TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. GRAFIÅAR. Novi Sad Štampa IDEAL. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka .

wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. Uostalom. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. 5 . Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. novembar 2000.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. Arada i drugih mesta današwe Rumunije.

.

D. decembra. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. Beograd— Podgorica—Kragujevac. 1996. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. dobivši monaško ime Maksim. U åin jeroðakona. do 1521. 5 Izvori navode 1461. januara 1516. a sam je primio monaški postrig. 2 Slavi se 18. januara. 7 . oktobra. 1903. Mileusniã. 8 Vladao od 1495. godine. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. jula.UDC 262. episkop šumadijski. a tada se vratio u Srem. godine. Januar. Ruvarac. odnosno jeromonaha. Arhimandrit Justin (Popoviã).12:929 Brankoviã Ð. godine. Po Jovanovoj smrti (10. 247—250. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. Roðen je oko 1460. Ÿitija Svetih. S. Kragujevac. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. 1993. 6 Vladao 1458—1490. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. do smrti 1508. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. 1462. 1931. godine. Iz stare srpske kwiÿevnosti. godine. pa i druge godine. 1989. godine. 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. Beograd. Sremski Karlovci. Sveti Srbi. Prestavio se u Gospodu 18. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu. gde je 1513. decembra 1502). godine. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. 9 Vladao od 1512. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486. na poziv vladara Radula Velikog8. 1972. prešao je u Vlašku. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. prema prevodu u kwizi: M. Opis srpskih fruškogorskih manastira. Bašiã. Manastir Ãelije. Sava. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. Beograd.

Lup¤a — A. 10 Mada åesto pomiwano. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. I. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. bio je veã u monaškom åinu. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. Sveti Maksim Novi. 308. došao je zajedno sa majkom Angelinom. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. Moisescu — St. 77—81. 3. godine. Temišvar 1979. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. I. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. Filipa¤cu. Istoria Bisericii Romîne. 11 Gh. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. Mostovi prijateqstva. Bugarski. Bucure¤ti 1957. 8 . Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S.

Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. Navod prema: M. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. On je. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. Lup¤a — A. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. Na presto je stupio Mihwea Zli21. Bucure¤ti. 307. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. delo.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. Moisescu — St. kada je Nifont negde 1505. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). 19 Kraq Ugarske 1490—1516. 325. Moisescu — S. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. I. i na wegov zahtev. posredovawem mitropolita Maksima. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. 322. Marta 1508. 17 Gh. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. kao što pomiwe Gavril Prot13. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. patrijarha carigradskog. Pºcurariu. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. Lup¤a — A. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. Filipa¤cu. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. Krajem sledeãe godine. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. 9 . u svakom sluåaju. 442. av- gusta. godine umro je vladar Radul Veliki. grad u Rumuniji. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. delo. nav. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. 18 Videti prilog. 1992. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. nav. obavio je i više diplomatskih zadataka. 14 Gh. pored crkvenih. Godine 1506. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. godine otišao iz Vlaške. Filipa¤cu. godine. 40. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. Novoga Severina14. I. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. 1. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom.

mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. Zaista. koji je. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. carý Sræbskago. na wnâ stranâ Rebna. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. Bucure¤ti 1965). Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. oktobra 28. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. u: Cronicele slavo-române din sec. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. Bucure¤ti 1959. ali se nije vratio u Vlašku. ali mada je bio dobro primqen.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. nije se zadrÿao dugo. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. Pºcurariu. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. 10 . Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. 444—446. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. na Mogilu Kajata. koje beše uspostavio wegov prethodnik. na mestu Ratezaci. sœnü Despota. 3—14). I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. Opere. s one strane Rimnika. Scene istorice din cronicile române¤ti. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. Odobescu. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. 1. „poneÿe este Hristßane i plemennici". i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". godine 1512. Bucure¤ti. a sâm je otišao u Srem. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. sin Despota. verovatno. I. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. i umoli. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. 1992. i on se odazvao. cara srpskog. 23 M. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta.

XV—XVI publicate de Ion Bogdan. væsýko axe i pravedný. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. buduãi izazvan od Radula. jer im postavqa posrednika. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. jer obojica behu hrišãani. na Svútwm Eíaggelßi. vojvode zagorskog. oktobra. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. vladar Moldavije 1457—1504. ali ne po blagoåešãu. svýtu åado prisnoe. odgovara godini 1505. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. nþ ne blagoåüstiviý. i nada ne omanu. i vrati se u svoje>. I tako o pomirewu wima pobesedivši. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. krepko na wega zavojšti. drugoga dana julskih kalenda25. na nemÿe krýpko oplæåi sú. 28. 77—78). posle Hrista. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. i <uåini isto tako. Maksima. I po isteku jedne godine dana. Anno 7015 28 8-bris. gotov na borbu. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. I nalazeãi se unutar wegovih predela. 2 (Cronica lui Macarie. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. naime Despota. 3 (Cronica moldo-polonº. 77—78). svagda sina svetlosti. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. hodataa bw im prýdlagaet. i oboim sþxe hristïanwm. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. ako i po pravdi. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. vojvodi. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. u: Cronicele slavo-române din sec. u: Cronicele slavo-române din sec. 11 . Godina 7012 od sazdawa sveta. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. Maêima glagolú Despota. Bodan voevoda. Bucure¤ti 1959. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. Bucure¤ti 1959.

80—81). te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. januara do 31. rumunski — humka). a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. la Movila Cºiatii. Godina oznaåena od sazdawa sveta. nije otrpeo. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. avgusta. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. pritoka Sireta. na teritoriji Vlaške. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. s one strane Rimnika31. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. kod Mogile Kajati30. Meðutim. 12 . un 26 27 Leta26 701527. 28 Bogdan III Slepi. octovrie 28. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. septembra do 31. Bucure¤ti. i mnoge ine reåi s wim je govorio. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. nu suferi. po savremenom raåunawu. 1987. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. 4 (Grigore Ureche. 29 Nekadašwe selo. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. posle Hrista. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. pritoka Dunava. a od tada. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. vladar Moldavije 1504—1517. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Vº leatul 7015 octomvrie 28. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1.mi woyski i doszedø³ do miasta. oktobra 28. zowa je Roterzecy. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. decembra. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Maksim Despotoviã. oktobra 28. 33 Reka na istoku Moldavije. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. Ewangelia. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. oznaåavaju razdobqe od 1. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. godine. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. pritoka Sireta. Letopiseþul Þºrii Moldovei. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. odgovara godini 1507. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. de ceia parte de Rîmnicu.

1987). au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). 35 34 13 . cîtº fºcusº în þara Moldovei. Cronica româneascº. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. rugînd pre Bogdan vodº. te je poharao celu Putnu. neki kaluðer imenom Maksimijan. I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. otišao je. Cronica slovenilor Illiricului. naime Roman Izbeglica. na teritoriji Moldavije. la þinutul Putnii. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. cara gråkog. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). carele. Posle toga vojvoda Bogdan. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. Pišu neki. jer su hrišãani i jedno pleme. 6 (Georgije Brankoviã. sin Despota34. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. fecior de despot.cºlugºr anume Maximian. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. moleãi vojvodu Bogdana. u kwizi: Gheorghe Brancovici. 26). locul Moldovii. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. Bucure¤ti. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. Bucure¤ti 1963. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. Bogdan vodº. despotski sin od semena gråkih careva. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. Deciia Bogdan vodº. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. pritoka Sireta. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. Dupº aceea. I granicu gde je stara bila ostaviše. Odavde vojvoda Bogdan. koji je. predeo u Moldaviji.

Sredwovekovni grad u Sremu. Iar frate-sºu Maxim. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom. (str. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. Godina oznaåena od sazdawa sveta. Unucima despota Ðurða. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. nazvavši se kaluðerski Maksim.2. Grad je razoren od Turaka 1521. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. împºratul turcesc. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. naime Ðorðu i Jovanu. koji su bili od wegovog sina Stefana. anume Radul voevodul cel Bun. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. 6977. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. la stºpînitoriul þºrîi. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. anume Gheorghie ¤i Ioan. ¢tefan. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. cu trupurile tºtîne-sºu. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. 66—67). 6. i 6. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. godine.1. to jest po mirskom imenu Ðorðe. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. 69) 697739. odgovara godini 1464.6. în Þara Munteneascº. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. A wegov brat Maksim. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. (str. Novi Sad 1994. preselio se s ovoga sveta. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. kojega beše oslepio turski car Murat. au priimit sfîntul. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. pre carele l-au fost orbit Murat. 40 Pri prevoðewu priloga 6.1. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. naime vojvodi Radulu Dobrom. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. Ioan despot. Angheliia. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. posle Hrista. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. ¢i dupre puþinº vreme. 697237. posle Hrista. odgovara godini 1469. godine. Hronika Slovena Ilirika. Nepoþilor lui Gheorghie despot.2. Despot Jovan. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui. pre aceia Mateia¤. Angheliia. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. 6972. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. da ga poseduje i da vlada wime. craiul unguresc. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. buduãi i mitropolit u tim oblastima. ¤i al frºþine-sºu. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. 38 37 14 . Ioan despot. din ceastº lume s-au petrecut. Ioan despot. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. ¤i a frºþine-sºu. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. Ioan despot.

II. la Movila Caiatei peste Rimnic. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. Dakle.1. da vojvoda Radul 15 . šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. uåiwenu od vojvode Radula. oktobra 28. preko onoga kaluðera. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. Bucure¤ti. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. preko Rimnika.7 (Gavriil Protul. II. pre unde au fost. kod Movile Kajate. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. neki kaluðer. s obe strane do Siretina. la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. pînº în Siretin. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. cea de Radul Vodº fºcutº. i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. naime Maksim. 8. dokle ãe svaki vladati. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. anume Maxim. Bucure¤ti 1969). povukavši u pomoã Sikuqe. 8 (Gheorghe ¢incai. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). care cît va birui. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. octomvrie 28. rodom od srpskih (ne gråkih) despota. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. prin acel cºlugºr. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. Opere. Hronica românilor. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. un cºlugºr. ce se chiamº Rºtezaþi.

Maksim je primio izaslanstvo. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. 1. domnul Moldovei. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. kako je veã reåeno za godinu 1506. dakle. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. ca. 161) (Navod iz kwige: Engel. dupº pilda Radului. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. ovako piše preslavni Engel. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711).3. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. gl. a on je ostao u Sremu". la unguri.2. 8. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. svoga prethodnika. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. ce se þin de Valahia. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. svoje prestonice. 192). poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. a¤a scrie preavestitul Enghel. Maxim au priimit solia.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa". godine41. au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. Darº cînd au mers Radul V. cum s-au zis la anul 1506. au trimis pre Maxim cu cºrþi. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. la Vladislav II. (str. 155) 8. Chronico Valachico. da po ugledu na Radula. Despre lucrurile. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. eu nu ¤tiu… (str. na poåetku ove. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. scaunul sºu. pre cºlugºrul Maxim. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. pre la începutul anului de-acum. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. antecessorului sºu. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. te da se nije mogao krenuti na put. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". i toga ciqa radi iz Arxeša. în locul lui. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. nagovestio mu je. i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. din Argi¤. Antiqua Historia Valachiae. cum mi se pare. Ali kad je Radul V išao. Hoteãi. 1508. k Vladislavu II. 1508. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. cum vrea preavestitul Enghel. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul. da li je vodio Maksima sa sobom. kao što to letopisac veli. 16 . kako mi se åini. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. vladaru Moldavije. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. da buduãi on rodom od srpskih despota. kao što bi hteo preåuveni Engel. da se udaqi Maksim. craiul Ungariei. iarº el au remas în Sirmiu". 35). kraqu Ugarske. (str. sklopi prisnu vezu s Maxarima. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške.

din Þarº în Srem. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. razmirica otpoåe. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. majke Angeline. (str. sinu Joana Kaloerua. adunînd bani din Þara Rumâneasca. za izvesno vreme". 124) 9. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. fugi la Radu vodº. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. episkop u Sremu i despot. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. kada su Turci zauzeli Srem. (str. 17 . (str.1. ali se pomiriše. iz stare poMaksim vladika. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. cît erau a sº lovi. u Krajovu45 i bi primqen. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. Cronica Banatului. 45 Craiova — grad u Rumuniji. fiu lui Ioan Caloeru. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. luund turcii Sremu. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. în Craiova ¤i fu priimit. 44 U stvari George Šinkaj greši. mitropolitul cel mai de demult. ci sº împºcºrº. zlatom optoåen dobi. 1981). iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. i umalo se ne sukobiše. iz Zemqe u Srem. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521. minunatº. Maksim Brankoviã. 9. 124) 9. Macsim vlºdica. rºzmiriþº sº scorni. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. Maxim Brancovici. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. on je 7 godina vladao i preminu. Mihnea vodº cel Rºu. episcop in Srem ¤i despot. govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. a maichii Anghelinii.4. pînº la o vreme".3. do godine 152144.8. Timi¤oara. cu aur ferecatº au cºpºtat. ali zatim piše boqe.2. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. pobeÿe k vojvodi Radulu. divan. davnašweg mitropolita.

as well as translations into the contemporary Serbian language. sº o acopere. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. which are quoted. Maksim. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. (str. îl pusºrº. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. buduãi ona od roda kneza Lazara. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. venåawem zakonom braka se sjedinio. gde beše vladarski presto. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. Maxim. unde era scamnul domnesc. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. 127) 9. koji beše mladiã. postaviše. mostly year-books. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. iz milosti i dobroga bakra. 18 . care corespunde Patriarhiei Române de azi. ce au început-o. sestricu arhijerejevu. (str. then again shortly in 1512. un timp scurt.Bºsºrabilor. podigavši u svojoj zemqi manastire. varº arhiereului. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. La acesta arhiepiscopu din Srem. ce era june tînºr. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. în principal cronici. u Rumunsku zemqu opet došao. în 1512. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. ci înþºlept. de milº ¤i aramº bunº. pokrio manastir Krušedol iz Srema. 127) rodice Basaraba. K wemu je arhiepiskop iz Srema. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. Weagu vojvoda. în Þara Rumâneascº iarº au venit. ali mudar. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. naime Anepsiju ili Milicu. koji beše zapoåeo. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. El au fºcut-o ¤i muri. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. da bi dovršio.4. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. On ga je izgradio i umro. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. anume Anepsia sau Miliþa. sº o isprºveascº. ostavivši manastir Krušedol. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. dupº cum menþioneazº autorul.

2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. videla si lepotu srbskoga naroda. i pored. sestro. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. jezika i kulture. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. u tome su im pomogli crkva. kako išåezava i sebe utamawuje. Obradoviã. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. 1961.11:929 Bugarski M. humaniste i narodnog dobrotvora. Bunder Bugarski. 7. Šta je tome priåina da se narod gubi. a ne vidi da propada? To je. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. zemqoradnik Paja Bugarski. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. promotrila si kako gine za drugoga. 3 D. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. Spomen na prof. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. Araðanina Save Tekelije. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. 81.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. 97—98. Temišvar. Posle mature ÿelela je da naS. 1993. septembra 1912. nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". škola i zemqa. škola poduåavala. Dnevnik Save Tekelije. Temišvar. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. Mirjanu Bugarski. Izabrani spisi. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. u åemu se sastoji wino dobro i slava. Ÿivot i prikquåenija. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. 1 2 19 . teških uslova u kojima su delovali. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. po majci Lujanoviã. Bugarski. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. sam i zatire. 1994.UDC 371. Semarton su napustili 1922. to jest u škole vere hoditi". godine u Srpskom Semartonu. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. Mirjana Bugarski je roðena 17. Bukurešt. A.

rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. što on nije smeo da olako odbije. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. D. bivša mis Jugoslavije. profesor istorije. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. nav. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. predavala je srpski jezik. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. a ona.stavi studije na materwem jeziku.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. Bogdan Åipliã. pod V — Teologiju. Temišvar. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. Godine 1931/1932. matematiku Milan Jovanoviã. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. sa studijama u Parizu. Stevan Jakovqeviã. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). Svetozar Markoviã. imenovao je za wih rumune profesore. Sabqiã. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. završivši studije. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. Tadašwi direktor Vasile Miok. streqan 1941. pod B — Hemiju. 14. 1996. Škola je radila do aprila 1941. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. Olga Ðuriã. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. To je bila elitna škola. Toga leta preminuo je wen otac. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. 4 5 20 . otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. vrsni filolog. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. Bili su to: Milo Vukåeviã. Bunder Bugarski. kasnije åuveni kwiÿevnik. godine. delo. Leto 1936. 75. Osnovni. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju.

naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika. 1943). Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. Loga. a Qubomira Ajvaza za matematiku. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu.000 leja. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. školske godine. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. sada je došlo troje. Ð. da obrati paÿwu na interpunkciju. isto to vredi i za srpski jezik. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. koliko ih je bilo pre rata.660 leja. 1943). Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. 8. Temišvarski vesnik XI. godišwe plaãawe 35. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. paroha u Temišvaru — Mehali. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944." Školarina iznosi 10. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. 4. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. pri upisu odmah se uplaãuje 6. 3.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1.000 leja. 2. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. 8. 21 . Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. Dakle. umesto sedam profesora iz Jugoslavije. 915 (Temišvar 8. 916 (Temišvar 11. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije.

Rumunija je tada imala 16. V. Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. U leto 1947. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. Tada su Nemci. 22 . u jesen 1948. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. 9. decembra 1947.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. 367 (Temišvar 15. 8. Posle proglašewa Republike. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. 1943). završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. 2. godine. godine. 1948).8 miliona stanovnika od kojih 13. Milenko Milovan — biologiju. godine. Na kraju. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. Temišvarski vesnik XI. 925 (Temišvar 12. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. meðu wima školska reforma iz 1948. te da uåenici u tome ne oskudevaju.5 miliona gradskog stanovništva. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. Pravda. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. srazmerno veãem broju razreda.3 miliona seoskog i 3. 1943). 30. Nikolom Gavriloviãem. 870 (Temišvar 21. Zdravko Fenlaåki — geografiju. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. Mihajlo Mitriã — matematiku. Kosta Stanisav — hemiju.

naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. za internat (ista ulica br. što do tada. VII. Krstiã. Kao da je znala što je oåekuje. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom. izdatog od Ministarstva prosvete. Saznaje se da srpsku pedagošku školu. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. bio je smewivawe direktora. a ni od tada. 11. bez obzira na društveno poreklo. druga preko puta. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. Branislav D. igraåka grupa. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. 9). odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. 1948). u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. 7. 197852/1948. 6). 1950). U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. dolaze profesori Miša Mitriã. fiziku i prirodne nauke. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). gde je internat i osnovan 1935. R. 596 (Temišvar 30. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. umesto jednog razreda. pa su sve do 1955. postaje prvi direktor novoosnovane škole. a bez profesora. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. Dana Stanisav — Sabo). U novembru 1950. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. 23 . Po završetku studija u Rumuniji. R. Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. V. 352 (Temišvar 4. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. Pravda. zatim ubrzo i Agronomska škola. godine.br.

24 . in 1950 and 1952. 12. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. and after the War. Usled toga 5.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. ali nikada potpuno. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. vraãena je u nastavu. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. Ubrzo je pronaðen i motiv. Later in her life. language and culture.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. Tek negde 1956. usled izmewenih politiåkih strujawa. Dušan Sabliã. Umrla je 2. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. 598 (Temišvar 3. da potiåe iz bogate porodice. Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. first replaced from the director post. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. and then excluded from the lecturing process. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. godine u Temišvaru. in 1948. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. she was soon. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II. ali što daqe od Gimnazije. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. a zatim je prešla u Rudnu. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. she kept her teaching post. 38732/02. despite difficult conditions in which they worked. jula 1968. godine. As a consequence of political circumstances in Romania. Biografia ei este ca13 Pravda. too. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. 1950). Oronulog zdravqa. leåila se i oporavila. 1952. She spent only her early childhood in her native village Semarton. 12. Mirjana Bugarski. VII.

in pofida condiþiilor grele în care au lucrat. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. limbii ¤i culturii naþionale. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. în anul 1948. în 1950 ¤i 1952. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. 25 . la Belgrad. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935.

.

kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. Delija. Osnovnu školu. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Temišvar. Ogwanka.1:929 Kostiã S. Gordana. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. Nemawa. septembra 1884. Stoje (s leva na desno): Dejan. Sede (s leva na desno): Slobodan. završio je u rodnom mestu 1895. 6 razreda.UDC 262. Paulina. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. 27 . godine. 012 Kostiã S.

9. „Crkveni. školske godine. Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. 9. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). U meðuvremenu. Upis broj 14/17. 2. 1947. I reda2. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. 12. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. a za prezvitera 6. 1910). Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. godine. godine. Godine 1922. i arhijerejskog zamenika od 1942. 6. 1916). godine. 1818. 1928. 2. 1956. 8. tokom Svetskoga rata. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. 7. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. Timišoara 1925. 12. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. godinu. 12. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". 11. 1921. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. školski i društveni list" (1921—1934). 1919. te Eparhijskog administrativnog odbora. i naslovom protonamesnika 13. 12. do prelaska u mirovinu. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). godine. „Crkveni. Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 8. 1909—31. 12. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. Matiåni protokol umrlih. godine. 1907—1. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. 12. 1907. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). 9. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. 28 . godine. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. školski i društveni åasopis" (1935—1940). Knezu (15. do prestanka izlaÿewa 1946. 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). 1909. godine. 1911—24. 9. åinom protoprezvitera 6. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 1916—11. 1919. eparhijskog beleÿnika od 15. 12. 1922. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. 1. 1. 1907. 1921.bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. 1910). 10. Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 1922. gde je kasnije bio paroh do 1. Temišvar 1931. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. godine. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. 1907—30. godine). Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. 1. godine. godine3.

„Glasnik. Meðutim. po svom poloÿaju. godine. Kostiã. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. 1932. Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. Po wegovoj smrti 1935. ukazujuãi na wene nedostatke. ali ih nisu primili. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. slušali ga. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. osnuje sopstveni mirovinski fond6. Bio je dostojanstven i strog. i za škole. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. 5 D. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. dugo nije bilo vladike. ali ga nisu voleli. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). Temišvar 1996. Sabqiã. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. zatim. tridesetih godina. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. Bugarski. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. Hrvata i Slovenaca još 1918. marqivost. prešao je u Kraqevinu Srba. 29 . sticajem okolnosti. dr Georgije (Letiã). Crkveni. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. to je bilo neostvarqivo. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. uz sve to 4 S. nego poveravan u administraciju4. godine. školski i društveni list" 11—12. godine. 6 S. s obzirom na mali broj ålanova.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. godine. prešao u Vršac kao episkop banatski. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. Onda je pokušao da na svoju ruku. Zahtevao je taånost. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. godine. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. godine. Posledwi temišvarski episkop. decembar (Temišvar 1930) 68—170. A slavio je Svetoga Jovana. U Temišvaru. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. strog prema sebi i prema drugima. urednost.

Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. On se na to nije obazirao. „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 1943. u nastavku svojih usmenih nareðewa. 105/D/25. 1943 vladika Irinej. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 194212. i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. jula meseca. Beograd 1992. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. 7. 241/Prez. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". tom ¢ 1940—1945. fond Verski akti. 12. Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". Sredinom 1943. 1934)./17. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. kamoli pisalo. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. nego je vodio crkvu i školu. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. 9.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. 8 Pod kraj 1942. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. 278/D iz 1943./17. Neposredno zatim. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. 6. eparhijski beleÿnik". U zatvoru je proveo oko godinu dana. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). fond Verski akti. Nikoliã. godine. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. Na sredu sa raåunima. 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. od 28. 1943. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. 37/22. fond Verski akti. te da. 12. akt br. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. Godine 1942. 30 . 1942. Od nemila do nedraga. 7. 1183/15. tom ¢ 1940—1945. 5. 1943. u najteÿe vreme. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. 7 S. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. akt br. 241/Prez. Za åetnike je prikupqao pomoã. koji ne behu rumunski drÿavqani. tom ¢ 1940—1945. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. akt br. zamenik. Aktom br. 140/D/11.

Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. akt br. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. 6. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. tom ¢ 1940—1945. pozvao se na crkvenu disciplinu. sinoda". u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. usamqen. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 1946. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. tom ¢ 1940—1945. 5. 11. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. s obzirom na opšte stawe. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. 321/D/9. Prota Sl. 8. Dopisom br. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. Kostiã. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. Sa decom je imao i radosti.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. i u Rumuniji. 1946. dogorevajuãi kao voštanica. 278/21. 9. 1907/zap. 1947. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. 541/3. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. 1946. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. akt vladike Irineja B. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. 14 13 31 . sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. sluÿbeno/D/1. najviše zbog bolesti. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. i tuge. potišten i premalo napušten. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. 2437/11. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. 732/2. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. 1946. fond Verski akti. 1. 1946. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. 8. Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. akt br. 68/2/1945. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. 11. 9. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. 194717. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. Protokol sa raznim zapisnicima. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. sinod u Beogradu. 9. 43006/1. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. 1946. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. 1945. tom ¢ 1940—1945. fond Verski akti. U mirovinu je prešao sledeãe godine. br. fond Verski akti.

koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. Ilariona Zeremskog i drugih. Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. mada se sada cela graða moÿe. zet protine ãerke Delije. Neposredno. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. Wegove poštovaoce je to tištalo. u kojima se. sticajem nesreãnih okolnosti. da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. u najširem smislu toga pojma. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. od wega je ostala devojåica. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. Zato. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. ostavivši za sobom sina i kãer. ali je on bio takve prirode i shvatawa. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. u ratnim i poratnim prilikama uništen. pa je ipak pušten. Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. svojim nesumwivim praktiånim smislom.Najstariji sin. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. 1924) imaju potomke18. a i treba kritiåki preispitati. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. udate Boršaru. 32 . sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. pa tek onda slaÿe sledeãi. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. Moÿda je. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. i od tada mu se izgubio svaki trag. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. Nemawu (roðenog 1912). Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. zbog nedostatka ãiriliånih slova. te teškoãe oko štampawa. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. godine. statistike i demografije. i naporedo s wom napis Razbojnici. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko.

20 19 33 . umrla u pritvoru 15. Ruÿa Radojåiã. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. srpski narodni uåiteq. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. 14—16). i da je cveãe. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. kao kakav letopis smrti. za podizawe spomenika ovim muåenicima. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.] Pavle Marinkoviã. Str. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. slog. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. Vaqevskim muåenicima (42—43 str.[avne] srpske parohije mehalske. 8°. godine (24—38 str. str. XXXI—XXXIII.). U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa. VI. Posebna izdawa 1. 53. Štamparija Braãa Åendeš. VIII. <Ÿupanijska Štamparija>. Ÿivka Goðevac. aprila 1916.2. Beograd 1989. Kwige 1868—1944. obešeni 12. obešen 26. godine (5—11 str. maja 1916. da vide vaša dobra dela. (16—24 str.). jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. II. Slobodan Kostiã. godine (39—45 str. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. 1924. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske. Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. i korici:] Sav åist prihod. obešen 31. Temišvar. Cena: 1 dinar = 2. III. (38—39 str. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. obešena 13. Prilog monografiji Pravosl. *Broširano. [IV. [Naznaka na naslovnoj str. obešeni 13. u spomen na protine zasluge. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt.).1). Slobodan Kostiã. 1970. 1. 1919. i korišãen isti. kako li tek o wemu sude u Vaqevu. g.1. [Izdawe autora]. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima. Petar Ivanoviã. aprila 1916. [Izdawe autora]. decembra 1916. maja 1916. paroh temišvarsko-mehalski. aprila 1916. aprila 1916. Vaqevski muåenici. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. koje je osudio preki sud. ubrano iz vaqevske crkvene porte. — Timišoara. V. 1. Od aprila do decembra 1916. osuðena na smrt vešalima 12.50 Kr. Stana Laziã. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija.).). *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. Str.[une].[odine]. V. godine (11—16 str.8°. namewuje se varoši Vaqevu. (Mt 5.). I onda se jednoga dana. 48. I. samo repaginirani. *Prva autorova kwiga.). godine. — <Temišvar>.).

i bez broja od 5.).). Brojno stawe 31. Zvona stare crkve (3 str. Zvona nove crkve do 1848. Štamparija Braãa Åendeš.).[avne] srpske eparhije šabaåke. 34 . godine (97—98 str.2. i 2.). Izdawe Uprave Pravosl.). Str.). Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str.). god.). Crkvene opštine. fond Verski akti.). Šematizam za 1924.). — Timišoara. koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2. takoðe i nacionalno mešovite.). Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. srpsko-rumunske crkvene opštine. V. oktobra 1924. Uvod (3 str. Eparhija vršaåka (16—18 str. K 633/prez. godine. jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. V. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str.4.).8°. još konaåno ne podeqene. Temišvar. Prosvetne. Str. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Prota Slobodan Kostiã. Eparhija temišvarska (5—15 str. godine (3—4 str. *Broširano.). akti br. *Štampano u 440 primeraka22.). godine. EK od 3. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. štampan 1897. odnosno Aradskoj eparhiji. Pravosl. *Broširano.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924.). Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str.3. — Crkvene vlasti (19—25 str. Sveštenstvo (31—46 str.). Rekvirirawe zvona 1917. — Timišoara. [Izdawe autora]. — Istorijski pregled (5—18 str. godine (16—17 str.1. tom ¢ 1921—1925.[emski] Karlovci 1897.[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21.). 1924 <1925>. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku. godine.). 103.). Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25.).). 23 E. sa sedištem u Velikoj Kikindi. odnosno Maxarskoj. godine. 1. Temišvar. Pravni poloÿaj eparhije (18 str.[ine] (17—48 str. ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. 106.[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str. Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. godinu. parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. Prilog istoriji Pravosl.).). Zvona crkvena od 1848. 1. oktobra 1924. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23. eparhijski beleÿnik. Sr. Letica.). decembra 1924. sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba. Prota Slobodan Kostiã. 1925.8°.). Hrvata i Slovenaca. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj. Hrvata i Slovenaca. Završetak (48 str.[ine] do svetskoga rata (4—12 str. god. Štamparija Braãa Åendeš. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897.). u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str.

Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. godine. na osnovu wih napisao je kwigu. I. poåev od 6. — Verski ÿivot (49—65 str.[etog] mira (54—55 str. 1930. 20. Popis imetka crkvenog od 5.).).). Divqi brakovi (56 str. brak (57 str. Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str.). Prot.). Crkveni peåati (66—67 str. Dispenzi.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). *Broširano.6. Jezik (65 str. razvodi braka (57 str.). Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str. IV.). Str. Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. II.14). Nabavka sv. III. saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727.[a] Slobodan Kostiã. Temišvar.). Internirawa sveštenika (32—35 str.[avne] srpske Eparhije Temišvarske.). godine. Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str. predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921. *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je.).[etih] tajni (54 str.). — Sveštenstvo (23—48 str. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str. V.). [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str. Bogosluÿewe (50—51 str. godine. Naplata sveštenstva (36 str. Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str. <Braãa Åendeš>. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str.). Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str.).).[ine] (82—88 str.). a zatim ih.). Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str. Prilog istoriji pravosl. Nagrada verouåiteqima (63—65 str.Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str.). rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str. Šteta u zvonima (98—100 str. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.). 8°.8°. marta 1916. Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str. Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str. Upotreba imetka (92—96 str.).). Bir (40—48 str. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju.). Štamparija Braãa Åendeš. 1.). kako sam kaÿe. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str).).[ira] Kusiãa (9 str. Antimins (51—53 str. 12.). Šteta u zgradama (97—98 str. Obavqawe sv. Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str.). Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str. Brašno za prosfore (54 str.).). Raåuni (89—92 str.). sveštenici (62—63 str. Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str. Mešoviti brakovi (57—58 str. Manastir posle spajawa 35 .). samo repaginirani slog. vršio i duÿnost referenta za verska pitawa. *Broširano.).). 1926. — Timišoara.). Str. *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta. Osnivawe Manast. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.).). Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930.).). — Administrativno upravni predmeti (65—81 str.).). — Temišvar. Verouåiteqi. avgusta 1916. Opãe (49—50 str. Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str.).). Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str.). Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. Verski prelazi (58 str. Brak (55 str. Prota Slobodan Kostiã.). Štola (36—40 str. Štete u gotovini (103 str.).5.). Temišvar. 1. Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli.). god. — Crkveni imetak. Uništaj braånih ispita (55—56 str.).).).

Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. godine (22 str.19). Škola i uåiteqstvo (36—54 str. parohija. pošto je kwiga izašla 1931. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. V. Manastiri (12—13 str. taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str.).). [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str. Manastiri (18—19 str. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. samo repaginirani slog 36 . Protoprezviterati (8—18 str.). odnosno dopunski sloÿen Predgovor.7.).).). godine (23 str. V. Str.22). Eparhijska kancelarija (7—8 str. Protoprezviterati (10— 12 str. Bratstvo Manastira (15—16 str. parohija. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.). Meðutim. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Prota Slobodan Kostiã.).).). te napisi Åitaonice. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932.18).).).[ine] (34—35 str.8°. Sveštenstvo (20—34 str. sveštenstva. Statistika (79—92 str. Imenik crkvenih opština. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Str. Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove. — Temišvar. Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. 1932.). dopisan je. Prota Slobodan Kostiã. 1. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.). Opravke Manastira (16—18 str. 1931. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. samo repaginirani slog. 23.). *Broširano. godinu. Umetnost i starina po hramovima pravosl.). Štamparija Åendeš. Statistiåki pregled o broju paroh. god. (14—18 str. stalnosti i åinu krajem 1932.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930.). [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Kolo Srpske omladine u Temišvaru. Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str. *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika". [Opšti pregled] (2—3 str. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31.[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str.[irskog] sveštenstva po zvawu. Statistiåki pregled o broju crkava. *Broširano.). godine (55—56 str.).(14—15 str.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti.). škola. Crkvene vlasti (3—6 str. uåiteqa.). Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. godine. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. — Temišvar. Zvaniåan naziv i podela opšt.8. godine. *Broširano.).).). Eparhijska kancelarija (6—9 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.). 1930.).).). Temišvar.). 1.[ijskog] i manast. Brojno stawe školske dece (87—92 str. Temišvar. godine (56—61 str. XII. dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana. Braãa Åendeš. samo repaginirani slog. Crkvene vlasti (2—7 str. 1—78) preštampana iz „Glasnika".8°.[ina] Eparhije Temišvarske (19 str. [4] + 96 + [1]. Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom.).).

*Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. *Broširano. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838.). Istoriski. 1938. nisu navedeni svi postojeãi prilozi.). Str. [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str.). ekonomsko-privredni pregled 1940. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. V. zadrugama (135— 136 str. koji je umro 1754.). Temišvar.10. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa. godine (114—117 str. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str.). — „Timi¤oara" — Temišvar. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Štamparija „Dojna". Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti. Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. za kwigu.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str. Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. fabrikama.24). 1940.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. mada nije izostavio Josifa Stamorca. *Mada je predmet obraðivan u tri maha. godine. Srbi u rumunskom Banatu. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. u razdobqu od 1754. brojni. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. Zamišqena je kao dvotomna.1.).). 37 .).[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda.). Str.). *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa. — Temišvar. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata. Posed Srba u privrednim spravama.). takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti.). Grobovi u sv.8°. ostale su izvesne greške. 1. Pregled svega iznesenoga (137—138 str. Prota Slobodan Kostiã. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str.8°. Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str. godine.).9.16).). a dowu smawio za 3 godine.[emski] Karlovci za slovenski deo. Prilozi [1] str. pete paginacije). do 1830. gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. Štamp. *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. treãe paginacije-LVI str. saopštio hronološki spisak od 27 lica.[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. V. Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str. Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. ispravio i dopunio preðašwi tekst. [Izdawe autora]. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. Istoriski pregled Pravosl. Temišvar. Srpski saborni hram sv.). Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske. Prota Slobodan Kostiã. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan.) [Predgovor] (V—VIII str.). a ovo je bio samo prvi tom. *Broširano. Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940.).

94—95. Crkveni. god. 5. 12/20. 256—257. str. 1922. str. 1. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. 1923. 7. 12. 1921. III. 1924. 1/1. „Glasnik. 11. 8. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". III. 2/15. 8. 1923. br. IV. 1/1. 32/10. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. 1. str. 102. *Bez potpisa. str.4. 21/20. str. 281—282. 2/15. str. Stara crkva. Temišvar. 1924. 2. 35/10. 1919. 1922. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. str. 179. Vaqevski muåenici. br. 31/1. Crkveni.2. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. 2. *Spiskovi po mestima. 4/1. br. — „Glasnik.3. 2. U kolekciji Matice srpske. 12. 146—147. ali svršetak nikada nije usledio. 1923. 22/20. Crkveni. 1923. 38 . školski i društveni list". — „Glasnik. III. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. str. 2. str. 2. 1923. 16. str. 22/1. br. 5. 11. 28. 5—6. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 33/20. 5. str. 18/20. str. 171. do god.5. 1924. 5—6. 1923. 1923. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. 7. III br. 1923. God. školski i društveni list". [Raspored gradiva] [Pristup]. str. 1923. Temišvar. Crkveni. 36/20. 1922. 24/20. God. 20/10. 16. 1923. br. 6. 1923. I. 35. 27. školski i društveni list". 187. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. 2. 14/10. 248—249. str. 11. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. školski i društveni list". Opravke. Nova crkva. 13/1. i zakquåni napis u broju 126/15. 1923. Sveštenici. 1923. 12. *Bez potpisa. 7. Prilozi u periodici 2. God. 273. 3/10. II. 12. godine. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. 2. Prastara crkva. 1923. 162. školski i društveni list". Temišvar. Temišvar. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. 2666.1. str. br. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. Crkveni. a kada je tekst objavqivan u nastavcima.6. 5. str. 23/10. Temišvar. str. 1922. 1919. Godine. 12.[alo]-beåkereåke. God. 195. *Bez potpisa. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". 289. 1. God. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). Temišvar. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1919. Temišvar. 8. str. koja je najpotpunija.2. Prilog monografiji Parohije m. pa je napis ostao bez potpisa. II. 5/10. — „Glasnik. str. 8. 1923. God. II. str. 5. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. — „Glasnik. 1923. — „Sloga". 4. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. 1921. str. 34/1. br. 19/1. 154. 1/1. samo na kraju posledwega nastavka. 2. str.

IV.2. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 1923. br. — „Glasnik. dobrotvor Srpske crkve u Tem. 36/20. 3. Temišvar. [Potpis:] Prot. 9/1. Temišvar. 6.12. God. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. 215—216. str. God. 2. Dragomir Jugoviã. 232. 1926. školski i društveni list". Temišvarska srpska štedionica. 39 . str. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. [Raspored gradiva:] [Pristup]. 103—104. 206. God. obešen 23. VI. *Po sadrÿaju. 186—187. 33/20.11. a da niko od špekulanata nije obešen. Temišvar. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. Mladen Nediã. 29/10. 30/20. 8/15. Temišvar. str. God. 241. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 27/20. 38—39. 131—132. III. str. 7. 10. 22/1. 16/15. 25/1. 5. godine. — „Glasnik. 1923. juna 1916. školski i društveni list". str. Dimitrije Ÿivanoviã. str. 12/15. ali nastavak nikada nije usledio. Temišvar.10. [Potpis:] Slobodan Kostiã. br. VI. 26/10. 10. 12. 1925. 1923. God.000 dinara. 11. str. 11. 8. 1923. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 9. 1924. školski i društveni list". VI. 1925. 282. Brankoviã. 6. 1923.7. 5. Temišvar. Temišvar. Crkveni. str. 290. — „Glasnik. 2. 1925. 13/1. 1923. Lukijan T. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. God. po atmosferi koju doåarava. školski i društveni list". str. 2. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. 1923. Crkveni. 79. V. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". Stanoje Radosavqeviã. [Potpis:] Slobodan Kostiã. pa je napis ostao bez potpisa. srpske eparhije temišvarske. 1925. 24/20. dobrotvor Srpske crkve u M. Crkveni. Razbojnici. str. 1925. God. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. Temišvar. po sklopu. 249—250.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. Crkveni. 266. God. 2. str. — „Glasnik.14.[a] Slobodan Kostiã. 5/1. 9. br. br. samo na kraju posledwega nastavka. — „Glasnik. 64. 1925. 2. str. 163—165. maja 1916. 10. 1926. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. br. 96. 1. 1926. 6/15. str. 192—193. Crkveni. str. 12. str. 223—224. 79—80.[išvaru]-Mehali.[alom] Beåkereku. 12. br. 1926. str. školski i društveni list". 13. 31/1. 1926. str. 2. 1923. 8. VI. obešeni 31. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. — „Glasnik. 1925. 10/15. str. str. 9. god.13. 45. 21/1. br. Prilog istoriji Pravosl. 2/10. Crkveni. str. 1923. školski i društveni list". 17/15. god. Crkveni. školski i društveni list". str. Temišvar.8. 3. — „Glasnik. str. 2. 1923. — „Glasnik. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. 4. 200. 11/1. str.9. 9. 142—143. Temišvar. 12. str. napis je dodatak. po stilu. VI. Autor ne pravda razbojnike. br. 86—88. 28/1. školski i društveni list". Crkveni. br.000 dinara izricana je smrtna kazna. [Potpis:] Slobodan Kostiã. V. godine. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. maja 1916. 35/10.

1/1932. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. br. Kostiã. [Potpis:] Prot. Temišvar.[ine]. školski i društveni list". God. br. Crkveni. br. Crkveni. školski i društveni list". str. 167—171. Obnova manastira Kusiãa. 5—7/maj—juli 1930. 6. [Potpis:] Slob. br. 1—2/januar 1931. 3—4/1932. — „Glasnik. [Potpis:] Sl.2. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. 2. 2. Prinos za podizawe drÿavnih škola. XI. 40 . 133—135. God. Kostiã. 476—478. kw. Kostiã. 97—114. Temišvar. Crkveni. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. str. Brojno stawe ålanova srpske crkve. 2. Osnivawe Manast. X. parohija. XII. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. Crkveni. 4/15. sv. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931.15.16. Sveštenici — uåiteqi. str. *Bez potpisa. 2. Crkveni. — „Glasnik. Manastiri. br. veka [!]. 4—48.[odine]. 3/1931. 56—88.20. God.18.21. 9. str. godine. — „Glasnik. Statistika.17. školski i društveni list". Doseqavawe Srba u Banat. — „Glasnik Istorijskog društva". *Uz fotografiju barjaka. 41—57. Umetnost i starina po hramovima pravosl. str. 28. školski i društveni list". god. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. V. 1929. IV. Opravke Manastira. str. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. Škola i uåiteqstvo. — „Glasnik. sv. Manastir Kusiã u XVI—XVIII. — „Glasnik. Ekonomske ustanove. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Imenik crkvenih opština. Srbi u Ugarskoj. 2. God. *Bez potpisa. Protoprezviterati.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. str. Manastir posle spajawa. Osnivawe banatskih manastira uopšte. god. br. 1929. školski i društveni list". Zvaniåan naziv i podela opšt. Temišvar. 1927. Temišvar. 6—8/15. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Crkvene vlasti. g. 3—4/mart 1931. [Raspored gradiva:] Predgovor. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Temišvar. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. Temišvar. 2. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816.19. Eparhijska kancelarija. kw. Novi Sad. 96—99. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. 11. Bratstvo Manastira. Humane ustanove i udruÿewa. Temišvar. God. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. Listovi i åasopisi. VI. Prosvetne srpske ustanove.[ina] Eparhije Temišvarske. godine. Obnova Manastira Kusiãa. str. IX. Sveštenstvo. [Potpis:] Sl. — „Glasnik Istorijskog društva".[a] Slobodan Kostiã.[ira] Kusiãa. Novi Sad. Brojno stawe školske dece. 10/15. XII 1930. IX. str.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. Imetak Manastira Kusiãa. Parohije — škole.

23. 4. sveštenstva. Kostiãa.[ijskog] i manast. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. Srpski saborni hram sv. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. 2. 63—74. <1931>. 24. školski i društveni åasopis". u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. Kostiã. 1—2. God. Timi¤oara. 80—90.22.24. 41 . [Potpis:] Slobodan Kostici. Str. novoj normi. god. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. *Bez potpisa. str. 1/juli 1934. str. 1933. koji se pomiwu u napomenama. Crkveni. — „Politika". Sombor. Protoprezviterati.1. godine od prote Slobodana T. Crkveni. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. — „Jugoslovenski dnevnik".25. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. K. 3/septembar 1934. str. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. parohija. 3/septembar 1934. 106—115. 2. uåiteqa. 3. školski i društveni list". škola. 7—8/1932. Dupº izvoarele sîrbe¤ti. nisu štampani. XII. — „Vestul". an. *Prilozi osnovnom tekstu. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). Naši manastiri u rumunskom delu Banata. T. stalnosti i åinu krajem 1932. *Bez potpisa. Eparhijska kancelarija. 36—44. 108/26. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. — U Somboru. Grobovi u sv. God.2. Statistiåki pregled o broju paroh. godine]. 2. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. 5—6/1932. [1937]. III. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. 8°. 3. 2. — „Glasnik. Beograd. Temišvar. 2/avgust 1934. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. Crkvene vlasti. str. godinu. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. str. Mihai Ro¤u Martinovici. br. godine. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. 1907". 58—62. Joso Šokåiã.[avna] srpska Episkopija temišvarska.26. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. *Bez potpisa. XIII. 16—26. [Raspored gradiva:] Pravosl. str. Statistiåki pregled o broju crkava. 2. — „Glasnik. Manastiri. br. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. godine. 7—15. Sr. Temišvar.[irskog] sveštenstva po zvawu. str.*Uz fotografiju zastave. 1931. V. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. str. Temišvar. 1263/21 Decembrie 1934. 5/novembar 1934. 1930.[emski] Karlovci.[etom] sabornom hramu temišvarskom. Veliki Beåkerek. br. nr.

Radovi prote Slobodana Kostiãa. XIV. protopopul Slobodan Kostiã. *Bez potpisa. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 3.3. 5. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. str. 17—22. 1(57)—2(58)/1986. god. Srbi u Rumunskom Banatu. 98—116. br. Stevan Bugarski. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. 583/22. br. god. 3(55)— 4(56)/1985. XV.4. Temišvar. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. str. 42 . — „Temišvarski vesnik". VIII. 1940. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word. br. Temišvar. 3. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. god.

Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. 20. godine. a i sam sakupqati pretplatnike4. i 3. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. 497. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. u fusnoti ili u delu reåenice. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. god. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. Novi Sad 1953. 19.UDC 347. do 1846. Iliju. SUDIJA. oba nepotpisana. pravnika i drÿavnog åinovnika. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Dimitrija. 195). 29) i Brankovo kolo (1904. On umre noãu izmeðu 2. br. Novi Sad 1971. školovao se od 1844. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. godine na Bratislavskom liceju. bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828.962:929 Zaharijeviã L. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 1. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. 3 (Novi Sad 1971) 497). otac mu je Vasilije. 3. sluša- 43 . 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. Risto Kovijaniã." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. Maja 1853. a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. koji se radi u Matici srpskoj. 3 Na pismu (ROMS. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. koji je roðen u Kovinu. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. i Lazara. 639—640). godine1.

u åinu narodnog oficira (poruånik)6. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. a ovamo kad na Karlovce pukne top. u Beåu." 6 Ovaj podatak. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). pretplatio 1844. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847. Gepardija. na kwigu L. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. Proishoÿdenße. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. mladi Lazar je bio rawen7. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. da je bio poruånik. godine. uznosi junaåka dela naših predaka. Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). Wegova kãi Melanija. Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). Biografsko-bibliografska graða. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo. Åim je otišao na studije u Beå. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. A. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. Revolucionarne 1848. Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. slavnogæ. Karaxiãa. Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. Studije prava zapoåeo je 1850. jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. i to kao slušalac poezije. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. Seãawa na ove dogaðaje. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. pak ni na mene. izmiåe preko potoka u manastire. 44 . Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. bio je veoma strog. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. preko Vršca. upisana je 1869.gosloviju. zvani Mikl. U okršajima te revolucionarne 1849. Januara 1849. komandant dva bataqona sremskih graniåara. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. a 1846. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). ali sigurno lakše. i to kao novobeåejski advokat. za wen peti deo.

Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. nekrolog. da ga smesti u opštu bolnicu. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. jer hoãe da spava. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. a Branko Radiåeviã9. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. nekada i duÿe. Branko Radiåeviã. kada bi prolazio car. sin prote Vujiãa. baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. ili. Narodnost 13 (Zemun 1900). prvo je studirao pravo. to su Branko Radiåeviã. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. dobijao i lepu pripomoã od oca. Ðorðe Natoševiã. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu.dan prijavqivati policiji. 8 9 45 . potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. koji je Branka i leåio. a 1850. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. a razlog da gotovo i nije morao postojati. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. Ðura Daniåiã. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. je åuvši za to. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. Nije je završio zbog prerane smrti. gde su redovno bili Branko. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. Kako je Kosta. Svetozar Miletiã. pored drÿavne stipendije. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. 10 Lazar Zaharijeviã. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. Narodnost 29 (Zemun 1904). bdeli Vujiã. pa su ga u policiji ošišali. skidawa kape. a sam bio priliåno štedqiv. Daniåiã i Natoševiã. Kako je u to vreme bio neoÿewen. a u pola deset je umro. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. kada je i to postalo opasno.

a i vezama. Nikolom Saviãem. moraš biti višie partaja i samostalan. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. Maðari i Nemci. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. 14. da sreãan i zadovoqan budeš. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. Drugog poznatog nemam. i kao takav i za Maðare. lako moÿeš zadobiti. U narodnom pokretu nakon 1860. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao. ali wiovo tesno prijateqstvo. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . do 1901. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. oktobra 1860. a popularitet.451. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. Rumuni. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. Zato." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. gotovo roditeqskim savetima. imam ti javiti: da sam danas pisao G. Lakoumni qudi ima svuda.pija Ivaåkoviãa. febr. i starim Kajzerom. javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. obazritelno i mudro postupajuãi.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. U to vreme. poreklom iz Novog Sada. u kom se nahodiš. ako poznatog prijateqa imaš. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. t. Da je oko 1860. i preporuåio sam te. ono još iz vremena studija u Beåu. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. 14. Tebi sposobnost ne oskudeva. nije otvoreno uåestvovao. l. Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. a ti se i sam na wega obrati. U pismu od 3. ali je kasnije prešao u Panåevo. s takovima ne treba se proterivati. Politiåki dogaðaji 1860. na ovo su me opredelila". Kao zvaniånik toga reda. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. Qubav prema tebi i ÿeqa. a po svemu sudeãi ni kasnije. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. Ti si publiåni Notarij. br. Pred jesen 1859. dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). ako ne ranije. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. februara 1861. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. Nemce i proåaje. U pismu od 23. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. aradskim advokatom. proti Kikindskom.

a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. 47 . ostao je privrÿen starim idejama stranke. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. na ÿalost." 11 12 Nav. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme.macijama o raspoloÿewu. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). iako priliåno povuåen. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. Smatrao je da se sa koncesijama. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". i 1900. a s druge strane ÿupanijskih vlasti. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca. objavqen u „Braniku". Koliko je do sada istraÿeno. godine. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. Zaharijeviã je pisao malo. Ali. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. nakon Kikindskog programa 1882. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. razlog je Brankova frivolnost. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. Naime. s jedne strane naroda. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. kada je ÿiveo u Panåevu. po Miletiãu. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. delo. deset je objavqeno 1899. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi.

u sedam sati ujutru. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". 78. i smrt Miklova. okruÿen ãerkom. Panåevo 1900. Novi Sad 1887. Panåevo 1899. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. Panåevo 1899. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. Narodnost. 33. Panåevo 1900. Narodnost. god. ä. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. Narodnost. aprila 1904 (po novom kalendaru). 48 .. 105. ß. Panåevo 1900. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. Narodnost. Modra (Slovakia) and Vienna. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". u åetvrtak. æ.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. Panåevo 1900. April 21. ›. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. 14. Narodnost 29. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. 77. 13. Iz mojih uspomena. Brankova smrt. Vazda dosetqiv. 1904) was educated in Sremski Karlovci. g. Umro je u Temišvaru. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Narodnost. LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. however. 96. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. ö. Narodnost. koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. zetom i unucima. 76. Panåevo 1899. Iz mojih uspomena. Narodnost. Ko je „Jaša". JUDGE. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. Uspomene. Iz mojih uspomena. 21. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Panåevo 1899. Panåevo 1899. Graðanin 15 (Panåevo 1904). 100. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. Narodnost. Panåevo 1900. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. 66. Naše doba. br. Vojeni pohod u Arad 1849. Narodnost.

A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. he wrote shorter texts without literary aspirations.after 1860. Kosta Ðujiã ¤i alþii. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. 1828 — Timi¤oara. JUDECªTOR. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. Ðura Daniåiã. Svetozar Miletiã. Ðura Daniåiã. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate. dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. 49 . membru ci doar consilier discret. In his old age. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. but a disreet councillor. so that they could understand and interpret them in the right way. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. Kosta Vujiã and others. He took part in the revolutionary events in 1848. fºrº pretenþii literare. Svetozar Miletiã. and was a contemporary of Branko Radiãeviã. Modra (Slovacia) ¤i Viena. he was not an active member.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

Novi Sad. <Nepotpisano> Novi Sad. Bibliografija rasprava i ålanaka. Narod. 1872. Veåe visokog profesionalizma. 191—192. 27. 129. Zagreb. 29. 1872. 1872. ona se javila kao pijanista evropskog formata. nego i kao kritiåar od znawa. <Nepotpisano> Listak. aprila 1872". pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. 20. up. 1. XII. XII. J. Zagreb 1984. 1872. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. stubac B>. 4. 10. 89 <2>. januar 1998.<Jovan Jovanoviã Zmaj. Beograd. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. 15 O ovim pitawima v. 187. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. I. <Nepotpisano> Dopisi. Novi Sad. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. 25. I.kquånom stavu. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. ovde. 3. Novi Sad. 363> Jovanka Stojkoviãeva. Zastava. J. a ne takt. anticipirao romantizam. knj. 256. 4. A on. poglavito. 1872. 5. 5. 7. Beograd. knj. Vidov dan. 52 <2—3>. 5. I. VII. 243. 26. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. 50 <4.) Srpsko narodno pozorište. Matica srpska. III. Priredio Vladimir Otoviã. Pesme. <Autor verovatno Branko Mušicki. 30. 1872. 16. 66 <1—2>. ruku pod ruku. V. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike.) Umetnost. 3. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. -cki. Beograd. Vidov dan. 58. Novi Sad. IZVORI I LITERATURA 1. 1872. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. 46. 235. Srpsko narodno pozorište. Novi Sad. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). Naime.. 1872. modernog doba srpske muzike. <Nepotpisano> Beogradske novosti. 8. Pozorište. 2. 4. IV. Pozorište. 58 . Vasiã. Novi Sad 1991. <Nepotpisano> Beogradske novosti. Time je otvorio put razliåitim. Zagreb 1984. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. A. Pozorište. 60. 5. Novi Sad. briqantne tehnike. u Novome Sadu. 3. Koncerti. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Listiãi. ili upravo tu. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. „Jovanci Stojkoviãevoj. 41. Laza Kostiã. Vienac zabavi i pouci. 2. u wemu. Reå. u ulozi vesnika jednog drugog. Zastava. 1872. VII. 13: Muzika. 3. 4. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. Listiãi. 49 <3—4>. 13: Muzika. III. 219. =Novi Sad. -J. Podlistak. 6. 4. 27. 9.

Panåevac. 606. 27 <4>. 18. 1879. XLVIII. 44. 18. 202. 16.) Umetnost. 58 <4. 5. 13. 27. 190. 5. Daviåo. 17. Novi Sad. <Nepotpisano> (Koncerat. 5. Zagreb 1984. 29. 23. 1880. Srpske novine. 255. Srpske novine. 961. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. XLVII. Narodno pozorište. 1879. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. Beograd. 24. Srpske novine. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). 13. 318—320. 5. 11. 20. Istok. 243. XLVII. 208. 32. 1879. 38 <2—3>. 1880. 4.) Narod. I. 957. 105. 10. 1082. Videlo. 1394. Beograd. 2. Panåevo. „Lek za punice". <Nepotpisano> (Koncerat. Novi Sad. Beograd. roð. 86. Javor. Beograd. IV. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 1879. 11. Jedinstvo. IX. XLVII. 1879. 1489. 1484. 28. 25. 5. 30. 283. 35. Srpske novine. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. Beograd. 97. 20. Priredio Predrag Protiã. XLVIII. 376. 22. knj. 15. 56 <3>. I 62. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. 26. 21. Mlada Srbadija. Istok. Beograd. Videlo. 1879. 5. 4. 24. 5. 5. 15. 1872. 29. 4. Beograd. 14. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. Muzika. 34. 462. Stojkoviãeve. 25. 1872. Beograd. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). Istok. Beleške. h — m <Hajim S.11. Mi-ja-h <Hajim S. 18. 20. Srpske novine. IX. 37. Beograd. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 1872. 9. Beograd.) Domaãe vesti. XLVII. Srpske novine. 12. Beograd. 5. 1880. 1879. Panåevac. stubac B>. 1880. 10. 1874. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 287. 466. 5. 1880. 18. XLVII. 36. 288. 13: Muzika. Beograd. 14. Beograd. 2. 12. 5. 13: Muzika. <Nepotpisano> (Koncerat. VII. Beograd. Srpske novine. 26. Podlistak. IV. 1872. 139 <3>. 1880. 189. 12. 38. šaqiva igra Miguela Dijana. Beograd. 1872. 19.<Jovan Jovanoviã Zmaj. Srpske novine. -J. 8. Novi Sad. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. Umetnost. 5. Pozorište. 1084. knj. 14. XLVIII. 6. Panåevo. 20. B. 1872. Beograd. III. Novi Sad. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. 12. XLVII. 45 <3>. Beograd. 1880. Domaãe vesti. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka.) Domaãe vesti. 13. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). Zastava. -n. IV. Beograd. 5. Srpske novine. 25. 472. 3. <Nepotpisano> (Koncerat. 19. 35 <2>. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. 55 <2—3>. IX. 1879. 33. 84. 34 <4>. 5. 1879. <Nepotpisano> Domaãe vesti. <Nepotpisano> (Koncerat). Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. III. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Istok. Panåevac. Dr V. 4. Beograd. XLVIII. 12. 100. 10. Srpske novine. I. 1879. Beograd. 59 <2—3>. 25. Novosti. 1283. 31. 27. Javor. Domaãe vesti. 5. 8. 1872. IV. 24. XLVIII.. Jedinstvo. 59 . 106. 1872. <Nepotpisano> Koncerat. 1872. Srpske novine. Novi Sad. 7. 26. 3. IV. 140. IX. 158. Zagreb 1984. Panåevo. 1878. Daviåo. 36 <2>.

Panåevo 1938. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. Novi Sad. 162—164. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. („Jovanka Stojkoviã. 134. 511. 81. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". XLIX. 183. Srpske novine. 42. 48. Kw. 42. 30. Bibliografija rasprava i ålanaka. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. 646. Dve beogradske godine Zmajeve. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. J. Izbor ålanaka i studija. Jovanka". knj. J. Beograd. IX. 291. Ista. Srpske novine. 289. 282. Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. i 23. decembar 1984. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. 146. 8. Andreis — D. Ðuriã-Klajn. Zagreb 1984. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. Beograd 1899. 51. Muziåka enciklopedija. Ðuriã-Klajn. oktobra 1981. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 52. Novi Sad 1972. Kwiga prva (1852—1882). 57. 685. 13 <3>. Jovanka". 1892. Beograd. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. 29. 259—286. <Nepotpisano> Beogradske vesti. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. 13. knj. Jovanka". Zagreb 1986. 4. 218. Beograd. 53. M. 50. 3. 1881. V. 2. Ðuriã-Klajn. kwiga 2) Novi Sad 1957. Sombor. 286—289) 40. do 29. 266. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. Leksikon jugoslavenske muzike. 1892. S. Srpske novine. 3. 7—8. Zagreb MCMLXXVII2.39. Baåvanin. 12. IV 1988. XLIX. Struka VI. Novosadske biografije. knj. Belgrade 1972. Sveska druga. Beograd 1956. Struka VI. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. 167. 56. 1881. 381. 45. Fakultet muziåke umetnosti. „Stojkoviã. 41. A Survey of Serbian Music through the Ages. Zagreb 1962. 59. 150. 13: Muzika. Åituqa. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. S. 62. Zagreb MCMLXIII. Ista. Ista. 1) — Muzikološki institut SANU. 43. <Nepotpisano> „Stojkoviã. knj. 2. Beograd 1985. 208. 55. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. XXIV. V. I) Beograd 1971. 133. 61. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 54. 47. 149. R. 1881. 473. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. Cvetko — S. Akordi prošlosti. zaboravqeni srpski muziåar". Muzika i muziåari. 29. Stajiã. 299. 236. 78. Zagreb 1984. K. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. 4. S. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". knj. Aspekti interpretacije. Beograd 1981. 49. 44. R. Straÿilovo. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. Pejoviã. Beograd 1987. Kw. 14: Muzika. Petroviã. 3. 1881. Udruÿewe 60 . XLIX. Ista. Pejoviã. Prepiska. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. Jovanoviã-Zmaj. 60. 20. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. Pro musica (Edicija „Pro musica". 58. veka". Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. 46. Muziåka enciklopedija. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. 59—78). 8. X 1987. Ð. Ÿ. 4. Tomandl. 3. 2. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. 78. 475. Bibliografija rasprava i ålanaka. 462.

25-33. Stojkoviã achieved a significant pianist career. R. S. Opus 31 No. Petroviã. Today one cannot talk about her composing work. with brilliant technique. 36. Ista. Beograd 1994. 53. 81. 19. 64. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. 76. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 380. 22. Isti. 43. 103. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. Turlakov. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 258— 261. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). DCXXVII. 43. Stojkoviã was an accomplished piano artist. London. 164. Trieste. 67. 55—59. 71. At the end. 42. Opus 81a (Les Adieux). 86. 61 . 373. Novi Sad 1991. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. Pejoviã. concert singer. 8—9. 17. J. Denmark. 52. 2 (Mondscheinsonate). Beograd 1993. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. but also in Pest. Beograd 1989. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. 70. Opus 90. Paris. E-flat Major. 15. 74. but also with subtle artistic sensibility. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. Vienna. februar 1993. Teatron. 43. 66. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. 67. 78/79/80. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. S. 70. 80. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. 23. kw. Ista. 66. veka. 361.* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. Opus 53 (Waldstein). 78—80. He was not so successful as a concert singer. 55. According to the preserved testimonies from the 19th century press. esejistiåka i kritiåarska delatnost. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. 71. J. D Minor. Opus 57 (Appasionata). She did not perform only in Serbia. 16. Beograd 1998. 2 (The Storm). the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. Opus 26 No. 101. 68.63. 248. Ÿ. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. 36. 75. Istoriografska. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. E Minor. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. 42. 71. 23. S. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 21. Beograd 1991. 69. 15. 61. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. 360. F Minor. 18. Kw. Quasi una fantasia. 65. Beograd 2000. composer and music pedagogue. 6. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. chamber musician. 22. Ista. 104. March 1892). 38. Graz. Beograd 1994. Kritike. 63. 72. C-sharp Minor. variations and transcripts for piano were not found. Beograd 1994. 39. Marinkoviã. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. 68. because her fantasies. Beograd. Mocart u Beogradu do 1941. Turlakov.

Stojkoviã era un artist la pian superior. martie 1892). ci ¤i la Pesta. 2 (Furtuna). deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. Paris. Es-dur. d-moll. Triest. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. cis-moll. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. J. opus 27 nr.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. opus 57 (Appassionata). interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. J. e-moll. f-moll. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. 2 (Mondscheinsonate). Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. opus 81 a (Les Adieux). compozitor ¤i pedagog muzical. Danemarca. Stojkoviã pe care în mai 1872. opus 31 nr. opus 53 (Waldstein). Viena. Londra. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. opus 90. În final. Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Rusia. Graz. Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. 1854 sau 1855 — Paris. Nu a participat numai în Serbia. 62 . autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J.

tako da se. minerala. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. zvezda. Meðutim. Odanost prirodnim naukama. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. ili sentimentalizma — kod Rusoa. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. astronomi Laland i Lakaj. fiziåar Volta i Galvani. više ne meša u daqi tok stvari. Za sve wih. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. kao na primer pitawe wegove geneze. kao kod Voltera. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. kao astronom Kasini. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. ali koji se. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. ukratko.UDC 5:929 Kengelac P. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. svekoliko šarenilo sveta biqaka. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. botaniåar Line. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. opat Pliš. ne preza se ni od kakve opasnosti. pošto je izvršio tu svoju funkciju. fiziåari Laplas i Kulon. posle ukidawa jezuitskog reda. ÿivotiwa. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. veliki potop i drugo. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. nastava fizike uvodi u škole.

godine. I tako daqe. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku. prevod sa nemaåkog od Rafa. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela. koji je donosio spisak sveštenika. 1809. Meðutim. u redovima srpske inteligencije. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. 2 P. Novi Sad. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. i tvari mir sej sostavqajušåija. Jestestvoslovije (predgovor). Pored ovako impozantnog broja autora i dela. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. Manojlo Jankoviã je. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. Mariã. Kengelac. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. godine. 161. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. 1825. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila.mnogi drugi. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). ne poznajet. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. objavio 1787."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. no i utvrditi". i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. nauke i kulture. iÿe… sebe samoga. Naše sveštenstvo. i 1 Svet. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. na primer. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". Letopis Matice srpske. pod naslovom Vinoðelac. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. kako niÿe tako i više. 64 .

što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. Fizika (predgovor). roðen u Kikindi 1770. P. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. Kengelac. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. godini ÿivota. Isto. Posle Petroviãeve smrti. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. a. iz predgovora pomenutih dela.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. kto jest Bog". Rajkoviã. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. Letopis Matice srpske 124. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. Jestestvoslovije. Po povratku u domovinu. koje o jestestvu djejstvuju". Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. Tu je.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. Kengelac je radio više godina. A. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. 1811. s jedne strane. i odlikovao se u javnim diskusijama. 124.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. reåe. godine. ta bo vas nauåat. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. 1801. Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz. godine. ima li nameru što objaviti itd.6 Svoje glavno delo. na univerzitetu u Haleu.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. 1834. Kwiga se sastoji iz osam glava. gde je proizveden za doktora teologije. Stojkoviã. 65 . s druge. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. Kengelac je umro u svojoj 64. Georgija Stefanoviãa. Novi Sad 1880. šta piše. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. Stojkoviã. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. Kengelac. godine u Budimu. P. godine. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. Ð. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. gde provodi neko vreme. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. Iz Rusije je otišao u Nemaåku.

„polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). Duh Boÿiji. „On tšåitsja postignuti. nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. u treãoj o morima i jezerima. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. preko potreban za sve nauke. Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. doduše. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. pak. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). u sedmoj o godišwim dobima. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". svog profesora na univerzitetu 66 . On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. po filozofskom shvatawu deist. rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. po primeru narodnog prosvetiteqa.promenama. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. u meðuvremenu. te je tako. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. u petoj o vetrovima. te je preduzeo. po Kengelcu. te da mu je krajwi ciq bio da. Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. mogli da pogreše. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). Kengelac je." Meðutim. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. kao åovek evropskoga kova. sastavio Jestestvoslovije. u åetvrtoj o izvorima i rekama. kako što bje i biti moÿet". a u osmoj o åoveku. a naroåito za prirodne. nameravao da sastavi zemqopis. zatim delima Johana Rajnolda Forstera. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. On je. On traÿi uzroke svaåemu. u drugoj o planinama i peãinama. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. Taj dualizam. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. u šestoj o zemqotresima i vulkanima. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". i to visokog stila. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa.

Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. koje je delo imao. Eda ni mene radi Hristos umre. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. cerkoviju i narodom. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe." ASANUK. PMA „A" 8 iz 1816. i da ih štampa i na svet izdaje. 67 . Ovakvo jedno delo.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. pa i otvorene otpore. Ovo delo. glagoqati qet jest. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. U doba zamene postojeãeg. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo." ASANUK. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. dotrajalih. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. u biblioteci temišvarskog vladike. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. „Eda mnu edinomu. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. Feria. god. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. Tisoa. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". 8 „Eda li sej arhimandrit åital. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. pa Karl-Filipa Funkea. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. god. jako svjašåenik kakovij rimskago. u nemaåkom prevodu. a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi. i na poåetku novih sistema shvatawa. — Isto. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. u praksi proverenog sistema novim. kvalitativnim promenama na kraju starih. Bodea i drugih. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. kao Dolomjea.u Haleu. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. svog zaštitnika. koje ne priliåe wemu."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost. pa ni åasnom åinu kome pripada. PMA „A" 203 iz 1812.

Naime. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne. takve kwige pisali i predavali javnosti. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. koji je. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. štaviše. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi".kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. 9 Isto. nedostojnom rabu boÿijem. meni. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. da drugujem sa satanom. Meðutim. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona. takoðe je objavio sliånu kwigu. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. i da mi se pripisuje. 68 . a wegov autor osramoti u oåima javnosti. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. odluåio da se pokaje. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. Na zahtev mitropolitov. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. Naprotiv. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. i Andrej Najbauer. da je Kengelac. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski."9 Konaåno. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. Uostalom. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. pa se one ipak zato ne zabrawuju. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. åije se kwige åitaju po celom svetu. pa i na samom beåkom dvoru. Na kraju. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. maja 1816.

Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. Ko to ne ume ili neãe. niti ãu ih ikada ceniti. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. obrazovane i prosveãene omladine. koje ja ne umem da cenim. nego i.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. Ko meni sluÿi. faktiåki vladao. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. Da bi se tome pariralo. Csuday. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. 69 . u postjozefinskom periodu. dobrih. marta 1848). Meni nisu potrebni uåevni. i politikom cele Evrope (osim Engleske). mitropolit Stratimiroviã. pa i za Habzburšku u Austriji. nego dobri graðani. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. nije zahtevalo stvarawe uåene. oktobra 1809—13. obrazovane generacije. i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. 332. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. blagodareãi Svetoj alijansi. pred carem i pred narodom. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. Die Geschichte der Ungarn II. Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. Kada je u pitawu školstvo. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. koji je. ne samo austrijskom. wenn man mich nur fürchtet). Vi se pridrÿavajte starih. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. moÿe da ide. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. mora da poduåava ono što ja nareðujem. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. 10 E. Wega je nasledio kancelar Meternih. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. Previše slobode. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja.

The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate. even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. Gheorghe) Monastery (Romania). It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". including the Metropolitan himself. în primul rând cea a 70 . Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. Pavle Kengelac. as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. la ideologia iluminismului ¤i deismului. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. Stefan Stratimiroviã. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. Gheorghe (România). publicata la Budim în anul 1811. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. Pavle Kengelac.godine. Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation.

71 . iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena. ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece. precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ .insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã.

Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Nesuðenoj. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada. Zemqodelac ÿeli. a i u drugim listovima. Izdavao je „Zimzelen". za dobro srpskog naroda kao on. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. Segedin. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. Sremski Karlovci. 73 . 1850. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. rod qubeãi. aprila 1846. 1848.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. 1847. koji je izašao. Gogla). Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. Subotica. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". Meni dajte šalu. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. Qubve åezwu. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. Vence Velebitske vile.j. Razne ÿeqe. „srbsko-narodni mesecoslov".09 Andriã A. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi. Jovanu Štrausu mladom. 1859. i tako radilo. 1858. Beå) za godine: 1846. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. 1849.UDC 886. Pobeðenu mudrost. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. i 1861. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali.1. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. „najstarijoj lozi plemenitoj. a osmo — Petru Åarnojeviãu. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. Srbsku åezwu itd. Utehu pevcu. blagodati što prosipa tiho. zemqe. kwiÿestvo grleãi. Rastanak godine.

Jedan venac trepti joj na glavi. Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. I donela tri malena dara. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. To se wojzi pravo uåinilo. Onaj meãe na dostojnu glavu. Da obiðu staru domovinu. Koji prima iz lijeve ruke. Dugo misli kome da ih dade. Od tolikih srpskih vitezova. Koji steÿe duh i telo sramno. Pa otide natrag Velebitu. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. hrabrost. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Seãaju se verno i spomiwu. Šta s' uvenåa pravda. koji tamo pored mora rastu. Da usreãi zemqu ponositu. Koj' je junak nad svim junacima. venac prima iz desnice. Koji jošte davnog zaviåaja. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Da nagradiš ti zaslugu pravu. koja mudro misli. Gorostasne. mudrost. Dugo misli kome da ih dade. Jer joj retko sestre dolaziše. Lepe dare tri lovora venca. Koji zemqu srpsku izbaviše. Od zla grdna stoletnoga iga. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Kad to vide Velebitska Vila. Koji. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Lepe dare nosi sestri dragoj. Zaåudi se Vila na Avali. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. Od tolikih srpskih sokolova. Druga oba u rukama nosi. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. Prima Vila sa Avale dare.Ima više od trista godina.

godine. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. 75 ." U stvari.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona". II 1846.4 Hvaleãi Andriãev talenat. opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. izruåen austrijskoj policiji. nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. Vrativši se svome Velebitu. u zatvoru je i umro. staleÿa. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. 5 Isto. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). 4 Jovan Deretiã. U deseteraåkim stihovima. na dan inštalacije… 17. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. naroda. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). godinu. Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. voða Ustavobraniteqa. za godinu 1847. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. istovremeno. Pune udvoriåkih tonova. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. Almanasi Vukovog doba. „parohu panåevaåkom. vera. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). Miloš ga zatvorio. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). Beograd 1979. naterao Miloša da podnese ostavku. torÿestvovawe. stihotvorcu srbskom. ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina.Kad s' ponovi što je rastavqeno. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. one smetaju današwem åitaocu. Ÿivkoviã. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. ili 1788—1859). Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. 1842. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). Udešena arfa leÿi ti na ruci. U tvome se oku svetli suza divno."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. takoðe i wegovog sina Mihaila. drÿavnik. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. A… u. to je bila Miloševa osveta. Dolaskom na vlast 1858.

šaradu. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. Našavši se u velikim problemima. godinu dana ranije. ditiramb. logogrif. polindrome. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. sonet. tercina. u Beåu. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. anagrame. 76 . polzindrom. 1859. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. Iznosili su 1. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. 136. s prizvukom ironije.7 U aprilu 1859. logogrife. Pisao je novele. 137. štampariji izdaje „Svetovid". U drugoj åasti Celokupnih dela. Krestiã. elegija. triolet. Isto. zagonetke. 1791—1941. desetina. gazela i ritornel. godine. osmina. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. godine u Beograd. on je spreman da proda list. znao je šta ga åeka. Andriã je. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. homonime. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". šarade. Meðutim. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. štampariju i kalendar „Zimzelen". 6 7 V. prešao je 1860. šestina. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. baronu Kempenu. sa podnaslovom Pripovedke. i tu nastavio da u svojoj. rapsodija. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. rondo. A Andriã je i takve pesme pisao. Kada je izdrÿao kaznu zatvora. himna. heroida.700 forinti. u septembru. kancion. A kada je u 32. sa podnaslovom Stihotvorenija. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. Zatim je naveo primere za zagonetku. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. Andriã u listu piše. anagram i homonim. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. Pisao je o tome šta su pesma. Pre nego što je prešao u Beograd. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. u Beogradu". „Svetovid". kantata. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. iz Beåa prenetoj. godine. Saradnika je bilo malo. Novi Sad 1980. kancona. skaske. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. izašloj 1863.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. pripovetke. madrigal. oda.6 Te godine. „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). U prvoj åasti. povodom pada Bahovog apsolutizma. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu.

Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu. list na nemaåkom jeziku. roðenoj Kvekiã. i 1849. veštaåkom gnojivu. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. Umro je 23. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. Isto. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). na prvoj stranici. ÿetvi. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. sejawu. U stvari. Beograd 1982.9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". 77 . objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. jula 1876. M. Srpske bibliografije 1766—1850. koji je izlazio u Novom Sadu. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". meðu koje i srbqe raåunamo". U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. u kojem se Andriã. uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. åiji je bio ålan Uprave. 1848. list na bugarskom jeziku. vjeÿestvo i ÿivota). To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. mali kalendar za 1861. gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". Svedoåanstvo. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. Maltica. otvoreno i uporno. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. 108. U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". U „Podlisku Vostoka". izdao je „Bršqan". Napustio je Srbiju 1870. godine. oruðu za rad." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac.10 Aleksandar Andriã je 1875. vršidbi itd. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. Godine 1858. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju".Na potkoriånoj stranici. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. Lihtenberga i Ebersberga. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. godinu. govorio je. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Pisao je o orawu. Kinea. Ukupno je opisao 97 kwiga. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. Bukurešt 1976. 200. 205. Pankoviã.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". Vebera. listu za politiku i narodnu prosvetu. koji. godine i otišao u Bukurešt. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Ÿivkoviã. godinu.

He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. editor and publisher. he published his Collected Works." Opštu sreãu srpskog naroda. Aleksandar Andriã nije doåekao. list za politiku i narodnu prosvetu 58. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. He was a member of Matica Srpska's Administration. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. poznati srpski kwiÿevnik. tried his hand in numerous fields of literary work. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. studied literatures of other nations and translated from German. He was a writer. Stojan Novakoviã. On je o svakom mislio dobro. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. o kojoj je tako åesto pevao."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. He edited and published newspapers. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. a former Austrian officer who decided to leave military life. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. nauånik i drÿavnik. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. magazines and calendars. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. i onog ubeðewa. hrišãanstva. 78 . no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. Novi Sad 1876. In Belgrade in 1863. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. A zasluÿio je mnogo više. wrote poetry and prose. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã.

texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. redactor ¤i editor. reviste ¤i calendare. La Belgrad ¤i-a tipºrit. în 1863. spre binele propriului popor. În 1875. care erau ocazionale. propriile Opere complete. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã.rioadº sº fi muncit atât de mult. 79 . Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o. A redactat ¤i editat ziare. A fost scriitor. A scris poezie ¤i prozº. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã.

.

Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. Ustavobraniteqi i wihova vlada. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. Tkalac. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. E. 81 . ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. Jovanoviã. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. godine. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. 1 2 S. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. meðutim. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. godine.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". nije utvrdila. Leipzig 1858. kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. I. veka nacija. nisu ostvarili svoja oåekivawa. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". Wegov otac Mita bio je abaxija. Iako mnogi od „preåana". Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi.UDC 32:929 Jankoviã A. Meðutim. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat. meðutim. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. 109—140. na više mesta. Beograd 1990. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija.

Krestiã. godine vrati u Srbiju.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. Zehnter Theil. Beograd 1888. 7 Wurzbach. 8 Isto. München 1989. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. Kada je 1843. Miliãeviã. 3. 73. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. Meðutim. s. 3. 3. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda.349.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. 5 Holm Sundhaussen. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. 197. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. 73. 6 Pomenik. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji.2% pismenih qudi. U Srbiju. X. Konstant von Wurzbach. godine. mit europäischen Vergleichsdaten. X. Ð. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. 4 Wurzbach. koje 1838. Jankoviã je pošao sa wim. 73. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. Novi Sad 1996. gde otvara advokatsku kancelariju. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich. gde završava studije prava. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba. Historische Statistik Serbiens 1834—1914. 57. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti.354.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac.6 U tom svojstvu putovao je 1840. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834. Meðutim. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã.356. školovan pravnik bio je prava retkost. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. 82 . godine.279. 196—197. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. Kada je 1842. 3. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti.9 Pošto je u leto 1843. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839.Aleksa Jankoviã je 1834. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. pa je istupio iz sluÿbe. P. Wien 1863. Preåani i šumadinci. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929. godine. godine. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima. V. kãi kneza Miloša. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. 534. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila.

K r e s t i ã . Prodanoviã. X. nav.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. 54. godine. nav. delo. 7051/678. 55. 159. godine. Enciklopedija Jugoslavije IV. Jankoviã Aleksa. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. Prodanoviã. 805. 812. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. Igwatoviã. Stanoje Stanojeviã. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi. ASANU. Unutrašwa i spoqna politika. 100—101. Zagreb 1960. Miliãeviã. predmet 21. Narodna enciklopedija II. Ipak. 128. nav. Jovanoviã. 12 Wurzbach. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 82. 83 . Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. 154—157. 16 ASANU. I pre 1848. M. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. delo. Meðutim. Strawakoviã. nav. t. ROMS.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. 1960. M. 162. Beograd 1957. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare".854. 1421. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. Novi Sad 1966. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. 459. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. Strawakoviã. 110—114. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. fond DSS. nav. 815. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom.13 Talas revolucija koji je 1848. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. ASANU. V. j. 1423. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. godine. J. J. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853.15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. Beograd 1932. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima". 7051/198. 73. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. P. Zagreb 1925—1929. Strawakoviã.ostao do poåetka novembra 1843.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. nego da su drÿavom upravqali åinovnici. 15 J. delo. D. delo. 14 J. delo. 1845. S. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. delo. 12. 1413. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. D. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza.10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. 7051/1403. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. 306. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. 158. nav. godine. marta 1846. Strawakoviã. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. 13 D. 163.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa.

kao poznati austrofil. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. 198. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. 84 .„åvrste ruke". pored poslova u kneÿevoj kancelariji. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. 1380. ASANU. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. U Drÿavnom Savetu. godine. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. D. meðutim. godine. 21. 154—157.20 Iako u novoj vladi. 177. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. åiji je ålan postao 1850. 73. Od 1850. 197. Strawakoviã. Wurzbach. 7051/1374. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. godine Jankoviã je. 188. nav. nav. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. nije bilo mesta za Jankoviãa.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. 196. formiranoj marta 1852. 68. godine. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. godine. a i knezu je savetovao da ga razreši. 139—141. X. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice.21 Kada je oktobra 1852. delo. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. koji je obavqao te funkcije. Jovanoviã. nav. 199. Jankoviã-Kniãaninu. delo. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. Strawakoviã. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. Bjelica. i da spreåi wihove akcije. Naravno. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. Beograd 1975.22 Jula 1852. S. D. 202. D. godine. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. 1441. 67. 190. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. delo. 144—146. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. 178. a zatim tamo i umro. delo. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. Nav. ASANU. 180. VIII 1851. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade. Strawakoviã. tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju.

Jovanoviã. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. 8254. Beograd. sa kojim je maja 1853. 224. 105. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. delo. 74. 25 Ustavi i vlade. Prodanoviã. M. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. S. 210. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. V 1853. 209. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. X. posle pola godine rada morala pasti. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. 154—157. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. 27 ASANU. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. delo. 23 24 85 . ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. ASANU.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. godine vodio razgovore o tome. D. Prema tvrdwama Milana Ð.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. 198. 240.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. Aprila 1853. Nav. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. J. delo.carem. Kao Srbin iz Austrije. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. D. IV 1856. nav. Beograd 1925. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata.24 Krajem 1854.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. Miliãeviãa. Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. a samim tim i knezu. Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela. zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. Beograd 1957. Strawakoviã. Pomenik. ona je. godine. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. nav. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. 172. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. Kraqevine Srbije. Kneÿevine Srbije. 64. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. godine. Popoviã. do maja 1856. 6. Strawakoviã. 26 V. 182. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi".

Vuåiã je 1858. 205. 251. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. Beograd. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. Meðutim. Krajem 1857. ukoliko on bude zbaåen. 117. On je.je. 182. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. Zapisi. 31 32 86 . 77. godine došao na åelo Saveta. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. Grujiã. nav. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. 185. 120. 254. nav. S. decembra 1858. Jovanoviã.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Jovanoviã.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. sednicama je rukovodio Jankoviã. nav. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. 116. uz Garašanina. J. I. Prodanoviã. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. Prodanoviã. desilo se suprotno. M.29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. delo. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima. J. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. na presto vratiti Obrenoviãi. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. 195. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. J. 194. S. Jovanoviã. J. nego bezvlastje". delo. M. delo. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. nav. Prodanoviã. delo. To se i dogodilo. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. godine. 168—170.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. Nepune dve godine kasnije. delo. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. nav.

fond DSS. Haxiã. On se 1842. 661. M. Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. J. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. 1848. Pomenik. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. iako preåanin. nemaåki i latinski jezik. 660. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. 8254. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. godine. godine. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. ASANU. Stojanoviã. Novi Sad 1930. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. 1845. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski. predmet 21. Zanimqivo je da je. i 1854. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. fond DSS. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. 35 ASANU. 13. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu.Milan Ð. tokom 1847—48. Beograd 1924. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. 128. 12. 198—199. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. 10 (23) juna 1869. 33 34 87 .33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". predmeti 8. 36 ASANU. predmet 10. Kiãoviã. Srbina u austrijskoj sluÿbi. 1854. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. obavqao je tu funkciju u dva navrata. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". Takoðe. 13 i 17. Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. 11. Miliãeviã. godine. 1855. Q.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. Otada do smrti. 1847 predmeti 10. godine. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. godine nagovori pukovnika Bigu. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845. predmet 64. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti.

and for some the vice-president. Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). Then he went to Hungary. He was a member. unde lucreazº ca funcþionar. and its president two times. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. where he served as a clerk. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. A fost membru. 88 . of the Council. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. In his foreign-policy orientation. where he made a distinguished clerical and political career. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. in 1834 he stayed shortly in Serbia. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). He returned to Serbia in 1839.Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. he became the director of the Prince's office. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. Dupº ce a terminat liceul. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. where he completed the study of law. he was a pronounced Austrophile. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. care erau în slujba cneazjilor sârbi. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. After completing grammar school. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. În Serbia.

Bugarski.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. Bugarski. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". M. Mihailo je roðen verovatno 1785. V. inaåe nedovoqno prouåeni. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. A Janiãi su spomiwani ponajviše.UDC 745. godine. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. Novi Sad. Kad Moriš poteåe kroz pero. 251. S. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. Bugarski — Q. Srpski spomenici u Rumuniji. ãerkom Georgija Papa iz Arada. odnosno Mihail. 1 2 89 . Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Gavriloviã. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Jovanoviã.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. Bukurešt 1991. nav. godine zaB. ako ne i jedino. a kum Nikola Aleksiã u broju 6. godine. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari. 3 S. Subotica 1996. jer su. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. kako ga naziva S. u sedamdeset devetoj godini.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. juna 1864. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. Bise Gavriloviã.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. S. delo. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Stepanov. Svakako ne netaåno. Popoviã. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. Delotvorne u XIX veku. Rad 3. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu. Novi Sad 1997. U Arad su došli pre 1844. gde je stariji Mihailo. 19. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. Bugarski. Izraåunato na osnovu smrti 2.

7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. 10 M. M. åak izvesnije 1819. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. 11 S. godine. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. 12 S. Jovanoviã. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. nav. u Tekelijinoj crkvi.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. delo. za ikone Save Petroviãa. 488. delo.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. nav. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. i 1864. 323. 8 S. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. najpre sa Danilom. Stepanov. Jovanoviã. nav. Dogaðalo se to izmeðu 1862. delo. delo. Bugarski. Štaviše. delo.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. 372. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. M. 478. 6 Nav. M. godine. u Radojevu 1859. i Ostojiãevu 1862. Bugarski — Q. Nav.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. delo. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. 378. nav. pre 1820. godine. i 1840. 7 S. danas u srpskom delu Banata. 158. Janiã i Aleksiã. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. Bugarski. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem.12 Stotinak godina kasnije. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. Jovanoviã. godine. bili su i tu zajedno na poslu. 1970. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. delo. 169. delo. nav. 461. godine. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. u srpskoj crM. nav. nav. nav. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. Jovanoviã. 224. 110. godine. da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. a 1889. nav. delo. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853.6 Takoðe pre 1820. Kad Moriš poteåe kroz pero. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. godine. godine u Ketfequ. prilikom terenskih istraÿivawa O. Bugarski. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. nav. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. Jovanoviã. M. Kumovi.4 U Nemetu je pre 1870. 9 S. 228.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara. Jovanoviã. Bugarski. 95. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. delo. delo. delo.

Ivan Kukuqeviã Sakcinski. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi. pa daqe do Temišvara. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. venci. „Vajar. Gavriloviã. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka. Još je istraÿivaåki pionir B. Meðutim. girlande. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. nav. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. kao dotada i neimari. Novi Sad 1978. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. spletovi traka. Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. Novi Sad 1959. na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti.13 Prouåavawa drvorezbarskih.14 Kao savremenik. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". i VIII—IX. 1825.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. Na primer. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. 45—50. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. 169. luåni ili trouglasti timpanoni. ne. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. Kapiteli. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. 14 B. delo. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. zadrÿali su. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. ali ne sa ulogom nosaåa.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. v. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. suprotnom utisku. ali pre toga imao je i druge poslove. svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. kanelure na stubovima. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". 91 . 247.

Slovnik umjetnika jugoslavenskih. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. Stepanov. oni su bili reðe obrazoresci. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. Zagreb 1858. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. oni nisu vajari nego drvorezbari. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. piltor. D.troškova. pisao je Sakcinski. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. vajateqske delove od lipovine. 341. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. delo. u najboqem sluåaju primewene umetnosti.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. Beograd 1965. A tridesetak godina ranije. Gavriloviã. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. srbizirano uprošãeno piltor. U jeziåkoj. Meðutim. Najåešãi termin bio je bildhauer. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. u stvari. Bezdinci su upotrebili. makedonska rezba i kopaniåarstvo. ali. Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. 92 . duboresci ili ikonoresci. nav. skulpture. S. F. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. koja jednostavno i jedino znaåi vajar. Ãoroviã-Qubinkoviã. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. duborezbarstvo. u domaãoj praksi. skulptor. von Miklosich. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". Bugarski — Q. Ali. drvorezbarstvo.16 U stvari ne bez osnova. Dakle. ili. B. 16 17 18 dawe). stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo. a bildhauerske.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. Imali su oni druge. u Austriji. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. Temišvar 1999. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog. 342. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. IV. sudbonosnije probleme. na samom izmaku XVIII veka. naroåito kod istoriåara umetnosti. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. Kukuljeviã Sakcinski. 19 M. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq.17 Ÿiteq Novog Sada. Manastir Bezdin.19 sklawaju se u neku drugu vrstu. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. Þornakov. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. Prilep 1986. åamovog drveta. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta.

Deåana. dominate in the architectonics of their iconostases. Kotora. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. bez obzira koliko proreðeno. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. which thus includes the Janiã brothers from Arad. 93 . the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. Pritom. do crkve u sremskom selu Molovin. too. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. sredinom XVIII veka. Pored ostalog. However. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. Columns.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. Vajari. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. na primer. pogotovu figuralne plastike. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. which is the German term for sculptors. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. as well as all other typological characteristics. the wood-carvers were often called bildhauers. usually carved in wood. Thus. Meðutim. In Serbian art during the 18th century. pre svega oltarskih pregrada. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. whose primary role was not to support the iconostasis. Lazarice i Kaleniãa. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. od Zete i Raške do Studenice. još mawe posebna disciplina. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS.

Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. ca me¤teri de sculpturi în lemn. pregºtindu-le. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. se include în istoria sculpturii naþionale. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. În cursul secolului XVIII. Aflându-se în faþa iconostasului. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. dar nu cu rolul de suport. dar ea. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº. în realitate aparþine sculpturii. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. în arta sârbº. Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. 94 .

baron Fedor Nikoliã od Rudne. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. Emanuel. 18. ÿitequ Oseka. ili drugaåije Nikola Nikoliã. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. realno. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. treãu od 50 do 150. pravnik i narodni dobrotvor. a 26.028 forinti. Petar i Slavon. Jovan je 1781. mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. avgusta 1779. i sinovi mu. potvrðeno plemstvo. februara 1778. Petrovom praunuku Jovanu. godine. i posledwu. 95 . Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. godine Miroslavu Nikoli. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji.UDC 929. Koliko je. 1694. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. Pred licitaciju u Beåu. data je 4. plemstvo su dobili Nikoli. rodom je iz Temišvara. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4). koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. marta sledeãe. posle åega mu je. åetvrtu. aprila 1783. kome je posveãen ovaj rad.732 Nikoliã F.

koji je asesor Temišvarskog komitata.5) i varoši i sela zajedno (7. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. a vrednost imawa je 41. veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. i 1816.7% pravoslavni. Temišvarskom saboru. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj. godine. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku. Rudna je tad mala naseobina. 1787. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem. katolika je samo 1. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi.29 forinti. što je ispod proseka za selo (7. rodio im se u Temišvaru 7. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik.47 forinti. septembra 1797. Popisan je jedan sveštenik. da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. zu Rudna Torontaler Comit. 15. i osamnaest plemiãa. a wena vrednost iznosila je 40. godine. Veliki Komloš i Albrehtsflur. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". Stariji od dvojice sinova. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. Vulini. godine. a jedan je ÿiteq protestant. isplatio tek 1844. Dobio je predikat „od Rudne". Po popisima iz 1792. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. novembra 96 . avgusta do 22.6). Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. Horvati.000 forinti. Imala je. Rudna je brzo rasla. od kojih su 98. prisustvovalo je.246. Fedor. maja 1836. Miloša Velikog. platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld.Braãa Kristofer i Kiril Nako su. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. Vujiãi. a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. posle åešãih urgirawa. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. Jovan nije imao dece. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. Školovao se u Temišvaru i Pešti. No. pored ostalih delegata. juna / 26. kojem piše iz Rudne. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. Još uvek je i samo „asesor".3 stanovnika. Assesor". dvanaest godina posle Jovanovog priloga. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. preneo na wega prezime i grb. Nikoliãi. a pri kraju 1851. 1790.2%. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. koju je. Savkom Obrenoviã. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. po jednom domu. Vitkoviãi. naime. odnosno 350 stanovnika. Zoriãi.018. pristav. koji je 10. Godine 1824/25. zemqa je prve „kontribuentske klase". mlaðom kãerkom kneza Srbije.

da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. januara sledeãe godine. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. a na sledeãim izborima 1865. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. posle podne prakticiram kod G. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. ali je i on poslao 10 dukata. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. To. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). Ðorðe Stratimiroviã. novembra 1859. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. neko vreme praktikovao kao advokat. Dvoraåeka. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. jer je i sam veoma cenio Miletiãa. U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. Nikoliã Maãedonski"). Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. godine. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda". Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . Do 1860. Izabran je 1861. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". prakticira. ali i Karaðorðev sin. svršeni pravnik. 19. Godine 1865. novembra iste godine. wegova supruga 50 forinti. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. ali se ubrzo posvetio politici. vr. kwegiwom Persidom. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. sa liste Deakove stranke. Od 25. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. vladika budimski 20. sa suprugom.došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. po preporuci Jovana Haxiãa. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. nije wegov ciq. meðutim. Veã 12. koja je potrajala do jutarwih sati. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). knez Aleksandar. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. i 20. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". izabran je u Ekonomski odsek. a. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. koja se drÿi 18. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. ali i da tamo bude viðen. 1858. i neki drugi izvoðaåi. „Prva je igra bila kolo. poloÿio advokatski ispit. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. baron Fedor Nikoliã." Knez Mihajlo nije prisustvovao.

meðutim. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. Antonije Haxiã. pa Ðorðe Ševiã. Ziåi je. 12. ÿivotno opredeqewe. Celokupna wegova imovina je. Ali. Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. Mihajlo je poginuo. Nikoliãima od Rudne. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad. „kao najstariji". osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Mihajlo. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. Fedor je voleo pozorište. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. pa su on i otac mu. Od supruge Julije se razveo 1865. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. knez Srbije. plaãenu unapred. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. Milan Obrenoviã. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. juna u 8 åasova pre podne. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . i 18. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". juna 1868. a 2. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. pored ostalih. i 1868. uvek je davao pozamašne sume.500 guldena. stariju sestru. Politika mu je. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. a za sobom nije ostavio testament. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. åiji je zamenik Jovan Haxiã. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. ali je veã januara 1869. trebalo da pripadne wegovim sestrama. stigli u Beograd. kojeg je od ranije poznavao. 1867. jula je drÿana skupština. u tom smislu. avgusta 1867. Dve godine. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. pa pesnik Laza Kostiã. Kosta Novakoviã i drugi. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. Jovan Jovanoviã (Zmaj). Jovan Subotiã. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. Jovan. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. Mihajlo je sahrawen 15. Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. sinove mlaðe sestre pokojnika. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. ubijen u Košutwaku. koja se drÿi u Novom Sadu 17. prema tome. koju je on zastupao.

aprila 1892. za imawe Tamadea-Tamasesti. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. i Panaita Georgija zugrafa". Baron Fedor Nikoliã tako. moderan parni mlin kapaciteta 150. gde je Skupština zasedala. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. posle fruštuka. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. koje je kupio Georgije Haralambu.000 forinti i 1869. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". i upoznao ga sa ovom idejom. mada je imao sasvim realne izglede. åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. Namesnici maloletnog Milana. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. Godine 1879.da pokrene proces protiv naslednika. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. godine podigli veliki. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. koji je donet 1869. tutora maloletnog Milana. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. sporazumom potpisanim u Bukureštu. Mihajlo je podigao 1856. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. koji dvori Maxarima. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. pored ostalog. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. Spor je voðen od januara do 12.000 metriåkih centi meqave godišwe. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. godine Atanasiju Stoloÿanu. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. na kojem je. aprila. juna 1873. i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. godine. jer su Bla99 . Uåinili su to tek 8. oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. Tokom putovawa za Kragujevac. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija.

jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. Dve godine kasnije. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. Nemac iz Slavonije.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. Livije Radivojeviã. Na predlog ministra finansija. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. Arsa Pajeviã. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. Na novu duÿnost je došao 1. Nekoliko godina posle aneksije. septembra 1880. avgusta 1882. Bašaid i Melence. Aksentije Marodiã. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. koji ga je lišio slobode. avgusta. zajedno sa ministrom Kalajem. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. Bio je Srbin i po ocu i po majci. avgusta. lekar u Somboru. Kalaja. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. kada je zvaniåno primqen. Baron Nikoliã se. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. Bewamina pl. 9. Samuilo Mašireviã. sremski ÿupan Kuševiã. Ubrzo potom su usledile i druge promene. Pomiwe se. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. još 1865. u politici. Decembra 1878. Carevom odlukom od 9. 6/18. i u nekakvim sumwivim poslovima. akademski ÿivopisac iz Subotice. Jovanu Subotiãu. meðutim. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. gde je uhapšen. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . car je svojim rešewem od 15. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. teško da je mogao naãi boqe. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. i neki drugi. juna 1876. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. dr Milan Jovanoviã Batut. nije postao knez Srbije." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma". pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. kako je napred navedeno. godine priloÿio Matici 100 forinti. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. poåetkom 1872. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. Nikoliã je. pa iz we došao u Kikindu. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. štampar u Novom Sadu. I on ãe se naãi. U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici.

i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. „Sarajevski list". Na sveåanom ruåku. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. godine. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. 24. na kojem su bili adlatus Nikoliã. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. ministar Kalaj. 6. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. štampane su i ãirilicom i latinicom. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. a šta hrvatsko. oktobra/5. Kraq Maðarske ga je 1884. a zvaniåne novine. „Velikim krstom Takovskog reda". sem u vreme åasnog posta. baron Fedor Nikoliã. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. U programu su uåe101 . kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. od poåetka 1883. a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. Nikoliãu je. pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. Ova malena pozornica. novembra 1882. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. septembra 1882. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. za koju je ovdašwi slikar g. februara 1883. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. general Jovanoviã.ske Srbe. Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". pak. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. marta /12. oktobra. Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. caru Frawi Josifu. Veã sutradan je civilni upraviteq. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for.

„prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . darovao ugarsko baronstvo. ali ga je ipak. lista za „politiku. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". opet. meðutim. tako. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. pravosl. maja 1885. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. dobilo pravo javnosti. a baron Molinari i „šumski upravnik g. Po jednima. Protokol mu. te nadzornik Vukeliã. pa je ono. razrešio ove duÿnosti u Bosni. Pored barona Nikoliãa. godine. privredu. radinost i trgovinu. uåinio je to na predlog administracije. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. 27. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. februara 1886. belocrkvanskom i starobeåejskom. koji su drÿani 1887. Prisustvovao je. prosvetu. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. 1. Sabovqeviã je. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". manastir Dobruw kod Višegrada". Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu.stvovali „gospoðica pl Ciolich. ålana carske kuãe. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. oktobra iste godine. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. januara 1885. „Javor" je 27. doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". Pored ove crkve. marta 1888. sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. a poåetkom maja 1886. Hoffmann su izveli nekakav skeå. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. kãerka generala Ciolicha". 10. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. odobrila pravila Muzejskog društva. ali je na kraju ostao bez mandata. Car mu je. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. po drugima. pa konzul Müler. Zemaqska vlada je 14. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac.

s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. marta 1889. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. koji su nam sa sviju strana. velikog formata. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. na celoj naslovnoj strani. veåiti opstanak. još mnogo vrlih muÿeva podariti. u sredu. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari". aprila 1890. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. se pojavio posledwi broj. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. Sredinom septembra 1889. 11/23. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. 14. januara 1889. brzo prestala da izlazi — 31. is103 . Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. nije naklowen. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. a ujedno molim g. dobrotvora našeg naroda. åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. oktobra na naslovnoj stranici." U Kikindi mu. meðutim.prestonici. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. budi dug. a od wega osnovanom zavodu. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". pod naslovom Veliki gosti. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. Autor beleške se interesuje kako je „g. ako Bog da. pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. Novina je. ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. osnovanog zavoda. gde naš mili srpski narod ÿivi. nadzornika tekelijinog zavoda. koji se wegovim imenom diåi. ovamo stigli. „Naše doba". ali veoma precizna. a koji ãe nam. meðutim. koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. „Branik" je trijumfovao.

sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. osim 'Srpskog naroda' ". i da je u opasnosti kakvoj. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. soboqim brkom.052. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. i Hajm Mor. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. jer je g. Sledeãe. 104 . paÿwa i dobrota. da se ta avtonomija krwi. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. komisar pod blistav ikonostas. a predsednik Lazar Dunðerski. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. srpskom sinodu". da on ništa ne zna. godini bio je 12. upravnik. Kamen je bio „izdubqen". Upraviteq je bio Lazar Milošev. maja 1890. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. 1890. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. kao kraqevskom izaslaniku. baron o tome ne zna ništa. to na sv. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. Veliåanstva. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". ali je svako mogao da bude ålan. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. pravosl. a åist prihod milion forinti. Godišwi promet u 1891. sa blistavim tokama." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. Dane Stankoviãa. Od te do 1899. piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima.244 forinti. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. Pa kad g. pa tako 6. u krupnim oåima mu ÿar. barona Fedora Nikoliãa. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". potpredsednika saborskog Odbora. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". pored ostalih. a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. baron kategoriåno izjavio. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. åiji je bio veãinski vlasnik. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora.pravqeno je. sa skupom pervaznom lentom na pleãima. i Rista Teleåki. posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. gradonaåelnika Miliãa.

vlasnik „Sadašwosti". januara preko „Sadašwosti". U istim se novinama. „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa.081 fr.729 jutara. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. Kikindska „Slobodoumna stranka". 88 n. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. poverenik na srpskom nar. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva". wegov brat. još tri advokata. datiran 5/7. kaÿu oglašivaåi. trgovac Marko Bogdan. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. Eremiã. da nije voqan da brani svoj mandat. i 25. a sada. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t.360. j. koji je sam sebe kandidovao. tvorca porodiånog bogatstva. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora." pisala je „Sadašwost". „G. 22. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. koji je plaãao 86. poštovawa i poverewa.631 jutro. slobodoumne stranke". godine. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. a novi izbori drÿati izmeðu 16. januara 1892. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. a wegov brat Mihajlo imao je 4. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". dvadesetak kilometara od Bukurešta. advokat dr Ÿivko Bogdan. Zato se sad. godišweg poreza. Paja plem. Pobedio je Fedor Nikoliã. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. decembra. naåelnik Rista Teleåki. baron Nikoliã je izjavio. dva sveštenika i jedan uåiteq. Lazar Dunðerski. Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. na kojem je sagradio školu i crkvu. kaÿe. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa. godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. decembra 1891. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. crkvenom saboru stekao qubavi. ali je „Sadašwost" donela 8. advokat Milan Petroviã. Eremiã". naslednik Gedeona. imao je najviše zemqe — 6. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. opet. Zato oni. potpisani. na posledwoj strani. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. 15n. januara 1892.

kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. te wegov brat. dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. u åetvrtak. taånije 7. avgusta 1892. 26. a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". poverenika biãe po izdatom protokolu". osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. Nešto kasnije. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. posledwi temišvarski grof". 106 . Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. dakle. Marko „gvozdeni". maðarski i nemaåki. kao kraqevski poverenik. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. dr Ÿivko Bogdan. aprila 1892. „Sadašwost" je 19." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. Doåek preuzvišenog kr. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. zastavaši. jula. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). Pred sam poåetak zasedawa (11/23.liãa. od one ranije zajedqivosti. juna /11. „Ranije su bili narodwaci. a najradije onda. i Geza Duka od Kadara. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. za koji je. pisala je „Zastava" 8. kãerka barona Nikoliãa. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". imenovan baron Fedor Nikoliã. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. ekonomskom poqu. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. „ iduãe nedeqe oko 9. jula 1897. a nakon wegovog izbora. juna. a sad su za leðima barona Nikoliãa". List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. Ni traga. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". te da ga pozdrave srpski. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. godine.

na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. kotarskog suda. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. na wegovo traÿewe. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. gradskog poglavarstva. srpskom jeziku. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". primio patrijarha i episkope. da se i na moru åesto podiÿu bure. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. Prvi deo svog govora. a predvodio ih je episkop vršaåki. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. i iz kojih je uredaba. pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. izgovorio je na maðarskom. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. avtonomnog åinovništva. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". Šestog dana zasedawa. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. obratio kraqevski komesar. episkopi. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. u kojem je podvukao da. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. jula. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". ali se i stišavaju. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. Saboru se. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. kojeg je pratila ova svita. odmah po dolasku. Baron se tom prilikom legitimisao. juna u podne. Sabor je poåeo 29. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. vojniåkog åasništva. upotrebimo zgodnu ovu priliku. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. ne samo teško. — i åesto nepotpunim uredbama. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. 5/17. opetujem pre svega. 107 . „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. Saboru obrati na jeziku drÿave. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. Baronu Nikoliãu. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice.

u prvom redu. domovini i pravoslavnoj crkvi. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. 19. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". marta 1903. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã.U nedequ. godine. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. februara. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. „Rudna 15. Ðorðe Ðurkoviã. februara/4. godine „Sarajevski list". Sledeãe. Stevan V. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". Patrijarh Georgije je 1900. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. On. Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. „Srpski sion" je 1899. marta. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. februara 1903. „patrijarha Georgija Brankoviãa. februara/1. Tri dana kasnije. Wega je. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". Arsen Zubkoviã. Svetozar pl. sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. dr Ivan Ivanoviã. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. godine u 47. koje objavquju skoro svi srpski listovi. marta 1898. a upokojio se 14/27. 1. Bliÿio mu se. meðutim. 1899. Oko odra je 108 . pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. vicekonzul Branko Mušicki. Sahrawen je u utorak pre podne. Kuševiã. i kr. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". na svom dobru u Rudni. meðutin. poslanici Stevan Jovanoviã. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. Govorio je episkop Lukijan. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. od Srba. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. „baron Fedor Nikoliã". godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. kraj. Popoviã. Popoviã Åika-Steva. interesovala privreda. ne prestaje da bude aktivan.

Gavriloviã. 42. a uz to dobra srca i dareÿqiv. br. aprila. preneo na wega baronstvo. 1. 16. 421. jula 1897. sv. 140. Sremski Karlovci 1972. 22. 1. 1898. februar „Istoånik". Novi Sad. kw. Graða iz sovjetskih arhiva. januara. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. 8. T. god. 6. 104. 19. Petroviã. 1882. Treãa kãerka. 27. avgusta/7. decembra 471. 8. 146.. 7. 63. Srpska manastirska štamparija. 6. 1890. 1903. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. br. 34. br. 64. II/14. 157. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. grb i prezime. 214. marta. kãeri Jovanka. III. aprila. „Wiva". 150. 32. 1903. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. brat baron Mihajlo. br. 36. sin baron Fedor. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. graða 1860—1885. „Matica". marta. tu bio i wen muÿ. 546. 28. kw. 1883. 248. 857. 9. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. 1894. Novi Sad 1977. 1889. Štamparija Henr. 141. 19. 1892. marta 1903. Petroviã. baš kao ni stric joj. analitiåki inventar. Bewamin. supruga grofa Hardega. br. 1903. Novi Sad 1977. jula. 13. februara i 1. Sirotiwu je svugdije potpomagao. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). Ludvig od Viha. 567. Novi Sad 1996. ali je. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. 284—287 1867. „Naše doba". koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. Zbornik Matice srpske za istoriju 15. Krestiã. Beograd 1976. baronesa Jovanka. 4. govorio 18. 1889. 147. udata za barona Duku. 29. Urman u Temišvaru. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". 156—157. novembra. „Bosanska vila". 3. „Letopis Matice srpske". KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". 10. N. 28. septembra. 46. „Sarajevski list". sa ostalom dvojicom zetova. 19. i Jelisaveta. S. 1891. koja se rodila u Sarajevu. 109 . 11/23. i 354. 544. u Sr. 93. 159. umrla je na poroðaju. 1897. Temišvarski sabor 1790. 756. 47. Gavriloviã. br. I 5687. naslovna strana. 431 i 432. 519. 207. 551. 624. br. Karlovcima. 1903. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. V. Novi Sad 1985. baronesa Vilhelmina. „Javor". S. maja 146. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. 143. br. 404. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. 5. februara i 1. Grosinger.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. 252. 24. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. K. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). 32. Mihajlo. 1888. 4. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku.49. N. 1866. br. 1899. 1903. 3. septembra 1905. februara/3. „Srpski sion" 1897. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. Spomenik CXXXII. 131. „Bogoslovski glasnik". nije imala poroda. Najstarija. oktobra naslovna strana. 266. marta. koji nije imao porodice. „Sadašwost". 208.

510. 62. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. 429. 45. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. 1836. E. K. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. 394. 266. Istorija Novog Sada. Sarajevo od svog postanka do danas. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. 353. 79. Ÿ. 83. 144. Åaåak 1974. M. 193.V. V. 39. D. Novi Sad 1990. Novi Sad 1963. Kruševac. 297—300. 103. Lebl. Popoviã. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. a hero and a skilful diplomat. A. VI. 302. 221. Zagreb 1928. Novi Sad 1992. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. 72. and on his mother's side of Miloš the Great. 41. Melhior. 112. kw. 407. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. Åobanoviã. 76. 153. A. sv. 99. 1864—1880. Novi Sad 1979. 92. Istorija srpskog naroda. Novi Sad 1894. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. 36. A. Kovijaniã. 40. When Bosnia and Herzegovina was annexed. Stevåa Mihajloviã. T. Srbi u Vojvodini 3. 267. 393. Novi Sad 1977. 272. so the Empe- 110 . 139. Åehak. 22. Ceroviã. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Novi Sad 1980. Sarajevo 1960. Svetozar Miletiã. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. Prince Mihajlo. 145. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. the youngest daughter of Prince Miloš. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. 84. Novi Sad 1981. Krestiã. 29. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. Fedor. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 31. 169. 68. as Miloš's grandson. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. Novi Sad 1926. 42. M. Poÿarevac 1894. Stajiã. 108—110. 25. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. 538. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. 263. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. 264. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. Rajkov. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. Novi Sad 1991. was assassinated. 77. 167. He was born in Timisoara on May 26. Zbornik Matice srpske za istoriju. K. sharply opposed such a solution. Foriškoviã. ÿivot i rad. 442. After his uncle. Milisavac. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. V. 45. 57. 262. Beograd 1983. II. Hegediš. 140. R. V. during which his longest stays were in Brussels and Paris. Popoviã. Anton Duišin. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. 265. Q. Novi Sad 1971. 78. Istorija Matice srpske. Ÿivkoviã. 1—2. Novi Sad 1940. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. 228. XIII. 323. 444. Politiåki lik Vase Stajiãa. 136. 1. Novi Sad 1993. 93.

baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. unde a fost adoptatº Constituþia. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. who also got the attribute „Obrenovski". and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". next to the Orthodox Theological School in Raljevo. thus also taking care of the Tekelianum. but theatre remained his preoccupation. M. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. cneazul Mihajlo. he fell seriously ill and died on February 27. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. ca mo¤tenitor. tutorele minorului Milan Obrenoviã. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. the newspaper which was short-lived. the greatest in Hungary at the time. In 1888. 111 . Baron Miloš Bajiã. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. Ristiã. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb.ror appointed him to that post in 1882. ca nepot al lui Milo¤. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. he inherited his large estates in Romania. After his uncle's death. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. Prince Mihajlo. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. iar dreptul la Graz. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. At the end of the century (1890). Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. He also tried his hand in newspaper publishing. together with his cousin. al distinsei familii Karamata din Zemun. În drum spre Kragujevac. de mai mulþi ani. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. he transferred the baronetcy. In the middle of 1902. 1905. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. He also helped expand and paint the church which his uncle. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. On October 7. and decorated it with a corresponding iconostasis. He also successfully carried out economic and financial activities. Mihajlo. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. dupº tatº. Blaznavac ¤i J. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. Politica i-a devenit profesie. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. o perioadº la Viena. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. Thanks to his efforts and with his money. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. în 1858. Thus politics became his profession. Fedor. In the period from 1890 to 1899. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. had no children. With his own money he built a church in Sarajevo.

baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. Exact de zece ori. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. nu a avut copii. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. în perioada 1890—1899. Mihajlo. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe. Cu mijloace proprii. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. Împreunº cu vºrul sºu. Fratele lui Fedor. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". cneazul Mihajlo. Pe lângº aceasta. blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. 112 . în 1888. ziar care a avut o viaþº scurtº. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare.

12:929 Dimitrijeviã N. 5 Nikifor (Stefanoviã). episkop baåki (1718—1730). 113 .1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. Ungarii. februara 1727. Horvatskoj. episkop temišvarski (1713—1727). februara 1728. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4. Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. episkop budimski (1716—1728). i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. Nikanoru Zrinopolskomu6. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. Umro je aprila 1737. podleÿašåie katedri našoj. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). godine. a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. Slavonii.3 Dositeju Vaqevskomu. 7 Sofronije (Tomaševiã). Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. 4 Dositej (Nikoliã). decembra 1725. Banata Tamišvarskago. u svoje vreme. 8 Nikanor (Melentijeviã). primio i monaški åin.4 Nikiforu Slavoniskomu5. 2 Mihailo (Miloševiã). do smrti. oktobra 1739. Od 1718.UDC 262. 3 Joanikije (Vladisavqeviã). gde je. episkop slavonski (1721—1743). za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. Sirmii. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728). Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. 5. episkop vaqevski (1715—1738).2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu.

i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". 9 D. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. Karlovci 1905. a i episkopi. Åanad.14 Iako nije bio bez vrednosti. M. Posle izgnanstva iz Dalmacije. Fev. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. ali smo. 14. episkop budimski (1728—1748). 14 Rad. oktobra 1730. Naime. 114 . delo." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. Sremski Karlovci 1931. administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. jula 1730. kojeg su Fruškogorski monasi. Grujiã. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. 13 Vasilije Dimitrijeviã. palanaåkago i logoškago. Sr. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). M. da ãe drugu pamet uzeti". Faåeš. aprila 1728. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727. mc. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu. Naime. 10 Isto. episkopa aradskog. zvali Babom. kao episkopskog i narodnog kandidata. Srpski Sion. Gramate mitropolitske i patrijaraške. jer je veã 21. da sije ne djejet se". 232."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. veršaåkago. 558—559. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. budimskom vladici Vasiliju13.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. veku. Beåkerek i Panåevo. u åijem radu je. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. to je po jednom pismu Visarionovom od 29. 11 Rad. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. koji je prognan iz Dalmacije. 232. 27. nav. 559. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi.. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. R."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. Grujiã. Åakovu.

Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. 158. 329. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. 20 M. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. Isto. Meðutim. te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". da mu izabere koadjutora". 434/1736. 21. baåki i aradski. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. Sremski Karlovci 1907. temišvarski. veã je naredio generalu Hamiltonu. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. te. naime.20 Isto. 17 M. 18 D. 19 Isto. sebiški.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. episkop Nikolaj se. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. da sakupi episkope. 225. starešine jerusalimskog metoha u Nišu. ali general Hamilton nije usvojio predlog. godine.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. U pismu se. 231. koji je bio kandidat austrijskog dvora". P. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana. Jakšiã. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. Povodom toga. Novi Sad 1909. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. O Viãentiju Jovanoviãu. kojima zapreti to poricati. Srpski Sion XVII. kada je za to bilo potrebe. Episkopi na to oãutaše. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. A. 15 16 115 . Ruvarac. septembra 1736.karlovaåki mitropoliti su se."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora.

neka pošqu gore na potvrdu. jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom. „Što se stole tiåe. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. nav. 116 . Isto. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. a osobito u kliru. nego Boÿji. Osobito mu preporuåuje. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. tim ãe boqe biti. Isto. da klir ne globi narod. što se stole tiåe". 21 22 23 24 25 26 M. i što se on pre sastane. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. da ne vidi. Isto. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek. Sa koadjutorom. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. i ustruåavao bi se primiti ga. Mitropolit je iskoristio priliku da se. ali da se to svrši. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. trudiãe se. koje je na dvor uåinila nesloga klira.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost. Isto. te tim ukloniti rðave impresije. a general je. potreban je sabor. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. i što reše. i da se treba postarati za takse. novembra 1736. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. odnosno Beå. osvrne na primedbe."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. ali oni drÿe. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. 160. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". ali i da pomene saziv sabora. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. i hoãe samo vremena da dobiju. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi". Kad je dole bio.21 Beå se nadao. On je napred video. da zaw nije zgodno vreme. protiv odrÿavawa sabora. od 24. da koadjutor s wim rðavo postupa. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. Jakšiã. kaÿe mitropolit. mitropolit mu je rekao. bez znawa klira i naroda. delo. Isto."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. pored zahvaqivawa na koadjutoru.

da od tog imawa nije ništa nestalo. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. koja je. januara 1737. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. 163. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski. Tako 7. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera. 161. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". Isto. Meðutim. po Milutinu Jakšiãu. odgovorio (31. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. juna 1737. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. a ništa nije uåiweno.. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. iznosio 159. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. sakriven kod jednog trgovca u Budimu." Kad mitropolit to nije uåinio. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. meðutim. no kad bi to bilo istina. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. br. jula 1737. što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo.660 f. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. koji je krajem 1735. On je. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. 160—161. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. 117 . U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna. vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. jula 1730). DO 1739."27 Naime."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. Isto. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. februara 1737. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu.

i 1739. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. izdrÿavali od dimnice. vladika Nikolaj „šiquãi. imali i vinograd u Ðali. jer je ostao i bez wih. Naruåuje mu. 1737. kao i u Srbiji. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. episkop Nikolaj je „u jesen 1738. šarana i soma. 468. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. a naroåito nije voleo ribu liwak."30 U toku leta 1738. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti. pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu. 118 . On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu. milostiwe i taksa. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. 34 Isto. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. sme30 R."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. uz to. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". i nije smeo u Temišvar. ekzarhiju i milostiwu. godine."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. 33 Isto. 31 Isto. kao i wihovi parohijani. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. Sremski Karlovci 1930. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. da mu naðe 3—4 kowa. u isto vreme. Zatim nalaÿe proti. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. jula 1738. 12. koje je åesto dobivao. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. 1738. pored brawa wegovog vinograda. Naime. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. 32 Isto. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni. da ih opsluÿuje. u isto vreme. episkopa temišvarskog. Sliåno je pisao. pored majura u Temišvaru. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. Grujiã. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan.iÿdivenije davati budemo'. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. venåanice.34 Vladika je iskoristio priliku da.

Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. ali neka mu veruju da baš nema saåim".39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). odluåewem od crkve i bogosluÿewa. i on bi rado išao s wima. episkop Nikolaj je 26. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. 469. godine. a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. 3. Isto. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. 469—470. Zatim ih kore zbog nesloge. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. da mu doðe i jedan åovek. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. 1738. i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. juna 1739. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. koji je. popisane su tek 1. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. za svoj trud i sluÿbu. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. Isto. aprila 1741. Vladika ãe. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'. Isto. preko prota. kao administrator vršaåke eparhije. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. Vladika je 28. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. ali narod nije dao. ÿiveo i umro u Karlovcima. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. izgleda. 470. On ãe doneti pravednu presudu. inaåe. ako prvo ne uspe."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. 35 36 37 38 39 Isto. Zato je i episkop Nikolaj. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. od marta do maja 1739. 468—469. juna 1739. Isto.ju šta davati."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. da mu sa nekim qudima doðe na sud. 119 . Isto tako vladika nareðuje. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". odluãewem. nego je 'obiåaj i uzakoweno'.36 Problem visokih naplata postojao je. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. marta 1745.

jula 1739. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. jula 1738. traÿi taj dom za sebe."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. okrenu se. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. oruÿani Turci. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. koja je ranije jako harala. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. dodaje vladika Nikola. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. i vladika Nikolaj 1. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. Ali. na jednom za napad podesnom mestu. Isto. sada wegov sin. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. pre nekoliko godina. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. i 1739. te ih u klancu opkole i sve potuku. Odgovarajuãi na ovo pismo. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. — i vratiãe mu kad se otvore putovi. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. ovdašwi carski podanika. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. Zatim se tuÿi vladika. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom. jer ãe inaåe liåno odgovarati. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. Meðutim."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. jula 1739. Meðutim. 120 . godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. na Almaš.

44 Isto. zatim. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. 121 . februara 1739. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738.ha. za vreme. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. godina vanredno rodna i bogata". Borbe s Turcima u Banatu 1738. Grujiã. kako vladika veli."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. pored patrijarha Arsenija IV. Ako general ÿeli.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. veã stoji onako kako su ga uzeli. što je 1737. maja 1739. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. saåuvaj Boÿe. pod jamstvom. 106. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. otišla redovna carska vojska na Vlahe. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. pa ma to 42 R. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. U Oršavi. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. avgusta 1739. i 1739. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo. saznao. a od to doba veã je prošlo 15 dana. Tim povodom episkop Nikolaj 1. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. januara 1739. no još ne znam šta su uåinili'. 43 Isto. meðutim. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. svojim pismom od 23. A 12. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. pa odande. koji se htedoše caru podkloniti. Åuli su. 107. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. Tako 22. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). Oko grada nisu ništa popravqali. po nareðewu iz Beåa. pušteni da prikupe otkup za robqe. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. Meðutim. Dok je u Temišvaru. Sremski Karlovci 1930."42 Vladika Nikolaj je. kada bi. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. kuga i u samoj rezidenciji bila. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda.

on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. Griechen. da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". ali on ne zna kako ãe. a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. „u komorskoj arhivi u Beåu. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). 89. Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". pak. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. Zeremski. raspita se u Beåu o odšteti. kod koje je Deÿan bio savetnik. a crkva da je bila od drveta. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". podnesena Dvorskom ratnom savetu. preko temišvarske administracije. U woj se on ÿali kako mu je. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. meðutim. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. 471. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. 45 46 122 . Kako. što se vidi iz wihovih testamenata. Kaufleuthe und Innwohner". a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. Sremski Karlovci 1932. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. a kamo li da moÿe u Beå iãi. I. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. godine. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. episkopa temišvarskog. radi spaqene crkve i rezidencije. Stanovnike naziva „Raitzen. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci. Dimitrijeviãa. To se izjašwewe nalazi na istom mestu. veli vladika Malaesku. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. u odeqku Banatica za septembar 1741. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. Naime. Stoga on moli Malaeska. traÿi da se cernira general Najberg. nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. Grujiã. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. Sada je. pa da se kuãa spali. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå.

1728—1737. and became a monk in the Peã Patriarchate. 275. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. Karlovci 1905. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. R. Sr. After the Metropolitan's illness. juna 1744. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. 290. and the Arad bishop. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. in 1730. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. Sahrawen je u manastiru Bezdin. O ostavini Maksima Gavriloviãa. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. Sava (Vukoviã). Mojsej Petroviã. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. vladike Kostajniåkog. Arh. III. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa.u svom testamentu. Timisoara was attacked by plague. što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. D. Vikentije Jovanoviã. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. pomalo prgava. as the candidate of the Austrian Court.. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. Episkop Nikolaj umro je 25. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV. Karlovci 1905. 1721—1732. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte. During his absence from the town. Srpski Sion. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". 49 Isti. supposedly for prevention. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G.49 Iako nije bio domorodac i. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. godine. Therefore. Testamenti vladiåanski. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. 48 47 123 . a on G. bez redovne bogoslovske spreme. saåiwenom u Kostajnici 13. aprila 1737. Before he was elected bishop. the bishop Vikentije was elected. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. Srpski Sion. during the burning of buildings. kao i ostalim arhijerejima. Testamenat Stefana Qubibratiãa. verovatno. Sr. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. vladike seåujsko-oseåkog. V. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije.

124 . Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. în calitate de candidat el Curþii austriece. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. Deÿan (Dejan). Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). în anul 1730. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. chipurile. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. probabil. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. Sava (Vukoviã). EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. în 1737. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. în oarecare mºsurº irascibilº. unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. Mojsej Petroviã. Although he was not a native.the responsible councillor of the Timisoara administration. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. În timpul absenþei sale din ora¤. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. to the Austrian Court. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. slightly short-tempered. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. and probably without the regular theological education. Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. too.

kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. ove godine. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim.j. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. 584. ne peva joj se što joj ide od srca. nemaåkome stihotvorcu.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. Savi Damaskinu. pronikao je g. na ÿalost. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. kakve bi plodove rodu svome prinosili. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa.UDC 929. dobroÿelateqnij …ãæ. ein Trauerspiel in fünf Acten (t. zemqedrÿac. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. Sava Damaskin. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio. Heros. Beå 1819. 1 Novine srbske 78. na åemu se javno zahvaqujem. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima. veã što … No. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. nego do pevawa! I kad peva. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. 125 . Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali.

Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. kraq od Tebe. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. wena poverenica. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. Kreon. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819.4 Liånosti drame su: Hipomedon. Gedruckt bey Carl Gerold.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. zarobqenica. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. 34. kw. Drama je pisana u stihu. wegov sin. ali srpske provenijencije. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. II 1793 — Beå. neoåekivani rezultati.3 Iako je izdana u Temišvaru. 13. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". Nádasd-Ladányi Könyvtár. sledio poetiku melodramskog tipa. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. kwiga je. Autor je. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. Medvedgrád. Heros. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. a ni u temišvarskim. 126 . Åuvar. nemaåkom. vrhovni sudija. Laokoon vojvoda. No. Kreonov sin i Herosov prijateq. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. 1865. posebno na harfi. štampana u Beåu. pesnik. Temesvar 1819. komandant kraqevske garde. 92. Wurzbach. Jokasta. sasvim oåigledno. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. Laos. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. str. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. a ima i mesta sa scenskom muzikom. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. fon Sermaÿ. u štampariji Karla Gerolda. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. Wien 1877. stoji to na kraju dela. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. na pojedinim mestima ima izosilabizama. pevaåkih numera. godine. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. Kasandra. Wien. III.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi.

9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. 491—2. on nije pisac tragedija Heros. ni oni najopširniji. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. kada su se svi Damaskini. sem u godini 1814. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. Kampelen Béla. II 1969. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. 1899. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina.nicu. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. gde se pod odrednicom Damaszkin. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. Prizvuk zagonetnosti ostaje. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. stub. Pest 1858.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. 690. Temišvar. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama.. Hrvatsku i Slavoniju. 1912. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. Wegova porodica je veoma ugledna. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. 9 Konsultovao sam. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. Budapest 1891—1941. 128—129. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Budapest. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár. Bona Gábor. pored veã pomenute drame. Sermaÿa. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. Bugarski. Lendvai Miklós. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. Beograd — Novi Sad 1995. Dakako. 225—226. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. 10 S. meðutim. Gulyás P. Budapest. Ni grobovi porodice. a usput i o wegovoj znamenitoj. 229—230. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. za razliku od K. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. Budapest. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. a wega nema. Iako. 127 .. 8 Szinnyei J. još i sledeãa dela: Nagy Iván. sve na nemaåkom. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. 1983. 86—87. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. po svoj prilici. Kwigu je izdao u Temišvaru. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. 130. gde su bili posedi Damaskina. Bavio se kwiÿevnošãu.

U periodu od 1802. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. i decom Aleksandrom. meðutim. Savom. Ni kwiga mu nije bila strana. 248. N. a druga Vergilijeva. a bilo je u posedu porodice. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. Gavriloviã. 214. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". a to je. Katarinom i Anom. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. avgusta 1790. naknadno. Temišvarski sabor 1790. Pulherijom. IX 1800. juna 1817. Nije ostavio potomstvo. Bio je veoma bogat åovek. 266. Antonijem.12 Umro je 28. Bugarskog. Terezijom. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. 279—290. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. dalo joj je plemiãski predikat. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. pretplaãivao se na srpske kwige. do 1814. 542—544. koja je ÿivela do 1874. u Temišvaru. XII 1799. 128 . Vladimir Otoviã. 516. VIII 1790. Radom na ovom dovršenom. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. Petroviã. godinama. pa joj je ukazana po11 S. Ovo se. ali neštampanom projektu rukovodio je. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. zagovarao Sava Tekelija. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. oåigledno. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. Novi Sad 1972. Simeonom. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Marcus v.To selo. pa zatim u Torontalskom komunitetu. znamo. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. a isto tako nazvan on. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. VIII 1832).

Katarina za Jovana Ðiku. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. bio je major u maðarskoj vojsci. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. nije dugo ostao u zatvoru. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. a umro u Beåu 1860. roðen je u Vilogošu 1812. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. za našu kulturu slavne 1847. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. i uskoro postao kapetan. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. godine.000 cigala. Treãi brat Simeon. Biãe da je wega. Stefanove kãeri. a umro u Temišvaru 1867. i 1854. dakle åovek sudske struke. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. sem Ane koja je rano umrla. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. pa i Brankova prva kwiga. Od 1837. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". a filozofski stupaw završio je u Pešti. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. Stefan. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. Poåetkom revolucije 1848/49. natporuånik u Temišvaru. kao poruånika. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. godine. pa potpukovnik. u Novom Sadu. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. Tako je. kao i ostale svoje sinove. No. U školu je išao u Temišvaru. Dositejeva. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. a 1845. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). O wemu ãe se govoriti kasnije. Maletiãeva dela. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. Treãi Antonijev sin Jovan. pa major. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. Åetvrti Stefanov sin je Sava. dedin imewak. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. a izgleda da se nije ÿenio. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. Vukova. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ. Na to je Svetozar Miletiã 129 . Bojiãeva. pomilovan je 1850.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. bio je ålan Matice srpske. roðen 1817. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838.

Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. Imali su kãerku Lauru. mlaði Damaskin. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Vaqa se vratiti Savi. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. Margitu i Stefana (roðen 1892). Iste godine 1809. v. Sava je umro u Deblingu 19. na åemu mu se toplo zahvaqujem. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. Roditeqi: Ðorðe i Etelka.reagovao veoma ÿestoko. saborski zastupnik 1790. 13 14 130 . Arsen. o kojem ãe kasnije biti reåi. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. Zastupao je Stari Arad. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. No. treãi od wih 46. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. 15 Gulyás Pál. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda. Na kraju godine bio je odliåan ðak. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. I 1866. i qubazno mi ustupio podatke. Srpski dnevnik 58. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. Simeon se. u lov na lavove. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu.14 naime godine 1806. roðen 9. kao dvanaestogodišwak. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. Umro je u Temišvaru novembra 1892. i Stefana (1861—?). završivši šesti razred. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. upiše u treãi gramatikalni razred. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. II 1863. novembra 1914. Magyar írók élete és munkái. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. 1861. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. Feldvari. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. 134). i sinove Arsena. Putovao u istoånu Afriku 1903. i Marija Zako. oktobra 1854. umro u Budimpešti 7. 60. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. roð. V Budapest 1943. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu.

Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. „posle putovawa". ilustrovana fotografijama. delom vozom a delom karavanom. dakle. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. oprostivši se s majkom. Takoðe i o qudima piše malo. Najviše fotografija prikazuju. dobro opremqena. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". Bagamojo. Opisaãe put ugandskim vozom. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. u Pešti. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". Na putu je proveo punih devet meseci. Ipak. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. åini se. bio je. gde je prisustvovao krunisawu pape. ovu Arsenovu kwigu. Kwiga. Dakako. primorske gradove: Dar es Salam. Naÿalost. Ekspediciju u Afriku finansirao je. dakle popriliåno imuãan. Ipak. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. Pošao je. oko tridesetpet. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). Masai stepa koja je doista visoravan. No. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. Bio je to kato131 . Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). 24. sam. ima 284 strane veãeg formata. lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. do Kilimanxara. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. decembra 1905. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. no kad ih ima plastiåni su. Pisaãe i o Rimu.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. pa potom od Kaira do Aleksandrije. no ne prebogat. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige. ålanovima ekspedicije. sestrom i bratom na Badwi dan 1903. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. razume se. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. wegove lovaåke trofeje. To je obimna kwiga. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. kako je Damaskin naziva). Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Po povratku. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana.

Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. jasno je. starting from Stevan. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. for which it was said that it had scientific value. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. a grandson of Sava's brother Antonije. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. tamo se razboleo i umro. 132 .liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. da je na put pošao krajem 1903. who inherited family nobility. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. however. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. Bila su ratna vremena. in the present Tanzania.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. Arsen Damaskin. in the same research. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. he wrote this book only. XI 1914) 4d. a ne januara 1904. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. was discovered as a writer. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. The article also offers facts about other members of the Damaskin family. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. U Pešti je ÿiveo. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. list je bio sasvim redukovan. However. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. together with his wife. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. too. godine. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. ali za putovawe se pripremao u Pešti. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. stare temišvarske kuãe. dakle. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. In 1906.

cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. Arsen Damaskin. 133 . El a scris. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. including Jovan. doar aceastº carte. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. The third generation comprises Stevan's grandsons. printre care se aflº ¤i Ivan. fiul lui Antonije. în 1861. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. însº. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. fratele lui Sava. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. already Hungarized in its last offspring. în Tanzania de azi. despre care. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. împreunº cu soþia. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. ca scriitor. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861.ters.

.

Bucure¤ti 1981. pop Molnar iz Sada. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. Beåki Dvor. napisanom u Alba-Juliji. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. 500—512. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. Pacurariu. Dragomir. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene.UDC 262. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. Posle razdobqa od 60 god. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. 135 . septembra 1700. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ.12:929 Kiriloviã S. 294—324. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. Episkop Budimski i Temišvarski. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. S. 382— 401.

Mitropolia Ardealului XIX. Srbi u Rumuniji. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. S. za god. Beju. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. dok je 1768 god. Hitchins. Tri veka unije kod Rumuna. Novi Sad 2000.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. 4 G. delo. Marjanoviã. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B.6 1—2. Arhiv za istoriju S. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. Temišvarski zbornik. Grke. Ruse. O. Popoviã. 63—71. R. 1—3. Pacurariu. 145—148. Karlovaåke mitropolije. nav. 2 Sava Ep. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. Kragujevac 1999. 863—937. B. Sibiu 1974. Srem. O. P. januara 1770. 183. LXXX. 9—10. S.Mohaåkom srezu. Dragomir. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. Bucuresti 1970. delo. 106. carica Marija Terezija anulirala je izbor. 504. Ceroviã. Ceroviã. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. N. delo. Tako je 28. 146. 18-og veka. 3 Isto. 1896. 6 M. Karlovci 1913. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. V. al 18-lea. B. 3. Novi Sad 1997. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Jivi. R. nav. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. 587—596. 5—6. 1996 462. da denuncira takve sveštenike. Srem. B. R. i Rumune). O. Prot I.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen".2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. Prvi šematizam P. 5 M. 13—36. 136 . Pacurariu. K. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. Ep. A. a 21. Šumadijski. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. Sibiu. Kaleniã 2. R. din Transilvania dupa 1761. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. 1920—1930. Q. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. LXXXVIII. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. Budimske. nav.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. i još više. 18—22. O. aprila 1762. 2. Q. Beograd—Podgorica—Kragujevac. Documente privitoare la trecutul B. Kostadinoviã. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. Karlovci 1896. ali 1770. din Transilvania in sec. bio potvrðen od carice i iste godine 27.

U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. 9 E.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. godine. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. proti… Dato u Sibiwu 11. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. Isto. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. Cioran. 131—132. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata. Instaliran je u Sibiwu. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. bio je rukopoloÿen za ðakona 11. Roðen je 1735.10 Isto. oktobra 1771. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. te je bio primoran da stanuje u kiriji. A. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. 7 8 137 . 131. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. Roðen je 1699. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. oktobra 1764. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. Sibiu (1955) 1991. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. 10 Isto. godine. decembra 1761. B. od episkopa Dionisija Novakoviãa.. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. oktobra 1772. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. Umro je 1804. vladika Dionisije Novakoviã. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. Popoviã — pošto je bio popov sin. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. Godine 1772. juna 1772 god. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad.

Marjanoviã. Srem. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju. Kostiã. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774. komesar Baron. 476. nav. 13 Isto. srpskom Sab. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika.17 M. avgusta 1781. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima. maja 1774. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. nav. aprila 1781. 3—4. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. 16 S. 22. hramu Temišvarskom 1757—1838. G. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S. avgusta 1774. Temišvar 1940. 13. 15 G. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. Srbi u Rumunskom Banatu. god. 7. 27. delo. izaslanik Beåkog Dvora. Kostiã. 4. Karlovci 1905. 11 12 138 . delo. nav. Jovan arhimandrit Hopovski. nav. 506. Marjanoviã. 106. godine. Pacurariu. 352."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. Temišvar 1938. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. delo.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. Karlovci 1897. Kostiã. 14 i S. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. je Erdeq. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. Srpski Sion. 14 M. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu.. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. Kosovac. Srem.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. godine. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. delo.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). 16.

Kostiãa. but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. godine. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. he was given the rank of archimandrite in 1762. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. that he should not keep councils with the priests. katalog slikarstva. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. Grobovi. Klasicizam kod Srba. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. so he was forced to rent an apartment. 142. 36—38. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. Nevertheless. the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. Sofronije arrived to Erdély in 1771. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. Sofronija videti rad S.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. Umro je 28. prilog 4.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. Born in Szecs in the Mohács county. in his diocese. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. He was located in Sibinje (Sibiu). At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. februara 1786. Beograd 1965. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. as the Bishop of Duda and Timisoara. with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. 19 139 . During his service as a bishop in Erdély. 18 Opširno o sahrani ep. and thus to solve the problem of the church. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities).

There he spent the last years of his life. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. în septembrie 1773. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. but also largely because of his poor health. 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. During his service as a bishop in the Buda Diocese. În anul 1762. în calitate de colaboratori apropiaþi. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. Nºscut la Seciuia. 1781. 140 . Ba chiar mai mult. due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. The authorities approved his plea in 1774. He served in the Buda Diocese till August 27. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). La Sibiu. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. ¤i ajutat de autoritºþi. în 1783. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor.Unlike them. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. when he was appointed the bishop of Timisoara. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. lângº Mohaci. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. Cu eforturi personale. Because of many difficulties. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782). sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. therefore. He found eternal peace with Our Lord on February 28. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782).

Numiþ în 1781. graþie efortului sºu. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. Fiind bolnav de tuberculozº. a murit la 28 februarie 1786. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. episcop la Timi¤oara. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. 141 .Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº.

razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. wegov rad. Temišvar reka. III.UDC 61:929 Åokrljan Ð. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. ostao neistraÿen i malo poznat. pa ipak je. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. 143 . Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima. Novi Sad 1952. Jeremiã."1 Dakle. 139. IV. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. ni ime mu nije srpski napisano. zbog toga ih je teško pratiti. a 30. koliko ih ima. 1802. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. Doktor Ðorðe Åokrqan. kao i rad drugih Srba tog vremena. Zaista. godine 1845. Banatski muzej. iz poznate i razgranate po1 R. sticajem okolnosti. 1804. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940.

Po Grizelinu. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. postao je 1764. Temesvárott. 6 Isto. 4 Iz istorije Banata. 696. Visszaemlékezések. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. Nepotpisani tekst Dimitrija P.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). Tirolu. Karlovci 1910. 49. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. 84 éves korában. Tirola. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. Tirol: „A Lazar Åokrqan."6 Meðutim. u Temišvaru [1856]. inaåe interpolacija u tekstu. pripada prevodiocu Dimitriju P.7 prvobitni vlasnik slike. Jovan Åokrqan 1830—1831. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. 1764. sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. godine. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. koji je Dvoru velike zasluge åinio. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. azbuånim redom. str. kao što se moÿe videti iz Dekreta.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. str. 8 Ormós Zsigmond. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata.9 podatak je teško proveriti. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. Doduše Dimitrije P. dakle. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana.. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. god. 3 2 144 . godine. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]. rad nepoznatog autora. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju.rodice Åokrqanovih. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. 55. godine. III. str.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. p. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. 1888. 7. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru.

cjelbonosan izvor ovaj. godine branili doktorske disertacije u Pešti. godine. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. perja. Tirola. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. i 1837. kao osnovatequ. 145 . sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. Ali própisi se nisu poštovali. onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. Nepotpisani tekst Dimitrija P. izgraðen i prvi vodotoraw.13 Dimitrije P. Taåno je da su još 1770. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. otpadnih voda i sliåno. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. 55—56. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. 14 Isto. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. taåno je da je godine 1774. vodu analizirao. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. uåestvovao. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. svojstva i krjepost wenu opisao. i u wemu je. 13 Buzia¤. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. na koje je sluåajno naišao. nehigijenskih uslova i åestih ratova. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak. krvi. izmeðu ostalih. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. Ðorðe Åokrqan se 1821. åiji je ålan postao. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. Godine 1819. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. doskora selo. godine. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. azbuånim redom. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. Ali.

da pojaåava mišiãe. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. Pavle Kengelac. poveãava imunitet organizma. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. Godine 1838. prema Temišvaru. Temišvar [1826]. dr Åokrqanu. rahitizam kod dece. Pest 1844. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. Saobrazno svom Statutu. neposredno nakon drugog talasa kolere. Slovaåke. 110—111 i 114—117. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. hroniåni reumatizam. obiåne soli. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. Pešta 1811. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. kroz Segedin i Arad. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. leåi skrofulozne bolesti. Na ÿalost. Banatskij almanah za godinu 1827. godine. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. što govori o ugledu koji je uÿivao. Temeswar 1843. 151—156. Kengelac. leåi bubrege i polne organe. Hrvatske. stomaka). magnezijuma blagog.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. dojewa. gline. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. xigerice. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. leåeãi sterilitet. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. jedan od prvih srpskih prirodwaka. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. Maðarske i Austrije. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. materije koje vodi daju boju. creva. a poåeo je 8. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. prestalo da postoji 1841. kongres je radio u 13 odseka. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. blagog kreåa koji se ne pali.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva. avgusta 1842. 15 16 146 .i zapis o tome ostavio. kremene zemqe. kraj sveg autoriteta.18 P. Jestestvoslovije. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. a koja vodi daje miris gorskog uqa". napora. mleånih sudova. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti).16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. Društvo za praktiånu medicinu je. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. trajao je dve nedeqe. gorsku naftu koja se brzo isparava. 28. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. slatine blage i beskusne.

i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. Nepotpisani tekst Dimitrija P. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. br.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. Tirol nije bio u Temišvaru. 19 20 147 . temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. nego u Beogradu. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. stoga je wegova tvrdwa potpunija. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. god. Nepotpisani tekst Dimitrija P. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. ali 14. 21 „Temeswarer Wochenblatt". IV. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. septembra. 11. 45/11."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. 56. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. bes razlike vjere i jezika. meðutim. Temišvar.22 Kao i kod podatka o roðewu. 4. godine. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. Matiåni protokol umrlih 1831—1852.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. meðutim. 47/25. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. 1854]. Kako. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. 1943. azbuånim redom. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. meseca nojembrija". pa i pouzdanija. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. Donoseãi ovu vest. god. Tirola. godine. Dimitrije P. Na ÿalost. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. br. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu."21 Dimitrije P. 56. Tvrdwe Dimitrija P. azbuånim redom. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. 1854]. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. Obojica su. „Temeswarer Wochenblatt". Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar.19 „Kada ga je Konsilium 1842. Tirola. IV. br. 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. 11. 1943. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848.

1838". koji nije saåuvan. Znaåi. 27 J. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. Temišvar. 1996. ni spomen-obeleÿja. godine. 11. 03."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. Matiåni protokol umrlih 1842—1852. i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. koji je umro 12. sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan. godine. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. Gde je. Matiåni protokol umrlih. dakle. Dimitrije P. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. Gheþia. kao što je. 1842. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. 05. zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. 148 . Prema tome. verovatno. godine. upis broj 35/06. Vukadinoviã. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. sagraðena 1837. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. koje je prestalo 1848. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. meðutim. kao i u veãini naših mesta. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. 49—50. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. 29/10. Razloga tome moÿe biti više.24 Postoji. recimo. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. „Analele Banatului". a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije". 2/1930. Mada nema spomenika. br. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. pravoslavno grobqe bilo oko crkve. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. pored svoje supruge. Ðorðe Åokrqan. kao i u drugim mestima. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. Godine 1842.i 1848. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). upis br. ali je u pitawu. Date referitoare la comuna Buzia¤. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. 1835. godine grobqe je još bilo oko crkve. ni prebrzo. 25 I. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada).25 Sadašwa crkva. a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. Kada je 1848.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. 38—40. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. br. 1842. maja 1842. Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine.

Muzejsko je posisao mleko. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. K'o dosada što si Tvorio. Ni jedno ni drugo nije potrebno. To je wemu bilo povjereno. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo.Ali. A rod Srbskij kako je qubio. Razum. Ÿivot. Za narodnost kol'ko se trudio. On je åuven blizu i daleko. Mirise raznosi. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. Davnašwa je. meðutim.

150 . Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. 1838. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. Boja tuša: crna 6. Dimenzije: 55/24 mm 5. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. Since his biography is incomplete and not well-known. un sârb ¤i donator de vazº. 19. 1996—1900. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. 10. Adriana Sida Manea DR. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. ÐORÐE ÅOKRLJAN. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. a respectable Serbian and a benefactor. Datum kada je udaran: 19. 4.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848. one of the first doctors of the Buzias Spa. Dr George Åokrqan. Autor M. Mesto gde je udaran: Temišvar 3. Tip peåata: Spomen-peåat 2. 96. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. Ðorðe Åokrljan. dintr-o familie mare ¤i cu renume. Marxiwean 7. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. originar din Becicherecu Mare. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. he was the president of the first medical association in Timisoara. 10. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr.

II. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu). Romanoslavica. Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem. 1965. godine. 15—16. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). Bd. iz 1839. 237—285. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. 1888.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. Titograd 1963. 217—225.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). ed. der erste Klostergründer in der Walachei. „u ispravnoj formi". Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. rimniåkog episkopa Partenija. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. 77—79. tismanskog jeromonaha Stefana. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. XI. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. godine. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. Archiv für slavische Philologie. 2 Mºnºstirea Tismana. Beograd 1982. Romanoslavica. PREPISANOM 1404—1405. 114—144. 354—363. 221—222.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). No. 7 Isto. 1883. GODINE U MANASTIRU VODICA. XI. Paris 1954. 1 Pop Nikodim.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. 2. 19—68. godine. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. iz 1767. 1966. † 1406. XIII. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. 171—173. 151 . Novi Sad 1956. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. Bucure¤ti 1903.

delo. decembra 1406. godine.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. Bucure¤ti 1966.jer mu je otac. silan u kwigama. I. 1976.9 U delegaciji koju je 1375. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. Nikodim je izgradio manastir Tismana. na Dunavu. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica. Grk iz Kostura.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). dokument br. Sp. 67—70. Documenta Romaniae Historica. 1404—1405. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. dokumenat br. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. koji je na poleðini 318. Bucure¤ti. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim. godine. Sledeãe. lista. po tradiciji. kojoj istoriåari pripisuju 1374. zajedno sa drugim kaluðerima. godine. Zacelo. 1845. godine. 31. 10 Ð.8 Sreãom. 318. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem. ukrašeno viwetama i inicijalima. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. 197—200. 49. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. još silniji u razumu. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. VI. Bucure¤ti. osnovao samoupravni manastir Vodica. B. godine. ispod zapisa kaluðera Nikodima. i tu je. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. nav. Þara Româneascº. video ga V. u reåima i odgovorima". 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov. nedaleko od grada Turnu Severina. Srpsko-rumunski odnosi. 11 Documenta Romaniae Historica. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. 222. 17—19. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. jula 1657. I. a mati mu je bila Srpkiwa. Radojiåiã. ovo Åetvorojevanðeqe. Smrt je Nikodima zadesila 25. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. 6. 16. Drºguþ. i to kao „tlkovateq" (tumaå). za koje ruski slavista A. godinu.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. 8 9 152 . u razdobqu 1377— 1378. 1976. Mihaila. Sanktpeterburg 1906. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. Roðen u prvoj polovini XIV veka. 12 G. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa.12 U posledwim godinama ÿivota. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377).

sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. Grigoroviå. Sp.18 Za vreme Prvog svetskog rata. Sanktpeterburg 1905. Radojiåiã. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. Jacimirski17 i G. 25 Nav. 21 E. 219. nedaleko od Arada. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. 173. Seria II. I. Memorii. Bucure¤ti 1959. Istoria artei feudale în Þºrile Române. a vraãeno je Rumuniji tek 1956. 230—231. Bucure¤ti 1906.27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. 183—185. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri. 383 (Ð.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. 636. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. 142. I. 153 . w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. u zapadnom delu Oltenije. napomena 23). kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder). ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]). 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. 24 Rad. 462. Toåilesku. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea).23 ili pak koje drugo mesto u Banatu. Vºtº¤ianu. schituri ¤i biserici din þarº. Linþa—L. 22 V. Bucure¤ti 1981. 23 Ð. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. M. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. 85—89. godine.. Grujiã.je u istom manastiru ruski slavista V. Stoicovici. 1. gde se nalazi i danas.S. ¡. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. XIII (1966). tom VIII. Bucuresti 1968. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti.24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. I. Romanoslavica. Djamo Diaconiþº—O. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu.16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. Analele Academiei Române. u: Studii 21.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). Bucure¤ti 1887. 218—229. 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. pisan crvenim i plavim mastilom. VI. Radojåiã.. godine 1916. 267— 270. delo. Sp.22 ili naseqe Širija (Vilagoš). u: Studii ¤i materiale de istorie medie. N° 4. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. Srpsko-rumunski odnosi. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi". Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. Bucure¤ti 1958. godine.R.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. Bucure¤ti 1973. Vojvodina. Na poleðini 318. I. Kazanü 1915. 203—221. Tvorci i dela. 16.S. 224.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. Duhovni ÿivot. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405).

18. Sirku. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. 443—449. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. Bucure¤ti 1928. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. verovatno iz Vidina. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. Documenta Romania Historica. 188—189. 38.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. verovatno. 30 Ovaj rukopis je prouåio P.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je. sa dvora cara Jovana Sracimira. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno". 28 29 154 . nego i u Makedoniji i Bugarskoj. ¡. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. kao što smatra A. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. Mºnºstirea Tismana. Bºrbulescu. Štefulesku. Vœp. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. ¡.ga znaåajnog rukopisa. bio prepisan Zbornik. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. Sanktpeterburg 1890. Ona je bila doneta. A.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. 31 I. pored drugih crkvenih utvari. baš ovo Åetvorojevanðeqe. godine u Vidinu.

Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Ispod prevod na rum. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda).Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica 1. jezik Antona Pana (5 redova) 155 .

în anul 1374. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. primul manuscris slavo-român datat. Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. mºnºstirea Vodiþa. Today. I. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. Dupº ce a construit. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. de care slavistul rus A. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. I. 156 . COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels).

na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. kao i wegov glavni politiåki. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. ruskoslovensko (1726—1749).UDC 371. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. osnuje i škola i imenuje uåiteq. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). jozefinizma (1769—1790). i 1790. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . odluåujuãu ulogu. Naime. administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva. godine (po naredbi Marije Terezije od 1. Inaåe. I tako u proleãe 1774. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog.

jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. 1894. godine. Inaåe. koja je objavqena u Novom Sadu. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. i gde su åestite matere. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje. okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. školsku godinu. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. školske godine uåilo 35 ðaka).niju (1773—1782). otvorile su nam åistu poqanu. U takvim se. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. Tako se Reskriptom br. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . za 1893/1894. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. Tako uåiteq Jovan Ð. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. a dosledno i celog naroda. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". 38/1868. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. Popoviãa. ali su one ipak uspele da opstanu. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. dakle. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. dok je Zakon br. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. koje su se predavale. 18/1879. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje.

U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. da ih saåuvamo i negujemo. onako zapuštena pretvori se u parlog. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. plemenito. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa.ni svoj zadatak. svega 94 uåenika i uåenice. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. pošteno. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". otrovano ãe biti. a u predgradskoj školi. jezika i kulture. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. septembra). Kako poseješ onako ãe ti niãi. na sve što je istinito. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". a najboqe ãemo to uåiniti. srpskih obiåaja. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. pa prenimo i preonimo na posao. ali ne dao Bog. Na Malu Gospojinu (8/20. jednom reåju svega. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. rodiãe ti åisto. što je svakom milo i drago. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. septembra 1893. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. dok su školske kwi159 . ako se wiva ne obradi. Duha". Ako u srce detiwe sejete otrov. godina poåela 1. prestaje narodom biti. ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. što je åoveåno. tj. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa.

Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. Dakle. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. Arsenije Iliã. Dimitrije Dolga (1 put).870 forinti. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . novembra. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. Sava Popoviã. januara). godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. Arsenije Iliã (6 puta).020 forinti. predsednik. Prvi školski teåaj završen je 3. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. a Uskršwi raspust trajao je od 26. maja. Ãosiã." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. Ãosiãa i Jovana Ð. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. Josif Milig (1 put). Kornelije Ÿivkoviã. školski upraviteq. a „deca deklamovaše". školski starateq i Mija Tešiã. „što je od uåiteqstva zgotovqen. aprila do 8. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. Na dan Svetog Save. Naÿalost sada. nadzornik mesnih gradskih škola g. Ðorðe Marinkoviã. Drugi školski teåaj završen je 25. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. Dana 27. januara 1894. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. dok su deca deklamovala.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð. najsveåanije Bdenije otsluÿiše. svega 1. protonamesnik paroh segedinski. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. kulture i duhovnosti na ovim prostorima. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã.ge razdeqene deci 16. U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. školsku godinu.

Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. 161 . Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. 1962. u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. Ne reamintim de ele.bila je Zora Åoliã). Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. tj. two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. they were also notable pedagogical theoreticians. as well as prominent education activists and national tribunes. în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). and the one in the suburb Arad-Gai in 1962. spune autorul. precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului. iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. Besides being excellent teachers and practitians. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894".

.

Nikola Nikoliã je roðen 9. wegov deda Marko bio je knez.UDC 886. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. te se. Pesme je objavqivao i kasnije. odvijao se u nacionalnom duhu. 1889. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. Danas potisnuta u zaborav. godine u banatskom selu Knez. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. stoleãa. godine izbili ratni nemiri. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. vratio se u vršaåku Bogosloviju. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. posvetio se pastirskom radu. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. aprila 1827. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . Kada su sukobi okonåani. Godine 1854. Rumunima i Nemcima. 1847. Završivši je. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio.09 Nikoliã N. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". Postavši sveštenik. u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu.1. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. kao i dotad. Kada su 1848.

Da ãe sreãa nam cvetati.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. 164 . Isto. „I. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. Isto. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. godine. Svi sloÿno da s' spremamo. Pešta 1847. Zato svaki Srbin pravi. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. Åelovoðu da slušamo.vashodnog znaåaja za srpski narod. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. 31. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. 241. I wiovog' duha smela. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. ne prepoznavši da je to wegov otac. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela. let. napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. ubije ga i opqaåka. Bogoslov". Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. on vide šta je uåinio. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo. Za zdravqe mu svi da bdimo. Veã u stihovima wegove prve pesme. Na bojište pozivala. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Sunce slave zasinuti. koje je nazvao baladom. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã.

sin!7 Meðutim. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. 7 165 .4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz.Sevnu muwa. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. Svakom' srce u grudima gine. Karaxiãu. 80—81. Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni. ispevanoj u sedmercima. Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. Ajde sleduj glasu mom. Subotica 1848. Isto. Diÿi barjak — ajd u boj. 297. U rodoqubivoj pesmi Bosni. 304. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. ali kao apostrofu ruÿi.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. Ajduk Miqko na veki umuåe. u ritmu jamba. Oåito. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj.5 Veåerwa pesma pastirke. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. godine. 85. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. u pesmi Vuku Stef. Ajde stado te se skloni. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. Plug i marvu domu svom. Pešta 1847. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. Zimzelen. grom iz neba puåe. godine. 38. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa. Kada je u proleãe 1852. Isto.

1.lizovanog. 9. A Hrvata i najÿešãe Srba. krasota. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu. 1. Ona šiqe na dno mraåna groba. Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. koja tuÿi zbog otete slave. godine. Prva od wih je Usklik wegovom c. u strofama od tri stiha sa pripevom. Temišvar 1852.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. Veliåestvu Francu Josifu I. k. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. bogatstvo. Svetovid I. rodo8 9 10 Svetovid I. a wegov gospodar je buzdovanom bije. To je alegorija u narodnom desetercu. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. velikom Vojvodi Srpskom. Drÿi za malu. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. 16. U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. 121. Temišvar 1852. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". „Da sva gora i gaj zveåi". nego je refleksije iskazao slobodnije. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. 46. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. u sazvuåju deseterca. 166 . Ispevana u desetercu. Novi Sad 1852. odlazi u Hrvatsku. i ap. stoleãa.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". Sedmica I. Marko se budi. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje.10 Na poziv Zagorkiwe vile. Posebno su karakteristiåne one štampane 1852.

Nikoliã je. Iako su svi mislili. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski. moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. nesumwivo. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. dakle naopako. a smatraju se Turcima. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. nastavqa pesnik. Taj. Istakavši da se. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. te da se po tome i nazivaju. koji govore srpski. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti.naåelnika ilirskog pokreta. nasuprot tome. te ga Rumuni teÿe nauåe. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. mnogo su uverqiviji. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. avgusta 1852. Objašwavajuãi reåene pojave. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. Dobar poznavalac prilika u Banatu. po wegovom mišqewu. 122. Tragajuãi za uzrocima te pojave. 167 . smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. lingvistiåke prirode. godine. on je u ovom osvrtu. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod. naveo je primer poturåewaka u Bosni. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. a ne prema veroispovesti. odavna sam ja te namere bio. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. što ih je potom naveo. da nije prebolela uboje. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama.

s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. mladi ðakon je istakao da je on. 168 ."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. imam osobite kqešte. Temišvar 1852. na koju ako i ništa nisu napisali. u više eksemplara. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. lepo s poqa vezani i pozlaãeni. xelepima. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi." Ukazavši. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. te ih za to åeka zasluÿena kazna. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. A onda je. Za one. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. taki izlazi to wiovo delo na ugled. kao i svaki drugi jezik. 19. potom. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. iskiãenu dragim kamewem i biserom. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. imam kwiga. tako. smatraju „da je sramota srbski govoriti.wa. Ponosi bogme lepim kuãama. Spaije nek stvaraju svetsko. pustarama i pr. Nikoliãa. kad nekim sredstvom preko artije prevuku. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. štaviše. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. godine. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. prirodna pojava koja je dar od Boga. trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. ximrije i psevdo-rodoqubce. a u 12 Svetovid I. Za Nadripisce. da kad odraste. postarao sam se i za wihovu zabavu. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. imam hemiåne artije. 2. nego i novåanu Aristokraciju. i s bogatstvom se ponosi.

pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. toaletima. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. Isto. na primer putujuãi. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. 31. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva. 245—246. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. Luksuz. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. Francuzi i drugi narodi. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. 246. Isto. s kojim se mogu te stvari diãi. šmizetima. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. Za boj na Kosovu. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. Sedmica V. d". što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. Što nemamo toliko kwiga. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. gladilicama i tirišaqkama. sa pomadama. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. Novi Sad 1855.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. Novi Sad 1856. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti".13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. i viditi koliko je ono još teško. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. moÿemo opet dangubi zahvaliti. 169 .16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu. on kaÿe: „Tursko carstvo. rasipništvo. suvišnim tortama. koja nas åuva. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. sijaset paštetama. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. premlogim ðakonijama. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. pomaãi i premestiti. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe. itd". ogledalima. od ove dve. i t. sapunima. 30. i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. koliko Nemci. 240. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima.nutri nemaju ni jednog slova. i dreÿdawem celoga dana za stolom.

oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. godine. u novosadskoj „Danici". Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. o negativnim karakternim osobinama. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. takoðe u stihu. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. predstavqao je. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. Delao je priqeÿno i neodustajno. Milobruke i Nadpisi. potoweg Zmaja. znan kao prota Nika. U duhu drevne tradicije. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. 170 . podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. januara 1911. i oni su to uåinili zajedno sa wim. koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. naporedo s kritiåkim opaskama. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Ugledni sveštenik iz Kneza. sahrawen je u rodnom selu. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. u formi epigrama. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. prema više od dve hiqade Rumuna. pesmom u desetercu Moja srpska draga. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. godine. kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. godine. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. sve do 1901. godine. Javio se ponovo iz Kneza. 1868. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. prepustivši parohiju sinu Milošu. iako ih nije bilo ni dvesto duša. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu.

and the attitude of the Serbs to the national language. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. died on January 2. Nikola Nikoliã. Due to his endeavours. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. unwillingness to help national education and culture. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. Svetovid. descriptive and allegorical poetry. sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. Datoritº stºruinþelor sale. he was buried in Knez. Svetovid (Sf. he did not reach higher achievements. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. In his inspired patriotic. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. Vid). He attended grammar school in Timisoara. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac. cauzele asimilºrii sârbilor. 1911 in Timisoara. reflexivº. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. protopopul Nika. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. iar el. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. particularly in the metrics. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. and he with his son built the edifice of the Serbian school. El a frecventat liceul la Timi¤oara. In his satirical comments he criticized extravagance. În articolele satirice a criticat risipa. the priest Nika. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). In his publicistic works. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. În poezia sa patrioticº. împreunº cu fiul sºu. Nikola Nikoliã. 171 . Sedmica and other Serbian journals and magazines. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. 1827 in the Banat village Knez. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. reflexive.

.

te Dušanovi sinovi Ivan (Arad. dobio pravo graðanstva. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu. sreãno oÿewen Marijom Stankiã.3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. 183—217. Titograd 1960. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. 265—284. prešao u Arad (1840). Popoviã. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. oko 1820 — Vrawevo 1859). kod Srba. Novi Sad 1977. gde je kupio kuãu. slikarstvom ili drvorezbarstvom. Novi Sad 1965. Pomenuãemo. Imali su šestoro dece.UDC 75. Josif i Dimitrije). u prošlosti. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. 1923). kao primer.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). Nikola je. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. 4 P. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. Mijoviã. 1868 — Modoš. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. doduše. u kuãi u Ulici bagremova. Novi Sad 1931. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. 1873). Vasiã. 3 L. zatim wegov sin Dušan (Arad. Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. 1 2 173 . V. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom". Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. Teodor i Georgije).1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. Šelmiã. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. 1808 — Arad. nije bio redak sluåaj.4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. 1937) i Stevan (Arad. poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. 1876 — Modoš. bokokotorsku ikonopisnu školu. Tamo je proveo najveãi deo ÿivota.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. 117—147.

pripale Rumunima. Novom Miloševu. crkve u Fibišu. Velikom Senpetru. Radio je. Takve su. i crkve u Velikom Senmiklošu.Nikola Aleksiã. Mokrinu. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Radojevu. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . Kuvinu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. sada rumunske. Melencima. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. takoðe. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. Malom Beåkereku i Varjašu. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Srpskom Senmartonu. Gospoðincima i Ostojiãevu. Kumanima. gde je slikao ikonostas i svodove. Novom Kneÿevcu. Elemiru. Banatskom Aranðelovu.

175 . Klasicizam kod Srba I. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. poznoklasici5 S. 101—103. Petroviã. M.5 U novije vreme obraðena je monografski. Sedmica 15. Beograd 1965.Nikola Aleksiã. Nikola Aleksiã. Novi Sad 1852. I. Velika Kikinda 1896. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. M. Novi Sad 1927. 125—130. Kalendar Kikinðanin. Nikoliã. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. Aleksiã. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih. Srpska umetnost u Vojvodini. Kolariã. 116. Kašanin. V.

V. Srpskom Senmartonu. Subotica. 242—252. Srpski spomenici u Rumuniji. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. razneÿenih.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina. Popoviã. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. Jovanoviã. 16—18.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. Malom Beåkereku. Velikom Senpetru i Varjašu. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. Delo Nikole Aleksiãa. 7 M. Novi Sad 1997. Nikolajeviã. 164—165. Jovan Aleksiã. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Aksentija Marodiãa. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. Malom Beåkereku. prozraånih boja. Novi Sad 1974. Tekelijina crkva u Aradu. 207—217. O.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Mikiã. 176 . 24—27. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. 168—170. Velikom Senpetru i Varjašu. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 1996.

u Vrawevu. V. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu. a radovi mu nisu poznati. od kojih je nekoliko evidentirano. Jovanoviã.14 8 M. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj. 108—109. Golubinci i Ÿabaq.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. Srpski Aradac. Rad vojvoðanskih muzeja 27. 129—132. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. Kao slikar skromnih moguãnosti. 12 M. nije radio samostalno nego samo mawe. Ÿivanoviã. Slikar Ðura Peciã. Jovanoviã. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Novi Sad 1970. Dušan i Ivan Aleksiã 258. Mikiã. 236. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. što je razumqivo. Srpski spomenici u Rumuniji. slikarske studije nije pohaðao. Popoviã. Aksentije Marodiã. od kojih je samo nekoliko evidentirano. 129. 34.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. Ada 1979. 6. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. Inaåe. 14 M. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. 1996. 10 O. pojedinaåne ikone i portrete. I pored oåeve namere. Jovanoviã. Beograd 1986. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. Slikarstvo Temišvarske eparhije. malawe crkava. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. Stariji od wih Jovan. 177 . Najviše je radio zidne slike. Novi Sad 1981. Mikiã. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. pre navršenih åetrdeset godina. 203— 209. 272—273. srpskih i rumunskih. 204. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. Varjašu i Ostojiãevu.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. Banatska Dubica. Malom Beåkereku. 11 Isto. Mikiã. Mikiã. 9 O. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima.Samo se u wihovim ranim radovima. Umro je rano. Subotica. Slikar Ðura Peciã. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. Novak Radoniã. Velike poslove.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. Q. koristeãi wegove skice i kartone. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. O. najviše na podruåju severnog Banata. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije. 178—180. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. 129. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Keåa. Divoš. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom. u poåetku je saraðivao sa stricem.9 i. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. pogotovu portretskim. 13 O.

Ipak je. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom. Pored slikarstva bavio se i pisawem. 259. Stariji Ivan je. u zrelim godinama. Zasluÿan je kao is15 Isto.Dušan Aleksiã.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. doduše. 178 . kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma.

Aleksiã. Prilozi letopisu Matice srpske I. dobijenih od oca u Aradu. sela u kojem je godinama bio sveštenik. 179 . Monografija Modoša. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Karlovci 1932. Sr.Ivan Aleksiã. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Posle prvih pouka u slikarskom zanatu.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". Stevan Aleksiã. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. Novi Sad 1928. Isti.

koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. Temišvaru i Åakovu. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. åesto monumentalnih formata. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. kasnije. i mnogo šire. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. a obnavqao je i radove starijih slikara. porušenog u Drugom svetskom ratu. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom.Stevan Aleksiã. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. za vreme boravka u Aradu. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. Jarkovcu i Ðurðevu. U prvim godinama rada. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. posle preseqewa u Modoš 1905. U Modošu. najåešãe svoga dede Nikole.

radeãi štafelajno slikarstvo. porušene još u toku Prvog svetskog rata. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. Slavko Gigiã. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. Vladimir Gavriloviã. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. Tada je slikao ikone. personifikaciju smrti. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. Golgota ¡ (1918) Senmartonu. Janoš Ajh. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac.Stevan Aleksiã. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. 181 . Bez obzira na to i tada je vredno radio. Tih godina je slikao. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. Izlagao je tada i u Segedinu. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. dok se ranijih godina. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. u veselom društvu. pre rata. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. sa predstavom smrti u pozadini. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. portrete. åak i slike monumentalnih formata.

showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. 182 . Stevan. 1924. Novi Sad 1989. 21. Aleksiã. Srpsko slikarstvo 1900—1950. in the wider Banat area. 65. he imitated his father's manner of painting. Temišvar 1923. As the painters of modest capability. Kašanin. after studying painting in Vienna and Italy. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. M. As a young man. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. including his son Dušan and cousin Jovan.000 religious paintings and numerous portraits. Novi Sad 1927. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. V. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. Stevan Aleksiã u Lugovetu. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. delo Srpski spomenici u Rumuniji. got citizenship and stayed till his death. 257—269. Nikola settled in Arad where he bought a house. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. 22. L. was the only one with a complete painter's education. The youngest member of this painting family. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. He painted iconostases and wall compositions. Srpski slikari. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. i 1—7. Stevan Aleksiã. Novi Sad 1968. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. Jovanoviã. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. but he didn't reach the quality of his father's works. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). there were several families of painters. not only in Banat. Jovan died young and a small number of his works was preserved. and later worked independently. 27. Popoviã. He painted almost 1. Stevan Aleksiã. 275—279. Ivan was a priest and didn't paint professionally. Trifunoviã. M. around 1820 — Vranjevo 1859).O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija. Slikarstvo Temišvarske eparhije. V. Stevan Aleksiã /1876—1923/. using his sketches and cartoons. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. at first they co-operated with him. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). Srpska umetnost u Vojvodini. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. 18 J. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. Dušan was much more fruitful. too. Medakoviã. nav. Jovanov.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. Petroviã. often of the monu17 I. 127—129. As a renowned painter. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. D. Beograd 1973. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. formiranog na tradicijama akademskog realizma. 286—288.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji.

El a absolvit Academia de picturº din München. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. din viaþa ruralº. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. 1843 — Desca. unde ¤i-a cumpºrat o casº. dupº divizarea ierarhica. care imita modul de a picta al tatºlui sºu. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. au aparþinut românilor. 1923). la început ei colaborau cu el. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. 1937) ¤i Stevan (Arad. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. 1808 — Arad. Fiind pictori cu o capacitate modestº. dintre care unele. s-a stabilit la Arad. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. Se ocupº ¤i cu scrisul.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. 1859). Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. iar mai târziu pictau în mod independent. A pictat aproape 1. Stevan. mostly of his grandfather Nikola. Sava's Remains". dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. 1876 — Modo¤. 1868 — Modo¤. and renewed works of older painters. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. 1873).mental size. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. 183 . între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. adeseori formatul lor fiind monumental. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. Încº pe când era tânºr. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. As for his historical compositions. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. Mult mai productiv a fost Dušan. în jurul anului 1820 — Vranjevo.

.

a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Lazar Bogdanoviã (1770/76). Sava Arsiã (1791/96). Posle smrti Save Tekelije. 233—236. 185 . Petar Boÿiã (1790/93). a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). vajare. arhitekte. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. Arad 1881. Kao i sto godina ranije. potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu.: O. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. Petar Boÿiã (1778). umetnike (kwiÿevnike. 215. Jovan Mišiã (1780). 40. uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. Georgije Saviã (1781). II. Arad 1940. Upor. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. lekare. Upor. Ciuhandu. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. slikare. Grci i dr. Georgije Jankoviã (1798/1809). bezmalo celu deceniju. ekonomskoj snazi. Cincari. birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88). Rumuni. 42. 231. Arsenije Seåanski (1794/97). Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. O.UDC 929 Jankoviã G. Jevreji. Lazar Mišiã (1791). muziåare). nav. Srbi. Stefan Tenecki (izabran 1787). narodne dobrotvore.: Gh. 43. Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. arhijereje Srpske pravoslavne crkve. delo. Nemci. Lakatos. Lakatos. Jovan Mišiã (1773/79). Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. Petar Vasiã (1771/72).). Arsenije Seåanski (1785). a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. Arad törtenete.

godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). Opisanije ÿivota. 35—38. Beograd 1966. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. Upor. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. Lakatos. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). Tekelija. maðarska i srpska6. delo. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". francuskom i italijanskom (1793/99). sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. nav. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. koje su postojale sve do Revolucije 1848. tako se momci obu3 4 186 . O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. Ráczváros ili Ratzenstadt. od 1706. Godine 1783. 5 S. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. male crkve. Opštinska kuãa Srpske varoši.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. Uprkos poodmaklim godinama. Temišvar 1974. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. srušena je stara tvrðava sa åardacima.7 O. Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. Povrh toga. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. 45. godine. Zato su 1796. D. zanatlije. na „slavenoserbskom" jeziku. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske.: O. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. severno od Malog Moriša. su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. godine saborna crkva Eparhije aradske. ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. kapamaxijskom. oronule. nije se odvajao od kiåice — 1790. xelebxije i vinari. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. nav. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. Za kratko vreme. ostavio zanimqivo svedoåanstvo. II. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. delo. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. 6 Polgári szerb csapat. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. II. 16. zemqoradnici (zemqedjelci). privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. 7 „Zaista. to jest 4 meseca. 4. Aradski veletrgovci. Lakatos. Istovremeno. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. kabaniåarskom i dr. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. 63. Ostojiã. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije.

na strani 241. kuma na krštewu Gavrinom. pod rednim brojem 235. Registrul nr. 86. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. 9. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. Roðena je u Aradu 3. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. ÿiteli varoši aradskija. S. Arhivele Nationale. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå.Na Temišvarskom saboru 1790. On je 11. potowi mitropolit karlovaåki. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. uveo je još 1728/29. mati ÿe Julijana. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. Marija. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. godine u obe crkve. 79. crkvenoslovenske. dne. kada je wenom ocu bilo 22 godine. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. gradskog sudiju. naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go. štampane u Veneciji. U obema srpskim crkvama. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. Moskvi ili Rimniku. maja 1782. 9 Isto. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. po starom kalendaru. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. 1793. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. qeta predpoloÿenago. Matricola botezaþilor. aprila. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. takoðe. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. i Petra Boÿiãa. m(ese)ca aprilija 11. str. Vladika Vikentije Jovanoviã. A. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. dne". ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. Tako je. bile su. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. 187 . Filiala Arad. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". 96. A. u najopštijim crtama. ÿiteqi zdješnija varoši. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. po prvi put. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad.

dugogodišweg paroha aradskog. Srpsko narodno pozorište. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. Novi Sad 1931. birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. Posle smrti Save Tekelije (21. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. 11 M. sem 150 forinti priloÿenih 1847. 2. za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. Srpsko pozorište u Vojvodini. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. koji se danas teško moÿe proåitati.11 Meðutim. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. za poåasni prvi stol u crkvi. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Zub vremena je znatno oštetio natpis. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. Augusta vo blagih usopšem. Suprugu i ocu 1836.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. ali. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. Godine 5. naspram oltarske apside). na veåiti spomen neistoåne qubve. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa. 245—246. 38. 188 . 4. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. 39. D. Novi Sad 1954. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. Tomandl.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. Od mladog. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. godine". Kiriloviã. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike. novembra 1842).

godine. a sledeãe godine — pevnice. 189 . nove stolove u naosu i priprati. Pri glasawu. OSLIKAVAWE SVODA. 08. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. godine sagraðen hor. Izmeðu ostalog. pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija".projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. kromje prezesa. Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. takoðe. Jovanu". Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. Avram Nikoliã. propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. izradio je 1846. Nad pripratom je 1846. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. Nakon razmatrawa projekta. a Generalna skupština saziva se „o Sv. Pri doradi statuta. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. 1843. godine. Uraðeno je to sa velikim umeãem. proteklo je pedeset godina. privodi se na 10 individua". unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. Paragraf br. u sluåaju jednakog broja glasova. kao i predstavnici cehova. umaqeno åislo sluÿeãi momaka. Vasilije Brankoviã. Pravilnik je. OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. avgusta 1846. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores".

godine. Otada pa nadaqe. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. aprila 1848. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". na Jovana Subotiãa. Proåitan je proglas. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. to jest zatvoreno plavetna. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. što god je serbsko opustošili i razorili. 4to.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. godine. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". za vreme od skora uništene Revolucije. Isidora Nikoliãa. 2ro. zriwi ili kaputa i pantalona. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. a ni drugo što sa drugom. koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. aprila. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. Duh slobode uzneli". Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. nego da sami za sebe po naosob. niti muziku. Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. preko srpskih novina. Todora Pavloviãa. generalna Skupština je 4. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. avgusta 1849. marta 1848. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. prvi. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. da ni štatuta. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. godine odrÿano je 25. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. isti svirjepstvujuãi hramo190 . Zasedajuãi u punom sastavu. kao i na svo Serbstvo peštansko. gde su „buntovni Maðari. 3ãe.

utvari. Januara 1850. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. kao nikad ranije. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. aklamacijom. oktobra 1849. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". godine nalazilo tristo zvona. na zasedawu 7. 27. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. moÿe zakquåiti. godinu dana kasnije. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. marta 1851. 41/7. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. prikupqeno je 1356 forinti. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. nit ogreva. Na Skupštini 8. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. godine jednodušno. tako i kod naši zemqedjelaca. Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki". Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. Crkvene odeÿde. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. januara 1850. sedamdeset prvaka Srba 191 .ve Boÿije opqenili. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". nit rane za prepitanije. srpskim junacima. kako se iz zapisnika Skupštine br. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. dne po našemu. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. uåestvovalo je. meseca januara. kuãe popalili. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. marta 1851. Do februara 1850. Najverovatnije da je baš zbog toga.

1901. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu. sa svoje strane. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. V. 3. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. 192 . Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. Mihut.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Budapest. Preureðena je i ima petnaest stanova. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. povinujuãi se carskoj voqi. 77. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. godine. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. 12 L. Gavrila Jankoviåa. Arad. Skupština je. Arad 1993. Skupština. gradski kapetan 1843/48. 13 T. godine12. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. Ottenberg. Gavrila Jankoviåa. Jankoviã je svu svoju imovinu. Kada je 1838. ne samo od svojih sunarodnika. Obavqao je tu duÿnost do 1871. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije. 29—31. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. posebno pozorišne umetnosti. koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). aradskog graðanina. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. 297. 1889.Araðana. Béla. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. Pošto nije imao dece. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. Ludvig Hofbauer.

koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. skraja. 193 . Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. srpskog školstva. novembra 1888. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. preneti sa starog na novo grobqe 27. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). tako su im i grobovi bili naporedo. XV red. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. Dvojica srpskih rodoquba. parcela G II. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. biblioteke i åitaonice. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo. januara 1885. godine. oktobra / 8. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika.

Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR.Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 .

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom.

ci la Arad. of father Georgije. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. Gavra Jankoviã. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. 197 . când s-a nºscut Gavra Jankoviã. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. the choir room above the narthex was built. Dupº moartea lui Sava Tekelija. when Gavra Jankoviã was born. later a city senator. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. the vaults of the Church of St. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. lawyer by professional education. among other things. ¤i al Julianei. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. cum s-a crezut pânº acum. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. ca fiul lui Georgije. jurist de profesie. 1793 (according to the old calendar). On the basis of the archive documents. which exists even today. to the high positions he had in the city magistrate. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. as it had been believed. After Sava Tekelija's death. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). at that time. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. but in Arad — on April 9. Apostles Peter and Paul were painted. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. the copy of a less-known Gavra's photograph. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. Gavra Jankoviã. and mother Julijana.

Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. 198 . funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. casº care existº ¤i astºzi. când. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. printre altele. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad.

199 . posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". 1—5. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. Ðorðeviã. 4°. Spasi ni). 561).1 Trbojeviã S. godine. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. 1 V. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. verovatno svojim mecenama. 139—140 (br. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. sa oznakom „na Spasovdan 1869". 560. 2—3. stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. bez ikakvih podataka o autoru. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. a samo godinu dana kasnije (30. An 1313.UDC 783.2 a druga dosada nigde nije naðena. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. vlastelam padejskim". 2 Muzikološki institut SANU.071. Beograd. Druga. izabran je za episkopa temišvarskog. str. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. MI XXIX.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã. Beograd 1969." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. H 1852). godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). 4°. 1837). Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. aprila 1870 qeta". str.

do 1851. Rukopisno odeqewe Matice srpske. on je 1843. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. Stepanov. srcu govori…. reagovao na ovu posvetu. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. 7 M. Vitkoviã. 9 Upor.8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. parohija i škola u Zagrebu. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. Radeka. godine. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. neregistrovani i administrativni akti. br.9 Gradsko obšåestvo je 1836. Srpska pravoslavna crkvena opãina.7 — 1843. Citirano prema Q.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. godine. delo. Mladost ÿubori. srcu govori…. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. ovo moje pervo djelo. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima.855. potowi episkop temišvarski. godine. maja 1863. nav. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). Q. nav. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. delo. 13—16. 109. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je. Mladost ÿubori. ostajem. 8 D. Zagreb 1975. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost. Stepanov. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. koje blagoizvolite Primiti. 12—13.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika".6 — 1839. 5 D. Zagreb 1985. 13. 316. 4 M. godine. Jedanaest godina kasnije. Ja sam se uzeo slobodu. Bukurešt 1991. 200 . delo. a potom i u periodu od 1849. a Aleksandar M. Stepanov. Radeka.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. 6 Q. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). 109. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). Vitkoviã.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov. Bukurešt 1991. nav. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa. za znak mog visokog Poåitanija.

godine. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. 11 12 201 . a drugu. Moguãe je da se vratio u Zagreb. 34—35. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen.11 — 1851/52. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju.— 1844. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. u Banatu. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. Na ÿalost. V. 109. u vreme vladiåni prazdnika. Ovim ugovorom. do oktobra 1851. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. meðutim. godine. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. zamewuje ga Petar Hejm. 16. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. nav. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". predavao u srpskoj školi u Karlovcu. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. navodi ime Aleksandra Morfidisa. delo. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. godine. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. delo. Uprava škole. Roÿdestvu. Stepanov. Beograd 1969. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". delo. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. posledwi su. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. delo. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". oktobra 1844. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. o Vaznesewu 1869. 316. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860. 14 M. godine. nav. kromje S. a oktobra 1847. Duha. a naroåito o Hramu S. 13 Nav. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. 16. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. — 1859/60. napomena 4. godine. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. Trbojeviã se i 1851. — 1869. Kao uåiteqa pojawa. godine otkazano u Zagrebu. i na Svetli ponedeqak 1870. do 1859. godine. v) U vreme velikih prazdnika.13 Godine 1854. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. 1879. Bogojavqeniju. Q. septembra 1844. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. Matere Cerkve. nav. Radeka. Vitkoviã. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. — 1848.

koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. Sveske Matice srpske. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). nav. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. na note sostaviti i horom svojim pojati. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. serija umetnosti sv. pa i u wegovom rodnom Sewu. Novi Sad 1988. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. godine. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. delo. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. 17 Upor. 18 Upor.16 Kao Sewanin rodom. 43—47. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. kao i nedeqna Blaÿena. 485—496. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. Gavriloviã. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. Golec. Iz ugovora. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. tropare i kondake vladiånih praznika. I. godine. kakvi su tada postojali u Zagrebu. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. Atanasije Åurliã.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. Na ÿalost. N. Varaÿdinu. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. Matere Cerkve. 15 16 202 . 13—15. Voskreseniju. Isti. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. kao i bogoslovsko obrazovawe. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. Trbojeviã je Navedeno prema Q. Sremski Karlovci 1984. d) Irmose. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. 2. sjajan pojac. Bogojavqeniju.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. 3. Osijeku. Novi Sad 1983. nego i šire muziåko znawe. Beograd 1991. D. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. toje primjetiti. Hramu S. Upor. Petroviã. kao o S. Stepanov.

Beograd 1985. 21 T.. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. godine. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. Novom Sadu. godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. Petroviã. kako u Sewu. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. Ipak. potom u Pešti. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. Ljubljana 1981. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. 111—122.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". Ð. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. 203 . prvo u Aradu. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). a štampana u Beåu 1862. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija. Beograd 1985. godišwice kompozitorovog roðewa. Nauåni skupovi. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. SANU i Muzikološki institut. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. 22 D. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). uveliko nadÿiveo. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. juna 1846. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. kw. Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. M. 287—325.mogao muziåki da se doškoluje. godine povodom 150. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. M.22 da bi 19 Upor. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. Bikicki. a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. primene fugata i imitacije. Petriwi. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. 203. Pešta 30. Srbskij narodnij list.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. O muzikalnom izobraÿeniju. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. XXIV. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. godine u Sremskim Karlovcima. kao i mnogi drugi. pisana 1855. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom". i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. 20 Upor. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. Muzikološki zbornik XVII/2. koji ga je. Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. Periã. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981.

47—52. vidi. Karlovcu i Zagrebu. Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad). Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. 18. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. Zagreb 1984.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. 4. školovan u Trstu. sv. M. Mirka Pavloviã. Sveske Matice srpske. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa.26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). I. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. Stana Ðuriã-Klajn. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). prosvetnom. 2. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). umetnosti. 239. veka. pa i 20. Petroviã. Novi Sad 1990. Petroviã. Osijek 1984. Novi Sad 1988. D. Muzikološki zbornik XXV. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. Kuhaå i Srbi. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve.25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. 49—56.od 1838. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. Tomandl. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870). Graz 1979. 1853) pevaåka društva. Aleksandar M. Stefanoviã. Ljubljana 1989. veku.27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. Band II. 25 D. Musikgeschichte Österreichs. Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. D. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Bogdan Ðakoviã. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840). Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. Pavle Radivojeviã (Panåevo). D. JAZU. 6. 27 Upor. Ser. Panåevo 1938. 43—47. sv. Sveske Matice srpske. Vidi: R. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. Serija umetnosti sv. 283—298. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. 95—105. Roksanda Pejoviã. 93—104. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. Ista. Serija umetnosti. Benedict Randhartinger (1802—1893). JAZU. Gruber. 204 . Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Novi Sad 1987. 3.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. 5. Golec. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. rodom iz Risna. koji je svoju neveliku. Flotzinger and G. Mihalek. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. serija umetnosti sv. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). 2. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. 53—57. Novi Sad 1987. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka.

205 .

na Spasovdan 1869.Sl. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. za muški hor. 1a Spiridon Trbojeviã. 1. glas 4. kopija u Muzikološkom institutu SANU. Tropar Vaznesewa. vlastelinima u Padeju. 206 . An 1813.

207 .

2.Sl. M 1837. 208 . Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. 2a. Spiridon Trbojeviã. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. u Temišvaru 1851. Liturgija Sv. Rukopisno odeqewe Matice srpske.

Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). Spiridon Trbojeviã a fost. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. In 1851. Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. la Karlovac. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). a fost învºþºtor de muzicº. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). Zagreb ¤i Timi¤oara. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music.Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. în 1851. together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). Spiridon Trbojeviã. armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). in Karlovac. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. 209 . John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. arhimandritului Samuil Mašireviã. câte are în total Liturghia. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. Zagreb and Timisoara. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. teaching particularly Serbian Orthodox chant. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Autorul a dºruit manuscrisul. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. Croaþia — decedat dupº 1870).

.

jer je ona dala više generacija sveštenika. upis br. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. Temišvar. 81. pa åitavih 147 godina. pa i šire. 127. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. 11/23. Kreøaemœhæ 1853—1881. 211 . Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. 2 Q. Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. po nekim izvorima poreklom iz Rusije.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã.2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. maja 1866. poåev od polovine XVIII veka. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva.UDC 262. Meðutim. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. koji su u mestu sluÿili. str. Stepanov. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). Zbirka matiånih protokola.1:929 Šoljmošan M. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. Iz povesti Ketfeqa. 40/16. 17. Matiåni protokol br. po zanimawu „zemqedeqaca". fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. Temišvar 1994. maja 1866. A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu).

1999.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. aprila 1890. Kostiã. iste 1890. juna. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. 106. 7 S. Kostiã. 11. posle nekoliko godina iskušeništva. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. u Temišvaru. 15. Temišvar 1931. 212 . Neposredno nakon toga. maja 1890. 8 Isto. 4 S.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. Q. 30. aprila 1890. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Podgorica. Kragujevac 1996. taånije 1. 40. godine. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. Bugarski. Beograd. Stepanov. Timišoara 1925. Bugarski. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha. 39. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. i on rodom iz Ketfeqa.5 Najzad. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. iguman manastira (1886— 1894). u Sremskim Karlovcima.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). odlazi u obliÿwi manastir Bezdin. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). dobivši ime Mitrofan. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije.stu. zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale. godinu. godine. 6 Sava. Manastir Bezdin. godine. 117. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 6. 29. Episkop šumadijski. 5 S.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije.

a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo. B. 746. 77. str. do Prvog svetskog rata.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. Zbirka matiånih protokola. 12. 86. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. Sr[emski] Karlovci 1897. i parohiju u Munari.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). Bukurešt 1985. a s druge strane zbog toga. Iz sela u selo. Glasnik. Few. Bukurešt 1985. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Letica. Bogorodice u Man.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. 5. kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. 35. Temišvar 10. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. Na primer. ¡¡. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. — prema matiånim protokolima. 9 10 213 . 2. 15 D. Åizmaš.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. 27. administrirali su parohije. 19 Osveãewe crkve u Munari. Perinac.14 Kraqevac (1900). a u samoj obiteqi. godinu. Sremski Karlovci 1910. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. 18 V. Glasnik. god[ine].17 Few (1916— 1918). Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. Kosovac (urednik). godine 1897. jer su bratstva bila razasuta po eparhiji. Crkveni. sa bratstvom iz Bezdina. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. S. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). 277.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). 1924. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. školski i društveni list. Isto. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata. 1923. Temišvar. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. Ruvarac. Sremski Karlovci 1900. Rudna. Ãiriã. 13 E. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). Iz sela u selo. 12. pored starešine. Crkveni. 121 (prema matiånim protokolima). Perinac. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923.. 291. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. 11 J. prema Protokolu venåanih 1852—1950. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). 36. s jedne strane zbog toga. 42— 46. 14 M. školski i društveni åasopis. Velika Kikinda 1906. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901). Bezdinu od 28 oktobra 1900 god.19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor. 302. koji su tek skoro u åin stupili. Temišvar 20.

sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske. 21 I. Nije hteo da napusti svoje stado. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. U izveštaju iz 1922. 1910—1913). izmeðu ostalog. 1. 214 . Protokol venåanih prav. godine. u kraqevini Maðarskoj 4. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS.22 Naravno. a za onaj deo Banata. 15. Temišvar 1. da „sa istima. osim episkopalija. ist. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. uåiteqa. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. odnosno eparhije. 3. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. 1912. 1922. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. Glasnik. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. sveštenika. jer do 1924. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. ovamo na sluÿbu došli. kaÿe se u nastavku. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. Štaviše. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. iselilo se ili umrlo još 12. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji.23 Kada se jula 1919. Hrvata i Slovenaca (SHS). 2. godine savezniåka vojska povukla. godine. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. Sremski Karlovci 1912. 1897—1989. On se potpisivao kao „episkopski vikar". tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. Ostali deo sveštenstva. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. napustilo 13 sveštenika. 10. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. Protokol krštenih prav. 2. koji je dodeqen Kraqevini SHS. školski i društveni list 1. 42. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. Zeremski. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". ostao je veran narodu svome. srp. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. koji su iz SHS. a 38 u Kraqevini Srba. 1. 23 Isto. Crkveni. potpuno samostalno upravqa".

godinu. godine. 215 . poveãao sa 20 na 33. 2. i 8. Temišvar. 10/23. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). 34. zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. — Administracije parohija. Kostiã. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara./11. odrÿanoj 26.27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. Crkveni. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. konzistorije od avg. episkopskog vikara eparhije Temišvarske. marta 1921. 27 Glasnik. kao nuzgrednu parohiju. 3. 1930. Monoštor. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. Za administratora parohije u Knezu. oktobra 1919. sina eparhijskog beleÿnika. Temišvar 20. 1922. 1925. a od 1. 20. 4. 57. oktobra 1927. školski i društveni list. 1—2. postavqen je sa 1. u Temišvaru-Mehali. 32. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. febr. Ta24 S. maja. koji je pod Rumuniju potpao". Blagodarewe. marta 1920. Temišvar 1. godišwice episkopske sluÿbe.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. Crkveni. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. dela.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. povodom 25. episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. 26 Glasnik. oktobra 1919. Crkveni. 25 Izveštaj o radu eparh. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio). åiji se broj do 1924. aprilom 1930. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 1922. školski i društveni list. Glasnik. On je do 1. Takoðe.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. do 31. i prireðen sveåani ruåak za sve goste. školski i društveni list. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). Temišvar 20. 1919. 1—2.

" Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1. Srbi u Rumunskom Banatu. decembra. pored juÿnog zida crkve. iguman bezdinski. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. brat man. školski i društveni list.koðe. na mestu na kome je i prvu podigao.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. do kraja tridesetih godina ovoga veka. preminuvši 1894. produÿila za Beograd. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. Temišvar 1934. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. kao brata manastira Bezdina. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. zahvalni duhovni sin..29 kada se. Temišvar b. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. i na kraju. parohije u Tem. decembra stigla u Temišvar. Crkveni. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. potpisuje Milan — j. Bezdina. g. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu.31 Podatak da je umro 1939. prema Protokolu venåanih 1852—1950. Temišvar. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. 6. Spomen-ploåu ovu. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. godine. najverovatnije u Bezdinu. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). i 14. jeromonah bezdinski. decembra 1931. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. 13. ponovo podiÿe 1930. paroh. godinu.[eš] — Monoštoru. 55. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). Mitrofan Šoqmošanov. intelektualaca i ratara. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. godine u 47. i odande. rodom iz Ketfeqa 1866. te je tamo odsluÿen i parastos. Ipak. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. 26. 30 Glasnik. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. Zbirka matiånih protokola. delegacija se vratila u Mladenovac. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. 1934. Temišvar 1932. Kostiã. uåiteqa. 1930. pokazao se netaånim.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. verovatno zbog bolesti. na Oplencu. povlaåi u manastir Bezdin. godini ÿivota. sahrawenom u manastiru Bezdin. školski i društveni meseåni åasopis. Istorijski. 15. prav.32 U stvari. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. 121—125. 1939. godine. 31 Arhiv manastira Bezdina. 29 28 216 . 2. 32 S.

Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". dva dana kasnije.je. školski i društveni list. u Monoštoru. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. a spomenik." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. 35 Glasnik. oktobra 1941. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. Temišvar 10. Crkveni. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. 5/22. 38. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da. in 1866. 2. Most of his life he served in the small Monoštor parish. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. od „raka i starosti". godinu. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. 1897—1989. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel.33 Grob mu se i danas tamo nalazi. 12. 5/22. especially when the number of priests was small. 33 ASPCO u Monoštoru. 5. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. g. Upis br. 1941. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. 217 . godini ÿivota. posvetio se duhovnom ÿivotu. 5. 39. 7/24. okt. Crkveni. paroh monoštorski. školski i društveni list. 1924. 34 S. Kostiã. Temišvar 10. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. 66. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. u 75. 1922. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov).34 kojima je davao finansijsku pomoã. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. 103. He was a monk at the Bezdin Monastery. 36 Glasnik. Umro 1941. oktobra 1941. Temišvar 1925.

contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. 218 . A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin. Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941). în anul 1866. în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov).Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel).

Preci im. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka. niti plaãati velik haraå. pokrenuli iz Šatiste. 19—20. poznatoj kao Moskopoqe. je u severnoj Gråkoj. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. biti 1918. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. te je sina uputio na studije prava u Peštu. a oni vodili uspešnu trgovinu. Popoviã. pa u Temišvaru. 130—131. O Cincarima. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". nego je uzrok turski zulum. godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. J.UDC 347. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. 219 . u jednom luku je. dotle ãe wegov sin. postati Srbi.965:929 Hadÿi K. I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. po predawu. Beograd 1927. severozapadno od Soluna. kojem je posveãen ovaj prilog. Krenuo je ka severu. poreklom Cincari. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada. mešawem sa doseqenim Grcima. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. središtu Srpske Vojvodine. „rasejavši se po celoj Jevropi". blizu Prespanskog jezera.1 1 D. preko Vršca. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. ranije Kostasovi. ili po gråkom Siatiste. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. nije bio peåalbarski poriv. vremenom su se pogråili. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. takoðe Kosta. kako je govorio. ÿeneãi se Srpkiwama. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. u ubeðewu.

a tzv. a po tradiciji iz postojbine. Iza wega je ostalo petoro dece. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. sedmi i osmi razred. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji.3 Drÿao se svog porekla. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva. meðutim. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. pod brigom matere. a po povratku je svom prezimenu. a drÿeãi se tradicije.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. kako je bio obiåaj. Beograd 1937. nastanio se u Temišvaru. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. dodao predikat Haxi. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. 466—467. usrdno se molio Bogu.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas). nije mogao da naðe zaposlewe u struci. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. da ode na haxiluk u Svetu zemqu. zapatio je i lepe vinograde. Popoviã. 42—43. filozofiju. Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. O Cincarima. u Beloj Crkvi u Banatu. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. J. poput Sterijinog Kir-Jawe. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". iduãi za svojim ambicijama. praveãi dobro vino. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. Dimitrije je mlad umro. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). Kao i drugi Grci. iscrpqen i u ratu. Po povratku. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. 220 . Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. krsteãi se i metanišuãi u crkvi. a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze.

nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. septembra 1897. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". a o wemu je ovde reå. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. Botiã. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora. drugi po redu. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. 65—66. svetog Nikolu. i Jovan (1884—1972). kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. što je dr Haxi raskrinkao. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. mada je on drÿao do svog srpstva. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. 2. koji je student Više grafiåke škole. 5 4 221 . pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. Kosta. sve do petog Koste. koji je ostao patron porodice do danas. koja je upuãena crkvama iz Rusije. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). Dr Kosta Haxi. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). Dva sina Koste prvo su se proslavila. a kasnije se. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. rodio se u Temišvaru 27. Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. roðenog u Novom Sadu 1979. Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. optuÿnica daqe naduvavala. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. Otišao je 1842. te otvorio kancelariju u Vršcu.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. poloÿio je advokatski ispit. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije. Novi Sad 1971.Nemce i plemiãe. V 1922. godine. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima.443). kada je 1908. oktobra 1868. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. 6 M. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. poznati biolog.

I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. supruga slikara Petra Dobroviãa. Feodora (1902—1906). i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. proãelav. vodila je wegovu galeriju u Beogradu. Cvejiã: Kosta Haxi ml. 222 . vlasnika solane. ekonomista. kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. najstariji sin. advokat. U wegovom domu. pravnici i profesori univerziteta. kao i beogradski advokat Dušan Pešiã. a onda je dr Haxi od nekog Nemca. prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. (III). bili su gosti mnogi ugledni politiåari. Ðura Haxi (1911—1928). Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. s panonskim brkovima. sve do smrti. imao je tada trinaest godina. ili u veåerwim åaasovima. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. Olga Dobroviã (1902—1995). Vaÿio je za velikog kozera. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). Bio je omaweg rasta. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. Vera Pešiã (1908). Jelka Haxi. u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. Maðari su mu. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. nastavnica stranih jezika (1900—1990). Vladimir K. Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. Cvejiã (1875—1964). svako u svom domenu. što wegovom sinu nije bilo dopušteno. umetnici. ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. i politika mu je bila velika strast. decembra 1942. suvowav. ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. Pored advokature. advokat (1898—1971). Haxi (1906— 1964). Sofija (1905—1906). u predratnom i meðuratnom vremenu. 17. supruga arh.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. Mihajlo Haxi (1901—1983). koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. Kosta Haxi ml. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. s respektom je svuda priman. Nikole Dobroviãa. kao pravniku s peštanskom diplomom. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. gde je otvorio i kancelariju. profesorka francuskog jezika. Rado je bio viðen u svakom društvu. kao gimnazijalac umro od šarlaha. Inteligentan i sa širokom kulturom. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. Ivanka Dobroviã (1912—1995). diplomirana pravnica. od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu.. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). ili oko podneva kad se išlo na pivo.

juna 1912. koju su radikali. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. stariji. kao osnov autonomije. 19—33. a protiv wihove klerikalizacije.8 8 D. Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. i tako je zataškana „ta sviwarija". te su i wega. kako je govorio. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. a ne crkvenim velikodostojnicima. Ÿarkom Miladinoviãem. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. Radikalna stranka ga je 1912. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. Novi Sad 1996. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. koju je predvodio Jaša Tomiã. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. nije dugo zadrÿan u internaciji. Sveske za istoriju Novog Sada. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. koju su vlasti suspendovale. koji je stvarao. zbog neke nepotpisane menice. najmlaði Kosta Haxi. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. mlaði. 223 . Miletiãev zet. pored drugih politiåkih prvaka. Novosadske biografije (IV) — Najstariji. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. Biran je 1906. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. a wegov kum. Popov. uspeli da proguraju u Saboru. veã i po vršaåkoj liniji. pa i za ÿene. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. aprila 1914. 7. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. date srpskom narodu. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. uz wegovo ÿivo uåešãe. a potom u obliÿwe selo.

da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. 196. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. Banat i Barawu. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. pre završetka rata. Srpska štampa u Vojvodini. 144. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. Zagreb 1966. 53. kao i drugi politiåari. 13. 341. Novi Sad 1983. Starine. Milutinoviã. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. 224 . dr Kosta Haxi je. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. suprotna izjava. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. D. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". dok je još postojala austrougarska vlast. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. on je. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. Kako se bliÿio kraj rata. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. pošto se otcepi od Ugarske.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. Putovao je u Budimpeštu. 174. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. oktobra 1918. tako se i on. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske. kao i Jaša Tomiã. Haxi je tu vest demantovao. Popov. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija.

Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". da se reformiše drÿavno ureðewe. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. februara 1919. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. postao radikalski disident. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. politiåki front kao „nezavisni radikali". spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke". u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. ali je ubrzo. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. novembra 1918.12 Kad je 1924. koji nisu do kraja javno razjašweni. iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. od 1931. oslobodiocem iz Srbije. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. stvorena Samostalna demokratska stranka. Novi Sad 1929. na Ðurðevdan 1919. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. namestile nekakav proces oko nekih para. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. koja je 25.11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. nema ni u jednom politiåkom organu. ni u Velikom narodnom savetu. Kao slobodni intelektualac. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin. da se brÿe rešava agrarna reforma. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. naišla na širi odziv i brzo je propala. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. 225 . na liniji Stojana Protiãa. ni u Srpskom narodnom odboru. meðutim. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. od 1936.miãa. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. Porodiåna arhiva Haxijevih. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. mladi kum Kosta Haxi mlaði. zajedno sa Mitom Klicinim. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. septembra 1922.

da bi se vratio kuãi. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. He refused the offer. but politics was his great passion. as did his political like-minded person. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. since the Kostas. Like other Serbian politicians. U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. the Serbs from Vojvodina. He belonged to the Serbian National Radical Party. to show his good will toward the Serbs. Joca Laloševiã.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. During the political struggle related the future status of Vojvodina. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. will not go to Pest anymore. He followed Stojan Protiã's line. the family was Hellenized there. At the end of the War. offered him a ministerial position in October 1918. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). Nicholas for the family patron saint. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. da stvar zastari. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. They chose St. married the Serbian women. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. till its abolition in 1912. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. He resolutely said: „We. as they were called in their homeland.stajati zatvora. born in Timisoara. so that Vojvodina would stay within Hungary. as the president of the democratic government of new Hungary. Later. where he put roots with his numerous family. 226 . Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. the Count Mihály Károlyi. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. Tek 1939. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. whose leader Jaša Tomiã was his best man. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog).

deoarece familia Kostas. în 1912. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. care s-a elenizat. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. i-a oferit. îi era na¤. Nicolae. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. S-a declarat. El a refuzat oferta. Kosta Hadÿi (1868—1942). a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. un portofoliu ministerial. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. while his son Kosta Hadÿi Jr. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. La Budapesþa. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. în anul 1911. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. care au fost acuzaþi de mare trºdare.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. în Banat. al cºrui conducator. Jaša Tomiã. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. cum se numea în þinutul natal. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. KOSTA HADŸI. la hagialac. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. Timp de cinci ani a fost în exil. did not have that permission. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. la Novi Sad. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. îi preajma Primului rºzboi mondial. pânº la anularea sa. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. He died during the Hungarian occupation of Baåka. la Praga 227 . Era adept al lui Stojan Protiã. dar ¤i politica în era o mare pasiune. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. acting in the opposition Vojvodina Front. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. care s-a extins foarte mult. nºscut la Timi¤oara. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. A devenit foarte cunoscut ca avocat. on December 17. less eagerly and without the desire to be present in public. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. iar când a fugit de aci. în faþa tribunalului. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. who inherited his law office. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. din cauza oprimºrilor turcesþi. în octombrie 1918. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. în nordul Greciei. he was allowed to practice law. capitala Voivodinei. s-a sârbizat. 1942. atunci când. contele Mihaly Karolyi. as a student from Pest. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei.

228 .(1931—1935). nu avea o asemenea permisiune. în 17 decembrie 1942. de avocat. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. pentru a evita un proces in faþa tribunalului. în timp de fiul sau. în ora¤ul Novi Sad.. care va mo¤teni biroul sºu de avocat. Kosta Hadÿi jr. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura.

veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. iz oblasti juÿno od Dunava. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. etniåki izolat. u stvari. Klokótiå'. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. obiåajima. folkloru. veroispovest. Stanovnici ovih naseqa. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. Prema našem mišqewu. uzroke migracije itd. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. Rávnik. Takoðe. Karaševci. Timi¤oara 2000. gde su bili u mawini i. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku. Te osobenosti. 222. kako sami sebe nazivaju.1 Meðutim. jezik. poznati pod imenom Krašovani ili. duÿe od jednog veka. nošwi. Nérmiã'. Fonetica ¤i fonologia. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. Lupak. etnografa. N. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. Graiurile cara¤ovene azi. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. istoriåara. Radan. vremenom. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. u najveãem broju sluåajeva.UDC 949. — doprinele su da Karaševci. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. datum dolaska u Banat. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. 229 . Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. koji su u velikoj veãini bili Srbi. asimilirani. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. u dolini reke Karaš.

Q. Hrvat ili Bugarin. Q. 1899. 230 . Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. Letopis Matice srpske. IV. Otvasu. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. Slatini Timiš. nav. Oni se smatraju posebnim narodom". Beleške. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Ÿivojnoviã. Novi Sad 1903. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. 9 I. Miletiå. VI. 6 E. Berlin 1903.5 a E. nav. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. Narìåije Karaševcevæ. ali je ona opet osobena. Archiv für slavische Philologie. J. Sirku. 85. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. narodni obiåaji i primeri jezika.9 2 Lj. delo. Bucure¤ti 1935. nav. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. neosnovano. Bukurešt 1993. 49. 4 J. Graiul cara¤ovenilor. Birta. 7. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. nav. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. u svojoj monografiji. Petroviå. ¡¡¡. Lipovi. Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod.7 Ruski nauånik rumunskog porekla. Ÿivojnoviã. Ugarska statistika. Miletiå. 28. 162.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. Radni. a svoj govor nazivali „karaševski jezik". delo. a wihov govor posebnim. P. Krašovaner in Süd Ungarn. I. odsustvo nacionalne svesti. 242. 3 Q. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk.4 Istina je. Miletiå. Uqmi. globalno uzevši. Sirku. veã Srbi". kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. 17. odbili su Karašovani najodluånije. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". wihov mentalitet i pre svega. Krašovani (Karašani. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". 641—660. N. 8 P.3 J. delo. 5 Q. Ivaniã. Miletiå. 86.kegye). Kalini. Petrovici. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj. Miletiå. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. O Buwevcima. Ÿivojnoviã. 7 J. meðutim. 222. Novi Sad 1893. jer — vele — oni nisu Bugari.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. posebnim narodom. Naime. M. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. 168—169. najpre. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). Karašavci). delo. Novi Sad 1907.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. Dognecea). u veã spomenutom radu. 175. Petersburg. meðu tim se nazivaju Krašovani". Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. Radan. J. Letopis Matice srpske. Studiu de dialectologie slavº meridionalº. Tom 25. Letopis Matice srpske. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. Ÿivojnoviã. 162. ¡¡. razmotriãemo. 14.

decembar 1937. godina ¡¡¡. 11 U Pravdi. str. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. Luka. broj 209/8. O Krašovanima. 209/8. Svrqig 1998. hrvatskog uåiteqa u Ravniku. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. Ãoriã. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa.13 G. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. XII 1946. O Krašovanima.U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. 24. U crkvi ikavski pevaju. 11—12. pridošle u karaševska naseqa. br. N. 2. Krsto. vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. str. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. koji pošteno. Ðurað. a novo dobijali samo od tuðina. str. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. oni su 'Horvati'". Temišvar 21.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. str. razumeo i pomagao. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. broj 208/5. IV. 253. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. 2. Petar itd. 2. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. XVI. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". Timi¤oara. 10 U listu Pravda. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. Etno-kulturološki zbornik. Temišvar. što ãete iz dowega pisawa sami videti". O slavi opširnije u ålanku M. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. Ãoriã. str. oni su Sloveni. 231 . koji im kvare jezik („strica limba"). XII 1946. 2. mart 1937. 12 Vidi Glasnik. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji".10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". 52. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. 14 G. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. jer staro su zadrÿali. je 'slava'. 105—110. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. broj 210/12.11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". 13 G. Samog sebe protivureåi J. br. XII 1946. „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". a to zato. kako u ålanku kaÿe. 1. napose sa Srbima. Radana. 1. V. Temišvarski vesnik.". „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". 15 Isto. god. XII 1946. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani.

sve više prodire ideja o srpskom poreklu. specifiåna nošwa. a ne iz Srbije. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. došli uåiteqi iz Hrvatske. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. a kasnije. orijentisali su se prema Srbima". Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. 18 E. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. u prvom redu od karaševskog ÿivqa. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. meðu Karaševcima. novinama ili åasopisima. pogotovu intelektualcima. pogotovu. bilo je i još uvek ima. Bugarima i drugim narodima. naravno. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). Sigurno je da je razvoj kulture. nav. a naroåito u HH veku. ali je ta teza brzo odbaåena. Petroviå. delo. Neki od wih. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. obiåaji i. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. u nastavku. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. åak i Bugari. nauke i tehnike krajem XIX. 232 . koji to nikada nije prihvatio. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. Hrvatima. školovani qudi. ali se on teško i sporo odvijao.18 Otada. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). Potom. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. pokušaãemo. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. krajem XIX i poåetkom HH veka. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. a ni danas nije okonåan. bilo da su Hrvati.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Petrovici. Arhaiånost jezika.Pretpostavqamo. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. jer. tako i Hrvati. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. a naroåito danas.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. 15. tridesetih godina HH veka. ali je to bilo bezuspešno. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla. kao katolici.

Todor Birta — Grk (roðen 1834. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. Birta i drugi intelektualci. Ÿivojnoviã. kao na primer „vira" umesto „vera". 233 . godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. 21. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". Birte. Bukurešt 1993. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. u Ravniku. da su Frawevci (fratri) te qude. te potom. Ÿivojnoviãem. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. nešto niÿe. formirani po maðarskim školama. VIII. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. 20 Citat preuzet iz kwige I. 21 J. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. To svoje gledište javno iznosi 1920. Novi Sad 1909. 86. bio je i åestiti starac Birta. 61—62. 61. roðen 22. imuãni trgovac iz Klokotiãa. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. koji serbski jezik govorimo. Letopis Matice srpske. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Karašavci)… 1907. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). 22 Isto. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. godine). iz Stare Serbi(j)e. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio.22 Te je obiåaje J. 255. tvrdi: „Po priåawu od starina.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. VIII 1862. godine. „serbski" prema „srpski". ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. kaÿe se. potraÿili po wihovim stanovima. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. Turske Bosne… ovamo doshli. u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta.

roðenom 28. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. koja je bila u vlasništvu parohije. Arpad je završio trgovaåku školu. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. Na karaševskom grobqu. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. poginuli sinovi Arpad i Andreja. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. i gde je on sahrawen. nekoliko meseci kasnije — 9. 2. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. a posle umirovqewa. zabeleÿeno je da je M. pomoãni beleÿnik 1887—1911. Nek poåivaju u miru. Naime. Andreju (Andreas. ali je radio kao beleÿnik. podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. roð. 6. u Rešici. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu. umire. dok je još bio ÿiv. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. u Domovniku (Status annimarum). 16. 234 . Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. aprila 1912. i imao je åetvoro dece. sasvim sigurno.23 meðutim. VII 1865. Uåiteqa Vlašiãa je. bio je seoski knez u Vodniku. godine. IX 1887). Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. Matijin otac. 11. i sin Vlašiã Arpad. dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. VII 1892). bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. Vlašiã u leto 1898. oktobra 1911. zadesila velika porodiåna tragedija. godine. Granofski". Andreja." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. istraÿivali karaševski ÿivaq. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. Bio je oÿewen Nemicom. On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu.informator. a koji su svakako uticali na wega. roðena 23. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. Granofsky. Vlašiã stanovao u Karaševu. direktor škole 1862—1912. ali je. u kuãi sa brojem 93. ali i obrnuto. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. sa Sirkuom. sastao sa bugarskim profesorom K. Mahanom (Åeh po poreklu). izgleda. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. sa natpisom na maðarskom jeziku.

29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. 179.28 Od svih Karaševaka. II. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi.ševski govor jeste bugarski. koji takoðe upoznaje M. pri opisivawu obiåaja. Miletiå. godinu. Ugarska statistika…. Åesto je Ÿivojnoviã. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". nav. 243. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. Kroz juÿni Banat…. Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. 54—55. Petar Domawanc. umirovqen uåiteq. 86. Ÿivojnoviãa. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. obilato koristio u svojim radovima. Vlašiãa. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. godina. meðutim. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. J. Krašovani….26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. III. Isto. 27 Isto. 24 25 235 . Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. otac Matejin. Letopis Matice srpske. u nastavku. 28 J. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. delo. 242. 52—79. J. a drugi deo na karaševskom govoru. Petar Frana. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. Miqa Dobra mlaði. Ÿivojnoviã. koji je. Marjan Ðurasa. 1907. u karaševska sela stiÿe i Q. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima.25 U avgustu iste godine. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. Miletiå. Mikola Ðurkica. 99—100. Dajemo. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. veroispovedni uåiteq u Kanaku. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. Novi Sad 1907. Ÿivojnoviã. Jovana Mihaleca. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. Fridi Ifka. pogotovu intelektualaca. Vlašiã 1898. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". Nikola Vaka. Ÿivojnoviã. ali åiji autor pretpostavqamo da je J. 86. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. Vlašiãem.27 Kasnije. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. Tako. koji je rodom bio Slovak. 178—179. veroispovedni uåiteq u Vodniku. 26 J. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. izgleda da je J. Ÿivojnoviã). 42—76. nekoliko dana nakon Sirkua.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. a potom za svoga egzarha. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku. 243 . Podgorica. 456. Beograd. da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. Anujki. marta 1695. godine. 7—8 (1979). Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. nav. delo. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. 457.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. i u leto 1751. kao i to.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749.UDC 262. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759). godine. Kragujevac 1996. episkop šumadijski. školovao se u rodnom gradu. kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji.12:929 Ÿivanoviã S. Biserica Ortodoxº Românº. 2 S. 956. Godine 1733. 3 Sava. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. bihorskom i halmaÿskom podruåju. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. episkop šumadijski. pokušavajuãi da 1 Sava. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. godine.3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana.

i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). Najzad mu je data dozvola. pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). kao i predstavnika vlasti. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. vladika Sinesije je došao u Bihor. Posetili su više crkava.tamo izvrši kanonsku posetu. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. godine. U ovim okolnostima. da 244 . a od vernika samo åetiri kmeta. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. Poåetkom 1759. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. buduãi episkop temišvarski. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. a drugi 1752). prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. U to vreme. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. u proleãe 1753. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. sastavqena od dva predstavnika vlade. Onih trideset pet vernika. Maja meseca 1754. Meðutim. S dozvolom beåkog Višeg Suda.

darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. vernik iz sela Komlauš-Arad. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete.4 Tako je. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. Istoria bisericii ortodoxe române. da se ne bi udaqili od pravoslavqa. 428. vezan lancima trinaest nedeqa. Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. Izmeðu 25. episkop aradski. ali i sa velikom dareÿqivošãu. za 1755. vernik Petru Gavruca iz Pokole. II. robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. avgusta. Isto. godine. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. a neki su i umrli za svoju veru. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". episkop Sinesije je posetio 271 mesto. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. bio je zatvoren. marta i 25. 531—534. i muåen umro. 245 . godine Prokopije Ivaåkoviã. krst drveni umetniåki izraðen. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. Antonije Habata. Tako. decembra 1858. godine. pored Bejuša. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. Bukure¤ti 1981. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". januara 1756. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759. i drugo). portret episkopa Sinesija (110/80 cm). Prilikom zakquåewa raåuna 4. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. kao i manastir u Arad-Gaju. oko 1749. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. godinu. sa posedom od trista jutara zemqe. Pºcurariu. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. ikone 4 5 6 M. Wegovim preduzimawem. 1761. (90 cm). Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. darovali su ga novcem i drugim poklonima.

kao i drugi aradski episkopi posle wega. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen. on je svojom snagom. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. zamewen novim. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. Od svih episkopa aradskih. umeãem i hrabrošãu. Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Sv.Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

Sinesije umro (1)768.45 åasova. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa. Nacionalni Arhiv Arad 248 . marta 14.Protokol 1727—1774. g. u 4.

vlºdica Sinesije. Several new. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese. 249 . nepublicate pânº în prezent. Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. în Eparhia Aradului.Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. Sunt prezentate câteva date noi. so-far unpublished facts are presented. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie.

.

jula 1835. mecene. B. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. roðen je 23. godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. Aleksandar.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. zanatlije i åinovnici. do 1860. godine. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. Sofronije je takoðe imao više dece. septembra 1843. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. 251 . Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896).3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. Rad Muzeja Vojvodine. Stepanov. Meðutim. Bugarski. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). izmeðu wih i Tomu. 36. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. 8. 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. 5/25. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. Iz seme1 S. plem. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). Novi Sad. 151—157. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). oni su stara i poznata temišvarska porodica. upis br. Q.UDC 61:929 Stefanoviã A. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. 1). Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. godine. potoweg oca Sofronijevog. Kršteni 1829—1843. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. koji je imao više sinova.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). sadašwa ulica Evgenija Savojskog br. fond Graðansko stawe. Protokol br. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". septembra 1843. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. Ðuriåko ot Modoš. 8. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici.

starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. 15/1860/. on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. matematiku.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. za srpski jezik. Q.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. 9 S. delo. Na diplomi. srpski. ukquåujuãi i nemaåki jezik. i Georgije Nikoliã. latinski. filozofsku propedeutiku. istoriju i geografiju. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). uglavnom uz staroga Vuka. U razdobqu 1860—1865. kwiÿevnost i gramatiku. Protokol br. katihete. 252 . prirodne nauke. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. 5. Stepanov. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. mestu po ocenama. izvrstan). a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. 6 TŸUNA. Bugarski. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". Maturski ispit poloÿio je 1860. nav. upis br.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. gråki i francuski jezik. fond Pijaristiåka gimnazija. nemaåki. marta 1866. godine brani doktorsku disertaciju. a na kraju gimnazije na 4. Diplomirao je 1865. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. Godine 1863. ocewen je kao „eximios" (lat. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. iz veãine nastavnih predmeta. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20.

Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. rukopis MZSVDT. Dopisom od 25. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. Omladina i wena kwiÿevnost. godine. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. godine. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. J.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe.15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. partea a II-a). koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. Smrt u Beåu. 1881/29. u NIN-u. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. maja 1866. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. Timi¤oara medicalº. 15 T. godine. 92. 9098/24. 217. Ceroviã. Moÿda je upravo tada. Skerliã. sa potpisom Branka Stefanoviãa. 90—93. dakle. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. Beograd 1925. kao åelnik srpske omladine u Beåu. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. 10 11 253 . mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore". br. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. Na tom sastanku. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. marta 1987. obraãajuãi se. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. Breier. Dobrašinoviã. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. Timi¤oara 1987. Srbi u Rumuniji. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. godine. beåki studenti su. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. odrÿanom 15. našao na Vukovoj sahrani 29.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". oktobra 1866. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. osnovan je savez ðaåkih druÿina. Novi Sad 1997. avgusta 1866. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz.14 Radeãi uz oca Tomu. 13 Q.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. januara 1864. godine i govorio nad wegovim odrom. XXXII. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". najširem krugu slušalaca. G. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. 3. 16 Isti.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv.

godine. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet.Pored oca Tome. kir. avgusta 1879. 20 S. godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. Temišvar 1994.18 Godine 1873.21 U znak priznawa za dugogodišwi rad. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). Ovo društvo. Weisz Bernát. postali su ålanovi. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata. marta 1886. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. Természettudományi. gde je postao doktor medicino. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br. åiji je predsednik postao 17. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu.22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu. izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). hirurg. Temesvár 1874. godine. Vidi i: Dr. Stepanov. i ostao do Godišwe skupštine 9. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. 5. 254 . Srpski horovi u Banatu. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu"." Izmeðu 22. Bukurešt 1978. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). školski upraviteq (1886). åinovnik i privatijer. Joce Bugarskog. 1. Stefanovits Pal tagtars fölött. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru". 156—171.19 Odmah po povratku sa studija. bio je tutor gradske crkve (1878—82). avgusta 1884. Branko i kasnije Pavle. marta 1868. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. 2. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva. 1. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. srcu govori. na prvom spratu. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. város közegeszségugyi viszonyai. kuãa 40. Temesvár 4 1890. Tako je poåetkom novembra 1867. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. 21 Q. i 26. i to svojstvo odrÿali do smrti.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. Emlékbeszéd néhai dr. Temesvárott 1884. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. traje do danas. 13—17. Mladost ÿubori. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. sada ulica Avgustina Pahe br. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. Iliã. sa mawim prekidima. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. 17—32. Zapoqina ulica br.

uveÿbavawe repertoara. aprila 1889. marta/11. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. upis novih ålanova. 3. zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. o. Letopis Matice srpske. podaci o uåešãu A. U Temišvaru 30. godine. 24 T. 23 Ovde. do 1877. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. 1896. zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". U proleãe 1889. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. Mandiã. Novi Sad 1900. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. organizovawe i odrÿavawe priredaba. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. B. tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. 03/11. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. godine. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. da se ostavka g. i daqe. 2—7. Najzad. 1889". Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. Temesvar 24. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. da ãe kako on. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. 25 Temesvarer zeitung 56. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. godine. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. Meðutim. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. Slede 21 potpis ålanova c. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. 255 . perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). godine. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. te zakquåkom izreãi. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). 1882. 04. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23.

Pavloviã. 1896. Breier. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. Rešewe br. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22. dana 22.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. udruÿimo. Isto. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. delo. februara … t. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). 57/23." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25. marta) t. Isto. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53. godini ÿivota svoga i u 28. T. g." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. februara (5. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. g. predusretqivost i åovekoqubqe. a predat na åuvawe MZSVDT. 256 . marta) 1896. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika. g." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. Hermini-Minki. (1896)." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. varoški predstavnik i t. 02.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. 23. grada Temišvara. marta) t." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. februara (6. U Temišvaru. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. g. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. nav. godine. zapisnici. godini sretnog braka u veånost preselio. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. kraq. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. Veåna mu uspomena. februara (8. Vaša tuga je i naša tuga. na predlog potpredsednika. Original u porodiånoj zaostavštini. d.

lekari. preko puta od pravoslavne kapele. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. Oÿenio se 1868. trudom delom i uspeo. 25—27. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. Protokol br 15. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. upis br. pismom — mesna Jevrejska opština34. telegramom — episkop pakraåki Miron. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. marta 1896. 33 34 257 . svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. 6/6." Temišvar je ispratio lekara. avgusta / 8. 10. Gradska crkvena opština je donela rešewe br.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. Krst je. kao retkost. fond Graðansko stawe. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. polijeleja. marta 1896. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. Hipokratov štap. od 25—27. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana." Iako je bilo nevreme. udate Sandiã. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. deca iz Siroåadskog doma. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. godine Herminom-Minkom roð. U zakquåku. zvaniånici. Venåani 1853—1896. godine. 57. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. jedinica PSCOTG. Sa izuzetkom Zorice. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. (Temesvar. 58. mnogobrojna rodbina. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. 57/23. septembra 189635. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. 36 TŸUNA. III 1896). ãerke su mu se poudale za Isto. 1868. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. u mestu. februara/6. prenet u Lekarski muzej Temišvara. Srbi svoga åelnika. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. Samrtni åas ga na delu omeo. apotekari. temišvarski Srbi. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa.

nesrbe37 i inoverne. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. S. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. nav. delo. Na sreãu. godine. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. godine. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. Stepanov. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. u åetvrtom. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. 37 38 258 . Stefanoviãa Mlaðeg. 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. Sada. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. Q. ne i porodiåna tradicija. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. B. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. Bugarski. Wegov sin.

259 .

260 .

261 .

Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. was born on September 23. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. a school director. La întrunirea þinutº în 15 august 1866. s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. the president of the Timisoara School Board.Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. Working with Dr Toma. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. He died on February 22. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). 1843 in Timisoara. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. Thus he acquired numerous recognitions. and already on March 2. the Serbs usually called him that way. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. 1866. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. 262 . Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. Since then. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). Aleksandar. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. when the famous „United Serbian Youth" was founded. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). a representative at the ecclesiastical-national councils. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. After that. În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent.

A primit numeroase distincþii. Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr.Dupº aceea. Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. dr. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. 263 . Lucrând alºturi de tatºl sau. Toma.

.

Matiåne kwige. Serbske letopisi.UDC 929. 62. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. 1 2 265 . Arad 1895. 3 Sava ot Arsiå. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". treãa åastica. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). O Savi Arsiãu pisano je mnogo. maja 1760. nav. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. 12. Roðen je u Aradu 5. str. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Petroviã. god. septembra 1806. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. Registar br. 63.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. 659. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. Arad vármegye és Arad szabad király város története II. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. Sándor. 659. Savin otac zvao se Petar. delo. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. 6 T. Isto. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. koga je 15. 85. 5 Sava ot Arsiå. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. åak bliske. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). 1827. 657. Novi Sad 1958/59. Sándor. 7 M. 12. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo.

i to ukratko. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. Q. godine11.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. Srbi u Rumuniji. delo. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. Ceroviã. nav. 659. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. Q. meãutim. Sava je bio oÿewen Terezijom. Registar br. naÿalost. prema onovremenoj praksi. obznawena u Aradu12. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. str. 18. poveqa je. M. 63. 86. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. godine8. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. Ceroviã. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. Nismo. Ja ãu se ograniåiti. delo. nav. 1814. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. Isto. 317. Nismo. Sándor. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. Petroviã. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. koja mu je rodila kãer Mariju9. Za osobite zasluge. Sava ot Arsiå. Jedno je. AFNAR. 12. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. Petroviã. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. izvesno — 5. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. nav. 79. Novi Sad 1997. pronašli nikakve druge podatke o wima. u znak blagodarnosti. 266 . pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. delo. 1813. 63. taåna odreðewa. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. verovatno 1812. u tom pogledu. struåwaka za heraldiku. 317. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. T. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. postoji razumqiva vremenska distanca.10 ili 1814. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. na ÿalost. nav. delo.

neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. Qubivoje Ceroviã. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. umetnost. 378. nav. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. Ovde je. obrazovawa. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. delo. Boÿidara Paniãa. Petroviã. Q. 12—23. Pod tim prezimenom je. svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. dodeqeno plemstvo. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ. nav. 18 Sava ot Arsiå. 62. 267 . Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. 275. Pre svega. delo. Ceroviã. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. Arsich i Arsics. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. 19 T. mada je udajom za Savu Arsiãa. nauke. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. kulturu18. 318. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. Prema tome. prema ondašwoj praksi. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". 311. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. br. na kao nebo plavoj pozadini. okrenut prema orlu. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. 317. Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. 278. kuda se ustremio orao. najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". nav. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. delo. tako i jeste. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. na zelenom podnoÿju. a levom kao da ukazuje da on. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. lav. 5956 tablica 34. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. 317. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. kulture. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. åiji je simbol svitak papira. Zaista. kao da vlasnik nosi grb na grudima). verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva).

63. nav. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. ponekad su štampana. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. 318. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. istinskim intelektualcima. Q. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. Ali. nav. S druge strane. delo. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. u mawe sreãnim okolnostima. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. 63. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. 275. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. Ceroviã. 317. Petroviã. razume se. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. delo. 268 . što je. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. Crkva je. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada. daleko od istine. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. inaåe. i ne samo oni. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. 63. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. 20 21 22 T. Isto. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. Isto. Araðani. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

Theresienstadt. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru). Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih. dvorsko pozorište. Plzenu (Pilsen). za godinu 1860. Varaÿdinu i drugima. 276 . pantomimama. delo. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". istraÿivaåa. Nav. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. vojnim paradama. Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. Karlsbadu (Karlove Vari). lovovima.je svirao sa svojim orkestrom. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). Trenåinu. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. operama. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. dakle u Evropi. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. iako verujem da je matrica ostajala ista. Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. Osijeku (Esseg). Panåevu (Pancsova). Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. vatrometima. Lugošu (Lugos). To su stalna. koncertima i „seoskim veseqima". 80. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. 17 18 Nav. aktivnijih teatara u carevini. u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. pa i Nako. U Drugom rangu su 22 pozorišta. verifikovano je od struåne. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti.18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. 82. esnafske organizacije. pod naslovom „O pozorišnoj statistici". Terezienštatu (Subotica. na strani 168. delo. Marijenbadu (Marijanske Lazny). kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. baletima. Szabadka). dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake.

godine. 4. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. Ujes. na str. sa pseudonimom Liebhart. 24 „Inventarium" iz 1844. Leipzig. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. 1968. 2. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. Komlos am 9-ten Dezember 1844. 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. prilikom mog boravka u gradu (1968). Izveštaje upravnika Nakinog teatra. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. korektor Emilija Ujes. Preveo A. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. U broju od 1861. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). 1861 (za 1860). „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. iz 1844. VII 1847) 33—35. obuãa. „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. štampanom u Berlinu22. oruÿje. U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. 21 G. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. 277 . Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". god. kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. izveštaj J. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". rekvizita sitna. Sigt. 23 Allgemeine Theater — Chronik. Aufgenommen. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. Wien 1976. donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. 1. godine (Banatski Komloš)20. 3. i 5. Za sezonu 1861/62. (za 1860) iz Lajpciga23. Berlin 1834—1918. Guqelmija. godine. godine (Nakinog teatra pod upravom A. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. do 1900. Leipzig 1861. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. i. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. godine21. Staud. Hochgräfliches Theater in Ungarn. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. O „Inventarijumu" iz 1844. Pod br. Bt. godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. juna 1847. Cerbonija). i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. verovatno. godine24.

Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. Dva oklopa od åistog srebra. italijanskim. za vlastitom formulom dvorskog teatra. i 1839. godine. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi).). Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). 78. Meðutim.štaja. u Banatskom Komlošu. šlemove od srebra i zlata. baletski trikoi i dr. za grudi… 100. 1—6. godine. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. To govori o Nakinoj estetskoj. On ga je i potpisao. prelepog. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. francuskim. 82. 18—20. Bio je to liåni. kod poznatog pedagoga i kompozitora. 90. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. U to vreme još je školovao glas u Beåu. Jedan prsni štit. 27. albanskim. 55. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. dekpapira. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. Jedan pojas sav od zlata. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. 29. pre 1844. ukrasna pera. španskim. narcisoidnog vlastelina. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. bogato ukrašen zlatom… 98. nemaåkom goticom. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. 80. godine. kosti278 . maðarskih ili rumunskih kostima. prebogatog. scenska rekvizita. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. ukrasna biÿuterija. protokolist". Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. sa vizirom. Pisan je rukom. sa obojenim kamewem. jer su kostimi. dalmatinskim. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. na ovom spisku nema srpskih. privatni teatar mladog. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. Jedan pojas sav od srebra. Jedan takoðe sav od srebra. kulturnoj. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. ukrašen gvozdenim ekserima. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. 62.

85). u Komlošu. 27. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth). Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. str. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. makar u pozorištu. jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. Nr. juna 1847. 27 Poznata su nam dva scenografa. pl. gde radi u „Interims Theater". Str. Nake. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. Honderu 1847. 2. 10. pozorišni kritiåar iz Pešte. 25 26 279 . to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. godine nalazimo u Pešti. Horanyi. posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. nav.me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. 1847). i doneti ih u Novi Sad. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. 33—35. slikara. Lázár Petrichevich Horváth. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. delo. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. Petriåeviãa. „nadirodi Iroda". pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. a 1845. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. i sam strastveni pevaå. ¡¡. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. Ponovo ga 1847/48. Juli. Hor se sastoji od 18 M. 13. izgleda da je åešãe radio kod Nake. Gospodar Nako. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. 6. 248). o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. Heti Szemle.

meðu damama. jer je bila „pravi draguq". jer svaka gala-predstava. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). godine brojao 36 muziåara. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. majstora svetla. Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. U stvari."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. a orkestar broji 36 ålanova. 13). On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. verovatno sa timom struåwaka. istaknuti umetnici. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. Oni odgovaraju najvišim merilima. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. Kamburov. Kinderman. konceptant.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. pirotehniåara. kao bariton. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". delo. meðu wima su i poneki izvanredni. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. godine Karlu pl. 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. 562—569. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. ¢. 1847. 1847." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion. odakle je prešao u Kragujevac (I. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. Jugoslavska muzika. Nako je inaåe još 1845. Sofija 1940. Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. opera bufa. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. kada peva. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. u Kragujevcu. On je. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. koji je bio profesor pevawa u Beåu. Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. i Buda Liberata). finansijer. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . bio je vlasnik. prvo svirao u Nakinom orkestru. uåenicu maestra Nikolaja. On to radi sa istim ÿarom i trudom. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. meðutim. Remaju. profesionalaca. gde nije prihvaãen. nav. za predstave u Vršcu. Pesth. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". veoma cewenu. bas i bas-bufo. rediteq-nadrediteq.

Staud. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. odnosno zingšpil. koji je bio sastavni deo dvorca. francuske. navedeni izveštaj (1847). ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do. opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. Gete sa knezom Augustom. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. Rusiji. koji je još 1810. za ureðewe deåjeg vrtiãa. kulturne i druge specifiånosti. koji je prekrasno izmolovan…". uåitequ Verzáru. gde su se do zore veselili i uÿivali. i konaåno na engleske. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. Petriåeviã još napomiwe da je opera. pa „hram mladoga Boga Bahusa. 281 .su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. Poqskoj.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. a 1845. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. zatim jedan vinograd. Austriji ili Ugarskoj. pa i naš Jovan plemeniti Nako. potpuno italijanskog karaktera. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. Wihovi nosioci i organizatori. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. odnosno u Banatu. sa italijanskim vrtovima. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. umesto plaãawa ulaznice. 303. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. Takav je bio Luj XIV." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. refleksa i boja. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. ali i glavni „izvoðaåi". iz sobe. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. zatim Marija Terezija. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. U svom kratkom komentaru G. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. kojima je izraÿavao svoje etniåke. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. 34 G. jeziåke. 90—93). Poslato je 470 guldena33. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. Publika je takoðe bila reprezentativna. Italiji. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. Hochgräfliches Theater in Ungarn. Gete. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. odnosno parku. 33 Petriåeviã.

potpunu drÿavnu. Inaåe. Guqelmija. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. srebrom i hermelinom. Staud. izgleda. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. kao i ostala plemiãska mladeÿ. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. iz Pešte i drugih gradova. Naruåivawem i izvoðewem opere L.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. 107—110.obavqa sa ansamblom teatra. Magyar kastélyszínházak. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. izuzimajuãi palatu u Beåu. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. To su jedine vesti o wegovom školovawu. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". mnogo35 G. Jovan plemeniti Nako je. Uostalom. da u svoj repertoar unese staru temu. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. paša od Budima. za vreme svoje duge uprave. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. zahtevali odvajawe od Beåa. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. Beåu ili Veneciji. iako verujem da je. ekonomsku. da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. politiåku. kulturnu i svaku drugu samostalnost. godine. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. i Abdurahman. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. doåecima znaåajnih liånosti i drugome. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim. 282 . Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. poreklom je sa juÿnog Balkana. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. III. Nako je bio tenor. Pored toga. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". roðendanima.

takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. koji je posle poÿara. jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. m. godine. svakako. dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". Letopis Matice srpske. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". godine. o. i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. Naki Veliko-Sentmikluškom. Komlošu 27/14. izgraðen 1812. 1673. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. Ujes. „Serbske narodne novine" iz Pešte. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. Naki Veliko-Sentmikluškom". o Svetom Savi 1890. godine. Beograd 1988. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. Haxiã. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. 104—110. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". ali nije åituqu iz „Javora". prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. A. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. U spomen i slavu Jovanu plem. Na 198. neãe navoditi taj izvor. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. U stvari. gde treba da bude otvoren Gradski teatar. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. Novi Sad 1891. godine37. po pravilu. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). odnosno beåkog lista. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. O Svetom Savi 1890. Meðutim. Pesth). ali oni. 36 37 283 . samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. od.brojni prijateqi. avgusta 1813)36. grofovi i plemiãi koji su. Antonije Haxiã. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. A.

Baãanija (Batthyány). Kegleviãa (Keglevich). onom do 1848. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). pre „maðarske bune". Carl von Rémay. Najboqi direktori putujuãih pozorišta. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. ipak. Karoqija (Károly). 1862/63. 284 . Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. zajedno sa ansamblima. O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. Na ÿalost.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). Alfons von Zerboni. Matthias Ottepp. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. koje je trajalo od 1849. 1861/62. 1868/69. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. Radaja (Ráday). Rémay i M. mi ãemo. godine. Julius Senzel. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. sa wihovim teatrima i repertoarima. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. Palfija (Pálffy). angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. godine. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. po pravilu. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. godine. nego samo o onom posle 1857. v. bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. oni su. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. opera i baleta i svih drugih ÿanrova.

a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. Sufler: G-din Lindner. vodviqu. S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St.). slikar dekora) karakterne komiåne uloge. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). Knorr (heroje i opsednute qubavnike). Schumann (scenograf. Komlos in Ungarn. Pod naslovom B. Schiffmann (znaåajne uloge). Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). G-ða Hausmann (majke-heroine. Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). subrete). Rau (qubavnike). pristojne dame. Pozorišni slikar: Gdin. Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. Berlin) iz sezone 1861/62. Schumann (Šuman). Nako'sches Schlosstheater". opereti). Miklos. profiwene komiåne ul. igraåice. G-ðica Elwitz (epizodne uloge). znaåajne sporedne uloge. wegovog kvaliteta. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. komiåne i mrzovoqne oåeve. 285 . ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. godišwim ugovorom. Nake. Hausmann (Hausman). G-ðica M. a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. male uloge i paÿevi). Roth (inspicijent). rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). Weidmann. Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. Direktor: Gdin. Zerner (epizodne uloge).SEZONA 1860/61. ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. G-ðica Forster (qubavnice. organizacione strukture i repertoara. istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Alfons von Zerboni. Schäfer (plesaåice. G-ðica Kamentzky (smešne majke). — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). sastoji se od 22 lica. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. tenorbufo). Inspicijent: G-din Roth (Rot).

Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije.G-ðica W. G-ða von Zerboni (tragiåne. G-ða Walter. Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. jun. Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. Åetiri stalna statista (Hausstatissten). Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. G-din Wollrabe. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). G-ðica Pellner. Gosti: G-din Seidler. iz Temišvara. krepke i ÿivahne qubavnice). što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. jun. iz Temišvara. opereta). Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). iz Bratislave (Pressburg). i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. Deåje uloge: Wilhelm Schumann. Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . G-din Hofmann. Frizer: G-din Schneider. — Er ist taub (On je gluv).

Izmewena je funkcija teatra. Srpsko pozorište u Vojvodini. Nake. jedan je Mihailovici. Nako de Nagy St. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem.vqeni (sašiveni. znatno je poveãana ranija subvencija. II 36. jedan od prvih. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. kavalira. maðarski. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. pl.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. italijanski." 287 .) pod upravom Cerbonija. U popisivawu su uåestvovali i qudi. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. Tomandl. a drugi Ð. latinicom i ponegde goticom. poqski. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. francuski. plem. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. Direkcija pozorišta dobija meseåno. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke.50 guldena. pl. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. u prostorijama svoga dvorca. Kostimi su gråki. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu. Sukwice od tila. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. rokoko-kostimi. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom. verovatno našeg porekla. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. pl. U „Inventarijumu" iz 1860/61. Okanoviã. orkestar. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. Mikloš." 38 M. odelo za arlekina.138. ekonomske i kulturne prilike. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. I on je potpisao deo „Inventarijuma". turske papuåe. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. naslednik vlastelinstva Manenfeld." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. španski šeširi. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom. kupqeni i dr. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. graðanski i seoski kostimi. Nema više hermelina.

Interesantno je da nije naveden kompozitor. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. veliåinu ansambla. karakteristike repertoara. omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. oktobra 1842). iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. 1870). Wien 1944 (rukopis). naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. mesec. o kojoj ništa nismo znali. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. kako su tvrdili mnogi. septembra 1846). u 19. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick). jer nisu upisani ni godina. 1866. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). sastav druÿine. i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. Veã u sezoni 1847/48. Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. zatim u „Theater an der Wien" (23.Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. Šik. februara 1843. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. Jahrhundert. nego su posetioci plaãali ulaznice. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. dan i åas igrawa. 288 . Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. roðen u Splitu.

wen sin Sofija. Ujes. 209. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. wegova kãerka Max Hartmuth. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. koja je sledeãa: G-din Kleks. Vršac i Belu Crkvu40. U sezoni 1857/58. posebno Vojvodine. ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. a samo ulazak 20 fr. Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. Oravici. Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. udovica Liserl. rediteqa i glumca. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. u funkciji direktora. Pfaunenfuss Herr von Warerl. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. Igra klasiåne komade. do 1975. lihvar. 289 . Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945. Veã 1855/56. wena devojka Herr von Mauskopf. Plakat donosi potpunu podelu uloga. poduzimaåa. Novi Sad — Vršac 1980. godine. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. Vršcu i Velikom Beåkereku.. JULIUS SENZEL. ali i petparaåke. zelenaš Frau v. u zgradi Pijarista. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater).

po pravilu. godinu. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. 214—221. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. vlasnika apoteka u Vršcu. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu.. besplatno. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. Ålanak je redakciji poslao. piše komade. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. operete i dr. u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. juna 1858). Oravici. Direktor pozorišta Sencl. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu. wegov visok profesionalni nivo. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. komediju. lakrdije.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. za 1860. sam J. uzgred budi reåeno. 41 42 290 ." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert.200 Fl. J. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom. V. Nako. Posednik vlastelinstva Gospodar pl. zatim kasnije pozorišno stvarawe. a posledwe su od M.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. da se opredeli za pozorište. delo. grejawe i osvetqewe. Beloj Crkvi i Vršcu. Sencl. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. odnosno teatarsku celinu. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. studiozan. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos"). zatim diriNav. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. Orkestar je izvanredan. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874). Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. verovatno. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh).letwu pozornicu „Arenu" (8. U sezoni 1860/61. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra.. tadašwi direktor Nakinog teatra. U toku nedeqe. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora. prikazujuãi ga kao mukotrpan. na stranicama 247—248. pl.

Karlo XII na ostrvu Rigen. Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann).43 Pretpostavqam da je J. nadrediteq. Batušiã. raznosaåe plakata. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. sve dok se. inspicijente." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. iako je bio Maðar. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. pa ni o wegovom repertoaru. na ÿalost. 212—216. Ira Aldridge u Zagrebu. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. šefove tehniåkih sluÿbi. sa lancima. ali nekoliko decenija kasnije. Istina. kquåare loÿa i ostale. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). Novi Monte Hristo. 44 N. Dijamant kraqa duhovnog. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. Posledwi åovek. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije. biletare na blagajni. 13—26. slikare dekora. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. Palata i ludnica. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63. rediteq. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu. Majur suncovrat i druga. Scena 2. Ujes. Dva pištoqa. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Adrijena Lekuvrer. Novi Sad 1968. dramski pisac i preraðivaå dela. Odleÿao je samo do 1850. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Osuðen je na deset godina strogog zatvora.gente. Gvozdena maska. 43 A. Novi Sad 1990. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). 291 . Sirotica iz Lovuda. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. On je glumac. Maåevalac iz Ravene. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. Marija Stujart.

U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. 47 N. kupio je plemiãsku titulu. nego samo u provinciji. Otmicu Sabiwanki. Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. Garika i mnoge druge velike likove. a još boqi glumac. delo. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. Akta Min. a Remaj i ansambl na nemaåkom. D. godine. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. Opredelio se za Vojvodinu." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. Minu od Barnhelma i druge. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa. Igra Fausta. u vreme poåetka revolucije. Ujes. åuvenog crnca-glume. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. Batušiã. Stankoviãa. Hamleta. Jedan novi svet. u kojem se našao 1848. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. kada je pomilovan. Lugošu i Velikom Beåkereku. Pozorišno stvarawe Karla pl. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. godine45. koji je tumaåio Šekspirove likove. pa je postao „K. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. Don Karlosa. godine. preko Zagreba (Agram). Meðutim. Wegov fah su prvi qubavnici. K. nav. kao direktor pozorišta u Aradu. Gracijana. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. kao i savremene drame. U teatru H. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. bio dobar rediteq. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). 292 . ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. Pratim wegov rad od 1846. Šilera. Offizier a. u.". 1853. zbog åega je izguran iz Beograda46. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. Åarobnu violinu. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. godine. Magbeta. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. Getea. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). mladi heroji. a svog sina Karla dao je u vojnike. bonvivani i karakterne uloge. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. izgleda. Magdafa.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. pa sve do Beograda (1865. za svaki komad posebno. ali u sezoni 1862/63. prosvete. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. o trupi i repertoaru.godine. 45 A. Jaga. 1867). u Zagrebu.47 Remaj je. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. VII 1517 iz 1867. 46 Molba Karla pl. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. Valenštajna. 213. gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište.

kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. kao i Remaj i Sencl. Garibaldi. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. Stari drugovi (Alte Schulden). Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. a sve više graðanski teatar. Putovawe za Kinu (Reise nach China). Zabeleÿen je kao inspicijent. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. und 19. 137). Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. ali i vojvoðanskom. Bodog. 456—458. koji je sve mawe bio „dvorski". Temišvara i drugih gradova. F. J. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. åuvenom prosvetitequ.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. Kraq Karlo II. multietniåkom i multikulturnom. U Vršcu igra i 1867. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. Wrschatz 1937. godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). Beåki ÿivot (Wiener Leben). Vidi: M. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. On je upravnik.50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. Geschichte des deutschen Theaters im Banat. i tri dela o caru Josifu II. kao i organizacionu strukturu teatra. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. Milleker. na brod (Mannschaft am Bord. Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. hor od 20 ålanova. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. godine. nadrediteq. ali i Zajcovu operetu Momci. Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. 49 50 293 . 19 u tehniåkom sektoru.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. 44. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. rediteq za dramu i komedije. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). Almanah. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. Hermannstadt). On se prvi put pojavquje 1841. 1863). on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. R. str. Berlin 1841. Schütz. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. što je skoro 80 ålanova teatra.

NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. predstave na nemaåkom jeziku". Otporom protiv germanizacije. i mnogim drugima. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. nav. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. 207). S druge strane. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. Rumuniji. po modi onoga vremena. 108. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. marta 1889. politiåkom. Italiji. pa i onda. 13 od 26. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. verovatno i novac. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. Poqskoj. Antonije Haxiã. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. 52 A. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. Hrvatskoj. izuzev kada su izvoðene italijanske opere. Rusiji. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. u Banatu. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. Mislim da nije reå o modi. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. Meðutim. toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. 294 . delo. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. Bosni i Hercegovini. str. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. Francuskoj. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. nalazili su se i u Beåu. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. „po modi onoga vremena". A. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. a deo nepokretnih imawa. Haxiã. U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. a tako isto i beåka pozorišta.

koŸ. 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine. u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. Ujes. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. A. godine.privatno pozorište spahije Jovana pl. verodostojne dokumentacije. posebno posle 1896. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. a na tlu Vojvodine. je bio åak i kulise i kostime. kwiÿevnosti i kulturi. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. Oko 1840. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. 1960.53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. Pozorišna monografija Vršca. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". Na osnovu izloÿene.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. koje su izvedene u Nakinom teatru. za koje je vaÿila posebna odluka. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. 53 54 295 . govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku.54 kao i sva druga pozorišta. u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. 230—233. str." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. Nako od Senmikluša. Milisavac. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. godine. 450. po veliåini poseda.

je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. 57 Nav. a Nako je goste åesto puta i poåastio. D. Marijenfeld i Nakovo. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. koji je na sabor došao kao gost. 59 Nav. delo. godine. J. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. do Blagoveštenskog sabora 1861. plemiãka je bila imuãnija. intelektualne i moralne. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva. drÿao je u posedu Srpski Åanad.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. delo." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. wihove uspone i nestanak. Od Temišvarskog sabora 1790. Srpski Veliki Semikluš.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. Predstave su bile besplatne. 76. 296 . — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. i to mnogo. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. delo. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. Konstanciju i Komloš." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. odnosno kulturi balkanskih naroda.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. 63. Nakovo. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. Oko 1840. Oni su obilno dajuãi svima. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode."59 D. 91. slugu." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. i 1690. Novi Sad 1963. Srbi u Vojvodini. Srpski Åanad. Arbanasa." U podnaslovu „Plemiãke porodice". 92. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. 1837. Popoviã. koåija. III. rasuli sebe." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Rumuna. 58 Nav. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. Nako imao je Komloš. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. Konstanciju.

Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. ali i dokaz wegovog bogatstva. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. To je plejada umnih. Kegleviãa i drugih. nije bio neznatan. Na primeru prapremijere. wihovim navikama i standardima. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. oåevidno. Grašalkoviãa. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. 297 . a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. Baãanija. talentovanih i vrednih kulturnih. Maðara. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Naum Maly. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. Feštetiãa."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. Grka i Albanaca. Rumuna. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. 60 D. prevodioci. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. Seåewija. rediteqi. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. naruåene opere Buda Liberata. dramski pisci. Palfija. 306—307. i pozorišnih stvaralaca. Branislav Nušiã. grofova i plemiãa: Esterhazija. dr Branko Gavela. Kapdemort. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Popoviã. Hrvata. ovaj. i mnogi drugi u Srba. åini mi se da. J. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. glumci. Karoqija. Stevan i Marko. Makedonaca. Nakin teatar je wegova liåna kreacija.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. jer. ipak. Tako je bilo kod Srba. Bugara. direktori pozorišta. porodica Miåin iz Bele Crkve. Johana. Brunsvika. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. Pataåiãa. O Cincarima. Minhenu. Todorka Kondova. Beograd 1937.

zatim u Budimu i Pešti. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu." 298 . odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. da „se åesto. Nakino carstvo se raspalo. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. rumunskog i verovatno albanskog teatra. Kada je 9. nestalo. svoju kulturnu rezidenciju. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke. italijanskog. srpskog. gråkog. samo za wega. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. finansijer. 80. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. izgradio je svoj „umetniåki grad". Veneciji i Rimu. iako je bio graðanin Pešte. na kraju sveta. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". Kinderman. zbirke. Berlinu. bez kritiåkog suda. organizator i menaxer. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. vozio noãu u zlatnim koåijama. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. austrijskim. Beåa. Prema tome. qeta. kao što je to sluåaj sa italijanskim. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. Istorija evropskog pozorišta. Minhenu. Tu. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar.Nako je taåno znao pravila igre. wegov rediteq i nadrediteq. cincarskog. pa u Beåu. Nako je Fond pri Matici srpskoj. višekonfesionalnoj banatskoj. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. višejeziåkoj. kostimiran kao Luj XIV. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". biblioteke. svoju umetniåku laboratoriju. glavni kreator svog teatra. i svoj teatar. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. marta 1889. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. godine Nako u Beåu preminuo. kao najbliÿem pozorišnom centru. maðarskog. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. stvaralac. Luja XIV. pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. nemaåkim. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. kojim je unapredio srpski jezik. i drugih gradova. išåezlo. gde se i rodio i gde je sahrawen. glavni koordinator. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. a verovatno i u Parizu. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. Kao vlasnik. VIII. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima.

a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. Pre svega mislim na Jugoslaviju. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). pa i onda.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta. Gråku i Italiju. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. pozorišnog posebno. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti.kom je nestalo åoveka. pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". godine. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. ipak. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. sa ove i sa one strane Dunava i Save. uredniku Temišvarskog zbornika. indirektno. Rumuniju." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda. kwiÿevnog jezika i srpske glume. scenskog govora. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. 299 . Maðarsku. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. a tako isto i beåka pozorišta. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku. odnosno srpskog pozorišta u celini. Austriju. predsedniku Matice srpske.

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

qubiteq umetnosti i raskoši. rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . Nikola Esterhazi.Gutenbrun i Pehsil 1770.

Blanšar. Nikola Esterhazi II 302 .

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

" Dileme oko ovog. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. godine. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. godine. veliki srpski prosvetiteq. a Licej u Bratislavi. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. kulturnim i nauånim publikacijama. saraðivao u novinama. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. slavio srpsko ime meðu narodima. Dimitrije P. dušom i telom". bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. U vreme nacionalnog preporoda. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. nego smo drevni Srbi. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Meðu takvima. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. Prema navodima Milana Ð. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. da bi imao više vremena da se posveti kwizi. u srpskoj trgovaåkoj porodici. iako od nas niko nije ni video Tirol. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. Vlah iz Åakova. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". u jeku 313 . U rodnom mestu je završio osnovnu školu. poznati slikar portreta i ikona. Keåkemetu i Mezberewu. Ubrzo. gimnaziju je uåio u Temišvaru. niti smo ikad bili Nemci. pa da se zove Tirol. Tirol. Dimitrije Tirol je roðen 31. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. meðutim. aprila 1793. marta/11. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu.UDC 929 Tirol D. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. kao i mnogi Srbi „iz preka". Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. godine u Åakovu. Tirol. U Temišvar se vratio 1815. nije iz Tirola.

u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. kwiÿevni list izdaje. objavio je u Budimu 1818.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. dve decenije kasnije. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. centru Banata. bio je da srpski narod prosveãuje. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. Dimitrije Tirol je 1827. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. brata kneza Miloša Obrenoviãa. godine. a mladima stipendije. Prvi monografski rad. u kojoj se okupqala 314 . pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. koja se stvarala." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. godine. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. veka u Temišvaru. Dimitrije Tirol 1829. prvenstveno wegovim sakupqawem. do Tirolove smrti 1857. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. didaktiåkog sadrÿaja. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. na poziv Gospodara Jevrema. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. veka. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. Osnovni zadatak Društva. srpsku kwigu štampa. Meðutim. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. Dvadesete godine 19. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. wegovu kulturu pomaÿe. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. godine. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. namewena srpskoj mladeÿi. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. kako je to obrazlagao Tirol. Godine 1828. koja ãe. godine objavio Slavensku gramatiku. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. godine dolazi u Beograd. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. godine pojavio „Banatski almanah. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis.

nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. nije oÿivotvorena. kao i åasopis u „Moskviåanin".srpska inteligencija. osnivaå Matice srpske. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. otišavši u Zemun. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. a potom u Temišvar. Boraveãi u Odesi. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. Ovde je 1839. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. Sledeãe godine je Društvu. åiji je bio „pravi" ålan. kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. sa podacima o svim zemqama sveta. ruskog generala. 1842. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. U isto vreme. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. Boraveãi u Odesi. gde je 1846. Dimitrije Tirol je 1832. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". generalnog gubernatora Sankt Peterburga. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. sina Gospodara Jevrema. godine. åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. ruskim akademikom srpskog porekla. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. I u Beogradu je pokretao almanahe. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. zatim u „Vestniku". poklonio sopstvenu biblioteku. pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. Ova inicijativa. koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". Tirol je napustio Beograd. 315 . godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. godine. koji je ureðivao Jovan Haxiã. Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici. nameweno uåenicima. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji.

dolazio je tu sa ludim oduševqewem. objavio je Srpsku gramatiku. godine teško je oboleo. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. 20. Krajem 1856. åiji poåeci datiraju iz 1827. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska. nastavqa Crwanski. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. veka. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. Na inicijativu Dimitrija Tirola. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. ostao je bez sredstava za ÿivot. gde je postao profesor. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika." Åitaonica je. U „Svetovidu" je 1852. godine. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. decembra 1856. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". 1848. Izašlo je pet godišta. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. godine osnovao Dimitrije Tirol. uåio materwi jezik. åiji je glavni grad postao Temišvar. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. Svaki ko je umro. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. godine. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. Wegovim zalagawem je 1851. kao predstavnik Temišvara. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. koje je 1851. izuåavala se istorija.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. godine. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. U revoluciji 1848/49.

rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. Novi Sad 1986. Novi Sad 1993. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. Srpska periodika u 19. marta 1857. znamenite liånosti srpske kulture. izdeqen mnogim graniånim meðama. D. LITERATURA S. Napisao M. Ceroviã. Miliãeviã. Ÿ. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. and a boarding school in Bratislava. pomalo zaboravqen. Beograd 1888. oštrouman i za nauke odveã sposoban". Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. Ð. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. 317 . Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. Bukurešt 1991. Pomoã nije dugo uÿivao. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Q. Q. Milisavac. Grahovac. „The Banat Almanac". Novi Sad 1993. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. umro je 18/30. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod. godine. Novi Sad 1995. but also from broader regions. Novi Sad 1997. Temišvar 1993. siromašan. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. Ceroviã. Ceroviã. Q. Usamqen. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. in 1793. He was born in Åakovo (Ciacova). Q. Sabqiã. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. In 1827 he started a literary magazine. Mladost ÿubori. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. Stepanov. Istorija Matice srpske (1826—1864). od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. veku na tlu današwe Rumunije. srcu govori.

wrote about Serbian cultural monuments. în anii cincizeci ai secolului XIX. started „The Timisoara Calendar". Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. dar ¤i din spaþii mai largi. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. în preajma Revoluþiei din 1848.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. la Timi¤oara. unde se include în viaþa culturalº. care a venit la el în vizitº. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. he established magazines. Trecând la Timi¤oara. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. the general Mihailo Miloradoviã. în domeniul culturii. Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. la liceu. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. founded the Association of Factory Area Readers. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. din aceastº parte centralº a Banatului. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. 318 . revistº literarº. erou al rºzboaielor lui Napoleon. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. including the hero from the Napoleonic wars. He became a member of The Learned Society in Odessa. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. în 1851 a fost înfiinþatº. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". a editat reviste. precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. he published „The History of Banat". gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. compiled the first Serbian bibliography. He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. a publicat „Istoria Banatului". He firmly believed in the creative spirit of his own nation. iar Liceul la Bratislava. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". Datoritº strºdaniilor sale. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793.

î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. 319 . Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi.A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. despºrþit prin multe graniþe. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu.

.

a. Novi Sad 1877. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. Hristofora Šifmana. br. vr. 22. a rukuje wome srpska pravoslavna opština. u 38. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. svima tada znani kao „Åika Steva". isti list je na naslovnoj strani 4. 321 . broju istog novosadskog lista. Javor. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. godine sledeãu vest: „G. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. broju od 24. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. Popoviãa. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. Javor. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. Matica. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. a drugu sa 200 do 250. Neka je slava åestitom fundatoru. januara. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. for.UDC 929 Šifman H. pouku i kwiÿevnost". 1220—1221. Hristofor Šifman iz Ban. Šifmana. Sada. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. Prvenstvo imaju uåenici iz N. i to jednu sa 300 f. list za zabavu. 38. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. Nova zaklada g. 30. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. nego što ih imamo mi Srbi". broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. 987. doneo je u 31. godišwe za uåiteqske pripravnike. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g."1 Iste godine. Novi Sad 1877. Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. br. jula 1877. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. septembra. 18. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. a za tim iz Baåke. pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa.

da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". 11—116. Javor. V. Koliko poštuje umetnost. i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. 4. — poruåuje Stevan V. Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…).Jeger.. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika". br. Novi Sad 1878. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. P. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman.3 3 S. koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. 322 .

r. moÿe s pravom zahtevati. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". br. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. najåešãe. bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. 242. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. U. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. 323 .6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. jula iste godine. rešio sam se i ja. O. O. 548—550. jula/1. u: Matica srpska 1826—1926. januara 1881 godine. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. Budimpešta 12.687 i prepis: U. br. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor. dakle. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. avgusta 1877. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). Komlošu 1-ga Avgusta p.: Q. jula 1877. godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. Pobuðen. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. 1877 i K. Pismom od 14. steåaj je objavqen 19/31. koncept.5 U Osnovnom pismu iz 1881. tim silnim ubeðewem s jedne strane. (ROMS — originalna pisma: 19. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. ãirilicom: H. 222. Novi Sad 1927. Steåaj Matice srpske."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. da samo onaj narod. — III — 1877). Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima. u Banat. br. dakle onako kako se i on potpisivao. 5 Stevan Branovaåki. administrativnog sekretara Matice srpske. avgusta 1877. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine. Hristifor. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. VII 1877. Krištof. a prezime ãirilicom (Šifman). 26. Kristifor ili. Dobrotvori Matice srpske. u Novom Sadu 17/29. godine. godine (ROMS. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. Š. avgusta 1877. br. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. 220 — VIII — 1877). 877. agusta 1877. Lotiã./29. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. O.

221. VIII. dostavqene. avgusta 1877. decembra 1877. decembra iste godine. 5/17. Komlošu 4. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30. koju ovim Vašem Visoko. v. 8. Ÿivanoviã. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. VIII. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. O. br. v. Autor portreta je. u Ban. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". IX. a druga za veštake i umetnike". o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. / Hristofor Šifman." Reå je. kojim je potvrdio da je suma od 10. u Banat.000 for./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. svojevoqno. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. U.9 To je uåinio veã 4/16. br. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. a./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja. 324 . Komlošu 9/21. 1877. O. avgusta iste godine. i U. Komlošu 4/16. a veã 21. 1877. — Pismo je reprodukovano u: Q. S 1. g.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa.000 forinti a.(16) Dekembra 877.ja. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. sam. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. meni pod brojem / 14. 264.8 Odmah potom. br. / U Banat. odrÿanoj 18. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". O. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. U. avgusta 1877./30. Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10. 1. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. 1877. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. Novi Sad 1972. avgusta 1877. septembra iste godine. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. Komlošu 5/17. 1877). avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. septembra 1877 — U."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". 222. G. 220. avgusta 1877. zemqomer. O. u Ban. godine. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. zapravo.

15 D. Novi Sad 1992. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti".15 Kao osnivaå zaduÿbine.j. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi. 243—244. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. Ÿ. slušaocu pedagogijskih nauka. Istorija Matice srpske.000 forinti a. 1864—1880. Srpsko narodno pozorište. odrÿane u Novom Sadu 10/22. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. i to. godine.14 Ovo je bio. zatim Baåvani.500 forinti s tim da se. odredio je sumu od 2. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. razgledao wenu dvoranu.: Osnovno pismo. Te odredbe u prepisu glase: „1. 14 Up. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. 2—3. Sremski Karlovci 1931. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. pak.: Osnovno pismo. zatim Baåvani. druga. O. 2. 630— 631. 116. 629—630. Za prvu je odredio 7. IV. Glasnik Istoriskog društva. godine. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. U.11 Po svoj prilici. 16 Up. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. 1881. zasad. str. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2. koji su šest gimn. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani.500 forinti. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. sv. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. uåeniku. 325 . Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. kako je naglasio „sve dotle. 2. Milisavac. kw. 4. on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. II deo. od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. juna 1878. t.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. Za drugu „fundaciju". 1878. Kiriloviã. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. dok isto postoji". koliko je poznato. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. str. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. koji su rodom iz Ugarske. Kako svedoåi arhivska graða. Milisavac. 13 Ÿ. vr.000 forinti."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. Hristofor Šifman je još za ÿivota. po tri stotine forinata.pešte. godine. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani. delo. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". 3. svakom. nav. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. kako je naglasio. Period Antonija Haxiãa 1868—196. 2.

godine. Ðorðe M. slikar. Novi Sad 2000. slikar i grafiåar. 607—608. pedagog. avgusta 1877. 326 .Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. a ostali uåiteqi ili pedagozi. profesor. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. 15. muziåar. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. 6. Mata Kosovac iz Melenaca. On joj je odgovorio pismom od 5. pedagog. pedagog i sveštenik. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. 16. 605. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. 8. pedagog. Stipendisti Matice srpske. 12. Aleksandar Lukin iz Ade. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. slikar. 655— 656. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. pedagog. Aleksandar Mariã iz Åuruga. Stevan Aleksiã iz Arada. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa.17 1. Naime. 10. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. slikar. oktobra iste godine. Josif Falta iz Rume. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. III deo 1880—1918. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. profesor. 13. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. 18 Ÿ. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. slikar. P. 9. da se tamo i duÿe vreme bave". u: Matica srpska 1826—1926. pedagog (zahvalio na stipendiji). Milisavac. jedan muziåar. nav. 11. Ÿ. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. Kostiã. 14. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. Istorija Matice srpske. Mihailo Rajin iz Opova. 4. godine."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. uåiteq. Milisavac. 3. 2. delo. 5. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. slikar. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. od kojih su šestorica bili slikari. Bugarski iz Sente. 7. januara 1881. Milan Borojeviã iz Petriwe. nego da se tamo. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada.

godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik.konzervatoriju u Pragu". Uroš Prediã. posthumno objavqenu 1956. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". Stajiã. sv. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. U Pešti je 1828. tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. a potom od 1819. jula 1836. i da je mesto wegovog. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. Ÿ. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. Novi Sad 1956. Zbornik Matice srpske. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. gde je 25. Novi Sad 1992. 629. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. Novi Sad 1954. juna 1836. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji. Humaniora. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. O tome detaqno: M. marta po starom kalendaru (a ne 1816. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. 6. Veã 1.: V. pisane u Banatskom Komlošu 14. a zatim u Segedinu. Školovawe je nastavio u Jegri. Ambroziã. do 1836. godine nastavio je studije u Pešti. godine). Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa. godine završio Logiku. 140—141. muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. februara 1878. 14. i 1824. 5532. gde je 1826. kako se dosad redovno navodilo). do jeseni 1834. 247. gde je 1827. nav. kako je sam naglasio. godine. ali nije bio. — Up. završio Fiziku. Petu i šestu Latinsku klasu. (Prepis diplome. Novosadske biografije (Dodatak). Potom je 1825. mitropolitov pitomac. Novi Sad 1998.20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. godine. Jovanoviã. kao i „Ekonomiju ruralnu". Od jeseni 1829. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. godine. do 1900. delo. Tokom 1835. M. rukopis na sedam strana). roðewa ostalo nepoznato. koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. serija društvenih nauka 8. godine Šifman je stupio u 19 K. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. novembra iste godine. Milisavac. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. tzv. a mati Saveta. godine 26. do 1822. Od 1825. 327 . u nemaåkim normalnim školama. Moja Biografija (ROMS. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809.

70. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. nav. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. Adamoviã. god. Zagreb 1902. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846. 450—452. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. godine. Letopis Matice srpske. Šifmana prikazana u prvom planu. pod rednim brojem 4. godine stupio u brak sa Marijom. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. „bezåadno 1875. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. aprila/12. Blagoveštenski sabor. uglednog paroha iz Melenaca. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. Milisavac. godine. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). kãerkom Pavla Bibiãa. up: J. 4. rodom iz Mokrina. Istorija Matice srpske. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. Do 1. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. jula 1844. jula 1844.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. godine imenovan je za glavnog zemqomera. godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. gde je i umro u sredu 12. 22 Ÿ. Tu je figura H. godine. maja 1864.21 (Poåetkom 1857.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. Naravno. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. jula 1861. Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. predstavila". decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. — O H. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. kako je rekao. Novi Sad 1879. godine. I deo 1826—1864. 121. o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. Naravno. Novi Sad 1986. godine. a uz to veliki qubiteq umetnosti. godine. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. godine. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. Novi Sad 1992. a 1. Milisavac. 328 . delo. koja se. maja 1864. 23 O uåešãu H. godine. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. kw. iz 1861. krajem 1877. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. a 17. 340.22 Istina. Bauera.(24) decembra 1884. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja.

Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. br. H. Novi Sad 1998. Zastava. godine u 145. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. Novi Sad 2000.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. godini ÿivota. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. Bujas. ali i tada popularne prevode I. delo. Gavriloviã. godine. sa reprodukcijom portreta. Školski list. Milisavac. Baloga. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. nav. A. decembra 1884. „Sadašwosti". Hristofor Šifman. Bartelemija i A. Novi Sad 1884/XIX. ali je okonåana tek 1891. M. Ÿ.31 Hristofor Šifman. decembra 1884. 605. 27 M. 24 25 329 . Matica je 1900. godine u 68. a 1885. 30 O tome detaqno: Ÿ. 28 Nekrolog. Šilera. godine. Sombor 1885/ XVII. 126—128. åiju je decu pokojnik usvojio. 606.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. Novi Sad 2000. Milisavac. Tu je meðu biografijama 216 liånosti.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. kw. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. izmeðu ostalog. godine. 145. G. Novi Sad 1886. Raiåeviã.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. ali je åituqu objavila tek 1886. godine. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji. Kleut. 194 (nekrolog). tom III. 26 Åituqa. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. 1. nav. Bibliografija srpskih nekrologa. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". 368. „Našem dobu" i „Naše gore listu". Pavla Stamatoviãa. Muravjovog. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. godine i u „Školskom listu". „Srbobranu".30 Šifmanovu biografiju.27 Tu je. i 19.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. Ÿ. Kocebua. godine u „Zastavi". Znameniti Srbi XIX veka. Dimitrija Avramoviãa.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". Letopis Matice srpske. 31 A. godina kao godina wegovog roðewa. štampanom u Zagrebu 1904. veka. Zagreb 1904. i adoptirane dece otvorena je 1886. istaknuto mesto dobila i Šifmanova. delo. jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. 14. 74—75. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. Jeftimija Ivanoviãa. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. br. N. Ÿ. J.

Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). godine. godine. ali na ÿalost bezuspešno. Novi Sad 1972. nav. wegov otac je umro 1818. a mati 1821. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. 9. 245—248. godine. gde se 1803. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. Jovanoviã. Zaduÿbina Hristifora Šifmana. 246—247. Kilijan i Hristof. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. Tamo je u prvoj polovini 18. i 1758. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". 534. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. Srpski spomenici u Rumuniji. Novi Sad 1997. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. 34 V. Iz pomenutog testamenta. kod Šifmanovih potomaka. nav. 33 V. Rad Matice srpske 6. Subotica 1996. Popoviã. iselili su se u Ugarsku. sl. delo. Dvojica sinova. Novi Sad 1956. ocu Nemcu i majci Srpkiwi.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. Tu je na32 Uporedi. Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. godine. 76—77. koji je stupio na snagu tek 1828. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M. na primer: P. delo. Hristof (ili Hristofor). veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. gde je radio kao stolar do smrti 1828.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. godine oÿenio Jelisavetom. marta 1822.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. Maletin. a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. Slikarstvo Temišvarske eparhije. godine. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. godine. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. radu Nikole Aleksiãa up: V. Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. Stajiã. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). 279. U istom mestu. 330 . Stipendijske zaduÿbine. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". 8. bio je zidar i palir u Novom Sadu. 35 O portretu Hristofora Šifmana. Stajiã. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu.34 Na kraju. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. godine. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. Zaduÿbine u Matici srpskoj II.35 Jedan nepotpisani dokument.

d. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. vr. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. godine 1. 37 Pismo Hristofora Šifmana. a 1969. dinara..000 forinti. 1945. napisao izjavu koja glasi: „P. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. S. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. Nako ot V. 5532). f. što je na ÿalost ipak uåiweno. nav. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. avgusta 1877. godine. jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15. n. 1926. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin.217 dinara. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". dokument bez potpisa. u Banat. odnosno roðewem Novosaðanin. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. godine 44.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. godine 12. Komlošu 3/15. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160.893 krune. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. U. 1921. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. 16. dinara.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. 77. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". pomagao Kazino iz Komloša. au. Maletin. Rad Matice srpske 6. O. forinti godišwe. br 116-IV-1878. avgusta 1878. delo. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. 331 . 1 kucana strana latinicom (ROMS. godine iznosilo 10. M.38 Ipak. 38 P. P. godine. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša.646.

on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. Jakov Aksentijeviã. unfortunately. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown.zan za Komloš u Banatu. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. December 12/24. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman. 106—107. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. Ceroviã. Srbi u Rumuniji. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. Isti. 348. even Vasa Stajiã. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. în 1877. was not included in the published encyclopedic reference books. which Vasa Stajiã pointed out. 332 . the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. in the „Manuscript" collection. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. as well as to Melenci. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. however. Novi Sad 1993. 212. Novi Sad 1997. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. his biography. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). At the same time. for whose memory he also founded an endowment. where his wife Marija came from. Furthermore.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication.

fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. ¤i localitatea Melenci. 333 . ¢i în amintirea lui. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. nu a intrat printre compendiile enciclopedice. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. din pºcate. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº.ska. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. de unde este originarº soþia sa Maria. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. de¤i încº Vasa Stajiã. despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. în colecþia „Manuscrise". asupra cºreia a arºtat Stajiã. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX.

.

61. Baåka Palanka 89. 276. 74. 153. 123. 293. 177. 59. 321. V. Arðeš v. Austrija. 25. 295. Banatska Dubica 177. 73. 227. 291. 243. 87. 65. 281. 187. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. Banatska eparhija 213. 276.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 201. 30. 181. 203. 99. Andrasesti. 254. 283. 243. 185. 239. 317. 314. 186. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. 20. i Stari Arad. 31. Arad-Mikalaka 174. 92. Ajud (Aiud) 236. 310. Alba Julija (Alba Iulia) 135. Balkan 81. 203. 85. 58. 224. 153. Aradska eparhija 34. 60. 119. 291. 76. 51. 123. 274. 186. 225. 186. 240. 181. 216. 139. 185. 265. 123. Banat 22. 310. 113. 84. 263. 180. 289. 332. 84. Batawa (Battonya) 160. Bašaid 100. Bejuš 245. 318. 240. 176. 81. 289. 90. 276. 216. Banatski Brestovac 177. Arad 44. 276. 78. 186. 157. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. 240. 177. Afrika 130. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 83. 92. 330. 327. 41. 77. Balkansko poluostrvo 296. 182. Albertflor. Bezdin. 174. 49. 315. 182. 98. 101. 132. 323. Ada 177. 317. Aleksandrija 131. 265— 272. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 273. 246. 70. 289. 29. 292. Bela Crkva 92. 229. 219. 117. 182. 245. 86. planina 73. 290. 326. 252. 321. 281. 290. 92. 45. Aradska ÿupanija 160. 244. 324. 248. 85. 226. 124. 227. 120. 220. Beogradski pašaluk 81. 24. Albanija 7. Asuan 131. manastir 65. 262. 167. 35. 191. 75. 222. Banatski Karlovac 230. 292. Kurtea de Arðeš. 115. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. 54. 46. 228. 197. Alibunar 240. 240. V. 212. 224. 190. 109. 83. 173. B Bavanište 180. 87. 299. 173. 253. 326. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. Austrija 64. 201. 161. 292. 128. 219. Arad-Gaj 161. reka 108. 127. 183. 110. Begej. 156. 332. Almaš (danas Jabuka) 120. 40. 227. 89—94. 282. 79. 220. 214. 282. spahiluk 99. 318. 321. Belocrkvanski srez 102. 181. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. Ajzenštat (Eisenstadt). 37. 133. 151. 199. 188. 220. 180. 249. Albrehtsflur. 198. 81. spahiluk 275. 239. 77. 44. 157. 163. 291. 116. 41. 160. spahiluk 296. 151. 146. 45. 299. i Austrougarska. 217. 224. 179. 182. pokrajine i mesta. 89. Barawa 224. 74. 48. 48. Bezanson 127. 183. 91. Austrougarska 100. 328. 294. Bagamojo 131. 124. 199. 297. 273. 218. 235. 42. 139. 52. 131. Beograd 7. 108. 297. 314. 147. 180. 121. 245. 329. Aå 291. 335 . 294. 177. 73. Awina 239. 276. V. 146. Aradski protoprezviterat 28. 175. 212. 121. 284. 243. 331. 129. 227. 214. 136. 245. i Austrija. 93. 145. 89. 249. 211. 192. 223. 213. 120. 330. 33. 101. Baåka 97. 198. Austrijska carevina v. 69. 177. 158. 214. 226. 183. 171. 193. 197. pustara 96.

V Vajmar 297. 156. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). 112. Širija. 292. 275. 291. Vojvodina 52. 61. 283. 144. manastir 151—156. 221. 49. 11. 295. D Daja 244. 294. Veliki Semikluš. 290. 97. 183. 281. manastir 177. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 70. 214. 29. 51. 313. 219. 166. Valence. 103. Buzescu. 286. Vraåevgaj 235. 174. 282. 225. 136. 283. 135. 154. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 105. Vilagoš v. 147. 76. 75. 115. 258. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. 152. 291. 297. 62. 174. 89. 123. 204. 95. Veliki Senpetar. 70. 197. 326. 129. 21. 253. 273. 110. 111. 15. 98. 167. 273.Berlin 230. 227. 111. 227. 85. Deåani. 282. Blaÿuj 100. 125. 132. Buzau. 219. 293. 48. 192. Vidin 121. 227. 9. Vaqevski okrug 39. 141. 144. 292. pustara 96. Dalmacija 114. Vaqevo 33. Brisel 98. 209. 127. 271. Bratislava 275. 62. Vrawevo v. 226. 99. 310. 235. 77. 19. 252. 317. 316. 148. 46. 293. 148. 182. 213. 251. 222. 138. Buzjaš (Buzia¤) 128. 277. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. Gand 154. Vlaška 7—18. Vršaåka eparhija 34. 293. 292. 227. 176. manastir (Gîrbovaþ) 135. 183. 100. Dar es Salam 131. 110. 295. Venecija 187. 136. 105. 146. 324. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. Bukurešt 8. 65. 121. Viktorijini vodopadi 131. Danska 55. spahiluk 99. 220. 230. 292. 298. Brašov 119. 13. 112. 10. Brzava. Bešenova. 151. 183. manastir 180. Blaÿ 243. 180. 119. 298. 121. 44. 233. Varjaš (Varia¤) 24. 117. Budimska eparhija 136. Bistrik 101. 52. 239. 336 . 153. Budimpešta 103. 90. eparhija 9. 164. 177. 278. 111. Kikinda. 123. 317. 257. 226. 110. 203. 298. 311. manastir 93. Brešãa 235. Vukovar 91. Bosna i Hercegovina 100. G Galicija 289. 198. 79. 200. Veliki Beåkerek. 55. 327. 97. Beå 43. 276. ÿupanija 12. 90. Divoš. 163. Boqevci 177. 166. 299. 319. 143. Vodica. 237. 244. 310. Velebit. 221. 224. 78. 177. Dobanovci 76. 150. 130. 35. 46. Veliki Gaj 128. 82. 126. 173. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 276. Verona 173. 182. Bihor 244. 290. Bosna 85. 326. Vršac 20. Velika Kikinda v. Bela Crkva. 277. 219. 129. 102. 227. 140. 181. Beåkerek v. Deska (Deszk) 173. 226. 174. Golubinci 177. 173. 220. 223. 291. 254. 245. 295. 127. 216. Novi Beåej. 299. 61. predgraðe Velikog Varadina 244. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. 289. 318. 298. 199. 294. 12. 73. 290. 245. 176. 138. Vranåea. 76. 204. 282. Gospoðinci 174. 150. 71. 219. 244. 171. Varaÿdin 202. 190. Varšava 274. 114. 120. 163. 124. 139. 224. Semikluš. 326. 230. Grac 55. 168. Veliki Senmikloš. 224. 274. 124. 44. Versaj 274. 64. 233. 226. 92. 136. planina 74. bawa 145. 288. 289. 62. Debrecin (Debrecen) 129. Budim 9. 61. 201. 191. Višegrad 102. Vodnik (Vodnic) 234. 289. 45. Buzjaš. 254. Gråka 219. Veliki Sempetar. 182. 136. Bugarska 154. 129. 280. Debling 130. Beåej 46. 126. 154. 299. Vojna granica 157. 110. 244. 262. 221. 280. Bistrica (u Rumuniji) 18. 116. 226. 314. 52. 89. 122. 111. 294. 240. 111. 138. 226. 223. Beåkereåki okrug 144. 274. reka 146. Grabovac. 245. 227. 100. 293.

140. 77. Krajova (Craiova) 17. Irig 188. 106. Kovin 43. 329. Keÿmark 65. 63. 56.Dobruw. 209. reka 224. 137. 139. 204. 289. 129. Italija 173. 310. 111. Keåa (Checea) 177. 170. 239. 73. Knez (Satchinez) 28. Ešeg (Esseg) v. Ðevðelija 296. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. Ð Ðala 118. V. 233. 235. 112. i Jugoslavija. 234. planina 131. 180. 204. Kasåorele (Casciorele). 119. 238. Karlovaåka mitropolija 64. Erdeqska eparhija 136. 144. 92. 177. Kilimanxaro. 173. manastir 102. 110. Ðeoaðu (Geoagiu). 275. Zanzibar. 69. Karlove Vari. 182. 280. reka 238. 118. Ÿomboqski srez 97. 299. 218. Kikinda 28. 239. 299. Komlauš-Arad 245. Karpati. Kosovo 98. 237. 138. manastir 169. 216. Iklad 129. Karlsbad v. erdeqski predeo 9. 114. 104. 197. Karlovac 200. 124. 219. Zemun 48. Celovec. oblast 93. Zenica 101. V. 201. 236. 274. 281. 111. 283. 311. 111. 163. 114. E Evropa 61. planine 135. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. 60. 69. 214. Krupa. 337 . Krstur 181. Z Zagreb 52. Kragujevac 7. 223. 254. 163. i Sremski Karlovci. Jarkovac 180. 165. spahiluk 296. Klokotiã (Clocotici) 231. 29. 214. Kotor 93. 135. 112. 169. 226. Kalina 230. 100. 225. 292. 213. reka 12. K Kazaw (Kazanü) 153. 297. 138. 170. 29. 55. 217. 279. 40. 284. 245. 59. 21. spahiluk 275. 52. Engleska 20. 277. manastir 35. Elemir 174. 48. 133. 65. Kanak v. Kraqevina Srba. Ÿ Ÿabaq 177. 281. 83. 99. Karlštad (Karlstad) 281. 136. 235. 119. Ilfov. Izbište 230. Dukwaåa (Dognecea) 230. 173. Klagenfurt v. 123. ÿupanija 98. 200. Ÿiåa. Karlovci 68. 229. 274. 66. 82. Don. i Kraqevina Srba. 211. Hrvata i Slovenaca 29. 273. Banatski Komloš. Karaš (Cara¤). 165. 299. V. Zlatica (Zlatiþa). Kraqevac (Cralovaþ) 213. 111. 186. 245. 294. 81. 328. 294. 76. Kaleniã. 70. 276. 116. 177. manastir 93. Komloš v. Konak. 175. 99. 182. 62. Kijev 138. ostrvo 131. manastir 202. 23. 237. 84. Hrvata i Slovenaca. 135. 331. 136. 83. 103. 129. 171. 201. 171. 120. 315. 204. 317. 233. 214. 49. 176. Dunav. i Transilvanija. 238. Konstancija. Ðurðevo 180. 202. 209. 212. 318. Kluÿ (Cluj) 235. 22. Kairo 131. Jegra 327. Esterhazi (Esterházy). 31. 163. Erdeqski gubernijum 136. Kostajnica 123. 235. 132. 110. Klenak 181. 152. Keåkemet (Kecskemét) 313. 102. Doman 237. 183. 56. 58. 276. 34. 109. Kostur 152. J Jabalåa (Iabalcea) 234. Ðorok 192. 243. 235. I Ivanda (Ivanda) 118. 106. Ketfeq (Gelu) 90. 119. 128. 224. Osijek. Krašovska ÿupanija 240. 103. 258. Karaševo (Cara¤ova) 232. 203. V. 90. 234. 139. 133 Kioara 135. 183. Erdeq 117. Zeta. spahiluk 99. 293. 215. Jugoslavija 20. 34. Konak 180.

Moldavija 9. i Ugarska. 226. 146. Nemaåka 20. 325. 15. 36. N Nakovo. 233. predgraðe Temišvara 21. Mombasa 131. 161. 216. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. 166. 183. 18. 112. 64. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. manastir 35. 217. 279. 15. 112. manastir 93. Moriš. spahiluk 296. 221. 28. 183. 113. 65. 204. 226. 29. 223. Mehadija 120. Lukiãevo 180. Kulpin 326. 179. Maramureš 245. 328. 253. 299. 214. 121. 136. Mol 174. O Obedska bara 14. 140. 176. 289. 177. 332. 43. 83. Nermiã 235. 324. 98. 17. 110. 209. 183. 115. 111. 321. spahiluk 96. 100. Moskopoqe. 328. 39. 292. 243. Novo Miloševo 174. 327. 186. 127. 77. 28. Marijanske Lazwe. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. 48. Kusiã 326. 215. reka 102. 292. Mesiã. 109. Oplenac. 62. Mokrin 174. 221. brdo 216. 38. Majna. V. 118. spahiluk 287. 274. 175. 40. 173. 122. Nemet (Beregsºu Mic) 90. 174. 180. 326. 310. 143. 12. 230. 132. Modra 43. Minc 126. reka 275. 215. 297. Marijenbad v. 338 . 174.Kruševac 231. 224. 290. 57. Masai stepa 131. 294. 180. 227. 296. rukavac Moriša 186. 228. 326. 14. 329. Novi Severin. Lugoš 90. Manenfeld. Neuzina 235. Lupak (Lupac) 235. 91. Nikšiã 318. 177. 65. 89. 59. Milkovo. 11. 92. 128. 129. 331. Mohaåki srez 136. Muntenija (Muntenia) 10. Lajpcig 81. Molovin 93. 213. Miqacka. 265. L Lavov 291. Nil. Oltenija 153. Mehalska eparhija 33. 266. Mezberew 313. 151. 323. Moraviåki srez 102. 204. 76. 295. 322. 104. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. 219. 51. V. 182. 212. Krušedol. 87. 220. Maðarska 34. London 55. 12. 182. Munara (Munar) 213. reka 158. oblast u Gråkoj 219. 173. 44. 56. 15. 218. 65. 196. spahiluk 96. Mala Vlaška 117. 40. 38. 125. Kumane 174. 60. manastir 7. eparhija 9. 27. 169. 10. Melenci 100. 291. 39. 182. Makedonija 154. 298. 182. 251. 318. Macedonija. Nemaåki Åanad. 214. 84. 53. 227. 220. 313. 129. 112. 328. V. 231. 52. 127. 192. Q Qubqana 203. 127. M Mavrodin. 110. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 185. 33. 44. 202. Lazarica. 237. 327. Mladenovac 216. 187. 283. Marijenfeld. 98. 333. 330. 289. 197. 198. Niš 115. 290. Lika 114. 258. 255. 333. 158. 295. 122. 177. Maribor 293. 203. Lipovo (Lipova) 114. 310. 240. 11. 122. Kusiã. 219. Novi Beåej 44. Minhen 82. 62. i Mala Vlaška. 61. Novi Kneÿevac 174. 114. 235. 82. 289. 198. 179. Mehala. 296. 323. Mali Moriš. 78. 287. 182. i Oltenija. 230. 222. pustara 96. Oravica (Oraviþa) 239. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. 90. 189. manastir 214. spahiluk 99. 61. 46. 128. 315. 13. Kuvin 174. Kupinik 14. 226. 121. 101. 188. 136. Milano 53. 93. Odesa 153. 276. 88. Moskva 187. 225. Opovo 326. 296. Kuveÿdin. 299. 226. 216. 90. 49. reka 12. reka 131. 317. 177. 227. 294. Novi Sad 14. 181. 197. 48. 16. 113. 328. Lugovet (Câmpia) 181. 179. 224. 111. 176. 46. 139. 177. 58. 16. 111. 17. 277. manastir 221. 12. 185. 227. 239. 332. 180.

Poqana Dolÿ. reka 10. 156. 222. Sanktpeterburg v. 281. 48. 34. R Ravnik (Rafnic) 231. Rumunska Zemqa 13. Pankova (Pancsova) v. Putna. Radojevo 90. 281. Senta 326. 120. 23. Peštanska ÿupanija 95. 299. 339 . 12. 202. Rusija 55. 165. 146. 326. eparhija 9. 159. Slankamen 120. 154. 115. 130. Poÿarevac 110. Rešica (Re¤iþa) 234. 327. 327. Sibiw (Sibiu) 136. 15. Rumunska patrijaršija 9. 101. 291. 215. Sveta Gora 152. Rumunska mitropolija 221. Petersburg v. 124. 52. 36. Pardawski srez 97. 185. 13. V. 112. Slatina Timiš 230. 62. 61. 212. 153. 209. 24. 152. Pariz 20. 95. 59. 140. 17. 90. Prilep 92 Prislop. Slavonski Brod 100. manastir 68. spahiluk 98. 228. 214. Sveti Ðurað. pustara 95. 112. 283. 138. Parac (Parta) 118. 220. 129. Segedin (Szeged) 73. 289. 321.Oradeja (Oradea) v. 276. 251. 70. 238. 13. Peã 114. Sarajevo 20. 110. 204. 294. 129. 204. 243. 219. 30. 97. 60. 160. 204. Rim 131. 128. Ostojiãevo 90. Sentandreja (Szentendre) 119. reka 93. Ruma 181. 117. 140. 61. Plzen 276. 31. oblast 157. i Rumunija. 153. 274. 96. 24. 146. Sad. manastir v. 62. 315. 234. Racenštat (Ratzenstadt) v. Oršava (Or¤ova) 121. Seåujska eparhija 136. 239. 83. 35. 136. 251. Sentandrejski srez 102. 111. 298. Subotica. 202. S Sabatka (Szabadka) v. Sew 201. reka 12. 159. 13. 239. 31. 204. 137. 238. 34. Rešinar 137. Rošija Montana 138. 173. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 59. manastir 135. 230. 29. 299. 294. Svrqig 231. 41. 311. 176. 18. 153. 84. 216. 203. 100. Raška 93. 123. 139. Petrograd 65. 204. 20. 237. 276. Rakovac. Rudna. 96. 40. Rostovo 238. 55. Seåuj 135. 139. 132. 293. 297. 25. Skopqe 32. 298. Petriwa 203. V. 109. 290. 90. 102. Pešta 53. 49. 310. Orlovat 326. Prwavor 158. 114. Rešinarski protoprezviterat 137. 294. 204. 151—156. 151. 201. 213. 42. 174. 15. 12. 181. 95—112. 19. Sveti Ðurað (Sîngeorge). 203. 180. 9. 216. Racvaroš (Ráczváros) v. 243. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. Petrograd. 91. Prešov 82. Selište 135. 327. Osek v. 282. 119. 217. Panåevo Panåevo 44. 112. 174. 146. 100. 164. 70. 227. 111. 299. Slavonija 100. 140. Pomoriška vojna granica 185. 126. Ratezaci 10. i Budimpešta. 225. 61. 292. 46. 111. 298. Sava. Rumunija 8. Reqevo 102. 221. Otvas 230. 92. 186. 318. Senðurð. 291. Radna 230. Petrovaradin 115. Podgorica 7. 308. 180. 174. Pomorišje. 66. Rimnik 187. Rudna 24. 145. 25. 289. ostrvo 131. 211. 17. 96. Rijeka 52. 87. 65. 211. 288. Peãka patrijaršija 113. 280. Sibiwski protoprezviterat 137. 279. Semarton (Sînmartinu) 19. 47. manastir 153. 32. 137. 151. manastir 243. 326. 15. 332. Semikluš. 143. Osijek 95. reka. 233. 315. Petrograd. Pakrac. 54. 156. 13. 326. 218. 177. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 174. 154. 22. 131. Srpska Varoš. Srpska Varoš. 65. Pemba. manastir 135. 227. 296. 174. Pokoja 245. 281. P Padej 177. 82. 245. Peåka (Pecica) 160. 135. 38. Risan 173. 82. Poqska 281. 226. Prespansko jezero 219. Veliki Varadin. 77. 99. 25. 176. Osijek. 326. 206. Siret. 127. 239. 113. 126. 55. Prag 51. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 62. 197.

29. 325. 100. 67. 308. T Tamadea-Tamasesti. 35. 166. 120. 328. 262. 173. 81. 75. 105. 242. 240. 108. 111. 127. 171. Srpski Åanad. 182. 48. 118. 139. 138. 18. Temišvarska eparhija 34. manastir 93. 95. 156. 52. Uqma 230. 41. 266. 166. Terezienštat (Theresienstadt) v. 126. 144. 219. 215. 316. 73. 100. 211. 253. 90. 82. Subotica. Trenåin 276. 61. 36. 132. 295. 244. 60. Sremska ÿupanija 96. 227. 117—121. 168. 216. 263271. 275. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. Hilandar. 153. 113. Turn Severin 152. 131. 281. 62. 171. 141. 212. 43. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. manastir 7. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 54. 91. Hajduåica. 340 . 251. 38. 38. 44. Tanzanija 131. Fibiš 174. 114. V. 138. 129. manastir 152. 28. 147. 214. 239. Stari Arad 129. Veliki Sempetar. 238. 233. Srbija 17. 97. 32. 87. 239. 153. 108. V. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 214. 40. F Fabrika. 54. Turska 87. 62. Studenica. 61. 83. 49. 163. Slovenija 294. 110. U Ugarska 8. 123. 199. 87. Frankfurt 275. 85. 98. 144. 128. 35. 287. Tolvadija (Livezile) 213. 93. 84. 122. i Karlovci. Faåeš 114. 327. Temišvar 8. 224. 98. Sremski Karlovci 7. 133. Srpski Veliki Semikluš. 40. predgraðe Temišvara 81. 41. 28. 19. 296. 180. Ugro-vlaška mitropolija 9. 73. 310. 229. 218. 21. 318.Slovaåka 43. 35. 257. 226. Srpska Varoš 186. 231. 182. Trst 55. 92. 89. 124. 315. spahiluk 296. 37. 148. 240. 108. 313. 288. 52. Austrija. 106. 186. Halmað (Halmagiu) 243. 291. 41. 314. Srpski Semarton. 292. 298. 129. 42. 177. 325. V. 129. 221. 273. Sofija 280. 255. Starobeåejski srez 102. 86. Tismana. 217. Timoåka eparhija 216. 74. 146. 21. 313. 109. Tanga 131. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. 277. 127. spahiluk 99. 154. 212. 204. 276. 41. 203. 128. 20. i Maðarska. 330. Sombor 41. 256. 121. 181. Srem 7. 170. 131. 225. 220. 51. 120. 115. 81. Fenlak (Felnac) 160. 70. Srpski Aradac 177. 231. 254. 101. 124. 33. H Habzburška monarhija v. 255. 123. 215. manastir 152. 49. 276. 293. Few (Foeni) 213. 113. 165. 83. 49. 61. Ugro-Vlaška 9. 113. Srpski Padej v. Ã Ãelije. 299. Tirol 229. Subotica 52. 124. 330. 254. 44. 170. 140. Srpska Crwa 329. spahiluk 99 Hercegovina 85. 17. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 88. 221. Transilvanija 153. 199—209. 243. 27. 279. 40. Hale 64. 24. 183. Herešti. 241. 108. spahiluk 105. 96. 213. 77. 224. 234. 213. 271. 273. 179. 145. 258. 31. 254. 121. 281. Fruška gora 123. 294. 296. Tanadeu Ÿos. 289. 118. 16. 176. 316. 36. 130. 48. Solun 219. 102. 216. Temišvarska ÿupanija 96. 132. 109. 100. Podgorica. 146. 120. Titograd v. 252. Split 288. 255. 294. Padej. 17. 209. Tamiška ÿupanija 128. 48. 111. 114. 226. 317. 231. 213. 16. Torontalska ÿupanija 96. spahiluk 128. Torontalska varmeða 143. i Erdeq. 240. 315. 34. 180. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. 150. Austrija. Semarton. 10. 125. 145. 81—88. reka 108. 165. 255. 62. 154. 120. 290. 177. 319. 34. 22. 122. 148. 123. 37. 202. 10. 252. 232. 99. 39. 329. Temišvarska episkopija 37. Ãukovac 186. 183. Turski Beåej v. Semikluš. Francuska 69. 118. 326. 128. 104. 286. 328. 133. Tamiš. 14. 124. 186. 143. 104. 136. 214. 23. 129. 294. 37. 223. Habzburško carstvo v. 152. Novi Beåej. 181. 65. 212. 89.

Åanadski protopopijat 328. 100. Štokholm 274. ÿupanija 9. 313. 152. 241. Šibenik 202. 209. 242. 146. 330. Åaåak 110. Šurjan 213. C Carigrad 82. Šopron 65. predgraðe Arada 89 Šatista. oblast u Gråkoj 219. Šarkad. 153. Åurug 326.Hondol 138. 318. 294. Huwedoara. 180. Crna Gora 224. Åeška 146. Åiksereda 235. Srpska Varoš. 114. 126. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. Hrvatska 113. Å Åakovo (Ciacova) 22. Širija (¢iria) 129. Š Šabaåka eparhija 34. 317. 294. 231. Åanad (Cenad) 114. 341 . Šemnic 126. 220. Celovec 292. 84. 232. 245.

.

slikar 173. istoriåar umetnosti 327. Aleksiã. Ajvaz. Kornelije. Arsiã. Cinciã. Marija roð. politiåar 86. 121. maðarski kwiÿevnik 101. August. Avakumoviã. slikar 173. Eustahija roð. Petar Paul. Aleksa. 93. 178. 186. 183. Katarina. 189. Aleksandar Karaðorðeviã. Ivan. Aleksijeviã. Rikard (Alewyn). 243. Antonoviã. Pavle. Jovan. 175. Aleksandar Veliki. 186. 244. uåiteq u Aradu 160. 179. Gerasim. episkop 76. Aleksiã. kraq 101. 90. Ajh. Apel. 138. 265. 174. 97. knez 74. 139. 106. 157. Vasilije. Nikola. lekar 145. 243. 181. Aleksandar Obrenoviã. pisac 329. Jovan. 333. Dimitrije. publicista 44. episkop 119. Platon. sin Nikolin 174. Aradski. 177. Stankiã 173. 177. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. 265. istoriåar 243. slikar 89. 271. kwiÿevnik 73—79. 265. Avakumoviã. Lazar. 123. 141. austrijski knez 281. nastavnik u Temišvaru 21. Arsiã. 268. Andriã. 267. Janoš. nadvojvoda 102. kãi Savina 187. 120.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. 271. 175. 266. paša od Budima 282. Angel. Andreis. trgovac 191. 183. komesar i plemiã 192. 75. putopisac 152. 124. Aleksiã. 216. Antonoviã. Antonoviã. Antonoviã. 343 . 178. 187. Manojlo-Emanuil. Anðeliã. Alevin. Janoš. zemqomer u Somboru 327. Petar. Anastasijeviã. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. 91. slikar 176. slikar 177. Aleksandar. Anðeliã. pravnik 265. Arsiã. 182. 326. Atanackoviã. patrijarh 70. Avramoviã. * Izvorni. 137. 182. Aleksiã. 271. darodavac 104. porodica 173—183. Aleksandroviã. Qubomir. 176. 173. Aksentijeviã. 173. Acel. 84. Vasilije. Dušan. 163. unijatski episkop 243. Aleksiã. Stevan. 94. episkop 135. 177. Aleksiã. 183. arhimandrit 138. senator u Aradu 185. 145. Albreht. Petar. Terezija. 177. German. 179. 174. Miša. Aÿbot (Asbóth). Arsiã. 271. 177. 179. Adamoviã. Sava. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. Adamoviã. Silviju (Anuichi). Marija. Stefan. arhimandrit 100. Adamoviã. general 100. 266. Anepsija. 83. 270. 179. 140. Andrija. Ambroziã. teatrolog 274. 180. Miša. pozlatar i slikar 90. 165. Isaija. slikar 181. kwiÿevnica 64. 266. zidar novosadski 330. Arsiã. car 44. 266. Arsiã. episkop 121. episkop 67. 178. 115. 180. Jova 328. 268. 144. 325. Aleksiã. Arsenije III Åarnojeviã. 86. Arsenije. B Bajiã. Mojsej. Arsiã. Atanasije. 266. 177. patrijarh 115. Stevan. 267. 330. 183. 176. Aron. 180. sveštenik u Åakovu 118. sveštenik u Aradu 192. 182. 179. Pavle. 68. 269. Anuiki. supruga Savina 187. senator u Aradu 185. slikar 90. 332. Jakov. 183. Josip. porodica 265—272. Aleksiã. slikar 173. Aleksiã. Vlastoje. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. 85. 182. muzikolog 60. 82. 182. 76. Alepski. Qubomir. Aleksiã. uåiteq u Mehali 177.

Igwat iz Slavonskog Broda 100. Ištvan (Balog István). Ðuriã 19. Ðorðe v. Batušiã. Aleksandar (Bach). 67. Betoven. Bela. Lazar. Bah. 284. Boliã. grof 274. 10. patrijarh 104. vlaški vladar 7. Jovan. Lazar. Bibiã. 68. Bogdanoviã. Blaznavac. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Milivoje. Ištvan (Berkeszi István). 19. Brunsvik (Brunszvik). 112. Ivan (Birta). inÿiwer i istoriåar 8. 27—42. 106. Nikola. 170. grofica 282. Aleksandra 19. Milivoj 19—25. Binder Bugarski. 12. Bešina. Jovan. litograf 328. Bode. 255. Bibiå. 11. Berkesi. Ðurað. 282. 187. 20. episkop 108. Milica. 111. Ðorðeviã 17. komesar 138. redaktor 43—49. porodica 18. Bifon. Boÿiã. T. Pavle (Binder). Baãawi. Bugarski. svetica i despotica 7. 16. 62. Birta. Maksim. 111. 234. 212. senator u Aradu 185. Stevan. 106. 139. Todor. Paja.. Gabor (Bona Gábor). 324. Šifman 329. Bogdanoviã.. Bojiã. direktor škole u Temišvaru 20. Bobulesku. Prot (Prot I. 187. Borojeviã. Brankoviã. Beåi. Petrija od Varadija 98. 21. Josif (Iosif Bobulescu). Johan Elert (Bode). pukovnik 87. horovoða 254. Jovan. Brajer. 57. 251. Bogdan. porodica 275. 14. Nikola. 14. Ištvan (Bessenyei István). 111. 17. N. 23. 252. Nikola. kwiÿevnik 276. Brankoviã. Bogdan III Slepi. 240. Biki.Bajiã. 323. 256. Miloš od Varadija. 89. Balog. Marija. Bruner (Brunner). Franc 261. Boškoviã. 333. Biga. Angelina. baron 102. 18. etnolog 230. Blanšar. 292. Brankoviã. Ðorðe. 13. porodica 297. Jovan. Arsenije 7—18. Brankoviã. Lukijan. Jovan. Brdareviã. sudija u Aradu 185. Georgije. Bogdan. 55. Stefan. Basarab. Berlendesen. grof 13. istoriåar kwiÿevnosti 7. Bona. pravnik 221. ålan Društva za SNP 100. prirodwak 67. Bjelica. posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. Vali (Béla). Baron. 112. Mirjana. Born (Born). 92. profesor 19. 103. Ðorðe. Branovaåki. Stevan. kwiÿevnik 129. 297. Vasilije iz Arada 189. despot 14. slikar i grafiåar 326. Aleksandra. istoriåar umetnosti 179. bibliotekar 51. Milorad. 90. 20. 16. Bajiã. istoriåar umetnosti 179. pisac 127. mitropolit 7—18. Koman. despot 7. advokat 105. 344 . Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). profesor 22. Beÿan. Arpad. Baãawi (Batthyány). vladar Moldavije 10. J. Prokopije. Bašiã. Beqanski. bibliotekar 203. prirodwak 63. 284. 108. istoriåar 136. 17. Brankoviã. Brliã. Bugarski. Joca. Petar. episkop 151. kraqevski školski nadzornik 160. 22. slikar 302. Vuk. 8. profesor 22. ministar 76. Berenfels. Barlovac. 15. Bugarski. Stefanoviã 261. Brankovan. Petar iz Uqme 239. pedagog 326. Qubica. Lukijan T. 8. Bogdanoviã. Belåiã. pozorišni tehniåar 286. 20. 58. Blagoje iz Vaqeva 33. Baroše (Baroche). slikar 305. Bugarski. Botiã. profesor 327. pozlatar 90. 18. 332. Basarab. Milica roð. 258. 329. despot 7. Milan. konzul 108. trgovac 233. despot 14. Bešewei. Mileva-Milica roð. gradonaåelnik novosadski 97. Bikicki. Boškoviã. Barjaši. Ðorðe. 14. pisac 39. Bogosavqeviã. Brankoviã. muziåar 204. Basarab. Brankoviã. Brankoviã. 17. Baãawi. Bugarski. Birta. Bauer. Wagoje. trgovac 105. istoriåar 153. Ludvig van (Beethoven). glumica 285. prota iz Rešinara 137. 128. Beÿu. Milivoje. Brankoviã. 140. Bugarski. Marko. istoriåar 192. Vajs fon. 17. Petar. Barsan. arhimandrit 64. Brankoviã. 163. ÿurnalista 84. Ðorðe. paroh 328. Bujas. Mihajlo. namesnik Milana Obrenoviãa 99. Binder. Biki. Bondin. Brankoviã. Julka roð. 106. pisac 329. Maksim. Ÿivko. Bugarski. teatrolog 291. Beju). Tinka roð. Bartelemi. Gedeon. pisac 329. Lazar. Brankoviã. Silviu. kompozitor 54. paroh 331. (Breier) 253. direktor varoške bolnice 257. general-major 138. 61. Pavle. 212. Barabaš. inspektor pozorišne rasvete 286. 193. Bugarski. 14. zemqoradnik u Semartonu 19. Milana. Ÿan Pjer (Blanchard). Bugarski.

Vujiã. istoriåar crkve 200. Petar iz Pokole 245. Petar. straÿmešter 186. Vujiãi. kwiÿevnik 129. Vlašiã. knez 97. Viha. muzikolog 204. Pavle. Volter. Gaj. Joakim. kwiÿevnik 52. muzikolog 202. 235.. komunalni uåiteq 235. Granofski. Vidak. 234. 84. Slavko. 290. 281. Vitkoviã. Milo. Gerold. porodica 297. Joanikije. Gigiã. Garašanin. Alesandro (Volta). profesor 73—79. Slavko. profesor 22. Vladimir. Vurcbah. 295. 86. 283. pesnik 128. pozorišni rediteq 297. Milovan. Gogl. 243. prota 105. vojvoda i politiåar 74. štampar 126. Gligorije. ikonoipisac 91. fiziåar 63. Grašalkoviã. Gregor. Vereš. Jovan. Gajin. 293. Vukåeviã. Vujiã. Golec. Vasiã. 85. Gluk. Nikola. 289. Karl (Gerold). Gavriloviã. Gruber. 240. Branko. kwiÿevnik 52. Panta. grof 274. Georg. Grahovac. Karolina Lujza iz Karaševa 234. kurijalni sudija 106. Georgijevski. Qudevit. Andreja iz Karaševa 234. Luiði (Galvani). Ðoka. episkop 113. Marija roð. 281. Gavriloviã. Grigoroviå. Fransoa Mari Arue (Voltaire). 86. akademik 109. pisac 73. uåiteq u Beåkereku 281. 113—124. 91. Sava. 317. Goðevac. Golub. 75. Vlašiã. 332. Gete. 212. sveštenik 160. 292. Viha. Gruiã. kraq 9. Andra. Toma. Jovan. rumunski istoriåar 153. Vladisavqeviã. Gavriloviã. 289. Gavriloviã. Ÿivka iz Vaqeva 33. Vukeliã. 154. otac Dimitrija Tirola 313. G Gavela. Šmidl 234. (Vºtº¤ianu). Kristof Vilibald (Gluck). Ludvig 109. Aleksandar. Kosta — Prota. Verde. 345 . Vladislav II. Gecija. Bukuroviã. Ÿil (Verne). Stojanka. Vasiã. Vukadinoviã. 16. Vlahoviã. Venkhajm (Wenckheim). 298. Vladislav. gradonaåelnik aradski 185. 128. Maksim. Konstantin (Wurzbach). Vlašiã. graniåarski kapetani 96. Vasiã. 83. Veber (Weber). 202. uåiteq u Aradu 161. Andreja. Bernat (Weisz). 146. Vajdman (Weidmann). Vinko. 136. Vanonåek (Wanoncsek). mesar u Temišvaru 234. porodica 96. Gavriloviã. profesor 22. glumica 286. Qubiša. Viktor Ivanoviå. Verzar (Verzár). Volta. Vasilijeviã. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. episkop 7. Ðula (Wlassics Gyula). pesnik 148. Georgijeviã. direktor škole 233. istoriåar 63—71. Ludvig Albreht (Gebhardi). Šandor (Wekerle Sándor). I. Vatašijanu. fiziåar 63. Gavriloviã. Matija. Vlahoviã. rediteq 285. Vukoviã. 201. 333. muzikolog 51—62. prota iz Beograda 45. filozof 63. slikar 328. kwiÿevnik i politiåar 166. Vlašiã. maðarski premijer 223. Mišelina. Dimitrije. 49. 127. Johan Volfgang (Goethe). Vladislav I. Gavruca. Nikola. Galvani. 235. Vasiã. istoriåar umetnosti 173. Grosinger. 92. profesor 20. Viloviã. kraq 152.. porodica 145. Grašalkoviã. Vuåiã Perišiã. Vlašiå. Vladimir. istoriåar 329. Jovan N. Gligorije. Georgijeviã. Vergilije (Vergilius). 10. Vulini. kwiÿevnik 64. Tadija 109. Vasiã. 275. profesor 22. Joan. 127. ministar prosvete 131. Vaka. slavista 153.Bukovac. Vlašiã. Gephardi. nadzornik u Sarajevu 102. 81. kompozitor 54. Gernot. student medicine 45. 85. drÿavnik 84. lekar 145. graniåarski kapetani 96. lekar 254. Eugen (Jeno). rediteq i pozorišni teoretiåar 297. pomoãni beleÿnik 234. Bisa 89. Georgijeviã od Apadije. Vitkoviãi. kwiÿar 314. 83. Nikola. Vlašiã. pisac 77. dirigent 285. slikar 181. Vlašiã. Vekerle. 236. episkop 123. Arpad. 204. graniåarski kapetani 96. nastavnica u Temišvaru 21. V. Spasoje. Jovan (Ioan Gheþia) 148. Emanuel. slikar 181. porodica 234. Vern. Gavriloviã. V Vajdman (Weidmann). Vidakoviã. porodica 284. pisac 44. Vajs. Vasilije. istoriåar 82. Ilija. uåiteq i seoski knez 234. Vlaho. Vujiã. mitropolit 136. Pavle. Vozareviã. prikupqaå priloga 191. Jozef 274.

Svetozar. Damaskin. Guno. 55. 91. Haxi 222. Dadawi. episkop 113. Konstantin. 125. Miqa mlaði. 122. profesor i bogoslov 66. 127. 129. 148. Grujiã. prirodwak 67. Stefan. Aleksandar (Dreyschock). sin Ðorðev 130. 132. Sava. sveštenik 138. Djamo Dijakonica. Damaskin. savetnik Temišvarske administracije 121. Petar. matematiåar 63. (Dietrich). porodica 173. 131. 124. Dragomir. Dobroviã. unuka Ðorðeva 130. Jelena roð. Dimitrije. 123. Grujiã.Gruiã. Damaskin. Qubomir. Anðelija. Vladimir. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Vasa. oblaåiqa u pozorištu 286. Damaskin 130. Petar. Damaskin. Petar. prevodilac 44. Damaskin. 279. 121. 132. Danil. posednik i sudija. prikupqaå priloga 191. uåiteq muzike 235. Damaskin. 93. Dvoraåek. Dragyc. Dimitrije. 130. kompozitor 54. Hajim S. Raja. Isak. 133. 133. Marija roð. Stefan. Dobra. Jelka roð. Luiði (Guglielmi).. Feldvari 129. istoriåar kwiÿevnosti 253. advokat u Beåu 97. Nikola. Damaskin. baron 106. Deviã. Davidoviã. Ferenc (Deák Ferenc). Damaskin. Dobra. naåelnik sreza i asesor 128. Miša. Dobrašinoviã. 109. slikar 222. slikar 301. pravnica 222. 278. Dobroviã. 56. Ana. 311. Petar. Jelena. Radoslav M. Geza od Kadara. Miqa. Vašerheqi 130. Deodat Gratet de (Dolomieu). Damaskin. Damaskin. Dolomje. Daniåiã. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. Aleksandar — Aleksa. Damaskin. Damaskin. Doniceti. Drajšok. kwiÿevnik i publicista 125. 294. Gruiã. Margita roð. Rajmund 261. Inokentije. Petar. Grujiã. Nikolaj. 122. 136. 280. Dalamber. istoriåar 127. 136. Katarina roð. Antonije. 129. potpukovnik 129. 295. 62. veliki ÿupan i poslanik 97. Stefanoviã 261. porodica 125—133. eparhijski školski referent 160. 130. politiåar 85. 130. 128. kwiÿevnik 297. Stefan. slikar 89. Dimitrijeviã. Pal (Gulyás Pál). 132. kãi Stefanova 128. pravnik 129. istoriåar 110. kaluðer 151—156. 68. Domanski. arhimandrit 108. Ditrih. 129. 45. Stefan od Nemeta. 126. folklorista 153. prikupqaå priloga 191. Guqaš. politiåar 97. Pulherija roð. Deretiã. 119. posednik i pisac 130. Duišin. Dimiã. kompozitor 54. etnograf 152. 132. 130. istoriåar 7. advokat 108. Daviåo. pijanista i profesor 51. uåiteq iz Krašova 235. Guqelmi. Palikuåevni 129. 130. Doner (Donner). (Lucia Djamo Diaconiþº). Silviju. Arsen. Jean le Rond). 94. Ðura. episkop 113—124. Olga roð. Simeon. Ðorðe. Dadawi. Doner (Donner). 91. episkop 100. Janko od Ðulveza i Diwaša. pozlatar 90. Damaskin. 130. Gråiã. Golub. profesor muzike iz Rešice 239. Anton V. Dimitrije. 114. 325. kwiÿevnik 59. Margita. Jovan. 48. 314. Haxi. Luåija. Damaskin. Nikanor. 117. kãi Antonijeva 130. Damaskin. 49. 310. 213. 132. asesor 128. arhitekta 222. Došen. 132. 133. Dobra. Jovan. 129. Deÿan. Antonija. Simeon. 133.. 130. Ðorðe. Damaskin. Damaskin. unuk Ðorðev 130. Domanski. 61. Dobroviã. Nikanor. D Davidoviã. Gaetano (Donizetti). 153. Derešãe. plemiã 130. Damaskin. episkop 114. Domawanc. Dalen. ministar 86. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. Damaskin-Qubimiroviã. kompozitor 277. Georgije. 128. Šarl (Gounod). Tekelija 128. Jevrem. Dib. Zako 128.. sin Stefanov 128. Dimitrijeviã-Rafailoviã. Dubravinski. Georgije. Damaskin. Dimitrijeviã. inÿiwer 21. 130. Dudl. istoriåar 135. 132. Gutenbrun (Guttenbrun). 133. Damjanoviã. 118. Dimitrijeviã. paroh 108. Dimitrijeviã. 90. Nikodim. istoriåar kwiÿevnosti 75. Dimitrijeviã. Teodoroviã 130. Dimitrijeviã. Ÿan (D'Alembert. Dobroviã. Ivanka roð. Deak. 282. Duka. politiåar 225. teatrolog 274. Damaskin. Vasilije. Demeter. Dolga. 115. Vasilije (Drºguþ). Dimitrijeviã. filolog i kwiÿevnik 44. Damaskin. Damaskin. drvorezbar 89. garderober u pozorištu 286. M. politiåar 47. Etelka roð. kãi Stefanova 130. Ema roð. kãi Simeonova 129. 130. poglavar 100. 346 .

Ðuriã. 112. 109. Ðurasa (Giurasa). Ðermek. Teodor. Stana. Johan Kristijan (Engel). Z Zajc. 284. Ÿ Ÿivanoviã. Engelhard. 301. Dunðerski. pisac 77.. 279. Ivan iz Karaševa 237. vladika 45. uåiteq pevawa 204. grof 282. 111. 239. prikupqaå priloga 191. profesor 43. Ziåi. Ðurasa. 245. etnomuzikolog 254. Ivanoviã. Jakabfalvi. Ðurasa. S. Paja. 60. Ðurasa. 234. 209. Johan (Sauermann). 46. Ivan. Iliã. istoriåar 16. Jovan 129. 239. Jakovqeviã. slavista 77. Eremiã. profesor 20. veleposednik 104. Ivanoviã. Zaharijeviã. baron 45. advokat 237. 281. Zaharijeviã. Ÿivanoviã. Ÿili (Jilly). porodica 257. Ÿivkoviã. episkop 32. Dimitrije. E Ebersberg. viceišpan 265. plemiã 105. scenograf 279. muzikolog 52. 347 . pesnik 165. Ðika. Ivanoviã. Ilarion. Ðurkoviã. 41. 139. Gedeon. Zaharijeviã. 214. 297. Dimitrije. Vojislav. 299. 75. Ðuriåko od Modoša. Bogdan. Ÿivkoviã. grof 274. Zoltan 261. slikar 90. Špicer. Ivaniã. uåiteq 237. studentkiwa 238. istoriåar 81—88. grof 275. upravnik gimnazije 102. Zauerman. Lazar. Ðurkoviã. Ðuriã. Ivan. veroispovedni uåiteq 235. Stepan iz Karaševa 237. Ÿivkoviã. graniåarski kapetani 96. Jovan. Joan. Ðorðeviã. profesor 22. Sava. Ifka. Dimitrije. 61. Mikola. Ðurkica 237. Ðurkica. Ðakoviã. Esterhazi. Alojz iz Karaševa 237. 237. poslanik 108. sveštenik 43. porodica 237. 240. Qiqana. 48. Katarina roð. Erdedi. Olga roð. kompozitor 204. 324. Ð Ðaja. (Jivi) 136. Esterhazi (Esterházy). porodica 274. Stefanoviã 261. pedagog 326. Martin iz Rešice 238. Stevan. J. Zubkoviã. 236. trnovski patrijarh 152. 238. 129. 237. Erdedi (Erdõdy). Marija Terezija 275. 140. Eustatijeviã. Jakov. biolog i fiziolog 20. 138. porodica 173. Vasilije. porodica 181. 240. Jovanka roð. Ðurasa. Lazar. istoriåar umetnosti 177. Ÿivkoviã. dobrotvor 39. Iliã. Nikoliã od Rudne 106. 238. J Jakabfalvi. glumica 285. 239. 289. muzikolog 199. Stevan Dabiã. Jeftimije. Dušan. Sinesije. Nikola. 47. Melhior. Vasilije. Zora. Ÿivanoviã. Ðurasa. Teodor. Ivkoviã. åinovnica 238. Arsenije. 235. patrijarh 45. 105. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. grof 98. pravnik 43. pisac 329. Ðurasa. Evtimije. Zoriãi. Ilija. veroispovedni uåiteq 235. Ÿivkoviã. Vladimir. Pavel. 281. Ðurasa. Johan (Engerth). Marija iz Karaševa 237. Engel. istoriåar 110. profesor 20. Ðurasa. Ana roð. Dunðerski. Mirko. istoriåar 230. Nikola. baron 117 Engert. Iskriã. arhimandrit 160. prikupqaå priloga 191. Ðurkoviã. 17. Ðuriã-Klajn. Jakšiã. sudija 43—49. Igwatoviã. paroh 73. Ivanåeviã. 44.Duka. 302. Ivan. Ivan. Evgenije. drÿavni uåiteq 235. Kornelije. Zaharijeviã. Joca. Prokopije. Ðuriåiã. Ÿivi. Lazar. Ÿivkoviã. Teofil iz Vaqeva 33. 201. 233. Esterhazi. 110. Marjan. Ivaåkoviã. 122. sudija 108. 46. Ÿivojnoviã. Franåisk — Feri. Ðurasa. rediteq 291. Arsen. Ðorðe. Petar iz Vaqeva 33. Ðurasa. školski upravnik 160. veleposednik 105. Ivanoviã. Lidija. Ðorðeviã. Olga. poslanik 108. Elvic (Elwitz). Iliã. 204. Ðika. episkop 243—249. kompozitor 293. Pavle. I Ivaniã. A. kwiÿevnik 83. tast Wagoja Basaraba 17. Ðorðe. Zeremski. Jeroš. filolog 52. Damaskin 128. porodica 145. 303. publicista 230. Fridi. Ðurasa. Marta-Olga roð. Ðurkoviã. 256. Erdujheqi. 44. Edelspaher. muzikolog 204.

Jankoviã. Jovanov. 93. Milan. hajduk 39. Joakim. Jankoviã Mirijevski. Nikola. Kerewi. Pavle. Kegleviã (Keglevich). gradonaåelnik Arada 185. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. Jelisaveta. 8. 188. Jacimirski. putopisac 296. abaxija temišvarski 81. carica 101. dinastija 315. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Jenko. 98. 58. Katana. Jeger. 188. 275. 116. 182. jerej 119. Marko. Fridrih (Kanitz). 156. bibliotekar 60. slikar 173. Kasini. 157. profesor 22. Marta. Paja. Jakšiã. Kapdemort. 293. Georgije. Karlo VI. Jovanoviã. posednici 96. Jugoviã. 314. Kalinoviã. Teodor. 170. Karoqi (Károlyi). Kiril. 85. Joanoviãi. Dmitar. 65. Davorin. Kapdemort. hajduk 39. Jovanoviã. Katarina II. 92. 317. general 101. 177. Jankoviã. 227. Ðovani Domeniko (Cassini). Kengelac. Ðura. slikar 173. Jankoviã. Janiã. kandidat medicinskih nauka 64. Mihailo. kwiÿevnik 56. glumica 285. 348 . 95. Josif II. istoriåar i politiåar 81. Joan. Jakšiã. otac vojvode Radula 17. mitropolit sofijski 7. Pap 89. lekar 100. Bewamin (Kállay). 79. Kalevit. slavista 152. 78. 252. Jankoviã. Kalåiã. 289. Stefan Veliki. Jovanoviã. 197. Jankoviã. Jovanoviã. kancelar 128. Jakšiã. 243. Jovanoviã. Kaunic. Janiãi. Kašanin. Janiã. porodica 274. 189. Kapuši. mitropolit 31. senator aradski 185. Karavelov. Joanoviã. Karaxiã. Jovanoviã Vidak. slikar i profesor 321. 91. Stevan. nadzornik škola 41. zaduÿbinar 186. prevodilac 44. Jelena iz Arada 187. 61. Kenigseg. K Kajzer. Ðorðe. Zaharijeviã 44. Milan. car 68. 195. Bela. istoriåar 115. Kašikoviã. vajar 89. poslanik 108. Jovanoviã. Josif. Karaðorðeviã. Jeremiã. Kamenicki (Kamenitzky). Jovanoviã. kalfa 201. feldmaršal 122. sestra Gavrilova 187. 129. Ferenc (Kerényi) 273. 188. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Aleksa. kompozitor 55. Georgije. Joanov. Vencel (Kaunitz). ministar 97. 306. paroh segedinski 160. Josifoviã. Josif. Milan. Kampelen. 98. 198. Ivanka. Konstantin. Josif. Karaðorðeviãi. Jakšiã. Ivan 280. 109. Aleksandar Ivanoviå. Jovanoviã. 283. 123. Jon Bogdan v. Jankoviã. profesor 20. 97. Emanuil. istoriåar umetnosti 182. 90. episkop 114. 85. 188. Petar. 330. horoupraviteq u Temišvaru 201. slikar iz Krstura 181. 57. Mihailo — Mikl. 75. Jovanoviã. Vuk Stefanoviã 48. Jankoviã. konzistorijalni fiškal 46. publicista 77. car 154. Jovanoviã. publicista 101. 187. kwiÿevnik 175. Miodrag. Jovanoviã. slikar 173. Karoqi. 193. Mita. 187. kwiÿevnik 293. 193. Mihaq (Károlyi Mihály). 103. slikar iz Modoša 181. 117. Vikentije. Quben. Janiãije. 94. prikupaqaå priloga 191. Jovanoviã. 60. astronom 63. arhimandrit i istoriåar 63—71. 169. profesor 252. namesnik jeromonah u Partošu 118. Petar. 299. 226. 176. 253. grof 224. Kaloeru. Jovan Sracimir. slikar 326. dobrotvor 185— 198. Jankoviã. Jankoviã. 115. majka Gavrilova 187. car 115. 48. baron 76. Gavril — Gavra. austrougarski kapetan 48. Jelena. Jankoviã. Kornel. 116. 101. drÿavnik 81—88. 182. 197. Joan Stefan v. 294. vajari 89—94. Melanija roð. istoriåar umetnosti 89—94. Kalaj. Milutin. Dragomir. 146. 284. Persida. 124. Slobodan. Jankoviã. Pavle. 88. kwiÿevnik 170. carsko-kraqevski kapetan 44. 117. 93. Dimitrije. publicista 100. Janiã. preparator 131. 59. 297. 86. porodica 222. 87. Jovanoviã. Ðura. Karaðorðeviã. Kamburov. Arsenije.Jakšiã. Jevriã. 94. 327. porodica 284. Jasna. Kanic. Jovanoviã Batut. Manojlo. Kempen. 153. Jovan — Zmaj. carica 68. 90. Sava iz Arada 265. Jankoviã. Joan. Julijana. Ðorðe. Ekatarina roð. istoriåar 127. Jovanoviã. Stevan. Bogdan III Slepi. Risto. Jakšiã. 157. 83. vajar 89. 62. Lazar. Joviåiã. istoriåar medicine 143. 324. Jovanoviã. 294. 188. Jankoviã. 273. knegiwa 97. 138. knegiwica 97. Kalman. 100.

sin Slobodanov 27. botaniåar 63. Todor 110. 213. Jovan. 152. 29. Vladimir. 213. Lazareviã. Lekin. Lendvai. Krajbig (Kreibig). profesor 329. Petar V. Koloÿoara. Sofronije. Krestiã. Šarlota roð. advokat 224. violinista 52. ÿupan 100. knez 18. 55. Kovijaniã. car 69. Risto. Visarion. Jovan. Karl fon (Linne). Linca. prota 21. Laskarov. Kneÿeviã. Laziã. Lakaj. jerej u Aradu 187. Laplas. Letiã. Kostiã. Katarina Katica roð. Aleksandar 32. profesor 22.. episkop 34. Kleut. 212. istoriåar 153. Klicin. 280. Melentije. stolar 330. Laziã. profesor 326. Kostiã. Visarion. 84. 191. slikar i scenograf 279.. Kurjakoviã. Mita. Miraš. Slobodan T. 85. 14. astronom 63. Evgenije. Liblajtner. Paulina roð. Korvin. Damaskin 130. Kostiã. Emil (Emil Lºzºrescu). porodica 211. protokolist 278. 227. episkop 27. uåiteq iz Domana 237. Marija.Kik. Stevan. upravnik pozorišta 288. Vasilije. muzikolog 56. Pešiã 27. V. Kinderman. kwiÿevnik 329. Georg. Kuševiã. Petar (Colojoara). Kocebu. Tanasije. 62. Kniãanin. Marija roð. Kovaåek. 238. kompozitor 51. Kiãoviã. Kostiã. logotet 15. 226. Gliša 330. Svetozar. Leopold II. 186. predsednik Matice srpske 125—133. Georgije. Andre (Lalande). ålan Matice srpske 325. Krestiã. Laloševiã. Åupiã 27. politiåar 223. O. grof 157. 326. prikupaqaå priloga 189. Haxi. Dositije. trgovac 220. 215. Stana iz Vaqeva 33. Kostiã. Pjer Simon (Laplace). 215. Šifman 330. bogoslov 32. Jovan. Krasojeviã. kãi Slobodanova 27. 108. hemiåar 63. 215. Stevan. 138. Lisinski. Leskovac. Kostiã. 61. 58. Kucara. 215. Kukuqeviã-Sakcinski. 192. Kostas. istoriåar kwiÿevnosti 87. Lazar Hrebeqanoviã. Lindner (Lindner). Svetozar. 70. Kiš. Krstiã. Kostiã. Antoan (Lavoisier). profesor 20. 185. Lebl. kulturni radnik 297. 110. pesnik 52. Mata. 238. Kostiã. etnomuzikolog 204. Krenikoviã. August fon (Kotzebue). porodica 32. Miron (Constans). List. Miodrag. Lazaresku. 325. 189. unijatski episkop 243. 110. Kostiã. 136. 27—42. istoriåar 76. istoriåar umetnosti 175. stolar 90. 32. episkop 135—141. uåiteqica 237. 32. car 127. Gordana. Ðurasa (Colojoara). paroh u Ketfequ 211. istoriåar 43. 214. Kiriloviã. Dragomir. Kruševac. Krstiã. Jelisaveta. Letica. Vatroslav. Jovan. Kod. Kiriloviã. 32. Kuntariã. 32. 16. Kostiã. Jovan. Kiš. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. Lazareviã. Klajiã. Milan P. fiziåar 63. Laland. 28. Konstans. Kulon. Šifman 330. Nebojša. Kosovac. 98. istoriåar i publicista 91. 54. 275. Kostiã. 298. istoriåar 82. Kovaåeviã. Kostas. Jovan Janko. episkop 137. Frawo. Nemawa. 109. Kostiã. kompozitor 55. Dimitrije. vojskovoða 83. istoriåar 151. Kostiã. Ðorðe. Kostiã. Hajnc (Kindermann). 54. Anton. Kostiã-Boršaru Delija. Jovan. profesor 23. Franc (Liszt Franz). akademik 60. 56. 326. Viktor (Kühne) publicista 77. kraq 7. Todorka. pedagog i publicista 225. sveštenik 160. Boÿidar. Kristina roð. 32. 217. Kine. 349 . 32. Karolina roð. istoriåar kulture 188. Kostiã. Krenikoviã. Arpad (Löbl Árpád). Šarl (Coulomb). Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Leopold I. upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. glumac 285. 92. Kranåeviã. 216. Lajtner. Kliment. Ivan. Koloÿoara. Ogwanka. Marija.. prota 108. Radu (Radu Constantinescu). Ðorðe. kãi Slobodanova 27. Kostiã. Lakatoš. Moric (Lehmann). Mladen. Leman. Knor (Knorr). uåiteq 27. kãi Slobodanova 27. Dejan v. fiziåar 63. Elena (Elena Linþa). Kostiã. sin Slobodanov 27. 139. Kostadinoviã. Nikola Itebejski 130. episkop 28. Laza. istoriåar crkve 138. Krestiã. istoriåar 110. Ÿivana. 83. Konstantinesku. 108. sufler 285. L Lavoazije. Vasilije. lekar 188. 299. Matija. porodica v. Kolariã. teatrolog 273. Joca. Kovaå. Kondova. Branislav D. 290. 274. Kuhaå. Line. astronom 63. Klari. slavista 153.

Svetozar. autor peåata 150. Milin. 328. Georg Kristijan. Milankoviã. Mileker. 23. 87. 83. Ðorðe. Teodor. muzikolog 204. akademik 182. kaluðer v. istoriåar umetnosti 173— 183. ministarski savetnik 100. 313. kompozitor i etnomuzikolog 56. patrijarh 97. Metodije. 163. Mijoviã. 117. Maletin. Terezija roð. Aksentije. mitropolit ugro-vlaški 10. Šandor 265. Marija. sveštenik u Temišvaru 20. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. 326. 255. politiåar 43. Markoviã. Marinkoviã. 38. muzikolog 61. Jovan (Janoš). Georgije. 141. uåiteq iz Vaqeva 33. kulturni radnik 297. Aleksandra. Georgije. Lupa. pedagog 326. Meternih. istoriåarka 51. 317. kwiÿevnik i filozof 64. Danilo. 97. Josif. poslanik 102. Mikiã. pisac 44. Olivera. K. istoriåar umetnosti 90. Milan Ð. M Magaraševiã. Maksimoviã. 208. prikupaqaå priloga 191. Milovan. Vencel (Metternich). Major. akademik 110. Miklošiå. Petar. Mariã. 100. austrijski kancelar 69. pisac 77. 296. 281. 122. asesor 96. 295. Marodiã. 47. Damaskin 128. uåiteqica u Krašovu 235. 101. Manuiloviã. St. 139. Maðareviã. Vladimir 95—112. 299. Martinoviã. Adrijana Sida 143—150. Q Qubibratiã. 274. 325. 140. Miliãeviã. Markoviã. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). lekar 108. Miletiã. Miliã. politiåar 223. Malaesko. Marinkoviã. logotet 121. Vladul. 122. Markoviã. Markoviã. 113. 140. 317. Markoviã. Marki. Metastazij. Ÿarko. Jovanka 93. Marija Terezija. 200. profesor 327. 9. Milisavac. Mašireviã. Nikanor. Slobodan. Mileusniã. 199. Mali. Marinkoviã. Vasa 135—141. istoriåar 82. Marjanoviã. profesor i filolog 20. Ÿiva 151—156. Lupša. Svetozar. Maksimoviã. 85. Maksim. Mandiã. Qubomir. sluÿbenik Matice srpske 323. Sreãko. slavista 92. istoriåar crkve 136. 157. politiåar 85. 129. 138. Mijatov-Krstiã. episkop 139. Mawea.. Markoviã. episkop 113. Malenica od Velikog Gaja. katiheta 252. publicista 163. Pijetro (Metastasio. istoriåar umetnosti 173. Milenkoviã. 46. 21. Pavle. Marxiwean. Qubimiroviã.. Pavle. episkop. Ãirilo. Aksentije. Maksimoviã Kwaÿeviã. 331. Naum (Maly). 129. 45. Ðula (Madarász Gyula). 110. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. Olga. jeromonah 244. istoriåar 293. nadzornik škola 160. Kosta P. 297. 275. 255. M. Milica. 281. Samuilo. patrijarh antiohijski 152. kompozitor 55. Brankoviã Maksim. 111. 166. pedagog 326. Dušan iz Vaqeva 33. Matazen. 327. Tatjana. istoriåar umetnosti 7. Mladen. Milig. Dejan. Mahan. 329. sreski naåelnik 100. 209. ruski akademik 315. Medakoviã. Manojloviã. bugarski profesor 234. kraq 298. prota 120. Aleksandar. episkop 245. Makarije. Aksentije. Franc. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. (Lup¤a) 8. Stefan. 49. slavista 230. Makarije. Svetozar. 111. 176. Atanasije. 114. Luj XIV. Milankov. unijatski episkop 138. Lotiã. Milenko. akademski ÿivopisac 100. 99. 129. 234. ãerka Svetozareva 97. Medakoviã. 138. Ÿivan. 266. 243. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Miladinoviã. Lupuloviã. Marinkoviã. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. Lukin. 96. porodica v. Milanoviã-Joviã. carica 136. 350 . Dimitrije. Aleksandar. Mariã. Marinkoviã. Pavle. 100. Joanikije. Sowa. 11. kraq 98. Markoviã-Juzbašiã. Miletiã. Lujanoviã.. Jovan. pisac 323. Miletiå. Madaras. profesor 22.Lihtenberg. 298. izaslanik Beåkog dvora 138.. Matiã. Melentijeviã. Milan Obrenoviã. 48. 235. 140. Damaskin 127. vajar 92. Maletiã. Stevan. Svetislav. Petar. Jelka. Maksimijan. Petar iz Arada 189. profesor 22. Martinoviã Rošu. Pavle. 327. 223. kraq 274. Ludvig II. Malenica od Velikog Gaja. Qubomir. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104.

Pierre Louis Moreau de). 86. Miåin. sudija 185. 21. Naðvinski. Nako. 333. Marko. fervelter spahiluka 331. 324. inspektor škola 266. Nikoliã. 108. Svetozar. Nikola — Nika. Mihajloviã. Milunoviã. Ÿivojin. Andrej Nikolajeviã. Maksim. porodica 126. Kosta. Jevstasije. Molnar. L. Miloš Obrenoviã. 273—311. Nikolajeviã. Marija roð. Georgije. Kosta. mitropolit 157. Aleksandar. pedagog 326. Nestoroviã. 86. Muravjov. Lazar. 9. Jovan. Kiril. Nedeqkoviã. 110. Nako. (Moisescu) 8. Mihailo. upravnik 104. 110. Milutinoviã. Miãiã. dobrotvor 39. 296. istoriåar 224. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). Nikoliã. Nikoliã. propovednik i pisac 68.Milojeviã. knez 75. general 121. 122. 296. Milan. knez u Knezu 163. Milan. Nedeqkoviã. Milan. bibliotekar 51. Ana roð. profesor 22. Petar. oleograf 328. Nikoliã. Nadašdi. Nað. Nedeqkov. 76. uåiteq iz Lupaka 235. Uroš. Mihwea Zli. Nediã. iguman 212. Nako. sveštenik u Knezu 163. prikupaqaå priloga 191. senator aradski 185. Jean Baptiste Poquelin). profesor 22. politiåar 85. general 318. pisac 30. ministar nastave 23. Mihalek. Andrej. Milivoje. 280. 204. Nebrigiã. baron 102. Miloradoviã. Ÿan Batist Poklen (Molière. 323. Anastasija roð. politiåar 97. 88. slikar 326. kwiÿevnik i politiåar 52. Milutinoviã. Nikoliã. katiheta 252. Mocart. vladar 9. 99. Mladen. Najpert. Ðurasa (Naghi). Nikoliã. 305. Jovan od Sent Mikloša. 10. Mor. 330. Necl (Nötzl). 97. Dušan. pisac 44. Jankoviã. Dimitrije. 140. Vasile. upravnik pozorišta 288. Hajm. Nikoliã. grof 296. episkop 113. N Nagi. posednik 96. pop iz Sada 135. matematiåar 63. Nenadoviã. popisivaå 287. Molijer. 82. Ðorðe. Radovan. Morfidis-Nisis. 23. Aleksandar. 17. politiåar 21. Olgica. knez 75. direktor škole u Temišvaru 20. porodica 295. 245. Ilije. Nenadoviã. Napoleon 66. 95. paroh u Senmiklušu 118. Milošev. Stevåa. Kristofer (Hristifor). Gedeon. 216. Mihwea Svirepi v. Petar. Miša. Miråea. Murgulesku. Aleksandar Rudwanski 97. Mopertuji. 98. 328. Nikoliã. Nestoroviã. Moãenigo. lekar i profesor 45. 332. istoriåar crkve 329. Molinari. kwiÿevnik i publicista 163—171. Mihut. Mihaila. 243. Pavle. Najbauer. Milosavqeviã. Velimir. 351 . Jovan. episkop 113. uåiteqica 237. episkop 119. istoriåar 151. episkop 138. 86. Nedeqkoviã. profesor 20. 313. profesor 20. Alvizo. Milan. istoriåar 153. Mušicki. 192. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. 330. Dimitrije. Aleksandar. 82. 61. Nikoliã. car 14. Stefan. Marko. 111. Mirjaniã. Momåiloviã. 120. prota 31. Mihajloviã. Milutinoviã. Mihailoviã. muzikolog 57. G. Vuåetiã 283. George (Gheorghe Mihºilº). muzikolog 204. 296. Mišiã. student 45. Mihajloviã. Miloš. Nikoliã. pesnik 44. Mihalec. Natoševiã. 58. J. Nediã. car 221. Pera. posednik i dobrotvor 96. Avram iz Arada 189. Nikanor. Nikoliã. Nako. Murat. bibliotekar 163—171. 120. upravnik kreditnog zavoda 104. 16. 96. 315. sveštenik 21. Isidor. Mojsesku. Aleksa. porodica 297. pisac 127. 331. Ivan (Nagy). 125. Nikoliã. politiåar 223. Mihailoviå. 98. Lazar. kompozitor 54. Stojan. Mihwea Zli. Nikitiã. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. Miloje. Jovan. Nikoliã. Miloš. Nikoliã. Volfgang Amadeus (Mozart). Mihajlo. Branko. 191. Nikolaj II. posednik 96. Mihajlo — Miša. 296. 295. Nako. Nako. 111. 244. generalni providur 114. Mihailo Obrenoviã. 112. 110. Mišiã. 97. Miloševiã. Mitriã. Dositej. hajduk 39. sveštenik 170. Dragomir 157—161. 318. slikar i istoriåar umetnosti 176. Miok. tutor kraqa Milana 99. 99. Milutinoviã. Mihajloviã. protoprezviter 108. uåiteq pevawa 201. kwiÿevnik 295. 111.

Obrenoviã. Euðen 258. Novakoviã. kompozitor 54. Aleksandar 258. Periã. general-baron 96. porodica 297.Nikoliã. 98. Josif 261. Paunoviã. Nikoliã od Rudne. istoriåar 10. pop iz Selišta 135. Pavloviã. Ormoš. Oldrix. Emanuel 95. Oleåek. Anton. Pan. Stevan. Teodor. Danica 199—209. Ðovani Batista (Pergolesi). Nušiã. Julija. Parvi. 315. Stefanoviã 261. popisivaå 287. Obrenoviã 82. Pankoviã. Novakoviã. Nole. operski pevaå 280. Jovan. muzikolog 56. 281. kwiÿevnik 297. Aleksandar. Nikoliã od Rudne. 110. Nicki. glumac 292. Petrašku-Stefanoviã. 288. 96. slavista 230. 111. Vlastimir. Johan (Pavel). Pataåiã. uåiteq crkvenog pojawa 200. S. grof 281. Mihail. teatrolog 204. 315. 61 Petroviã. Pavloviã. Mihajlo 97. Pergolezi. 99. Petroviã. Nikoliã od Rudne. 190. Pavloviã. Petroviã. 261. Ÿivojin. 261. porodica 275. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. 60. štampar 100. 144. politiåar 100. pozorišni kritiåar 277. 293. 155. Nikoliã od Rudne. 281. Natalija. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. 267. Veqko. Aleksandar M. 329. Mirka. T. 163. roð. Petroviã. 232. 15. Nuser. Obrenoviã. lekar 321. Jelisaveta — Savka roð. Jovan. 245. Damaskin 130. Nikoliã. Jovan 82. Petroviã. O Obradoviã. Nikoliãi. 284. 85. advokat 105. 70. pisac 58. Ð. Partenije. Petrašku-Stefanoviã. Petriåeviã. 204. Ofka. 98. Nikoliã od Rudne. Perinac. vajar 91. Arsa. bibliotekar 77. 128. 137. Nikoliã od Rudne. Slavon 95. Dionisije. 97. Vasilije. Boÿidar 185—198. Visarion. Vera. 215. Petroviã. Miråea (Pºcurariu). Dimitrije. Nikoliã od Rudne. 130. Petroviã. pisac 44. Peja. Petroviã. pisac i pozorišni kritiåar 175. 115. Jefta. Pavloviã. profesor muzike iz Awine 239. Petroviã. sveštenik iz Batawe 160.. 135. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Aleksandar (Odobescu). opat i teolog 63. 352 . Vilhelmina 109. 136.. 111.. 98. Ogwanoviã. Samuilo. Ðula. Petroviã. 147. episkop 151. advokat i kwiÿevnik 83. istoriåar crkve i umetnosti 9. Nifont. Nikola 95. Paåiã. 61. Ð. 279. Stojan. Marija roð. 95. muzikolog 56. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. 186. Obrenoviãi. 68. Vasilijan. 203. Paniã. Ofka. 135. porodica 180. kwiÿevnik i drÿavnik 77. Sergije. 293. Ðura. 106. Nikoliã. knegiwa 98. pesnik 128. 314. Perinac. porodica 173. Periåiã. Lázár Horváth). Papila. Ilija. Olga. dinastija 84.. Pavloviã. Nikoliã od Rudne. 237. Nikoliã od Rudne. 30. Okanoviã. Petrašku-Stefanoviã. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. etnograf 213. Georgije iz Arada 89. Otoviã. Paltrinijeri (Paltrinieri). J. 280. 86. Vladimir. graniåarski kapetani 96. profesor 22. 261. Otenberg. 188. nastavnik u Temišvaru 21. Petroviã. Dušan. Spasoje. 136. Panait Georgije. zograf 99. Pap. Jevrem 98. kwiÿevnik 182. Branislav. Lazar Horvat (Petrichevich. patrijarh carigradski 9. kraqica 101. Novakoviã. arhimandrit 214. sluga u pozorištu 286. Kosta. Petran. Pakuraiu. 109. Stefan. Ajra (Aldridge. 138. Petar 95. Obrenoviã. 192. 297. 139. 284. katiheta 252. Miloš. Obrenoviã. 283. Miroslav 95. Jovan. 313. 204. uåiteq iz Klokotiãa 235. etnograf 213. Partoš. Oprea. 106. 128. 129. Petroviã. Nikoliã od Rudne. lekar 258. P Pavel. pisac 44. Milan. prikupaqaå priloga 191. 96. folklorista 152. Dragutin. Pejoviã. Palfi (Pálffy). istoriåar kwiÿevnosti 60. Nikolaj. 111. Dositej 19. episkop 64. Otep. Ostojiã. sin Jevremov 315. Odobesku. Fedor 95—112. upravnik pozorišta 277. advokat 327. Roksanda. Nikoliã od Rudne. 140. Pajeviã. arhimandrit 114. Matija (Ottepp Mathias). Petroviã. Emil (Petrovici). Ira). 78. graditeq 104. 10.

Aron. politiåar i publicista 100. 201. muziåar 204. Teja. Radoniã. Nikanor. politiåar 74. Radul Veliki. Gavril (Gavriil Protul) 9. Jaša M. opat i teolog 63. istoriåar i kwiÿevnik. 110. Reomir. Remaj (Rémay). Pešiã. Joan.. slikar 173 Popoviã. 295. Dušan advokat 222. 49. 139. Rašoviã. 140. 266. glumica 222. Lazar. Popoviã. Putnik. poslanik 108. publicista 225. 84. istoriåar 64. politiåar 225. Kvekiã 77. Peciã. slikar 177. 253. Vladimir 85. Vikentije. Rajiã. Popoviã. Milorad Šapåanin. 284. 102. 117. Radovan. Petroviã. 219. Protiã. Miqa. Prot. slikar 173. Pristli. Jovan. prikupaqaå priloga 191. slikar 176. Popoviã. 327. Sava. Popoviã. 293. Petroviã. Rašajski. R Radaj (Ráday). Popoviã-Barãan (Barãianu). Popoviã. Petronijeviã. Rajkoviã. mitropolit 113. Josif. 129. Pavel. Pop. Popoviã. Stojan. 124. Popoviã. braãa štampari 158. profesor 222. Petroviã. Riðiåki od Skrbešãa. 220. Georgije. Haxi. Livije. Popoviã. Sava. Radul Dobri v. Radojiåiã. 267. Radosavqeviã. 123. 330. Teodora. školski starateq 160. 82. Teodor. Prajer. Radojåiã. prota iz Hondola 138. istoriåar 200. 85. Popoviã. Rajkov. Svetozar. grofovi 274. 289. Stanoje. istoriåar 110. 220. Rakiã. Predrag 59. Popoviã. Uroš. 265. 353 . 244. Randhartinger. 10. Rau (Rau). Popoviã. Novak. Radeka. 48.. 83. sveštenik 160. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. 321. Radul Veliki. Atanasije. Pešiã. Stanislava. Dušan 219—228. slikar 173. 173. Radojev. naåelnik 101. 170. 182. Svetozar. mitropolit 70. Popov. 47. politiåar 100. Petroviã Wegoš. Gotfrid (Gottfried von Preyer). 15. istoriåar 43. 16. Ðorðe. 115. 13. Mihajlo. Rednik. episkop 202. Dušan J. slikar 139. glumica 286. kwigovoða Matice srpske 325. Xozef (Priestly). 226. Teodor (Boÿidar). roð. pisac 57. Ðorðe Sp. porodica 291. 288. 328. Radivojeviã. Darinka. Nikola. publicista 229—242. Popoviã. Ðura.. Pešiã. Petroviã. Lazar. glumac 285. Popoviã. Mojsej. istoriåar 109. 173. 291. Pavle. Rac. episkop 65. slikar 173. porodica 173. poslanik 102. Popov. kwiÿevnik 170. 152. Dimitrije. fiziolog 63. Remaj. prirodwak 63. Robert (Reiter). Prediã. uåiteq pevawa 204. Pribiãeviã. Raiåeviã. Stanko iz Vaqeva 33. 177. Stevan V. 14. 268. Popoviã. Isidor. Rajter. Petroviã. 297. Rajs (Reis). episkop 138. Rajiã. protojerej 243—249. Vesna. sluÿbenik pozorišta 277. Mihailo. Gorana 329. sveštenik u Aradu 192. slikar 177. Pomorišac. 289. Ðorðe. pisac 64. 128. Mihail. Radiåeviã. 86. 292. administrativni sekretar Matice srpske 323. istoriåar 151. muziåar 326. Samuilo. Radivojeviã. vladar 7. 176. Sava. Sava iz Rešinara 137. 128. Petroviã. Branko. Popoviã. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). Radul Veliki. Jovan. 297. pesnik 43. Vasa. Protiã. aktuar Matice srpske 325. prevodilac 129. episkop 212. Benedikt (Randhartinger). kwiÿevnik 60. Vera roð. pedagog i sveštenik 326. 296. politiåar 225. istoriåar 110. Milivoj. 322. arhimandrit 7. 11. 227. 12.Petroviã. Riðiåki od Skrbešãa. Pehsil (Pechsill). 9. Petroviã. Popoviã. Raf. Prodanoviã. Georg Kristijan (Raff). 222. Avram. 66. 45. razbojnik 39. slikar 301. slikar 326. prota iz Daje 244. Petroviã. Karl (Rémay). Pavle. 114. politiåar 222. Milan. Radan. muziåar 204. advokat 328. Popoviã. Jovan Sterija. upravnik pozorišta 277. unijatski episkop 138. Pešiã. Radosavqeviã. Rajin. Borislav. kapetan 328. Jovan. Pliš. Popoviã. Vasa. Radul V v. austrijski konzul 83. 15. 280. Tihomir iz Uqme 239. Radiåeviã. Ruÿa iz Vaqeva 33. 75. 284. 140. Justin. istoriåar 65. Rajaåiã. Mojsej. 17. Petar. Avram. Radovanoviã. slikar 181. Rakoviã. Polit-Desanåiã.. Stevan. Dejan 211—218.

Siniko. Aribert. Sabqiã Dušan. Stankoviã. vlasnik teatra u Zagrebu 292. 154. Stefanoviã. Ruso. Stefanoviã. Sekuliã. Salai. Stanojeviã. sin Tomin 260. Dane. Skerliã. lekar 258. Visarion. Georgije. baron i trgovac 220. akademik 204. fiziolog 63.Ristiã. Ðura. Julijana roð. 260. Simiã. istoriåar 151. Siniko. Stefanoviã. Arsenije. Stefanoviã. Stajiã. Zorica roð. istoriåar 127. ãerka Tomina 260. 289. Stefanoviã. 261. Stanoje. drÿavnik 99. A. Uroš 261. Stefanoviã. Ÿan-Ÿak (Rousseau). Saraj. Ruso (Rousseau). Stefanoviã. Aleksandar. 24. uåiteq u Aradu 160. Smiter (Smitter). Simeon. Ana. sudija i gradonaåelnik Arada 185. Stankoviã. Stefanoviã. profesor 22. paroh u Monoštoru 217. Stanuloviã. Anton Grigorjeviå. ãerka Aleksandra-Branka 261. vlastelin 199. Katarina roð. 203. muziåar 204. 354 . sin Georgijev 259. Stepanov. Sencl. Sofronije. Stefanoviã. Stefanoviã. 327. 234. 284. 209. sin Stefanov 259. 329. prota 108. Aleksandar-Branko Mlaði 251. Stamorac. senator u Aradu 185. 258. publicista 89. Saviã. profesor 20. 211. Daniloviã 261. 111. slikar 326. jeromonah u Tismani 151. Stefanoviã. supruga Jovanova 154. 127. 60. Siniša. Andrej. 200. 133. 90. Konstantin — Kosta. Saviã. Stefanoviã. profesor 23. San Marko. 293. Kirilo. Stefanoviã 257. kompozitor 54. glumac 285. Imre (Szalai). J. Stojan. Rubinštajn. Pavle. 29. Seåanski. 32. birov srpskog magistrata 37. 290. 259. 110. H. Stankoviã. Srbovan. istoriåar kwiÿevnosti 253. Spalancani. muziåar 204. Jovan. Saviã. Sine. 291. P. Stefanoviã. istoriåar 83. Milica. poslanik 104. Marija. 115. Franåesko. grof 282. Dimitrije. sin Stefanov 259. 289. Ðuzepe. 256. Jelena Matilda roð. 130. Marija roð. Jovan. Katarina roð. istoriåar 60. porodica 251. Moric (Ronay). Sermaÿ. 252. 97. glumac 285. Sava Nemawiã. Dana. pisac drame 126. Lazaro (Spallanzani). 261. Mihajlo. 230. Marko (Servisky Marcus). 254. Seåewi (Széchenyi). 235. Stajiã. Eugenija. Ronaj. velmoÿa iz Moldavije 13. politiåar 83. Stefanoviã. Sapari. Stefan. Rista. veliki ÿupan 328. 333. vladar Moldavije 11. 201. 47. Sracimir. Katarina — Bela roð. istoriåar 329. Jelena roð. ãerka Aleksandra-Branka 261. Stefanoviã. Irina-Valerija. Isidor. Dimitrije. Stefanoviã. Kosta. Rot (Roth). Vasilije. Srziã. Simeon Stolpnik. Stefanoviã. Stefanoviã. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. San Marko. Josif. 317. 332. supruga Sofronijeva 259. Stefanoviã. istoriåar 7. de. Nako 296. 200. Georgije. 253. sveti 245. Peter Johan. Mileva de roð. Ruvarac. grof od Somsedvara i Medvedgrada. Karl Peter Johan fon (Sermage). 251—263. 212. Serviski. Sabovqeviã. Nikola. ãerka Tomina 260. Volf 261. Stefanoviã. sin Stefanov 259. Tirol 259. Stefanoviã. direktor gimnazije 20. Ilarion. Sermaÿ. pop iz Kioare 135. Qubica. gradonaåelnik Arada 185. Rudolf. Ðuriåko ot Modoš 260. uåiteq u Ravniku 231. Sirku. Jovan. 261 Sandiã. Roman Izbeglica. 68. Marija. kaluðer 135. Stefanoviã. Miloš. Kornelije. Stanojeviã. careviã 101. operski pevaå 280. Sandiã. Probst 260. Siwei. 258. Jozo. Stanisav-Sabo. arhiepiskop 137. Nadašdi 127. Stefanoviã. Georgije iz Arada 188. 261. Vasa. 92. supruga Georgijeva 259. 330. Aleksandar. porodica 297. Georgije. Stankoviã. Stankoviã. Ana. vlastelinka 199. otac Karlov 127. upravnik škole 254. 206. 132. 100. Stefanoviã. ãerka Jovanova 259. Stefanoviã. (Szinnyei). pravnik 46. pravnik i poslanik 102. sin Sofronijev 259. princ 296. Sekuliã. Aleksandar-Branko. 57. Stanisav. Milivoj. lekar 170.. supruga Jovanova 259. Stefan Veliki. direktor muzeja 131. upravnik pozorišta 277. sin Sofronijev. Stefanoviã. Qubomir. spahija 128. Ruvarac. 221. filozof 63. 260. Saviã. Jovan. 251—263. Stefan Lazareviã. Stamatoviã. Georgije. S Sabas (Sabbas). 289. Stankoviã. 213. Dobaji 261. Julije (Senzel). kompozitor 55. despot 152. Sermaÿ. 206. Zorka. Ana. Stefanoviã. 202. istoriåar 127. Jovan. prikupaqaå priloga 191.

68. E. Jovan Obrenovski (de Obrenov). graniåar i obrštar 185.. Ã Ãiriã. 252. advokat i predsednik Matice srpske 73. 188. 204. 129. 103. Rista. 65. 66. Stevan. V. 31. 96. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. 105. Stevan. velikaš 19. Teodoroviã. Stefanoviã. 261. Toåilesku. Stoj. Marjan. Stefan — Tenka.. porodica 96. episkop 113. 147. kwiÿevnica 44. Stojaåeviã. istoriåar 60. 227. Stefanoviã. Franc (Thugut). Toma. 259. I. 257. politiåar i kwiÿevnik 52. 186. Qubomir. Ãornakov. Emil (Emil Turdeanu). 355 . Stojkoviã. uåiteq crkvenog pojawa 200. sin Tomin 260. Tugut. 145. 71. 260. operska pevaåica 280. 161. kompozitor 288. 239. mitropolit 65. Jaša. rodonaåelnik porodice 251. 294. T Tatiã. politiåar 223. Dimitar (Þornakov). Tismanski. 226. Milutin. Trifunac. Subotiã. Sofronije. Stefanoviã. Tkalac. Stojkoviã-Jovanoviã. Stefanoviã. Stefanoviã. episkop 113. Evgen. Mita. slikar 313. politiåar 105. Ãiriã. beleÿnik u Kulpinu 327. 287. 111. (Stoicovici) 153. 262. sin Tomin 260. publicista 225. pijanistkiwa 51—62. Trifunac. Supe. pozlatar 90. 252. 190. istoriåar umetnosti 92. Dragoslav. 186. 260. Jovan Ð. sin Aleksandra-Branka 261. 64. Aleksandar. Trbojeviã. etnograf 213. Pavle. Stefanoviã. 111. 185. Aleksandar. Mihovil. Stratimiroviã. sin Stefanov 259. Stoloÿan. Stevan. lekar 254. gimnazijalac 326. Stojka de Haceg.. Triva. Grigorije (Grigorie Tocilescu). 238. Sofija V. 112. 263. politiåar 85.. Tomiã. 279. Stefanoviã. Turlakov. 260. Trifunoviã. lekar u Temišvaru 257. 321. 100. Dimitrije 265—272. istoriåar umetnosti 182. uåiteq u Klokotiãu 231. Grgo. muziåar iz Karaševa 239. Hermina — Minka roð. istoriåar 81. 309. istoriåar umetnosti 92. 186. politiåar 100. 313—319. istoriåar 151. Nikifor. Atanasije. sin Tomin 251. Karlo. Dimitrije P. Stefanoviã. Stojkoviã. 69. Stratimiroviã. Stojadinoviã. Trifunac. Stefan. austrijski kancelar 69. Tenecki. Ãoroviã-Qubinkoviã. 262. Toma. Nikola. 260. Slobodan. Todor. 160. politiåar 97. 225. Gråiã Nikodim. 251. Telbis. 102. 254. Mirjana. Tomaševiã. 259. 85. Stefan. Jovan. Tirol. Taufer. istoriåar 82. 98. advokat 104. filolog i politiåar 87. lekar 145. Stradion. Tepfer. Tirfelder. 70. gradonaåelnik Temišvara 257. Stefanoviã. Spiridon. porodica 73. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. Dimitrije G.Stefanoviã. Stojaåkoviã. Teleåki. Strawakoviã. Toma. Holm (Sundhaussen). 259. Sava. 84. Tešiã. Mladen. 327. Kamenko. 67. 112. Petar. Arsenije. uåiteq u Aradu 158. Stefanoviã. Stefanoviã. Topaloviã. istoriåar 153. istoriåar pozorišta 291. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. Sofronije. Irinej. senator i ikonopisac 185. 257. Ðuriåko ot Modoš 251. Ãosiã. Tirol. Maliã 256. 190. Toma. Tiso. 204. Tekelija. Stratimiroviã. istoriåar 83. 259... štampar 41. Tomandl. Sandhauzen. Ðorðe. Franc (Suppé). 246. prirodwak 67. Tekelija Popoviã. O. Jovan. sin Tomin 260. 224. Stefanoviã. fiziåar. Paula. Stojkoviã. crkveni muziåar 199— 209. 268. Nikodim v. Trifunoviã. Stefanoviã. episkop 30. 187. Pavle. Rozalija roð. Jovanka. Tomiã. 128. 148. muzikolog 61. Stojanoviã. Mija uåiteq u Aradu 160. publicista 144. Tekelija. jerej 31. Stefan. Subotiã. Toma. 197. kompozitor 203. slikar 330. Turdeanu. Borivoje S. 253. Atanasije 99. Ãoriã.. Lazar. 146.

Filipon. ãerka Kostina 222. Anica iz Uqme 239. Filipoviã. K. istoriåar 110. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. prota u Mehali 219. Petar. glumica 285. Pulherija roð. Arnold (Hauzer). rimokatoliåki episkop 243. 66. Haxi. 9. Haxi. Beul 236. muzikolog 60. Haxi. 329. Franc Josif I. car 68. profesor 67. prota 119. Emilija 277. advokat 220. trgovac 220. Marija roð. Hardeg. Jovan. Fenlaåki. Tomas de Grenije. Qubomir. Petroviã 221. Filipon. Damaskin 127. otac Martinov 239. 236. Funke. Juhaz 236. Martin iz Karaševa 236. 225. Haxi. Konstantin — Kosta. Fiori. 191. engleski konzul u Beogradu 84. advokat i kwiÿevnik 77. Filipov. Haxi. Forster. Damaskin 130. 69. 227. slikar 326. Ferenc. Jovan. 161. Hegediš. 106. Sigismund. Milan Ð. profesor 65.Ãosiã. Ðura. istoriåar 274. mašinski inÿewer 239. Flocinger. upravnik šuma 102. Martin. U Ujes. Kosta 226. Nikola. advokat 222. kompozitor 54. Herbai. izaslanik vladinog komesara 192. 97. Haxi. Irena roð. 166. Hausman (Hausmann). François de Salignac de la Mothe). Kosta Mlaði. Filipon. Huber. Miqa iz Karaševa 236. Franc I. Ferdinand I. Ferdinand V. Ujes. Horvati. Ivan 236. Feri. 293. Filipon. Haxi. Hofbauer. Jelka. Haxi. Haxiã. Haxi. Hardeg. operski pevaå 280. Feštetiã. muzikolog 204. Miroslava. paroh u Temišvaru 21. Haxi-Kosta. Marica iz Uqme 239. 78. Mila iz Uqme 239. istoriåar 110. Hauzer. kontesa 109. Petar. Fiorio. porodica 219. Sofija roð. 98. 275. porodica 297. Fogaraši od Ÿidovara. Dimitrije. Hardeg. Fedora. Terezija roð.. Hendl. 129. Antonije iz Komlauš-Arada 245. Nikoliã 109. Fenelon (Fénelon. 266. Konstantin. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. istoriåar 8. Nikola 129. Filipon. Teodor 130. Frana. Haxiã. 240. car 68. nastavnica 222. Cvejiã 222. A. 228. ãerka Kostina 222. graniåarski kapetani 96. Grigore (Ureche). horovoða 201. 129. Haxi. Herbai. istoriåar 136. Antonije. Horovic. 100. Habzburgovci 135. 237. 160. pisac 127. Ãuråija-Prodanoviã. Kalista (Fiorio). 279. 356 . Maãaš (Horányi Mátyás) 274. Haxi. kontesa 109. 70. ekonomista 222. Ludvig. sastavqaå školskog zakona 157. Forgaå. 315. 226. 116. Karl-Filip. Rafael. opat i teolog 63. Slobodan 297. Fogaraši od Ÿidovara. Forster (Forster).. Rudolf (Flotzinger). Horawi. Ureke. uåiteq u Aradu 158. Alojz 273—311. kwiÿevnik i publicista 98. Filipon. prirodwak 67. 240. 107. 221. 289. kontraaltistkiwa 280. Hiåins. advokat 222. Josif. car 84. Haxi. C Cvejiã. Hardeg. Vladimir K. Katarina roð. Pavel. Unkovski. 101. Hofman (Hoffmann). Haxihusejnoviã-Valašek. biolog 221. Vilhelmina. 289. car 73. Georg (Händel). Mihajlo. 87. Jova. advokat i politiåar 219—228. Frana. 283. Fromaÿo. Antal. Filbiger. Frana. profesor 22. Haxi. Frana. profesor u Kluÿu 235. Johan Rajnold. (Filipa¤cu). general 115. 128. Filipon. 128. Foriškoviã. tajnik legacije 101. F Falta. 325. 159. Hausman (Hausmann). Nada. Hont. Filipašku. Frana. 222. Fonblank. Marija roð. Hristifor. prevodilac 60. 79. Bariã iz Panåeva 220. istoriåar 12. Frana. Haxi. Aleksandar. Hejm. Haxi-Kosta. Hamilton. Ðura. teatrolog 273. 227. trgovac aradski 191. H Habat. porodica 239. pravnik 239. Sofija. grof 109. Jelisaveta roð. Feodora. gimnazijalac 222. (Hitchins). Zdravko. glumica 285.

136. porodica 275. Marija — Mara roð. (Ciuhandu) 185. glumac 285. 287.Cvetko. profesor 326. 295. kompozitor 55. kompozitor 55. Šuman. kompozitor 54. episkop 28. pesnik 102. Šoqmošan. 332. Šandroviã. istoriåar 151. Š Šaguna. Eugen (Csuday) 69. 328. Štefulesku. 266. Šenoa. pisac 292. glumica 286. Qubivoje. 280. V. Åudai. 286. 16. Johan (Schmidfeld). (Schiller). Åokrqan. 284. Andrej. upravnik pozorišta 277. Karl (Zeh). B. Franc. Hristifor. slikar 304. Emil (Cioran) 137. Emil. 321— 333. glumac 285. August. Šerban. Å Åaviã iz Novog Sada 225. pisac 77. Pavao. teatrolog 291. Cirkoviã. 293. Šidek (Schidek). Josif (Schick Josef). 239. Šlezinger. Šandroviã. glumac 285. Šoqmošan. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. Åipliã. Miloš. 286. Geza (Staud). Mitrofan. Šefer. teatrolog 288. Åuhandu. 330. Joan (Ioan Þeicu). Mitrofan. Šefer. Lazar. Šic (Schütz). Åehak. cipelar 330. Nikola 130. 333 Šifman. Miron. 281. 289. Bibiã 321. Kalman. Šuman. 288. Åokrqan. Ševiã. Vilijem (Shakespeare). 279. 56. protoprezviter 331. Cejku. glumica 285. (Schäfer). 188. hemiåar 64. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . 145. Klara (Schumann). senator 144. 267. 332. Åendeš. episkop 221. Alfons (Zerboni). etnograf 213. repetitor hora 285. 295. kwiÿevnik 316. 321—333. Åaki. Ðorðe (Vukadinoviã). Šic. Milan. glumac 285. 309. Marija Jozefa Rosl (Schütz). Aksentijeviã 327. Šoman. profesor 20. Šifman (Schiffmann). Vilhelm (Schumann). slavista 126. Leposava. Dragotin. Šiler. Jelisaveta — Saveta roð. sestra Hristiforova 330. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). pijanistkiwa 57. Åizmaš. muzikolog 60. Šifman. Åioran. Åarnojeviã. episkop 28. Robert (Schumann). teatrolog 295. Šuman. Šik. Šulc (Schulza). Šokåiã. Šumareviã. kwiÿevnik 66. lekar 143— 150. austrijski major 44. 35. 333. ministar prosvete 292. 154. H. grof 105. pisac 41. Šifman. 17. Šinkaj. glumica 286. 327. Cerboni (Zerboni). Katarina. 259 Šaptal. teatrolog 273. 129. Šoqmošanov. apotekar 290. Stefan 259. Dimitrije. Jovan. Stefanoviã. Hristifor. Frederik (Chopin). 34. Åokrqan. Josip Juraj. baba Hristiforova 330 Šifman. Cirkoviã. Šifman. (Schäfer). demograf 110. Milan v. pisac libreta 288. 285. kamenorezac novosadski 329. Mitrofan. delegat iz Temišvara 256. pozorišni frizer 286. 274. general 128. Šariã. M. G. Hristifor. Šubert. Cerner (Zerner). 253. istoriåar umetnosti 173. deda Hristiforov 330. Šifman. 329. Andrija. Lazar. Ševiã. kompozitor 55. Åakra. Milka iz Ketfeqa 211. 293. stolar u Malom Keru 330 Šifman. kwiÿevnik 52. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). Šifman. Katarina. Šoqmošan. grof 73. Cukiã Kosta. Ce. Jovan. Šerban. J. 284. Crwanski. Cerboni. 313—319. Åokrqan. Genadije. Šoqmošanov. Åurliã. 332. Šopen. Åokrqan. 296. 282. jeromonah 211— 218. istoriåar 110. Šmidfeld. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. Šelmiã. Šiliã. uåiteqica u Aradu 161.. Pavel Jozef. Štrosmajer. Cindriã. istoriåar 110. Svetislav. braãa štampari 33. Terezija roð. pravnik 239. Josif. biskup 98. Petar. Ceroviã. Šifman. zidar i palir u Novom Sadu 327. Šifman. sveštenik u Temišvaru 144. Åekowiã. Joso. Ana Eva. Šafarik. Åokrqan. 330. sinovac Hristiforov 329. 106. Damaskin 130. Helena. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. Šekspir. Åokrqan. supruga Ðorðeva 148. 289. Kiril. Franc (Schubert). porodica 143. 257. Atanasije. Åoliã. Šnajder (Schneider). Georg (Gheorghe ¢incai) 15. Laura roð. 292. Kilijan. Åobanoviã. Zora. Vikentije. Bogdan. 268. arhimandrit 202. dobrotvor 287. Štaud.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful