvinski. protoprezviter 108. 76. Mihwea Zli. 86. Nako. L. Milan. Nikoliã. Nikanor. Svetozar. vladar 9. Mihajloviã. Momåiloviã. slikar 326. 86. Nikoliã. Radovan. pisac 44. 333. Milivoje. Mihut. Mopertuji. Nikoliã. 328. 110. 331. Branko. pesnik 44. Andrej Nikolajeviã. Natoševiã. Miloradoviã. 273—311. 97. J. prota 31. Volfgang Amadeus (Mozart). Nedeqkoviã. Nedeqkov. 243. 192. Nikola — Nika. Nikoliã. Aleksa. Ana roð. Milutinoviã. 125. generalni providur 114. Jevstasije. Miloš. Najpert. 99. Jovan od Sent Mikloša. lekar i profesor 45. Nedeqkoviã. politiåar 97. Vasile. Nediã. sveštenik 170. Marko. Milutinoviã. Marko. knez u Knezu 163. popisivaå 287. Dositej. Uroš. Alvizo. Ilije. Nikolajeviã. 324. Andrej. Vuåetiã 283. Nikoliã. dobrotvor 39. Dragomir 157—161. Molnar. Nað. 313. Mihailoviã. baron 102. slikar i istoriåar umetnosti 176. Miråea. politiåar 223. student 45. 110. Miša. Nestoroviã. 244. grof 296. 204. 296. uåiteq pevawa 201. Nikolaj II. Milutinoviã. 280. Aleksandar Rudwanski 97. 351 . Mišiã. Milan. porodica 295. kwiÿevnik i publicista 163—171. Stojan. Marija roð. profesor 20. Mišiã. Anastasija roð. Nikoliã. istoriåar crkve 329. N Nagi. 10. Mihwea Svirepi v. 21. hajduk 39. Ivan (Nagy). Velimir. 295. 61. Muravjov. Jovan. Molinari. Isidor. 332. 88. Lazar. Ÿivojin. istoriåar 153. Georgije. Milutinoviã. 16. Mihajlo — Miša. Nikoliã. Murgulesku. muzikolog 204. 330. Mihailo. Lazar. Stefan. Aleksandar. Molijer. 82. Ÿan Batist Poklen (Molière. 323. profesor 20. posednik 96. Pierre Louis Moreau de). Mihailoviå. sveštenik u Knezu 163. direktor škole u Temišvaru 20. kwiÿevnik i politiåar 52. propovednik i pisac 68. 315. 111. 111. istoriåar 224. Nako. 82. Milunoviã.

Otoviã. 95. 106. 99. Aleksandar. bibliotekar 77. 138. Odobesku. Oleåek. kwiÿevnik 297. 204. graniåarski kapetani 96. 163. Jevrem 98. Nikoliãi. 70. istoriåar crkve i umetnosti 9. Dragutin. Petroviã. arhimandrit 214. Parvi. Milan. Matija (Ottepp Mathias). Nikoliã od Rudne. Vasilije. Emil (Petrovici). Novakoviã. Obrenoviã. Petroviã. 111. Ðovani Batista (Pergolesi). Petroviã. 78. Petroviã.. zograf 99. 204. 130. popisivaå 287. 136. 97. 110. Natalija. 284. Johan (Pavel). 315. Petroviã. pozorišni kritiåar 277. 98. etnograf 213. Lazar Horvat (Petrichevich. 96. Pavloviã. Julija. Nikoliã od Rudne. Danica 199—209. Marija roð. porodica 297. Ostojiã. advokat 327. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. 261. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. Ð. teatrolog 204. Jelisaveta — Savka roð. upravnik pozorišta 277. Ajra (Aldridge. pisac 44. Oldrix.. Ofka. 137. Petriåeviã. graditeq 104. 61 Petroviã.. S. Miråea (Pºcurariu). grof 281. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Anton. 237. Otep. arhimandrit 114. nastavnik u Temišvaru 21. Boÿidar 185—198. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. Aleksandar (Odobescu). Nikoliã od Rudne. Vilhelmina 109. 215. Partoš. Jovan. Samuilo. 85. Stefanoviã 261. Perinac. Novakoviã. 190. Nole. Josif 261. Pavloviã. sveštenik iz Batawe 160. Pankoviã. kraqica 101. istoriåar kwiÿevnosti 60. roð. Pataåiã. Jovan. politiåar 100. T. Perinac. 140. 10. muzikolog 56. glumac 292. 232. Pajeviã. 139. knegiwa 98. 129. Aleksandar M. Dušan. 352 . muzikolog 56. Olga. pop iz Selišta 135. Nikoliã od Rudne. 60. folklorista 152. 267. Pan. sin Jevremov 315. 314. Palfi (Pálffy). 115. Petrašku-Stefanoviã. Ðula. pesnik 128. Okanoviã. Dionisije. Nikoliã. Petroviã. J. 280. Nikoliã od Rudne. Lázár Horváth). Ofka. Ÿivojin. Stevan. Petroviã. 281. Emanuel 95. pisac 58. 281. 111. Jefta. 329. Obrenoviãi. Vlastimir. 144. 279. 261. 186. Dimitrije. episkop 151. Peja. Nikoliã od Rudne. kompozitor 54. O Obradoviã. Jovan. Arsa. Ðura. Stojan. pisac 44. Panait Georgije. profesor 22. Nušiã. Pap. opat i teolog 63. 96. Euðen 258. Nikolaj. advokat i kwiÿevnik 83. Petroviã. Nikoliã od Rudne. Sergije. Nikoliã. Petroviã. istoriåar 10. Stefan. 128. 86. prikupaqaå priloga 191. Mirka. etnograf 213. 128. 30. slavista 230. Nikola 95. Paunoviã. Periåiã. 68. Paåiã. štampar 100. profesor muzike iz Awine 239. pisac i pozorišni kritiåar 175. Nikoliã od Rudne. Pejoviã. Periã. 15. Pergolezi. Pakuraiu. 109. 111. Nicki. Jovan 82. 155. lekar 321. porodica 275. Dositej 19. Ogwanoviã. Veqko. Visarion. 135. Mihajlo 97. Obrenoviã. Kosta. Vera. 136. 106. Aleksandar 258. Pavloviã. 147. 315. Papila. Nikoliã od Rudne. 284. 203. 135. Ð. Ormoš. Petrašku-Stefanoviã. 192. 98. Roksanda. Pavloviã. Pavloviã. Nifont. Petroviã. 188. 98. dinastija 84. 261. vajar 91. 245. Novakoviã. Spasoje. Fedor 95—112. 61. sluga u pozorištu 286. Paltrinijeri (Paltrinieri). uåiteq crkvenog pojawa 200. kwiÿevnik i drÿavnik 77. Slavon 95. advokat 105. Petroviã. Vladimir. Damaskin 130. Oprea. Petar 95. Petrašku-Stefanoviã. Ira). kwiÿevnik 182. general-baron 96. Vasilijan.Nikoliã. Georgije iz Arada 89. katiheta 252. Paniã. Nuser. 283. operski pevaå 280. 293. porodica 180. Branislav. patrijarh carigradski 9. lekar 258. Teodor. uåiteq iz Klokotiãa 235. Obrenoviã. Nikoliã od Rudne. Obrenoviã 82. 297. Petroviã. Miroslav 95. 288. Partenije. 313. Miloš. Otenberg.. Petran. Obrenoviã. 293. porodica 173. Mihail. Nikoliã od Rudne. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. P Pavel. episkop 64. Ilija.

Sava iz Rešinara 137. Petroviã. Protiã. 177. Rajiã. Pešiã. 85. 328. 110. Gotfrid (Gottfried von Preyer). Randhartinger. pedagog i sveštenik 326. slikar 326. Radoniã. porodica 291. Popoviã. prevodilac 129. Peciã. R Radaj (Ráday). Radivojeviã. slikar 173 Popoviã. mitropolit 113. Ruÿa iz Vaqeva 33. politiåar i publicista 100. Pristli. Popoviã. Vladimir 85. Jovan. 114. Pavle. istoriåar 110. istoriåar 109. 75. slikar 177. Polit-Desanåiã. Radul Veliki. Livije. mitropolit 70. 330. Teodor. Borislav. Ðura. 49. Popoviã. Reomir. Xozef (Priestly). Petroviã. 86. Radojev. pesnik 43. Popoviã. Ðorðe Sp. vladar 7. razbojnik 39. Protiã. Kvekiã 77. Vera roð. Teja. Stanoje. episkop 212. Pehsil (Pechsill). 128. istoriåar 151.. istoriåar 65. Popoviã. 66. Teodor (Boÿidar). 253. administrativni sekretar Matice srpske 323. 268. arhimandrit 7. 220. muziåar 204. 182. 227. istoriåar 110. 14. Radojiåiã. 222. profesor 222. 321. 292. Nikanor. Joan. Samuilo. Mojsej. Dejan 211—218. Lazar. Mojsej. Milan. politiåar 74. Tihomir iz Uqme 239. 139. Radul Veliki. 322. Vikentije. publicista 225. episkop 65. Petroviã. Popoviã. Rašajski. Sava. sveštenik u Aradu 192. Pomorišac. Petroviã Wegoš. Jovan Sterija. 295. Ðorðe. istoriåar 64. Svetozar. Pribiãeviã. Remaj (Rémay). 267. 12. slikar 176. Jaša M. Pop. 173. Radul Dobri v. Milorad Šapåanin. Remaj. 16. protojerej 243—249. Petroviã. Rajter. 140. kwiÿevnik 170. 117. Prot. publicista 229—242. 170. Radovan. Petronijeviã. Aron.. Rajkov. Rajkoviã. slikar 139. Isidor. 45. Rakiã. Popov. Gorana 329. Jovan. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). 9. 140. 265. Vasa. slikar 301. Rakoviã. Popoviã. poslanik 108. Popoviã. Svetozar. Georgije. politiåar 222. sveštenik 160. naåelnik 101. porodica 173. Popoviã. prirodwak 63. 280. Nikola. prota iz Daje 244. Popoviã. Stanko iz Vaqeva 33. 244. 353 . Ðorðe. Teodora. Sava. episkop 138. episkop 202. Raiåeviã. Radul Veliki. Petroviã. Riðiåki od Skrbešãa. slikar 173. Stanislava. 82. 102. slikar 181. Pešiã. uåiteq pevawa 204. 327. kapetan 328. Benedikt (Randhartinger). 201. Stevan V. Atanasije. Popoviã. 47. Petroviã. 15. Stojan. kwiÿevnik 60. Radan. 173. Novak. Rac. Avram. Radul V v. Pliš. Radosavqeviã. 266. Pavel. Radosavqeviã. muziåar 204. Rašoviã. Petroviã. glumica 222. opat i teolog 63. Putnik. slikar 173. politiåar 100. Milivoj. Pavle. istoriåar 200. kwigovoða Matice srpske 325. 284. Popoviã. istoriåar i kwiÿevnik. 11. Radovanoviã. 293. muziåar 326. Popoviã. školski starateq 160. Pešiã. 220. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98.. Branko. 123.. sluÿbenik pozorišta 277. Georg Kristijan (Raff). slikar 173. upravnik pozorišta 277. unijatski episkop 138. Rajaåiã. Popoviã. Predrag 59. 297. Rau (Rau). Rednik. Riðiåki od Skrbešãa. Popoviã. slikar 177. Prodanoviã. Raf. Karl (Rémay). 129. Radeka. Dušan 219—228. Prediã. Robert (Reiter). Gavril (Gavriil Protul) 9. politiåar 225. pisac 57. 124. 289. Pešiã. Popoviã. 291. Uroš. Prajer. Popoviã. Radojåiã. istoriåar 43. aktuar Matice srpske 325. grofovi 274. 296. Rajs (Reis). glumica 286. poslanik 102. 17. Darinka. prota iz Hondola 138. fiziolog 63. 176. 115. Josif. 15. politiåar 225. Rajin.Petroviã. 10. Mihailo. Radivojeviã. pisac 64. Popoviã-Barãan (Barãianu). Radiåeviã. Sava. Mihajlo. 84. Dušan J. 83. Popov. Dimitrije. austrijski konzul 83. Lazar. 152. 289. 128. 284. glumac 285. roð. Mihail. Popoviã. 219. 297. Justin. 226. prikupaqaå priloga 191. Avram. Jovan. 13. advokat 328. Radiåeviã. Miqa. Vesna. Haxi. braãa štampari 158. Petroviã. Dušan advokat 222. Stevan. 48. Vasa. Petar. Rajiã. 288.

Sekuliã. 100. Moric (Ronay). 209. sveti 245. 111. 206. Jovan. Georgije. Stajiã. Stefanoviã. ãerka Jovanova 259. Stefanoviã 257. 60. Mileva de roð. Stefanoviã. 261. sin Stefanov 259. 333. kompozitor 55. profesor 23. profesor 20. 202. sin Sofronijev 259. 206. 261. Georgije. Stefanoviã. Imre (Szalai). senator u Aradu 185. Saviã. Sine. Stefanoviã. 260. Sirku. uåiteq u Ravniku 231. muziåar 204. Sermaÿ. Andrej. Stefanoviã. sudija i gradonaåelnik Arada 185. Nako 296. San Marko. pravnik i poslanik 102. Stamorac. ãerka Aleksandra-Branka 261. istoriåar 60. Qubica. Volf 261. Sofronije. Saviã. direktor muzeja 131. Skerliã. Ana. 327. Aleksandar. Stefan Veliki. upravnik pozorišta 277. operski pevaå 280. 291. 133. Marija. prota 108. Jovan. 200. Vasa. 90. sin Tomin 260. H. 234. 289. Rubinštajn. Saviã. grof od Somsedvara i Medvedgrada. 293. Seåanski. Jozo. Stanuloviã. Stankoviã. Stojan. Kirilo. Probst 260. Stefan. Zorka. Marko (Servisky Marcus). Lazaro (Spallanzani). Aleksandar-Branko Mlaði 251. 261 Sandiã. Sapari. Julije (Senzel). 260. Rudolf. 332. veliki ÿupan 328. Siniša. 354 . Sava Nemawiã. 258. istoriåar 83. Stefanoviã. Sermaÿ. Sabovqeviã. Saraj. istoriåar 127. Konstantin — Kosta. Ðura. J. upravnik škole 254. Anton Grigorjeviå. Stefanoviã. kompozitor 54. Sabqiã Dušan. despot 152. vlastelinka 199. istoriåar 329. 130. 261. Jovan. Katarina roð. Uroš 261. filozof 63. lekar 258. Seåewi (Széchenyi). Stefanoviã. 127. Stefan Lazareviã. Dimitrije. Smiter (Smitter). istoriåar 127. Stankoviã. Ruso (Rousseau). 235. 256. ãerka Aleksandra-Branka 261. Siwei. Stefanoviã. supruga Jovanova 154. Simeon. Ruvarac. Pavle. 290. porodica 297. Stefanoviã. Arsenije. Jovan. sin Stefanov 259. 203. Qubomir. S Sabas (Sabbas). kaluðer 135. 289. 24. fiziolog 63. Dana. baron i trgovac 220. 289. muziåar 204. spahija 128. 330. 201. otac Karlov 127. Marija roð. Sracimir. 317. Aribert. Stanisav. Aleksandar-Branko. Stankoviã. Sandiã. ãerka Tomina 260. Isidor. Stefanoviã. 253. Salai. pop iz Kioare 135. Stepanov. Stefanoviã. Irina-Valerija. Ðuriåko ot Modoš 260. Saviã. 29. 200. velmoÿa iz Moldavije 13. Stefanoviã. 211. 97. vladar Moldavije 11. 115. Ronaj. sin Stefanov 259. 32. supruga Georgijeva 259. Karl Peter Johan fon (Sermage). Stefanoviã. Visarion. istoriåar 7. jeromonah u Tismani 151. 251—263. Sermaÿ. Stankoviã. Stefanoviã. Stefanoviã. akademik 204. Vasilije. Kosta. Stanojeviã. Rot (Roth).. princ 296. Rista. Franåesko. Marija. San Marko. direktor gimnazije 20.Ristiã. Katarina roð. Stanisav-Sabo. 132. careviã 101. Sencl. Eugenija. de. Stanoje. Julijana roð. Stajiã. 68. 230. grof 282. Nadašdi 127. Simiã. Stefanoviã. Simeon Stolpnik. politiåar 83. sin Sofronijev. 258. glumac 285. 57. (Szinnyei). Georgije. Ana. Stefanoviã. Ðuzepe. Mihajlo. Georgije. porodica 251. 110. Stankoviã. 254. paroh u Monoštoru 217. 221. Miloš. arhiepiskop 137. Srbovan. istoriåar kwiÿevnosti 253. vlastelin 199. Stefanoviã. Stamatoviã. Milivoj. 252. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. gradonaåelnik Arada 185. 212. Ruso. 329. 154. Stefanoviã. supruga Jovanova 259. Jelena roð. publicista 89. birov srpskog magistrata 37. Stanojeviã. Stefanoviã. supruga Sofronijeva 259. Dane. 251—263. Ana. A. Jovan. pisac drame 126. glumac 285. 47. Kornelije. Milica. Stefanoviã. Siniko. Aleksandar. Stefanoviã. istoriåar 151. Georgije iz Arada 188. Peter Johan. Stefanoviã. profesor 22. Tirol 259. Katarina — Bela roð. ãerka Tomina 260. drÿavnik 99. Spalancani. Stefanoviã. 259. lekar 170. prikupaqaå priloga 191. Nikola. Stefanoviã. poslanik 104. Roman Izbeglica. Ÿan-Ÿak (Rousseau). vlasnik teatra u Zagrebu 292. 284. slikar 326. Stankoviã. pravnik 46. 92. sin Georgijev 259. uåiteq u Aradu 160. Josif. Dobaji 261. Dimitrije. Stefanoviã. Daniloviã 261. Jelena Matilda roð. Ilarion. Siniko. 213. Srziã. Zorica roð. P. Serviski. Sekuliã. Ruvarac.

Pavle. Nikodim v. Slobodan. Jaša. Stoj. Turdeanu. politiåar i kwiÿevnik 52. Aleksandar. Tekelija. 186. 96. 67. Stojkoviã. Tomiã. 227. Arsenije. istoriåar 153. Emil (Emil Turdeanu). Tomandl. 188. uåiteq u Aradu 158. 260. Stefanoviã. Stefan — Tenka. graniåar i obrštar 185. Strawakoviã. pijanistkiwa 51—62. Sava. 147. velikaš 19. crkveni muziåar 199— 209. 309. 268. Nikifor. Stoloÿan. Dimitrije P. uåiteq crkvenog pojawa 200. politiåar 100. Stefanoviã. 148. Ðuriåko ot Modoš 251. Trbojeviã. 103. Stratimiroviã.Stefanoviã. Trifunoviã. Tekelija. sin Aleksandra-Branka 261. 252. Rista. 105. Stefanoviã. 261. Spiridon. Jovan. Tepfer. slikar 313. Tirfelder. Ãosiã. Topaloviã. Borivoje S. 259.. Stevan. 252. 146. kwiÿevnica 44. 64. istoriåar pozorišta 291. Tekelija Popoviã. fiziåar. 197. Mihovil. Paula. Jovan Ð. 257. Tiso. Jovan. Telbis. Rozalija roð. Todor. Mita.. 260. 129. Stefan.. 253. 160. 239. V. 262. Ãornakov. Stojaåkoviã. Stefanoviã. 71. 70. Triva. lekar 254. porodica 96. porodica 73. 65. Stojkoviã-Jovanoviã. 238. Franc (Thugut). Stefanoviã. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. Toma. Franc (Suppé). Dimitrije G. 259. 327. pozlatar 90. Trifunac. 226. muzikolog 61. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. Stefan. 100. Stevan. 257. gradonaåelnik Temišvara 257. Sofronije. slikar 330. Teleåki. sin Tomin 251. 259. Ãoroviã-Qubinkoviã. 112. 68. 187. Dimitrije 265—272. Sofija V. Tkalac. advokat 104. Qubomir. 355 . Toåilesku. Pavle.. Stefanoviã. Teodoroviã. Gråiã Nikodim. publicista 144. Marjan. Subotiã. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. 279. Subotiã. lekar u Temišvaru 257. Stefan. Trifunac. episkop 113. Irinej. E. operska pevaåica 280.. 251. 190. istoriåar 82. 204. Ã Ãiriã. 186. Stefanoviã. Milutin. Trifunoviã. Toma. 224. 102. Lazar. 185. Grigorije (Grigorie Tocilescu). 161. (Stoicovici) 153. Evgen. 260. Tismanski. 31. Trifunac. Stojaåeviã. 294.. 190. sin Stefanov 259. istoriåar umetnosti 92. T Tatiã.. 262. Stratimiroviã. senator i ikonopisac 185. 98. istoriåar 83. austrijski kancelar 69. Stefanoviã. beleÿnik u Kulpinu 327. Stevan. muziåar iz Karaševa 239. Toma. O. rodonaåelnik porodice 251. sin Tomin 260. Toma. jerej 31. Stojanoviã. 254. Sandhauzen. 259. I. Dimitar (Þornakov). sin Tomin 260. Stefanoviã. Stojka de Haceg. Jovanka. Tirol. Supe. Aleksandar. Taufer. etnograf 213. Atanasije 99. 145. Ãiriã. prirodwak 67. Mirjana. 128. Maliã 256. episkop 113. politiåar 105. Jovan Obrenovski (de Obrenov). 225. Tešiã. Holm (Sundhaussen). gimnazijalac 326. sin Tomin 260. Ãoriã. 84. Stefanoviã. 66. Tomiã. Stojkoviã. istoriåar 60. 204. 85. 111. 287. Ðorðe. istoriåar 81. episkop 30. Atanasije. Toma. 246. Dragoslav. Stratimiroviã. Petar. 111. 313—319. istoriåar umetnosti 92. Kamenko. 112. Stefanoviã. politiåar 223. istoriåar 151. štampar 41. Grgo. Hermina — Minka roð. advokat i predsednik Matice srpske 73. 263. politiåar 97. uåiteq u Klokotiãu 231. 260. 69. Stojkoviã. Nikola. Stefanoviã. publicista 225. Stojadinoviã. kompozitor 288. filolog i politiåar 87. mitropolit 65. Mija uåiteq u Aradu 160. Tomaševiã. Tugut. 186. lekar 145. 321. Sofronije. Mladen. Stefanoviã. Turlakov. Tenecki. politiåar 85. Stradion. kompozitor 203. Karlo. Tirol. istoriåar umetnosti 182.

Hegediš. Mila iz Uqme 239. Haxi. kontesa 109. Milan Ð. Franc Josif I. profesor 65. advokat 220. 279. Flocinger. sastavqaå školskog zakona 157. Nikola 129. Haxi. Nikola. Haxi. gimnazijalac 222. Feštetiã. Petroviã 221. Beul 236. Anica iz Uqme 239. 97. Franc I. Vilhelmina. Filipon. Georg (Händel). Hardeg. Petar. istoriåar 274. 160. Haxi. Habzburgovci 135. Slobodan 297. trgovac aradski 191. advokat 222. 237. Frana. Fogaraši od Ÿidovara. Haxi-Kosta. Frana. profesor 67. 129. 325. car 68. 315. 159. Hausman (Hausmann). (Hitchins). Jovan. teatrolog 273. Horovic. Ureke. Emilija 277. 289. istoriåar 8. Teodor 130. Fiori. Kalista (Fiorio). Haxi. Frana. 228. Herbai. Nikoliã 109. car 84. Huber. car 68. Feri. biolog 221. otac Martinov 239. Haxiã. 289. Filipon. 9. Miqa iz Karaševa 236. Frana. (Filipa¤cu). Forgaå. Fedora. car 73. Filbiger. Marija roð. Pulherija roð. Funke. prirodwak 67. Hardeg. ekonomista 222. 329. Kosta Mlaði. Haxi. Qubomir. 227. Hont. Ludvig. 161. tajnik legacije 101. 356 . 101. Filipašku. Ãuråija-Prodanoviã. Hofbauer. Arnold (Hauzer). Josif. 283. 227. rimokatoliåki episkop 243. porodica 297. Konstantin. Haxi. ãerka Kostina 222. Haxi. Unkovski. Ujes. 100. uåiteq u Aradu 158. 222. 225. Ðura. Ferdinand V. Juhaz 236. trgovac 220. Forster (Forster). Haxi-Kosta. Zdravko. advokat i kwiÿevnik 77. Hamilton. glumica 285. porodica 219. 98. operski pevaå 280. Johan Rajnold. Pavel. Haxiã. K. Konstantin — Kosta. profesor u Kluÿu 235. Jelisaveta roð. Antonije iz Komlauš-Arada 245. Filipoviã. muzikolog 204. Bariã iz Panåeva 220. Maãaš (Horányi Mátyás) 274. Hiåins. Irena roð. Petar. C Cvejiã. 266. Aleksandar. Filipon. opat i teolog 63. Ðura. 107. horovoða 201. Mihajlo. istoriåar 110. pisac 127. istoriåar 136. Hejm. prota u Mehali 219. kompozitor 54. kontesa 109. Frana. Feodora. Fenelon (Fénelon. Sofija. profesor 22. Marija roð. 69. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. 116.Ãosiã. 70. Haxi. François de Salignac de la Mothe). 128. Hofman (Hoffmann). Hausman (Hausmann). porodica 239. 66. Damaskin 127. Antonije. 166. Cvejiã 222. Herbai. Jelka. 79. Sigismund. 191. pravnik 239. Fiorio. prevodilac 60. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. Dimitrije. H Habat. muzikolog 60. Karl-Filip. general 115. Kosta 226. 221. Tomas de Grenije. Hristifor. Haxi. Martin. Fonblank. grof 109. istoriåar 110. Filipon. U Ujes. upravnik šuma 102. 129. slikar 326. Filipon. 226. Fromaÿo. Miroslava. Martin iz Karaševa 236. Alojz 273—311. kontraaltistkiwa 280. kwiÿevnik i publicista 98. Hardeg. Forster. advokat 222. Horvati. Jovan. Ivan 236. Hendl. Nada. Haxi. Horawi. Rafael. Hardeg. Ferenc. Grigore (Ureche). izaslanik vladinog komesara 192. istoriåar 12. graniåarski kapetani 96. Fenlaåki. ãerka Kostina 222. Katarina roð. glumica 285. 240. Marica iz Uqme 239. Damaskin 130. Filipon. Vladimir K. 236. Jova. Hauzer. A. F Falta. mašinski inÿewer 239. Frana.. advokat i politiåar 219—228. Sofija roð. 87. 128. paroh u Temišvaru 21. Haxi. nastavnica 222. Haxi. Fogaraši od Ÿidovara. prota 119. Terezija roð. Foriškoviã. 240. Rudolf (Flotzinger). Filipon. Haxi. Filipov. Haxihusejnoviã-Valašek. Antal. 293. Ferdinand I.. 106. 78. engleski konzul u Beogradu 84. 275.

Åokrqan. Lazar. Cerboni. Ana Eva. Cejku. Åehak. pozorišni frizer 286. Šifman. Åokrqan. Leposava. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. kwiÿevnik 316. 295. glumica 285. Åaki. 280. Štrosmajer. Josif. Cindriã. Marija Jozefa Rosl (Schütz). etnograf 213. Kiril. grof 105. Laura roð. 282. 332. pravnik 239. istoriåar umetnosti 173. Šandroviã. pisac 41. arhimandrit 202. Šelmiã. Åioran. 188. (Schäfer). Šinkaj. 309. J. Åarnojeviã. Šumareviã. lekar 143— 150. Jovan. Å Åaviã iz Novog Sada 225. episkop 28. kwiÿevnik 52. Terezija roð. Åendeš. uåiteqica u Aradu 161. Ceroviã. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . 267. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. Šnajder (Schneider). apotekar 290. Robert (Schumann). porodica 275. 289. pijanistkiwa 57. 285. profesor 20. Milan v. Šuman. Šefer. Crwanski. Åakra. Šoqmošanov. Marija — Mara roð. Franc (Schubert). Svetislav. kwiÿevnik 66. 292. 327. glumac 285. 321—333. Andrija. Hristifor. teatrolog 295. kompozitor 55. Ševiã. Šlezinger. Åipliã. 279. Šoqmošanov. Genadije. glumac 285. istoriåar 110. 293. stolar u Malom Keru 330 Šifman. Šuman. teatrolog 273. (Schäfer). Milka iz Ketfeqa 211. Karl (Zeh). muzikolog 60. biskup 98. 289. Åokrqan. Joso. 284. Šifman. Damaskin 130. 295. delegat iz Temišvara 256. 286. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). Šopen. Ðorðe (Vukadinoviã). Štefulesku. 266. kompozitor 55. Åuhandu. grof 73. Jovan. Stefan 259. protoprezviter 331. Šoman. Šifman (Schiffmann). Vikentije. 35. 284. kompozitor 54. braãa štampari 33. 56. 17. 296. Helena. Šifman. Josif (Schick Josef). Zora. repetitor hora 285. Šafarik. jeromonah 211— 218.. Šoqmošan. Åekowiã. Šifman. pesnik 102. 136. Šoqmošan. Franc. G. Šulc (Schulza). August. Šifman. Cirkoviã. upravnik pozorišta 277. istoriåar 151. 288. 329. 239. 268. Šifman. sestra Hristiforova 330. pisac 292. kompozitor 55. Šic. Joan (Ioan Þeicu). Ce. Johan (Schmidfeld). Mitrofan. 154. Hristifor. 274. Šerban. zidar i palir u Novom Sadu 327. Georg (Gheorghe ¢incai) 15. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). baba Hristiforova 330 Šifman. Mitrofan. Åokrqan. Nikola 130. cipelar 330. Šerban. 321— 333. Šubert. glumica 286. (Schiller). episkop 221. Kilijan. 259 Šaptal. Vilijem (Shakespeare). H. glumica 286. Åurliã. 330. glumac 285. 281. 332. 286. 332. Qubivoje. Atanasije. 257. Šekspir. Šuman. Frederik (Chopin). Lazar. Pavel Jozef. sveštenik u Temišvaru 144. Åokrqan. 333. Hristifor.Cvetko. slikar 304. Katarina. Šiliã. B. profesor 326. 333 Šifman. Stefanoviã. Šiler. Aksentijeviã 327. Åoliã. Andrej. Åokrqan. Miron. 313—319. glumac 285. Ševiã. Eugen (Csuday) 69. Š Šaguna. Jelisaveta — Saveta roð. Josip Juraj. Milan. Klara (Schumann). Katarina. Åokrqan. Miloš. Cukiã Kosta. deda Hristiforov 330. ministar prosvete 292. pisac 77. dobrotvor 287. Cerner (Zerner). 145. Pavao. Šifman. supruga Ðorðeva 148. episkop 28. Dimitrije. 34. 253. Mitrofan. 16. Cerboni (Zerboni). Šokåiã. Šidek (Schidek). podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. Cirkoviã. 287. Emil. istoriåar 110. Šefer. senator 144. Šic (Schütz). Åizmaš. Šik. Šoqmošan. teatrolog 288. kamenorezac novosadski 329. general 128. Bibiã 321. Geza (Staud). Šandroviã. Dragotin. Bogdan. slavista 126. Šmidfeld. Štaud. demograf 110. (Ciuhandu) 185. 328. hemiåar 64. Kalman. Emil (Cioran) 137. Vilhelm (Schumann). Alfons (Zerboni). Åobanoviã. V. porodica 143. teatrolog 291. austrijski major 44. 129. M. sinovac Hristiforov 329. pisac libreta 288. 106. Petar. 293. Šariã. Åudai. Šenoa. 330.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful