TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka .Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. Novi Sad Štampa IDEAL. GRAFIÅAR. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku.

Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. 5 . Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren. Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. novembar 2000.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. Uostalom. Arada i drugih mesta današwe Rumunije.

.

Beograd. 1903. Bašiã. 1989. do 1521. S. Ÿitija Svetih. odnosno jeromonaha. godine. Sveti Srbi. Iz stare srpske kwiÿevnosti. jula. godine. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486. godine. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. godine.UDC 262. pa i druge godine. 5 Izvori navode 1461. prema prevodu u kwizi: M. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. decembra. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. Beograd. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9. 247—250. Kragujevac. D. 1931. Manastir Ãelije. januara. Roðen je oko 1460. 2 Slavi se 18.12:929 Brankoviã Ð. 7 . do smrti 1508. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. Ruvarac. godine. prešao je u Vlašku. Po Jovanovoj smrti (10. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. gde je 1513. Opis srpskih fruškogorskih manastira. 8 Vladao od 1495. 1993. 6 Vladao 1458—1490. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu. godine. episkop šumadijski. 1996. 1462. a tada se vratio u Srem. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. decembra 1502). Mileusniã. Sremski Karlovci. januara 1516. U åin jeroðakona. a sam je primio monaški postrig. oktobra. Sava. Beograd— Podgorica—Kragujevac. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. na poziv vladara Radula Velikog8. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. Januar. dobivši monaško ime Maksim. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. Arhimandrit Justin (Popoviã). Prestavio se u Gospodu 18. 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe. 1972. godine. 9 Vladao od 1512. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski.

8 . bio je veã u monaškom åinu. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. Bucure¤ti 1957. došao je zajedno sa majkom Angelinom. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. Filipa¤cu. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara. Sveti Maksim Novi. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. Bugarski. Moisescu — St. Mostovi prijateqstva. Temišvar 1979. Lup¤a — A. 10 Mada åesto pomiwano. 3. 11 Gh. 77—81.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. I. I. 308. godine. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. Istoria Bisericii Romîne.

i na wegov zahtev. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. 307. godine umro je vladar Radul Veliki. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. Filipa¤cu. I. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. 9 . U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17. 442. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). Moisescu — S. Novoga Severina14. posredovawem mitropolita Maksima. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. 1. Filipa¤cu. 322. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. 18 Videti prilog. Krajem sledeãe godine. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. u svakom sluåaju. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. pored crkvenih. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. godine otišao iz Vlaške. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. 21 Vladar Vlaške 1508—1509.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. Godine 1506. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. Moisescu — St. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. grad u Rumuniji. delo. Navod prema: M. Bucure¤ti. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. godine. On je. nav. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. 40. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. Lup¤a — A. 325. I. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. patrijarha carigradskog. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. 14 Gh. 1992. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. Pºcurariu. kada je Nifont negde 1505. av- gusta. 17 Gh. Na presto je stupio Mihwea Zli21. izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. kao što pomiwe Gavril Prot13. obavio je i više diplomatskih zadataka. Marta 1508. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. 19 Kraq Ugarske 1490—1516. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. nav. sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. delo. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. Lup¤a — A.

na wnâ stranâ Rebna. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. Bucure¤ti. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. s one strane Rimnika. Bucure¤ti 1965). Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. sin Despota. u: Cronicele slavo-române din sec. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. Opere. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. sœnü Despota. i on se odazvao. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. Bucure¤ti 1959. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. 23 M. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. I. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta. ali mada je bio dobro primqen. Odobescu. a sâm je otišao u Srem. godine 1512. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. Scene istorice din cronicile române¤ti. 1. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. 10 . „poneÿe este Hristßane i plemennici". koje beše uspostavio wegov prethodnik. i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. 1992. Pºcurariu. na Mogilu Kajata. 3—14). Zaista. 444—446. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. ali se nije vratio u Vlašku. cara srpskog. nije se zadrÿao dugo. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. oktobra 28. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. carý Sræbskago. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. koji je. verovatno. na mestu Ratezaci. i umoli. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510.

væsýko axe i pravedný. 3 (Cronica moldo-polonº. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. buduãi izazvan od Radula. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. odgovara godini 1505. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. Maêima glagolú Despota. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. 77—78). jer im postavqa posrednika. Godina 7012 od sazdawa sveta. u: Cronicele slavo-române din sec. drugoga dana julskih kalenda25. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. naime Despota. vojvodi. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. svýtu åado prisnoe. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. i nada ne omanu. vojvode zagorskog. i vrati se u svoje>. 2 (Cronica lui Macarie. Maksima. Anno 7015 28 8-bris. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. posle Hrista. jer obojica behu hrišãani. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. I nalazeãi se unutar wegovih predela. 28. 11 . Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. na Svútwm Eíaggelßi. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. u: Cronicele slavo-române din sec. gotov na borbu. iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. i <uåini isto tako. na nemÿe krýpko oplæåi sú. I tako o pomirewu wima pobesedivši. Bucure¤ti 1959. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. ali ne po blagoåešãu. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. i oboim sþxe hristïanwm. Bucure¤ti 1959. 77—78). svagda sina svetlosti. krepko na wega zavojšti. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. nþ ne blagoåüstiviý. ako i po pravdi. vladar Moldavije 1457—1504. hodataa bw im prýdlagaet. Bodan voevoda. I po isteku jedne godine dana. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. oktobra.

nije otrpeo. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. pritoka Dunava. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. nu suferi. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. oktobra 28. odgovara godini 1507. oktobra 28. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. posle Hrista. pritoka Sireta. s one strane Rimnika31. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. oznaåavaju razdobqe od 1. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. septembra do 31. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. na teritoriji Vlaške. kod Mogile Kajati30. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. Ewangelia. godine. po savremenom raåunawu. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog.mi woyski i doszedø³ do miasta. a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. 29 Nekadašwe selo. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. Letopiseþul Þºrii Moldovei. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³. de ceia parte de Rîmnicu. i mnoge ine reåi s wim je govorio. rumunski — humka). Maksim Despotoviã. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. a od tada. januara do 31. pritoka Sireta. Meðutim. 12 . Bucure¤ti. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. la Movila Cºiatii. avgusta. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci. Vº leatul 7015 octomvrie 28. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. 80—81). 33 Reka na istoku Moldavije. zowa je Roterzecy. vladar Moldavije 1504—1517. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. 28 Bogdan III Slepi. decembra. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. octovrie 28. 1987. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. un 26 27 Leta26 701527. Godina oznaåena od sazdawa sveta. 4 (Grigore Ureche. a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody.

I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. Posle toga vojvoda Bogdan. la þinutul Putnii. fecior de despot. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. Cronica slovenilor Illiricului. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. 1987). da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. Odavde vojvoda Bogdan. 6 (Georgije Brankoviã. neki kaluðer imenom Maksimijan. Dupº aceea. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. rugînd pre Bogdan vodº. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. na teritoriji Moldavije. Bucure¤ti. pritoka Sireta. I granicu gde je stara bila ostaviše. ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. Pišu neki. jer su hrišãani i jedno pleme. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. cîtº fºcusº în þara Moldovei. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. naime Roman Izbeglica. carele. Bucure¤ti 1963. ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). presreo izaslanik od strane vojvode Radula. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. Deciia Bogdan vodº. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). locul Moldovii. u kwizi: Gheorghe Brancovici. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. despotski sin od semena gråkih careva. otišao je. cara gråkog. 26). 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. sin Despota34. Cronica româneascº. koji je. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. 35 34 13 . Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. predeo u Moldaviji. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. moleãi vojvodu Bogdana. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. Bogdan vodº. te je poharao celu Putnu.cºlugºr anume Maximian. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. i izmolivši vojsku od vojvode Radula.

Ioan despot. Ioan despot. A wegov brat Maksim. ¤i al frºþine-sºu. nazvavši se kaluðerski Maksim. Angheliia. posle Hrista. 6972. buduãi i mitropolit u tim oblastima. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. ¢tefan.1. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke.1. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. Grad je razoren od Turaka 1521. kojega beše oslepio turski car Murat. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. naime vojvodi Radulu Dobrom. i 6. împºratul turcesc. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. Ioan despot.6. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. (str. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. posle Hrista. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana.2. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. anume Radul voevodul cel Bun. Sredwovekovni grad u Sremu. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. preselio se s ovoga sveta. naime Ðorðu i Jovanu. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. odgovara godini 1469. Angheliia. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. Unucima despota Ðurða. pre aceia Mateia¤. Iar frate-sºu Maxim. au priimit sfîntul. odgovara godini 1464. în Þara Munteneascº. din ceastº lume s-au petrecut. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. cu trupurile tºtîne-sºu. Novi Sad 1994.2. (str. koji su bili od wegovog sina Stefana. ¢i dupre puþinº vreme. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. la stºpînitoriul þºrîi. godine. Godina oznaåena od sazdawa sveta. 38 37 14 . da ga poseduje i da vlada wime. Nepoþilor lui Gheorghie despot. Ioan despot. ¤i a frºþine-sºu. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. godine. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. 6977. Despot Jovan. 40 Pri prevoðewu priloga 6. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom. to jest po mirskom imenu Ðorðe. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. pre carele l-au fost orbit Murat. 6. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. Hronika Slovena Ilirika. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. 69) 697739. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. craiul unguresc. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. anume Gheorghie ¤i Ioan. 697237. 66—67).

Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. oktobra 28. s obe strane do Siretina. preko Rimnika. Opere. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. neki kaluðer. Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. naime Maksim. la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. 8. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. II. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. kod Movile Kajate. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. preko onoga kaluðera. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. Dakle. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. ce se chiamº Rºtezaþi. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. un cºlugºr. la Movila Caiatei peste Rimnic. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. anume Maxim. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. Bucure¤ti. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. cea de Radul Vodº fºcutº.7 (Gavriil Protul. octomvrie 28. pre unde au fost. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. povukavši u pomoã Sikuqe. da vojvoda Radul 15 . prin acel cºlugºr. Bucure¤ti 1969). uåiwenu od vojvode Radula. Hronica românilor. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. dokle ãe svaki vladati. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei.1. 8 (Gheorghe ¢incai. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. care cît va birui. pînº în Siretin. i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. II. rodom od srpskih (ne gråkih) despota.

kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. Maksim je primio izaslanstvo. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul. domnul Moldovei. 1. 192). pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. cum vrea preavestitul Enghel. poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. ovako piše preslavni Engel. da se udaqi Maksim. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. a on je ostao u Sremu". svoje prestonice. Maxim au priimit solia. la unguri. din Argi¤. (str. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). na poåetku ove. kraqu Ugarske. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. 161) (Navod iz kwige: Engel. te da se nije mogao krenuti na put. nagovestio mu je. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. cum mi se pare. svoga prethodnika. gl. în locul lui. au trimis pre Maxim cu cºrþi. pre la începutul anului de-acum. scaunul sºu. kao što bi hteo preåuveni Engel. ce se þin de Valahia. da buduãi on rodom od srpskih despota. craiul Ungariei. Darº cînd au mers Radul V. pre cºlugºrul Maxim. vladaru Moldavije. da li je vodio Maksima sa sobom.2. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. cum s-au zis la anul 1506.3. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. Despre lucrurile. Antiqua Historia Valachiae. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. Chronico Valachico. Ali kad je Radul V išao. 1508. (str. Hoteãi. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa". data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. antecessorului sºu. kako je veã reåeno za godinu 1506. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit. 16 . i toga ciqa radi iz Arxeša. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. iarº el au remas în Sirmiu". 35). godine41. kao što to letopisac veli. la Vladislav II. dakle. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. 155) 8. eu nu ¤tiu… (str. kako mi se åini. k Vladislavu II. 8. dupº pilda Radului. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. da po ugledu na Radula. a¤a scrie preavestitul Enghel. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. 1508. ca. sklopi prisnu vezu s Maxarima.

Mihnea vodº cel Rºu. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. pînº la o vreme". govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. în Craiova ¤i fu priimit. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. razmirica otpoåe. 45 Craiova — grad u Rumuniji. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. zlatom optoåen dobi. Maksim Brankoviã. pobeÿe k vojvodi Radulu.8. fugi la Radu vodº. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. majke Angeline. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. 124) 9. (str. 124) 9. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. Maxim Brancovici. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. kada su Turci zauzeli Srem. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. 44 U stvari George Šinkaj greši. sinu Joana Kaloerua. Timi¤oara. 17 . de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli. cît erau a sº lovi. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa.1. episcop in Srem ¤i despot. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. on je 7 godina vladao i preminu. mitropolitul cel mai de demult. ci sº împºcºrº.3. 1981). divan. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. Cronica Banatului. cu aur ferecatº au cºpºtat. ali zatim piše boqe. (str. adunînd bani din Þara Rumâneasca. za izvesno vreme". iz Zemqe u Srem. Macsim vlºdica. luund turcii Sremu. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. rºzmiriþº sº scorni.2. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. (str. u Krajovu45 i bi primqen. din Þarº în Srem. ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. minunatº. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. davnašweg mitropolita. a maichii Anghelinii. ali se pomiriše. i umalo se ne sukobiše.4. 9. do godine 152144. episkop u Sremu i despot. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. iz stare poMaksim vladika. fiu lui Ioan Caloeru.

koji beše zapoåeo. (str. La acesta arhiepiscopu din Srem.4. u Rumunsku zemqu opet došao. sestricu arhijerejevu. El au fºcut-o ¤i muri. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. da bi dovršio. ce au început-o. ce era june tînºr. which are quoted. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. postaviše.Bºsºrabilor. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. K wemu je arhiepiskop iz Srema. în principal cronici. varº arhiereului. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. Maksim. (str. ali mudar. naime Anepsiju ili Milicu. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. îl pusºrº. On ga je izgradio i umro. 127) rodice Basaraba. anume Anepsia sau Miliþa. mostly year-books. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. pokrio manastir Krušedol iz Srema. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. sº o acopere. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. de milº ¤i aramº bunº. ci înþºlept. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. ostavivši manastir Krušedol. unde era scamnul domnesc. then again shortly in 1512. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. 127) 9. dupº cum menþioneazº autorul. 18 . Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. Maxim. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. în Þara Rumâneascº iarº au venit. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. care corespunde Patriarhiei Române de azi. buduãi ona od roda kneza Lazara. koji beše mladiã. un timp scurt. gde beše vladarski presto. s kojom gospodin Weagu u Bistrici. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. venåawem zakonom braka se sjedinio. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. Weagu vojvoda. în 1512. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. sº o isprºveascº. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. iz milosti i dobroga bakra. as well as translations into the contemporary Serbian language. podigavši u svojoj zemqi manastire.

u åemu se sastoji wino dobro i slava. Obradoviã. po majci Lujanoviã.11:929 Bugarski M. to jest u škole vere hoditi". Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. 1961. Mirjanu Bugarski. Mirjana Bugarski je roðena 17. u tome su im pomogli crkva. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. 81. nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. 3 D. Ÿivot i prikquåenija. Posle mature ÿelela je da naS. Bukurešt. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. A. Bugarski. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. videla si lepotu srbskoga naroda.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac. Temišvar. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti. škola i zemqa. Izabrani spisi. Bunder Bugarski. 1994. Semarton su napustili 1922. 1993. Dnevnik Save Tekelije. 97—98. sestro.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. zemqoradnik Paja Bugarski. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. teških uslova u kojima su delovali. sam i zatire. 7. Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. Spomen na prof. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha.UDC 371. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. škola poduåavala. septembra 1912. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. i pored. a ne vidi da propada? To je. promotrila si kako gine za drugoga. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. Araðanina Save Tekelije.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. Temišvar. jezika i kulture. Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". Šta je tome priåina da se narod gubi. godine u Srpskom Semartonu. 1 2 19 . kako išåezava i sebe utamawuje. koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. humaniste i narodnog dobrotvora.

profesor istorije. kasnije åuveni kwiÿevnik. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). streqan 1941. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. završivši studije. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. To je bila elitna škola. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. pod V — Teologiju. Tadašwi direktor Vasile Miok. Stevan Jakovqeviã. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. a ona. predavala je srpski jezik. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. 1996. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. Olga Ðuriã. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. Osnovni. nav. Bili su to: Milo Vukåeviã. Svetozar Markoviã. Leto 1936. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. pod B — Hemiju. otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. Škola je radila do aprila 1941. 4 5 20 . godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. Toga leta preminuo je wen otac. bivša mis Jugoslavije. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. Bogdan Åipliã. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. Bunder Bugarski. imenovao je za wih rumune profesore.stavi studije na materwem jeziku. matematiku Milan Jovanoviã. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. vrsni filolog. Godine 1931/1932. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. sa studijama u Parizu. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. što on nije smeo da olako odbije. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. 75. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. godine. Sabqiã. D. delo. Temišvar. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. 14.

za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut. koliko ih je bilo pre rata. umesto sedam profesora iz Jugoslavije. paroha u Temišvaru — Mehali. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. 1943). 915 (Temišvar 8. Loga.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. isto to vredi i za srpski jezik. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. Dakle. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. školske godine. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije. sada je došlo troje.660 leja. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. Temišvarski vesnik XI.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. godišwe plaãawe 35. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova.000 leja. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. 3. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. 4. da obrati paÿwu na interpunkciju. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. 916 (Temišvar 11. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã." Školarina iznosi 10. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. pri upisu odmah se uplaãuje 6. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. 21 . za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. 2. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. 8.nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. 8. predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. a Qubomira Ajvaza za matematiku. Ð.000 leja. 1943).

završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. Temišvarski vesnik XI. 8. godine. 9. Mihajlo Mitriã — matematiku. u jesen 1948. Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. Zdravko Fenlaåki — geografiju. 22 . 1943). godine. Posle proglašewa Republike. Kosta Stanisav — hemiju. Milenko Milovan — biologiju. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. meðu wima školska reforma iz 1948.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. U leto 1947. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat. 1943).8 miliona stanovnika od kojih 13.10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. 30.5 miliona gradskog stanovništva. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. 2. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. Tada su Nemci. Na kraju. Rumunija je tada imala 16. srazmerno veãem broju razreda. Nikolom Gavriloviãem. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. 367 (Temišvar 15. V. godine. 1948).3 miliona seoskog i 3. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. decembra 1947. Pravda. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". 925 (Temišvar 12. 870 (Temišvar 21.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. te da uåenici u tome ne oskudevaju.

Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. 11. 23 . Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. umesto jednog razreda. postaje prvi direktor novoosnovane škole. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima. R. fiziku i prirodne nauke. Pravda. zatim ubrzo i Agronomska škola. 596 (Temišvar 30. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. bio je smewivawe direktora. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. dolaze profesori Miša Mitriã. što do tada. V. 7. Branislav D. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar. R. Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. igraåka grupa. 9). a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. druga preko puta. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. za internat (ista ulica br. 1950). 1948). u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã).br. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. 197852/1948. gde je internat i osnovan 1935. a ni od tada.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. Kao da je znala što je oåekuje. U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. pa su sve do 1955. U novembru 1950. Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. Dana Stanisav — Sabo). godine. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. a bez profesora. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. Po završetku studija u Rumuniji. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. Saznaje se da srpsku pedagošku školu. 6). Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. izdatog od Ministarstva prosvete. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. 352 (Temišvar 4. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. Krstiã. bez obzira na društveno poreklo. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju. VII.

Mirjana Bugarski. vraãena je u nastavu. Dušan Sabliã. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. she was soon. 598 (Temišvar 3. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. Umrla je 2. Usled toga 5. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. jula 1968. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II. Ubrzo je pronaðen i motiv. ali što daqe od Gimnazije.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. godine. godine u Temišvaru. Biografia ei este ca13 Pravda. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. Tek negde 1956. she kept her teaching post. 24 . prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. Oronulog zdravqa.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. As a consequence of political circumstances in Romania. VII. first replaced from the director post. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. a zatim je prešla u Rudnu. in 1948. da potiåe iz bogate porodice. leåila se i oporavila. in 1950 and 1952. 12. too. She spent only her early childhood in her native village Semarton. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. 1952. 38732/02. Later in her life. language and culture. ali nikada potpuno. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. and after the War. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. 12. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. and then excluded from the lecturing process. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. 1950). Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. usled izmewenih politiåkih strujawa. despite difficult conditions in which they worked.

25 . ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat. în anul 1948. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. limbii ¤i culturii naþionale. la Belgrad. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. în 1950 ¤i 1952.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat.

.

Osnovnu školu. Temišvar. Sede (s leva na desno): Slobodan.1:929 Kostiã S. godine. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša.UDC 262. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. Paulina. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. Ogwanka. septembra 1884. 6 razreda. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903. Nemawa. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. Delija. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. 27 . i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. Stoje (s leva na desno): Dejan. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. završio je u rodnom mestu 1895. 012 Kostiã S. Gordana.

školske godine. 1909. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. 1919. Knezu (15. Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. 1909—31. Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 1919. 1928. 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). 1. 1947. 8. tokom Svetskoga rata. Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. do prelaska u mirovinu. 12. 12. Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. 12. åinom protoprezvitera 6. 8. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). godine. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. 1911—24. 1907. 1916). 10. godine. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. školski i društveni meseåni åasopis" (1934).bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. godine. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. 28 . godine. Godine 1922. 1907—1. školski i društveni list" (1921—1934). Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. eparhijskog beleÿnika od 15. školski i društveni åasopis" (1935—1940). 1922. Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. 1. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. Upis broj 14/17. te Eparhijskog administrativnog odbora. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 2. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. 1921. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). 1921. 12. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". 1. Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. U meðuvremenu. Timišoara 1925. godine). godine. godine. 2. a za prezvitera 6. godine. godine3. i arhijerejskog zamenika od 1942. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. „Crkveni. godine. i naslovom protonamesnika 13. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Matiåni protokol umrlih. do prestanka izlaÿewa 1946. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. I reda2. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. 12. 1956. 9. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. 1910). godinu. 1907—30. gde je kasnije bio paroh do 1. 1916—11. Temišvar 1931. 11. 12. godine. „Crkveni. 6. 12. 9. 1922. 9. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. 7. 1907. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). 9. 1818. 1910).

izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. školski i društveni list" 11—12. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. i za škole. godine. prešao je u Kraqevinu Srba. „Glasnik. ukazujuãi na wene nedostatke. Zahtevao je taånost. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. slušali ga. uz sve to 4 S. godine. ali ih nisu primili. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. decembar (Temišvar 1930) 68—170. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. godine. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. s obzirom na mali broj ålanova. A slavio je Svetoga Jovana. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. strog prema sebi i prema drugima. Temišvar 1996. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. tridesetih godina. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. po svom poloÿaju. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. prešao u Vršac kao episkop banatski. sticajem okolnosti.U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. 6 S. U Temišvaru. Bio je dostojanstven i strog. Onda je pokušao da na svoju ruku. 29 . Po wegovoj smrti 1935. Sabqiã. Meðutim. dugo nije bilo vladike. Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. to je bilo neostvarqivo. dr Georgije (Letiã). Crkveni. ali ga nisu voleli. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. 1932. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. 5 D. marqivost. Bugarski. godine. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. zatim. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. nego poveravan u administraciju4. osnuje sopstveni mirovinski fond6. Kostiã. urednost. godine. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. Posledwi temišvarski episkop. pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. Hrvata i Slovenaca još 1918. godine.

9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao).prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. 1943. „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". fond Verski akti. Neposredno zatim. Nikoliã. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. jula meseca. nego je vodio crkvu i školu. 7 S. 7. u nastavku svojih usmenih nareðewa. akt br. On se na to nije obazirao. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. 140/D/11./17. akt br. Godine 1942. Sredinom 1943. koji ne behu rumunski drÿavqani. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. akt br. te da. 194212. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. Beograd 1992. kamoli pisalo. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 1943 vladika Irinej. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. U zatvoru je proveo oko godinu dana. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. Za åetnike je prikupqao pomoã. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. 278/D iz 1943. tom ¢ 1940—1945. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". 6. 5. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. 37/22. 30 . 7. zamenik. Aktom br. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. 1183/15. 241/Prez. 1934). Na sredu sa raåunima. tom ¢ 1940—1945. od 28./17. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. tom ¢ 1940—1945. u najteÿe vreme. 12. To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. 1943. 1942. 1943. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. 9. godine. fond Verski akti. eparhijski beleÿnik". 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 241/Prez. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. 8 Pod kraj 1942. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. 105/D/25. Od nemila do nedraga. fond Verski akti. Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. 12.

9. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. sinod u Beogradu. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. i u Rumuniji. 321/D/9. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. 1946. fond Verski akti. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. 6. 278/21. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. usamqen. s obzirom na opšte stawe. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. 1946. akt br. 8. sluÿbeno/D/1. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. tom ¢ 1940—1945. dogorevajuãi kao voštanica. najviše zbog bolesti. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. potišten i premalo napušten. 1945. i tuge. 194717. fond Verski akti. Sa decom je imao i radosti. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. 1946. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. 1947. 2437/11. odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344. 541/3. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. 5. 732/2. 14 13 31 . br. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. 9. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. Kostiã. 1946. pozvao se na crkvenu disciplinu. akt br. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. U mirovinu je prešao sledeãe godine. 9. tom ¢ 1940—1945. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. 1946. Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. 1907/zap. tom ¢ 1940—1945. 8. 68/2/1945. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. 11. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. 1946. fond Verski akti. akt vladike Irineja B. sinoda". Protokol sa raznim zapisnicima. 1. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. Prota Sl. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. 43006/1. Dopisom br. 11.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti.

Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. i od tada mu se izgubio svaki trag. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. statistike i demografije. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. pa tek onda slaÿe sledeãi. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. ostavivši za sobom sina i kãer. Ilariona Zeremskog i drugih. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. mada se sada cela graða moÿe. u ratnim i poratnim prilikama uništen. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. a i treba kritiåki preispitati. zbog nedostatka ãiriliånih slova. 1924) imaju potomke18. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979. svojim nesumwivim praktiånim smislom. Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. od wega je ostala devojåica. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. Neposredno. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. u najširem smislu toga pojma. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. godine. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. i naporedo s wom napis Razbojnici. u kojima se. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. udate Boršaru. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. pa je ipak pušten. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). zet protine ãerke Delije. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. sticajem nesreãnih okolnosti.Najstariji sin. Moÿda je. Wegove poštovaoce je to tištalo. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. 32 . da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. ali je on bio takve prirode i shvatawa. te teškoãe oko štampawa. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. Nemawu (roðenog 1912). Zato. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994.

obešena 13. osuðena na smrt vešalima 12. Kwige 1868—1944. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. Ÿivka Goðevac.). I. Posebna izdawa 1. Slobodan Kostiã. Vaqevski muåenici. Štamparija Braãa Åendeš.] Pavle Marinkoviã. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. [Naznaka na naslovnoj str. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske.). [Izdawe autora]. za podizawe spomenika ovim muåenicima. V.[une]. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. Slobodan Kostiã. ubrano iz vaqevske crkvene porte. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Str. Od aprila do decembra 1916.[odine]. aprila 1916.). obešeni 12. paroh temišvarsko-mehalski. [IV. godine. 1. Prilog monografiji Pravosl. [Izdawe autora]. 48. — Timišoara. 8°. (Mt 5. VI. (38—39 str. XXXI—XXXIII. samo repaginirani. I onda se jednoga dana. 1970. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. Temišvar. *Prva autorova kwiga. 1924. u spomen na protine zasluge. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima.[avne] srpske parohije mehalske. godine (24—38 str. da vide vaša dobra dela. godine (11—16 str. aprila 1916. obešeni 13. g. obešen 31. Cena: 1 dinar = 2. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. godine (5—11 str. u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom. aprila 1916. 20 19 33 . kako li tek o wemu sude u Vaqevu. VIII. godine (39—45 str.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. maja 1916.). (16—24 str. 1919. Str.1). V. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest.50 Kr. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str.1. i da je cveãe. Beograd 1989.). Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. str. Stana Laziã.). pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt. 1. slog. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. aprila 1916. obešen 26. Ruÿa Radojåiã. maja 1916. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa.2. III. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. srpski narodni uåiteq.). i korici:] Sav åist prihod. koje je osudio preki sud. decembra 1916.8°.). 53. — <Temišvar>. kao kakav letopis smrti. II. i korišãen isti. Petar Ivanoviã. Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju. 14—16). umrla u pritvoru 15. *Broširano. <Ÿupanijska Štamparija>. namewuje se varoši Vaqevu.

odnosno Maxarskoj. Pravosl. Završetak (48 str. — Timišoara. V.). Prota Slobodan Kostiã. godine (16—17 str.).).). 1. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. Prota Slobodan Kostiã. *Broširano.[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str. Rekvirirawe zvona 1917.4. i bez broja od 5. godine.[ine] (17—48 str. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. Hrvata i Slovenaca. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna. Štamparija Braãa Åendeš. 103. Sveštenstvo (31—46 str. parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str. Pravni poloÿaj eparhije (18 str. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25.). koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. [Izdawe autora].).).). odnosno Aradskoj eparhiji. Zvona nove crkve do 1848. ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. Str. K 633/prez. god.).[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21. Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str. Uvod (3 str. Hrvata i Slovenaca. godine. Eparhija temišvarska (5—15 str. Izdawe Uprave Pravosl.). V. Eparhija vršaåka (16—18 str. 34 . Sr. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918. *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. Prilog istoriji Pravosl. 1. akti br. — Timišoara.). godine. 106. i 2. 1924 <1925>. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str. *Štampano u 440 primeraka22. — Crkvene vlasti (19—25 str.).[emski] Karlovci 1897.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str. oktobra 1924. sa sedištem u Velikoj Kikindi. 23 E. Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23. tom ¢ 1921—1925. Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str.).). Štamparija Braãa Åendeš. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.). godine (3—4 str.2. *Broširano.). i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924. Brojno stawe 31. decembra 1924. fond Verski akti.3. eparhijski beleÿnik.[avne] srpske eparhije šabaåke. Temišvar. Letica. Zvona stare crkve (3 str.).). godine.).). Šematizam za 1924. 1925. Str.). godine (97—98 str. a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj.). jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba. Zvona crkvena od 1848. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku.[ine] do svetskoga rata (4—12 str. Prosvetne. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897.). sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba.).1. još konaåno ne podeqene. godinu. Crkvene opštine. oktobra 1924.8°.). štampan 1897. EK od 3. srpsko-rumunske crkvene opštine. Temišvar. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. — Istorijski pregled (5—18 str. takoðe i nacionalno mešovite. god.).8°.

Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str). Internirawa sveštenika (32—35 str.). a zatim ih. Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str. Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str. Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str.). III. Popis imetka crkvenog od 5. kako sam kaÿe. *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta.). Raåuni (89—92 str. 20. godine.). Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli. godine. predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921. *Broširano. Nagrada verouåiteqima (63—65 str. Štola (36—40 str. — Temišvar.).).). Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str.). Šteta u zgradama (97—98 str. <Braãa Åendeš>. Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str. Str. — Crkveni imetak.). 1926.). Brašno za prosfore (54 str. Šteta u zvonima (98—100 str.). Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930.). Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. — Sveštenstvo (23—48 str. Štamparija Braãa Åendeš. Brak (55 str.). Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str. I. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. II.). V.).). — Verski ÿivot (49—65 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. 1. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str.). Obavqawe sv. razvodi braka (57 str.).). Antimins (51—53 str.6. 1. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].).).).). Jezik (65 str.). marta 1916. Uništaj braånih ispita (55—56 str. Str. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str. IV.).).). Opãe (49—50 str. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str.). Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str.).). Temišvar. Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str.). 8°. saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727.).8°. rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str. sveštenici (62—63 str.).). avgusta 1916.). *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je. [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str.). brak (57 str. Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str. — Administrativno upravni predmeti (65—81 str. Verski prelazi (58 str. Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str.).[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Prilog istoriji pravosl. Nabavka sv.).[ira] Kusiãa (9 str.). Osnivawe Manast.). Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str.).). poåev od 6.[ine] (82—88 str. — Timišoara. samo repaginirani slog. godine. Naplata sveštenstva (36 str. Bir (40—48 str.[etih] tajni (54 str. 1930.). Bogosluÿewe (50—51 str. Štete u gotovini (103 str. Divqi brakovi (56 str.). god. vršio i duÿnost referenta za verska pitawa. Manastir posle spajawa 35 . Mešoviti brakovi (57—58 str. Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str. Dispenzi. Prota Slobodan Kostiã. *Broširano. Temišvar.14).).). Prot.[a] Slobodan Kostiã. Crkveni peåati (66—67 str. 12.).).). *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju. na osnovu wih napisao je kwigu. Upotreba imetka (92—96 str. Verouåiteqi. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str.).).5.[etog] mira (54—55 str.

Str. Opravke Manastira (16—18 str. 1. (14—18 str.).22). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930.).). godinu. godine (56—61 str. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. Protoprezviterati (8—18 str. *Broširano. škola.).). duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932.). Statistiåki pregled o broju paroh. Brojno stawe školske dece (87—92 str. 1.[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str.).). godine (22 str. Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom. V.[ijskog] i manast. 1932.7. sveštenstva. 1931. Umetnost i starina po hramovima pravosl. stalnosti i åinu krajem 1932. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. Temišvar. Manastiri (12—13 str. godine. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. parohija. Crkvene vlasti (3—6 str. Sveštenstvo (20—34 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. V.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str.). Statistika (79—92 str. Eparhijska kancelarija (6—9 str. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. XII. 1—78) preštampana iz „Glasnika".). *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Eparhijska kancelarija (7—8 str. uåiteqa.). Imenik crkvenih opština. Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str.). 1930. odnosno dopunski sloÿen Predgovor. Zvaniåan naziv i podela opšt. godine (23 str. Škola i uåiteqstvo (36—54 str.).[ina] Eparhije Temišvarske (19 str. Meðutim. parohija. Temišvar. Prota Slobodan Kostiã.). Protoprezviterati (10— 12 str.). Str. Kolo Srpske omladine u Temišvaru. Braãa Åendeš.).). Crkvene vlasti (2—7 str.[ine] (34—35 str.8.). dopisan je. 23.).). Prota Slobodan Kostiã.). taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str. samo repaginirani slog 36 . Štamparija Åendeš. *Broširano. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. te napisi Åitaonice. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. samo repaginirani slog. — Temišvar. Bratstvo Manastira (15—16 str.).8°. — Temišvar. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. Statistiåki pregled o broju crkava. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.). god.).[irskog] sveštenstva po zvawu. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str. [4] + 96 + [1].19). godine. Manastiri (18—19 str.). godine (55—56 str.). samo repaginirani slog.). Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove.).18).). Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. *Broširano. *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika". [Opšti pregled] (2—3 str.).8°. pošto je kwiga izašla 1931.(14—15 str. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930.

16). saopštio hronološki spisak od 27 lica. ostale su izvesne greške. Štamparija „Dojna". *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti.). uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa.[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. 1. zadrugama (135— 136 str. a ovo je bio samo prvi tom.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str. brojni. Prota Slobodan Kostiã. *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske.). Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. V. *Broširano. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa.). gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. *Mada je predmet obraðivan u tri maha. Prota Slobodan Kostiã.). u razdobqu od 1754. do 1830.). Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. — „Timi¤oara" — Temišvar.1. 1940. a dowu smawio za 3 godine. 37 . — Temišvar. *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su.). Posed Srba u privrednim spravama. V.). godine (114—117 str. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. Str. Istoriski. Srbi u rumunskom Banatu. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda. *Broširano.). Prilozi [1] str.24).9.) [Predgovor] (V—VIII str. takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti.). Str.). za kwigu. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str. ekonomsko-privredni pregled 1940. [Izdawe autora].). [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str. Štamp. fabrikama. *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. 1938. Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str. Pregled svega iznesenoga (137—138 str. koji je umro 1754. Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr. godine.).).8°. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa. treãe paginacije-LVI str.8°. Istoriski pregled Pravosl. Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str. Temišvar. Zamišqena je kao dvotomna. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.). Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. Grobovi u sv. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan.). Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838. ispravio i dopunio preðašwi tekst.).).[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str.[emski] Karlovci za slovenski deo. Temišvar. godine. pete paginacije). Srpski saborni hram sv. mada nije izostavio Josifa Stamorca.10.

III. str. 248—249. str. I. 32/10.3. Temišvar. 1923. str. str. 34/1. 179. str. Crkveni. školski i društveni list". II. 27. 1923. 2. str. 171. 2. 154. 281—282. Temišvar. 11. str. 289. Temišvar. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". 1924. 146—147. 6. školski i društveni list". Stara crkva. 1923. 8. 1919. 1921. God. i zakquåni napis u broju 126/15. do god. 1922. 19/1. *Bez potpisa. Temišvar. God. str. str. 28. Prilozi u periodici 2. Temišvar. Vaqevski muåenici. 13/1. 12. 2. God. str. *Spiskovi po mestima. 1919. ali svršetak nikada nije usledio. 2. str. 1923. str. 2. 1923. 24/20. br. III. 4/1. 12. 187. pa je napis ostao bez potpisa. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. br. 1923. U kolekciji Matice srpske. 1923. str. 5. — „Glasnik. [Potpis:] Slobodan Kostiã. — „Sloga".1. 1922. 14/10. 256—257. str. 5. 8. God. 1923. 1923. — „Glasnik. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". 7. 162. 38 . Prilog monografiji Parohije m. 1/1. 5/10. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. Temišvar. 2. 35. str. God. 22/20. koja je najpotpunija. 8. 4. 1924. 5—6. III br. [Raspored gradiva] [Pristup]. 12. *Bez potpisa.4. 3/10. 1923.5. 16. 23/10. školski i društveni list". Nova crkva. Opravke. str. 1924. 2. godine. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. 2. str. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. 1. 1/1. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. III. 1922. br. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. 36/20. 18/20. 5. 1922. Crkveni. 11. 21/20. Crkveni. 94—95. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. Prastara crkva. 5. „Glasnik. 31/1. 16. 102. 35/10. II. 1. 273. str. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 1923. Sveštenici. 1923. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. 1923.6. 5. 12. 33/20. god. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. 7. 12/20. 2/15. — „Glasnik. str. br. 1923. 8. 22/1.2. 195. br. — „Glasnik. str. str. IV. 11. br. Crkveni. školski i društveni list". God. 1923. 1921. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. 1923. 1/1. 20/10. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. br. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. 2666.[alo]-beåkereåke. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). 1919. 1. 12. str. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. II.2. *Bez potpisa. 2/15. 5—6. Temišvar. 7. školski i društveni list". a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. Godine. Crkveni. samo na kraju posledwega nastavka.

1923. 1926.[alom] Beåkereku. str. 1924. 9. Autor ne pravda razbojnike. 10/15. 232. 13. 282. br. 3. 215—216. obešeni 31. [Potpis:] Slobodan Kostiã. obešen 23. 2. 8. dobrotvor Srpske crkve u M. Crkveni.7. 241. 12. 1925. str. po sklopu. br. str. 10. Razbojnici. 2. God. 1926. 1925. — „Glasnik. 1923. 1925. Temišvar.[a] Slobodan Kostiã. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. maja 1916. školski i društveni list". str. VI. 1923. 1923.000 dinara. Crkveni. 13/1. br. str. God. Lukijan T. 1923. str. 1923. 1. Temišvar. školski i društveni list". Temišvar. 31/1. 30/20. 6. IV. V. Brankoviã. Temišvar. 27/20. Crkveni. God. Dimitrije Ÿivanoviã. God. str. 79. Temišvar. 1925. str. školski i društveni list". God. 25/1. 6. VI.8. str. 1923. — „Glasnik. 2. str. br. 79—80. srpske eparhije temišvarske.12. Mladen Nediã. str. 1926. 5/1. 5. str. 2. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. 223—224. školski i društveni list". 163—165. 206. 142—143. 1923. str. VI. 249—250. 1925. 38—39.2. 10. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. Crkveni. 8. 64. juna 1916. školski i društveni list". 8/15. str. 9/1. 6/15. 28/1. Dragomir Jugoviã. Temišvar. Crkveni. 17/15. Crkveni. 39 . dobrotvor Srpske crkve u Tem. Temišvar. 35/10. napis je dodatak. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. *U nastavcima prikazano stawe po mestima. 7. 22/1. godine. str. školski i društveni list". 131—132. 2. [Potpis:] Slobodan Kostiã. str. godine. 9. str. VI. po stilu. 1925. 1923. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. 26/10. br. br. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". — „Glasnik.11. [Potpis:] Prot. br. samo na kraju posledwega nastavka. 2. 9. ali nastavak nikada nije usledio. 36/20. God. br. str. [Raspored gradiva:] [Pristup]. 1925. — „Glasnik. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 45. [Potpis:] Slobodan Kostiã. po atmosferi koju doåarava.10. 5. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. [Potpis:] Slobodan Kostiã. str. 11. 1923. 12. br. 2/10. 86—88. Stanoje Radosavqeviã. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga.[išvaru]-Mehali. školski i društveni list". 1923. III. 2. — „Glasnik. školski i društveni list". 21/1. 24/20. str. pa je napis ostao bez potpisa. — „Glasnik. 16/15. 29/10. 266.9. 290. str. 103—104. 9. God. V. 10. Temišvar. str. VI. a da niko od špekulanata nije obešen. 12/15. Temišvar. God.14. god. — „Glasnik. Prilog istoriji Pravosl. 1926. 1926. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. 11/1. 33/20. 186—187. 12. maja 1916. — „Glasnik. god. Crkveni. str. *Po sadrÿaju. 11. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. Crkveni. str. 200. 4. Temišvar. [Potpis:] Slobodan Kostiã. Temišvarska srpska štedionica. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 12. 192—193. 3.13.000 dinara izricana je smrtna kazna. 96.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã.

5—7/maj—juli 1930. Zvaniåan naziv i podela opšt. VI.16. 9. 2. 1—2/januar 1931. Listovi i åasopisi. 2.[ina] Eparhije Temišvarske. Temišvar. br. Temišvar.[ine]. 1929. str. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. 4/15. 167—171.18. XII. 2. sv. br. — „Glasnik. Parohije — škole.[ira] Kusiãa. Srbi u Ugarskoj. veka [!]. 2. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. [Potpis:] Prot.19. str. str.[odine]. Imenik crkvenih opština. školski i društveni list". Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Osnivawe Manast. Brojno stawe školske dece. Obnova manastira Kusiãa. X. god. str. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. IX. Crkveni. god. Manastir posle spajawa. Temišvar. Temišvar. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. 133—135. sv. XI. Temišvar. Imetak Manastira Kusiãa. br. IX. 476—478. God. 40 . Humane ustanove i udruÿewa. Temišvar. — „Glasnik. 1929. 2. Opravke Manastira. parohija. Ekonomske ustanove.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. Doseqavawe Srba u Banat. g. Novi Sad. Sveštenici — uåiteqi. Kostiã. str. Kostiã. Obnova Manastira Kusiãa. Statistika.20. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj.21. *Bez potpisa. — „Glasnik Istorijskog društva". školski i društveni list". — „Glasnik. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. 6—8/15. 28. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. Protoprezviterati. [Raspored gradiva:] Predgovor. 6. Umetnost i starina po hramovima pravosl.17. 2. Prinos za podizawe drÿavnih škola. Crkveni. Crkveni. br. Crkvene vlasti. školski i društveni list". [Potpis:] Slob. 3/1931. str. Sveštenstvo. God. školski i društveni list". Prosvetne srpske ustanove. 1927. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. God. Manastir Kusiã u XVI—XVIII. Brojno stawe ålanova srpske crkve. kw. godine. IV. Kostiã. Crkveni. 3—4/1932. 1/1932. 56—88. br. [Potpis:] Sl. — „Glasnik Istorijskog društva". Temišvar. *Bez potpisa. Crkveni. — „Glasnik.15. kw. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). [Potpis:] Sl. str. — „Glasnik. 96—99. 4—48. God. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom.[a] Slobodan Kostiã. godine. str.2. 3—4/mart 1931. br. 97—114. 10/15. str. V. Škola i uåiteqstvo. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. XII 1930. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816. 11. školski i društveni list". 41—57. Manastiri. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl.[avne] srpske Eparhije Temišvarske. Novi Sad. Osnivawe banatskih manastira uopšte. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. Bratstvo Manastira. *Uz fotografiju barjaka. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. God. Eparhijska kancelarija.

22. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 2. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. 24.*Uz fotografiju zastave. V. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. 2. 41 .25. str.24.23.26. 80—90. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. Eparhijska kancelarija.[irskog] sveštenstva po zvawu. *Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. str. br. *Bez potpisa. Protoprezviterati. 1931. Timi¤oara. 1/juli 1934. 3. 3/septembar 1934. Statistiåki pregled o broju paroh. Srpski saborni hram sv. XIII. Beograd. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. — „Vestul". školski i društveni åasopis". Sr. — „Politika".[avna] srpska Episkopija temišvarska. 5—6/1932. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. godine]. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. 1933. <1931>. 3/septembar 1934. Mihai Ro¤u Martinovici. str. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. godine. 1907". Statistiåki pregled o broju crkava. god. Crkvene vlasti. 3. sveštenstva. III. str.[etom] sabornom hramu temišvarskom. stalnosti i åinu krajem 1932. 1—2. — „Jugoslovenski dnevnik". Joso Šokåiã.2. str. 63—74. Manastiri.[emski] Karlovci. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. K. [Potpis:] Slobodan Kostici. 7—8/1932. an. 106—115. str. T. uåiteqa. 108/26. Kostiã. školski i društveni list". Veliki Beåkerek. Temišvar. 2. 2. novoj normi. 7—15. 5/novembar 1934. godine od prote Slobodana T. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. *Prilozi osnovnom tekstu. [Raspored gradiva:] Pravosl. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. 1930.1. Temišvar. Kostiãa. koji se pomiwu u napomenama. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. Naši manastiri u rumunskom delu Banata. Dupº izvoarele sîrbe¤ti. 36—44. str. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. nisu štampani. — „Glasnik.[ijskog] i manast. — U Somboru. Crkveni. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. br. parohija. 4. *Bez potpisa. Grobovi u sv. Crkveni. Str. godinu. God. Temišvar. nr. škola. 16—26. — „Glasnik. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. *Bez potpisa. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. br. 2. XII. godine. 1263/21 Decembrie 1934. 58—62. str. 8°. 2/avgust 1934. Sombor. [1937]. God.

3(55)— 4(56)/1985. Stevan Bugarski. 17—22. 1940. Srbi u Rumunskom Banatu. protopopul Slobodan Kostiã. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. str. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". — „Temišvarski vesnik". god. Temišvar. Temišvar. *Bez potpisa. 5. Radovi prote Slobodana Kostiãa.3. XIV. 583/22. str. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. VIII. 1(57)—2(58)/1986. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. 3. 42 . god. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. 3. br. br.4. god. br.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. XV. 98—116.

pravnika i drÿavnog åinovnika. Risto Kovijaniã. Maja 1853. br. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. god. u fusnoti ili u delu reåenice. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. 3 Na pismu (ROMS. sluša- 43 . stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. 20. godine na Bratislavskom liceju. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. 195). a kada se i pomene uvek je to sasvim usput.UDC 347. koji se radi u Matici srpskoj. 497. 19. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. godine1. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Novi Sad 1971. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. On umre noãu izmeðu 2. i Lazara. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. godine. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. do 1846. školovao se od 1844. 639—640). a i sam sakupqati pretplatnike4. koji je roðen u Kovinu. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 3. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. 3 (Novi Sad 1971) 497). u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. 29) i Brankovo kolo (1904.962:929 Zaharijeviã L. Novi Sad 1953. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. SUDIJA. Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849. i 3. Iliju. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847. oba nepotpisana. 1. Dimitrija. otac mu je Vasilije. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija.

bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. slavnogæ. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. i to kao slušalac poezije. na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. da je bio poruånik. Seãawa na ove dogaðaje. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. zvani Mikl. upisana je 1869. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. pretplatio 1844. komandant dva bataqona sremskih graniåara. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. U okršajima te revolucionarne 1849. izmiåe preko potoka u manastire. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. Gepardija. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). u åinu narodnog oficira (poruånik)6. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. Karaxiãa. Proishoÿdenße. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. Studije prava zapoåeo je 1850. preko Vršca. Wegova kãi Melanija. Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. godine. Biografsko-bibliografska graða. bio je veoma strog. Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. Åim je otišao na studije u Beå. ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. a 1846. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. Januara 1849. A. za wen peti deo. Revolucionarne 1848. U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. na kwigu L. mladi Lazar je bio rawen7. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. i to kao novobeåejski advokat.gosloviju. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847." 6 Ovaj podatak. u Beåu. 44 . a ovamo kad na Karlovce pukne top. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. uznosi junaåka dela naših predaka. pak ni na mene. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). ali sigurno lakše. da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo.

priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. a u pola deset je umro. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. ili. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. Daniåiã i Natoševiã. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. je åuvši za to. baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. to su Branko Radiåeviã. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. sin prote Vujiãa. pored drÿavne stipendije. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". se upisao na medicinu i uspešno je studirao. pa su ga u policiji ošišali. 10 Lazar Zaharijeviã. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. da ga smesti u opštu bolnicu. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. kada bi prolazio car. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. Narodnost 29 (Zemun 1904). Ðorðe Natoševiã. bdeli Vujiã. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. Kako je Kosta. kada je i to postalo opasno. gde su redovno bili Branko. koji je Branka i leåio. 8 9 45 . Branko Radiåeviã. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. prvo je studirao pravo. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. jer hoãe da spava. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. a Branko Radiåeviã9.dan prijavqivati policiji. skidawa kape. Nije je završio zbog prerane smrti. nekada i duÿe. Kako je u to vreme bio neoÿewen. a sam bio priliåno štedqiv. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. Svetozar Miletiã. a 1850. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. Narodnost 13 (Zemun 1900). U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. nekrolog. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota. dobijao i lepu pripomoã od oca. Ðura Daniåiã. U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. a razlog da gotovo i nije morao postojati. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne.

Ti si publiåni Notarij. aradskim advokatom. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu. i starim Kajzerom. Rumuni. Nikolom Saviãem. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. u kom se nahodiš.451. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. Drugog poznatog nemam. Tebi sposobnost ne oskudeva. Da je oko 1860. ali je kasnije prešao u Panåevo. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. Zato. proti Kikindskom. a popularitet. Kao zvaniånik toga reda. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. U pismu od 3. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. ako poznatog prijateqa imaš. lako moÿeš zadobiti. a ti se i sam na wega obrati. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. da sreãan i zadovoqan budeš. na ovo su me opredelila". javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. Pred jesen 1859. a i vezama. imam ti javiti: da sam danas pisao G. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika. br. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. t. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. Politiåki dogaðaji 1860. Maðari i Nemci. Nemce i proåaje. 14. Qubav prema tebi i ÿeqa. Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. moraš biti višie partaja i samostalan. febr. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. obazritelno i mudro postupajuãi. oktobra 1860. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. U pismu od 23. Lakoumni qudi ima svuda. februara 1861. dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. U to vreme. ono još iz vremena studija u Beåu. do 1901. nije otvoreno uåestvovao." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. s takovima ne treba se proterivati. ako ne ranije. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. ali wiovo tesno prijateqstvo. 14. i preporuåio sam te. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. i kao takav i za Maðare. poreklom iz Novog Sada. gotovo roditeqskim savetima. U narodnom pokretu nakon 1860. l. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. a po svemu sudeãi ni kasnije.pija Ivaåkoviãa. Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao.

U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. razlog je Brankova frivolnost. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. s jedne strane naroda. Ali. Zaharijeviã je pisao malo. Koliko je do sada istraÿeno. Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma.macijama o raspoloÿewu." 11 12 Nav. delo. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete. po Miletiãu. da treba prihvatiti umereniji politiåki program. a s druge strane ÿupanijskih vlasti. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. godine. nakon Kikindskog programa 1882. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. Smatrao je da se sa koncesijama. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. 47 . kada je ÿiveo u Panåevu. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. iako priliåno povuåen. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). i 1900. Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. Naime. ostao je privrÿen starim idejama stranke. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. deset je objavqeno 1899. na ÿalost. objavqen u „Braniku". Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine.

Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. Panåevo 1900. u åetvrtak. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". Novi Sad 1887. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. 105. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Brankova smrt. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. Narodnost. koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. Graðanin 15 (Panåevo 1904). 77. Vazda dosetqiv. 100. Vojeni pohod u Arad 1849. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". aprila 1904 (po novom kalendaru). 48 . æ.. ß. Narodnost. Panåevo 1900. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). Panåevo 1900. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. Panåevo 1899. Panåevo 1899. Narodnost 29. Narodnost. Umro je u Temišvaru. Narodnost. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. Modra (Slovakia) and Vienna. i smrt Miklova. 1904) was educated in Sremski Karlovci. okruÿen ãerkom. Narodnost. 78. 76. Panåevo 1900. ä. Panåevo 1900. April 21. Uspomene. Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. Iz mojih uspomena. 13.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. 14. LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. Narodnost. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party. g. Panåevo 1899. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. zetom i unucima. Panåevo 1899. Narodnost. ›. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. JUDGE. u sedam sati ujutru. Iz mojih uspomena. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. Naše doba. god. ö. 33. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. Iz mojih uspomena. Ko je „Jaša". sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. however. 66. 96. 21. Panåevo 1899. br. Narodnost. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. Narodnost.

He took part in the revolutionary events in 1848. In his old age. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. Modra (Slovacia) ¤i Viena. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. 49 . JUDECªTOR. 1828 — Timi¤oara. Svetozar Miletiã. dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. Ðura Daniåiã. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. he was not an active member. Ðura Daniåiã. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. Kosta Ðujiã ¤i alþii. Svetozar Miletiã. membru ci doar consilier discret. but a disreet councillor. and was a contemporary of Branko Radiãeviã. Kosta Vujiã and others. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. fºrº pretenþii literare. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate.after 1860. he wrote shorter texts without literary aspirations. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. so that they could understand and interpret them in the right way. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

1872. I. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. 1872. 363> Jovanka Stojkoviãeva. Laza Kostiã. poglavito. <Nepotpisano> Novi Sad. 219. 60. 9. modernog doba srpske muzike. knj. 20. a ne takt. 27. 52 <2—3>. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa.<Jovan Jovanoviã Zmaj. <Nepotpisano> Beogradske novosti. 1872. Naime. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. 6. -cki.kquånom stavu. Time je otvorio put razliåitim. 2. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. Novi Sad. 243. ruku pod ruku. Novi Sad. anticipirao romantizam. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. Podlistak. I. =Novi Sad. 4. Veåe visokog profesionalizma. 26. J. Zastava. IV. 1872. stubac B>. Pesme.. 16.) Umetnost. aprila 1872". VII. A on. 3. 1. Matica srpska. Novi Sad 1991. 3. u Novome Sadu. Zastava. 7. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). 4. <Nepotpisano> Listak. Beograd. Listiãi. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. Vienac zabavi i pouci. 10. 1872. 187. Novi Sad. 1872. Pozorište. „Jovanci Stojkoviãevoj. ili upravo tu. VII. ona se javila kao pijanista evropskog formata. Beograd. 66 <1—2>. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. 41. <Nepotpisano> Beogradske novosti. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. 46. 13: Muzika. <Nepotpisano> Dopisi. 1872. Listiãi. 1872. Zagreb 1984. Bibliografija rasprava i ålanaka. Beograd. Zagreb 1984. u wemu. <Autor verovatno Branko Mušicki. 4. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Vidov dan. Zagreb. Priredio Vladimir Otoviã. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. januar 1998. I. Vidov dan. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. Pozorište. Novi Sad.) Srpsko narodno pozorište. nego i kao kritiåar od znawa. up. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. 256. Reå. III. knj. 49 <3—4>. 27. 8. u ulozi vesnika jednog drugog. 2. 191—192. V. III. 4. 13: Muzika. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. -J. 3. Srpsko narodno pozorište. 58 . Koncerti. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. Novi Sad. 1872. 5. 3. XII. 4. 58. Pozorište. 29. 5. A. Vasiã. 50 <4. ovde. 25. XII. 15 O ovim pitawima v. 235. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. 5. IZVORI I LITERATURA 1. 5. 30. briqantne tehnike. Narod. Novi Sad. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. 89 <2>. 129. J.

Zagreb 1984. 44. 189. 105. 58 <4. Daviåo. 606. <Nepotpisano> (Koncerat. Beograd. 4. 86. 6. <Nepotpisano> (Koncerat. Novi Sad. III. 1874. 12. 4. Panåevo. 1879. 1879. Domaãe vesti. 1489. Beleške. 1082. 20. 1879. 19. Panåevac. Pozorište. 243. Beograd. XLVII. Daviåo. 10. <Nepotpisano> Domaãe vesti. XLVIII. 30. 14. Beograd. 38. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. 55 <2—3>. IV. 28. 23. 466. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). Beograd. 29. Beograd. Panåevo. 1484.11. 1879. Dr V. I. Podlistak.. Srpske novine. Beograd. 5.<Jovan Jovanoviã Zmaj. 1872. IX. 1880. 139 <3>. 1879. 5. Mlada Srbadija. 5. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Beograd. 12. <Nepotpisano> (Koncerat). 27. 5. IV. 24. Srpske novine. Beograd. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 19. 11. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. 376. Beograd. 36 <2>. 26. -n. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Srpske novine. 472. 34. Videlo. 26. 1872. 38 <2—3>. I 62. 20. 1394. 11. 5. 20. 4. Narodno pozorište. roð. 140. Beograd. XLVIII. 18. 20. 5. Beograd. 5. 13: Muzika. 25. 13: Muzika. 27. Srpske novine. Novi Sad. 84. XLVII. IV. 158. Jedinstvo. 318—320. 1872. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). Beograd. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. 14. 31. 1872. 1880. 2. 1283. 3. 5. 462. Srpske novine. Videlo. 8. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva). 3. 5. stubac B>. 14. 5. Istok. <Nepotpisano> (Koncerat. 35. 36. Muzika. XLVIII. 45 <3>. 1879. 22. Istok. Zastava. IV. 106. 56 <3>. 208. 25. 100. 1878. 4. XLVIII. 5. XLVII. Zagreb 1984. 283. 255. Srpske novine. XLVII. 1872. 1084. 35 <2>. XLVII. Srpske novine. Beograd. XLVIII. Beograd. IV. IX. 1880. 13. 18. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. Novi Sad. knj. knj. -J. 961. Srpske novine. IX. Beograd. Srpske novine. 25. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. 26. VII. Priredio Predrag Protiã. 29. 12. 5. 34 <4>. 1880. 9. 13. 59 <2—3>. 17. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika. 10. 287. 1879. 1872. XLVII.) Narod. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Mi-ja-h <Hajim S.) Umetnost. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. 2. 1872. 5. Javor. 5. 8. 32. Istok. 16. Beograd. 24. IX. 1872. <Nepotpisano> Koncerat. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. Panåevac. 37. 59 . 202. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 7. „Lek za punice". Javor. 15. 1872. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. 1880. 288. 27 <4>. 13. 12.) Domaãe vesti. Novi Sad. 1879. III. Beograd. 5. 21. Novi Sad. 18. Istok. 190. 33. 97. Jedinstvo. h — m <Hajim S. Beograd. <Nepotpisano> (Koncerat. 18. 957. 1879. Srpske novine. 24. Beograd. 1880. Umetnost. Srpske novine. šaqiva igra Miguela Dijana. Panåevac.) Domaãe vesti. B. 25. 12. Beograd. Novosti. 10. 15. Panåevo. Domaãe vesti. I. Stojkoviãeve. 1879. 1880.

7—8. 2. Zagreb MCMLXIII. Srpske novine. 55. S. Bibliografija rasprava i ålanaka. 29. R. 1881. Novosadske biografije. veka". do 29. 29. Ista. 282. Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. Zagreb 1962. 475. 4. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. Sombor. X 1987. Udruÿewe 60 . Baåvanin. 43. 2. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 58. J. Stajiã. 3. Srpske novine. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 30. 218. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". knj. 53. zaboravqeni srpski muziåar". XLIX. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. Ðuriã-Klajn. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. 13: Muzika. 8. 4. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. 291. Ðuriã-Klajn. 12. 289. 3. Beograd. 62. 59—78). 236. Muziåka enciklopedija. knj. I) Beograd 1971. 3. 150. Zagreb 1984. Pejoviã. Izbor ålanaka i studija. Pro musica (Edicija „Pro musica". 146. Beograd 1987. 208. Ð. A Survey of Serbian Music through the Ages. Zagreb MCMLXXVII2. 50. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". K. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske.39. 41. Sveska druga. Jovanka". 1881. 56. XLIX. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. 133. Ÿ. Tomandl. Aspekti interpretacije. R. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. knj. 47. 4. 78. decembar 1984. Panåevo 1938. 61. XXIV. Muziåka enciklopedija. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. 1881. 2. Fakultet muziåke umetnosti. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. 45. 3. V. 685. IV 1988. Srpske novine. 1892. 59. Beograd 1956. Kw. Straÿilovo. Novi Sad 1972. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. Kwiga prva (1852—1882). Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. i 23. 46. M. 381. Zagreb 1984. Ðuriã-Klajn. XLIX. Struka VI. Ista. 51. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. Zagreb 1986. Struka VI. 8. Beograd 1985. Pejoviã. <Nepotpisano> Beogradske vesti. Beograd. 42. Ista. Leksikon jugoslavenske muzike. 49. Petroviã. Jovanka". IX. 48. Jovanoviã-Zmaj. Jovanka". J. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. Novi Sad. 1) — Muzikološki institut SANU. 462. 42. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. Prepiska. 149. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. S. knj. 57. knj. Beograd 1981. Kw. 286—289) 40. Åituqa. 60. kwiga 2) Novi Sad 1957. Dve beogradske godine Zmajeve. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. 473. 52. Andreis — D. Muzika i muziåari. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. 13 <3>. („Jovanka Stojkoviã. 646. 1892. 167. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. 183. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. 44. 1881. 134. 14: Muzika. 13. 54. Ista. Beograd 1899. Akordi prošlosti. V. 162—164. 299. Cvetko — S. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. „Stojkoviã. 511. 78. 266. 81. oktobra 1981. S. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. 20. Bibliografija rasprava i ålanaka. 259—286. Beograd. Belgrade 1972. <Nepotpisano> „Stojkoviã. Kornelije Stankoviã i wegovo doba.

Beograd 2000. E-flat Major. but also with subtle artistic sensibility. 70. 164. 380. 78/79/80. veka.* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. Stojkoviã achieved a significant pianist career. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. 22. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. 43. J. 69. 71. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. variations and transcripts for piano were not found. 68. Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. 42. Teatron. 19. Beograd 1998. DCXXVII. februar 1993. Ista. D Minor. the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. 23.63. 373. 71. Turlakov. March 1892). 8—9. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. Beograd 1993. 15. At the end. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. 248. According to the preserved testimonies from the 19th century press. 2 (Mondscheinsonate). Stojkoviã was an accomplished piano artist. 71. Opus 31 No. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. 6. Petroviã. F Minor. esejistiåka i kritiåarska delatnost. Opus 57 (Appasionata). Turlakov. Beograd 1994. E Minor. Denmark. 61 . because her fantasies. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. Ista. 61. 18. 66. 78—80. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. Ÿ. J. 16. with brilliant technique. 55. 81. 66. chamber musician. Ista. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. 258— 261. 86. Paris. She did not perform only in Serbia. 23. S. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. 17. Marinkoviã. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. 36. Vienna. 21. Trieste. S. London. 63. 101. 104. 25-33. 52. R. 67. Mocart u Beogradu do 1941. 360. but also in Pest. Novi Sad 1991. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. C-sharp Minor. 68. Istoriografska. 65. Graz. Opus 53 (Waldstein). 39. 75. 80. Opus 81a (Les Adieux). Beograd 1989. composer and music pedagogue. S. Isti. 38. Today one cannot talk about her composing work. 67. Beograd 1994. 55—59. Kritike. 36. kw. 74. 43. Kw. 361. 70. Opus 90. 22. Beograd 1994. 72. Quasi una fantasia. 53. Opus 26 No. 64. He was not so successful as a concert singer. 103. Beograd. 42. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 15. 2 (The Storm). 43. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. Pejoviã. concert singer. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918). 76. Beograd 1991.

în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. 2 (Mondscheinsonate). opus 90. Stojkoviã pe care în mai 1872. Es-dur. Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara. J. Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. Stojkoviã era un artist la pian superior. opus 57 (Appassionata). autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. Triest. Graz. Rusia. ci ¤i la Pesta. Paris. În final. interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. compozitor ¤i pedagog muzical. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale.Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. cis-moll. Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. opus 53 (Waldstein). 62 . e-moll. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. opus 31 nr. Nu a participat numai în Serbia. opus 81 a (Les Adieux). 2 (Furtuna). opus 27 nr. Viena. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. 1854 sau 1855 — Paris. f-moll. Danemarca. J. martie 1892). Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. Londra. d-moll. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat.

ne preza se ni od kakve opasnosti. Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. zvezda. svekoliko šarenilo sveta biqaka. više ne meša u daqi tok stvari. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. tako da se. astronomi Laland i Lakaj. Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. fiziåari Laplas i Kulon. fiziåar Volta i Galvani. opat Pliš. ukratko. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. Za sve wih. nastava fizike uvodi u škole. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. minerala. ÿivotiwa. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. botaniåar Line. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. Meðutim. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. ili sentimentalizma — kod Rusoa. Odanost prirodnim naukama. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. kao astronom Kasini. posle ukidawa jezuitskog reda. pošto je izvršio tu svoju funkciju. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. ali koji se.UDC 5:929 Kengelac P. kao kod Voltera. kao na primer pitawe wegove geneze. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. veliki potop i drugo.

Manojlo Jankoviã je. godine. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. 2 P. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). pod naslovom Vinoðelac. Meðutim. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. godine. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. u redovima srpske inteligencije. i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. 1825. i tvari mir sej sostavqajušåija. koji je donosio spisak sveštenika. niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. objavio 1787. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. na primer. 161. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. kako niÿe tako i više. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku. I tako daqe. nauke i kulture. iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. prevod sa nemaåkog od Rafa."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. no i utvrditi". Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. Mariã. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. 64 . teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. i 1 Svet. 1809. dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. iÿe… sebe samoga. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku. Kengelac.mnogi drugi. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. Letopis Matice srpske. ne poznajet. Naše sveštenstvo. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. Jestestvoslovije (predgovor). raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela. Novi Sad. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu.

Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. P. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego.6 Svoje glavno delo. 124. na univerzitetu u Haleu. s jedne strane. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu. ima li nameru što objaviti itd. Kengelac. da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. P. godine. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. Isto. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. Novi Sad 1880. Rajkoviã. 1811.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa. reåe. 1834. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. godine. šta piše. godini ÿivota. gde je proizveden za doktora teologije. A. Jestestvoslovije. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz. godine u Budimu. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. Stojkoviã. roðen u Kikindi 1770. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. Kwiga se sastoji iz osam glava. Kengelac je umro u svojoj 64. Posle Petroviãeve smrti. koje o jestestvu djejstvuju". Fizika (predgovor). a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. Po povratku u domovinu. godine. ta bo vas nauåat. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. Letopis Matice srpske 124. gde provodi neko vreme. Kengelac je radio više godina. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. 65 .4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. i odlikovao se u javnim diskusijama. Georgija Stefanoviãa. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. kto jest Bog". Iz Rusije je otišao u Nemaåku. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. Ð. Kengelac. s druge. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. 1801. Stojkoviã. Tu je. iz predgovora pomenutih dela. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. a. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac.

zatim delima Johana Rajnolda Forstera. smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". te da mu je krajwi ciq bio da. po Kengelcu. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. u drugoj o planinama i peãinama. a u osmoj o åoveku. u åetvrtoj o izvorima i rekama. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. On traÿi uzroke svaåemu. doduše. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). u meðuvremenu. po primeru narodnog prosvetiteqa. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". te je preduzeo. ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov." Meðutim. u treãoj o morima i jezerima. a naroåito za prirodne. nameravao da sastavi zemqopis. pak. „On tšåitsja postignuti. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. sastavio Jestestvoslovije. i to visokog stila. preko potreban za sve nauke. Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. svog profesora na univerzitetu 66 . Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. u sedmoj o godišwim dobima. po filozofskom shvatawu deist. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. On je. da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". u šestoj o zemqotresima i vulkanima. kako što bje i biti moÿet". Kengelac je. u petoj o vetrovima.promenama. Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. Taj dualizam. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. kao åovek evropskoga kova. „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. te je tako. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. mogli da pogreše. Duh Boÿiji.

u praksi proverenog sistema novim. koje je delo imao. Ovo delo. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. pa ni åasnom åinu kome pripada. kvalitativnim promenama na kraju starih. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo." ASANUK. i na poåetku novih sistema shvatawa. Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. jako svjašåenik kakovij rimskago. i da ih štampa i na svet izdaje. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku". koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. koje ne priliåe wemu. PMA „A" 8 iz 1816. PMA „A" 203 iz 1812. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. dotrajalih. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. U doba zamene postojeãeg. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. pa i otvorene otpore. Feria. 8 „Eda li sej arhimandrit åital. na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva. god. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. Bodea i drugih. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. svog zaštitnika. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. god." ASANUK. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. kao Dolomjea. Tisoa. Eda ni mene radi Hristos umre. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih. glagoqati qet jest. pa Karl-Filipa Funkea. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina.u Haleu. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. Ovakvo jedno delo. u biblioteci temišvarskog vladike. — Isto. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. cerkoviju i narodom. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". 67 . a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi. „Eda mnu edinomu. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. u nemaåkom prevodu. zavrašåen i stroptiven pred Bogom.

åije se kwige åitaju po celom svetu. nedostojnom rabu boÿijem. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. a wegov autor osramoti u oåima javnosti. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. štaviše. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". Naime. 9 Isto. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. odluåio da se pokaje. takve kwige pisali i predavali javnosti. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. 68 . da drugujem sa satanom. i da mi se pripisuje. meni. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. Naprotiv. koji je. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. Meðutim. takoðe je objavio sliånu kwigu. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. da je Kengelac. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne.kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. i Andrej Najbauer. Na zahtev mitropolitov. Uostalom. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali. maja 1816. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. Na kraju. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako."9 Konaåno. pa se one ipak zato ne zabrawuju. arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". pa i na samom beåkom dvoru. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona.

nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. blagodareãi Svetoj alijansi. ne samo austrijskom. Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. niti ãu ih ikada ceniti. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. Meni nisu potrebni uåevni.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. Vi se pridrÿavajte starih. Die Geschichte der Ungarn II. O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. mora da poduåava ono što ja nareðujem. 332. moÿe da ide. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. faktiåki vladao. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. oktobra 1809—13. marta 1848). znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. Previše slobode. obrazovane generacije. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. obrazovane i prosveãene omladine. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. nije zahtevalo stvarawe uåene. wenn man mich nur fürchtet). u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. Ko to ne ume ili neãe. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. Ko meni sluÿi. pa i za Habzburšku u Austriji. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen. 69 . mitropolit Stratimiroviã. dobrih. 10 E. koji je. i politikom cele Evrope (osim Engleske). pred carem i pred narodom. nego i. i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. u postjozefinskom periodu. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. koje ja ne umem da cenim. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. Da bi se tome pariralo. nego dobri graðani.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. Wega je nasledio kancelar Meternih. Kada je u pitawu školstvo. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. Csuday.

la ideologia iluminismului ¤i deismului. Pavle Kengelac. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº.godine. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate. în primul rând cea a 70 . The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. Stefan Stratimiroviã. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. including the Metropolitan himself. Gheorghe) Monastery (Romania). as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. Gheorghe (România). pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. publicata la Budim în anul 1811. even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. Pavle Kengelac.

insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena. 71 . precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ . ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece.

Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi. zemqe. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. a i u drugim listovima. Jovanu Štrausu mladom. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. Beå) za godine: 1846. a osmo — Petru Åarnojeviãu. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada. Razne ÿeqe. Sremski Karlovci.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. Qubve åezwu. 1847. Srbsku åezwu itd. „srbsko-narodni mesecoslov".09 Andriã A. Pobeðenu mudrost. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku"." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. 1850. 1849. 1848. kwiÿestvo grleãi. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu. Rastanak godine. koji je izašao.UDC 886. „najstarijoj lozi plemenitoj. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. Vence Velebitske vile. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. rod qubeãi.1. koji je sam napustio vojniåki ÿivot. Segedin.j. za dobro srpskog naroda kao on. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. Izdavao je „Zimzelen". aprila 1846. blagodati što prosipa tiho. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. 1858. Zemqodelac ÿeli. Nesuðenoj. 1859. i tako radilo. i 1861. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. Meni dajte šalu. Gogla). predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. 73 . Utehu pevcu. Subotica.

Onaj meãe na dostojnu glavu. Od zla grdna stoletnoga iga. venac prima iz desnice. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . Šta s' uvenåa pravda. Lepe dare tri lovora venca. Jedan venac trepti joj na glavi. Zaåudi se Vila na Avali. hrabrost. Koji zemqu srpsku izbaviše. Druga oba u rukama nosi. mudrost. Koji. Jer joj retko sestre dolaziše. Pa otide natrag Velebitu. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. koji tamo pored mora rastu. Kad to vide Velebitska Vila. Koji jošte davnog zaviåaja. I donela tri malena dara. Dugo misli kome da ih dade. Da nagradiš ti zaslugu pravu. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Koj' je junak nad svim junacima. Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. To se wojzi pravo uåinilo. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. Da obiðu staru domovinu. Koji prima iz lijeve ruke. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. Prima Vila sa Avale dare. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Od tolikih srpskih vitezova. Da usreãi zemqu ponositu. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. koja mudro misli.Ima više od trista godina. Seãaju se verno i spomiwu. Lepe dare nosi sestri dragoj. Dugo misli kome da ih dade. Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Gorostasne. Koji steÿe duh i telo sramno. Od tolikih srpskih sokolova.

75 . ili 1788—1859). Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. Dolaskom na vlast 1858. II 1846. staleÿa. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). naroda. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). istovremeno. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. 5 Isto. Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije. U deseteraåkim stihovima. naterao Miloša da podnese ostavku. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona".4 Hvaleãi Andriãev talenat. Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. A… u. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. godine. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. voða Ustavobraniteqa. Pune udvoriåkih tonova. donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. to je bila Miloševa osveta. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). U tvome se oku svetli suza divno. takoðe i wegovog sina Mihaila. „parohu panåevaåkom. Vrativši se svome Velebitu. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859.Kad s' ponovi što je rastavqeno. torÿestvovawe.3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. 1842. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu. vera. Miloš ga zatvorio."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. Ÿivkoviã. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787." U stvari. drÿavnik. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. godinu. Beograd 1979. one smetaju današwem åitaocu. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). Udešena arfa leÿi ti na ruci. na dan inštalacije… 17. za godinu 1847. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. u zatvoru je i umro. 4 Jovan Deretiã. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. stihotvorcu srbskom. izruåen austrijskoj policiji. Almanasi Vukovog doba.

informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. Saradnika je bilo malo. pripovetke. ditiramb. anagrame. Novi Sad 1980. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. u Beåu. elegija. U drugoj åasti Celokupnih dela. Andriã u listu piše. šarade. A kada je u 32. Iznosili su 1. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. Našavši se u velikim problemima. u Beogradu". tercina. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. 1859. sa podnaslovom Pripovedke. polindrome. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina.6 Te godine. Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. izašloj 1863. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. Zatim je naveo primere za zagonetku. rondo. anagram i homonim. 6 7 V. gazela i ritornel. prešao je 1860. zagonetke. skaske. polzindrom. logogrife. Krestiã. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. 1791—1941. bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. Pisao je novele. A Andriã je i takve pesme pisao. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. Meðutim. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". 136. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. himna. godine. štampariju i kalendar „Zimzelen". triolet. Pisao je o tome šta su pesma. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu. Andriã je. desetina. šestina. Kada je izdrÿao kaznu zatvora.700 forinti. sa podnaslovom Stihotvorenija. homonime. kancion. Isto. povodom pada Bahovog apsolutizma. godine. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu. baronu Kempenu. iz Beåa prenetoj. šaradu.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. U prvoj åasti. godine u Beograd. 137. logogrif. osmina. Pre nego što je prešao u Beograd. madrigal. u septembru. sonet. godinu dana ranije. on je spreman da proda list. „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). i tu nastavio da u svojoj. kantata. „Svetovid". oda. s prizvukom ironije. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. heroida. štampariji izdaje „Svetovid". Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. kancona. 76 . Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. rapsodija.7 U aprilu 1859. znao je šta ga åeka.

jula 1876. listu za politiku i narodnu prosvetu. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. 77 . 108. godinu. Svedoåanstvo. M. 1848. ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. Kinea. u kojem se Andriã. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. Lihtenberga i Ebersberga. godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu. Umro je 23. 205. Vebera. koji. list na bugarskom jeziku. godine i otišao u Bukurešt. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu". Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. vjeÿestvo i ÿivota). ÿetvi. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Pankoviã. sejawu. gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent". koji je izlazio u Novom Sadu. Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. Bukurešt 1976. izdao je „Bršqan". mali kalendar za 1861. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. Napustio je Srbiju 1870. otvoreno i uporno." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. Maltica. åiji je bio ålan Uprave. tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". list na nemaåkom jeziku.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". i 1849. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". Ukupno je opisao 97 kwiga. objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. Pisao je o orawu. veštaåkom gnojivu. godinu. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. Ÿivkoviã. uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. na prvoj stranici. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva.Na potkoriånoj stranici. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. U „Podlisku Vostoka". Isto. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. godine. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji.10 Aleksandar Andriã je 1875. meðu koje i srbqe raåunamo". Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. oruðu za rad. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". 200. roðenoj Kvekiã. vršidbi itd. Godine 1858. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. Srpske bibliografije 1766—1850. U stvari. Beograd 1982. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji.9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". govorio je.

Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. A zasluÿio je mnogo više. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. list za politiku i narodnu prosvetu 58." Opštu sreãu srpskog naroda. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. tried his hand in numerous fields of literary work. poznati srpski kwiÿevnik. a former Austrian officer who decided to leave military life. Stojan Novakoviã. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. hrišãanstva. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. He was a writer. 78 . da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. studied literatures of other nations and translated from German. i onog ubeðewa. Aleksandar Andriã nije doåekao. In Belgrade in 1863. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. editor and publisher. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions. On je o svakom mislio dobro. magazines and calendars. He was a member of Matica Srpska's Administration. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. he published his Collected Works. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod. He edited and published newspapers. nauånik i drÿavnik."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. o kojoj je tako åesto pevao. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta. wrote poetry and prose. Novi Sad 1876.

Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã.rioadº sº fi muncit atât de mult. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„. A scris poezie ¤i prozº. redactor ¤i editor. A redactat ¤i editat ziare. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute. reviste ¤i calendare. A fost scriitor. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. spre binele propriului popor. care erau ocazionale. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. 79 . A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. propriile Opere complete. în 1863. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. La Belgrad ¤i-a tipºrit. În 1875. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o.

.

veka nacija. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. Ustavobraniteqi i wihova vlada. Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. nisu ostvarili svoja oåekivawa. Leipzig 1858. godine. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. Tkalac. Jovanoviã. Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. E. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. I.UDC 32:929 Jankoviã A. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . na više mesta. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. meðutim. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. meðutim. godine. 81 . svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". Wegov otac Mita bio je abaxija. 109—140. Meðutim. zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. Beograd 1990. 1 2 S. Iako mnogi od „preåana". pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. nije utvrdila. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi.

Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. mit europäischen Vergleichsdaten.349. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. koje 1838. Zehnter Theil.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac. gde završava studije prava. 73.Aleksa Jankoviã je 1834. 3. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa. Meðutim.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. 197. Krestiã. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. 3. s. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. X. 196—197. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. 57. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. Miliãeviã. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima.2% pismenih qudi. gde otvara advokatsku kancelariju.356. 5 Holm Sundhaussen.354. München 1989. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. Wien 1863. 3.279. Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. Historische Statistik Serbiens 1834—1914. Beograd 1888. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. godine. Novi Sad 1996. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929. 3. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834. 73. V.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. godine. godine. pa je istupio iz sluÿbe. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839. X.9 Pošto je u leto 1843. Meðutim. godine vrati u Srbiju. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. Kada je 1843. U Srbiju. 73. Konstant von Wurzbach. Preåani i šumadinci. P. 8 Isto. Jankoviã je pošao sa wim. 4 Wurzbach. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich. godine. 82 . 534.6 U tom svojstvu putovao je 1840. Ð. 6 Pomenik. školovan pravnik bio je prava retkost. 7 Wurzbach. Kada je 1842. kãi kneza Miloša.

delo. D. Strawakoviã. Jovanoviã.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. 1423. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. nav. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. 100—101. 82. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi. 1845. P. 812. Ipak. 12. I pre 1848. on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile. Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. S. predmet 21. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. 1421. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima". 154—157. Prodanoviã. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848.ostao do poåetka novembra 1843. 163. Strawakoviã. Narodna enciklopedija II. godine.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. godine.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. godine. Beograd 1932. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. 13 D. Enciklopedija Jugoslavije IV. 83 . godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. 459. 14 J. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji.10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. J. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare". D. 158.13 Talas revolucija koji je 1848. j. nav. godine. Miliãeviã. Stanoje Stanojeviã. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. 7051/198. delo. Strawakoviã. 7051/1403. 110—114. Zagreb 1960. ASANU. Igwatoviã. 1960. 306. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. 128. nav. 73.854. 15 J. Zagreb 1925—1929. nego da su drÿavom upravqali åinovnici. 55. 805.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. marta 1846. delo. 1413. Meðutim. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. J. M. Jankoviã Aleksa. 54. M. 16 ASANU. delo. delo. Unutrašwa i spoqna politika. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853. X. 162. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza. 12 Wurzbach. Prodanoviã. nav. ASANU. nav. 815. K r e s t i ã .15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. Beograd 1957. Strawakoviã. V. delo. 7051/678. nav. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. t. 159. fond DSS. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. ROMS. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. Novi Sad 1966.

68. 190. Jankoviã-Kniãaninu. godine Jankoviã je. D. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. 154—157. D. godine. Strawakoviã. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. delo. Bjelica. 197. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. a zatim tamo i umro. 1441. Od 1850. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. D. nije bilo mesta za Jankoviãa. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". ASANU. 139—141. na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije. 196.19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. Beograd 1975.„åvrste ruke". tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. 188. Wurzbach. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika. godine. i da spreåi wihove akcije. S. 67. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. delo. formiranoj marta 1852. Strawakoviã. 199.21 Kada je oktobra 1852. åiji je ålan postao 1850. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. godine.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. 198.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. 180. 202. nav. Nav. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. delo. ASANU. 1380. 7051/1374. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. meðutim. kao poznati austrofil.22 Jula 1852. U Drÿavnom Savetu. koji je obavqao te funkcije. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade. VIII 1851. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. 144—146. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. 178. nav. delo. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu.20 Iako u novoj vladi. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. Jovanoviã. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. godine. 177. Strawakoviã. Naravno. a i knezu je savetovao da ga razreši. 73. godine. X. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. 84 . 21. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. nav.

Strawakoviã. 26 V. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. IV 1856. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. Kneÿevine Srbije. Jovanoviã. Kraqevine Srbije. S. 210. Nav. M. delo. nav. Pomenik. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. godine. D. Miliãeviãa. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. 74.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. V 1853. Beograd 1957.carem. 8254. Beograd 1925. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. nav. 224. posle pola godine rada morala pasti. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). 209. Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela. Prema tvrdwama Milana Ð. 64. Kao Srbin iz Austrije. 198. zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. D.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. ona je. delo. 23 24 85 . Beograd. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. 240. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. 172.24 Krajem 1854. 27 ASANU. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. a samim tim i knezu. godine. 182. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. ASANU. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. 6. 105. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. delo. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. Prodanoviã. 25 Ustavi i vlade. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. Strawakoviã. do maja 1856. Popoviã. X. Aprila 1853. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. 154—157. J. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12. godine vodio razgovore o tome. sa kojim je maja 1853.

29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. 168—170. 254. J. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. nav. Jovanoviã. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. nav. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. 120. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. 182. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. Grujiã. Zapisi. 195. J.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. J. Beograd. ukoliko on bude zbaåen. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. nego bezvlastje". Nepune dve godine kasnije. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. Meðutim. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. On je. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. 194. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. 77. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. na presto vratiti Obrenoviãi. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. Jovanoviã. Vuåiã je 1858. Prodanoviã. nav. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. desilo se suprotno. delo. M. Prodanoviã. 31 32 86 . Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa.je. I. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. Krajem 1857. J. uz Garašanina. 185. 251. nav. M. sednicama je rukovodio Jankoviã. S. godine došao na åelo Saveta. delo. Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. decembra 1858. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. S. Prodanoviã. delo. delo.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. delo. nav. godine. 205. Jovanoviã. To se i dogodilo. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". 116. 117. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima.

Miliãeviã.35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove. godine. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". Kiãoviã. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. 11. Otada do smrti. Zanimqivo je da je. 660.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. fond DSS. tokom 1847—48.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. Q. 10 (23) juna 1869. nemaåki i latinski jezik. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. 1855. Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. Haxiã. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. 12. Stojanoviã. predmeti 8. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. predmet 10. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. ASANU. 1848. 1845. Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". 8254. 13 i 17. 128. Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. Takoðe. J.Milan Ð. godine nagovori pukovnika Bigu. Beograd 1924. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske. obavqao je tu funkciju u dva navrata. predmet 21. godine. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. iako preåanin. On se 1842. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. 1854. Srbina u austrijskoj sluÿbi. 198—199. M. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. 1847 predmeti 10. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski. 35 ASANU. Novi Sad 1930. 33 34 87 . kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa. 13. godine. fond DSS. godine. Pomenik.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. 36 ASANU. i 1854. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. 661. predmet 64. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba.

Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. where he made a distinguished clerical and political career. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). In his foreign-policy orientation. Then he went to Hungary. He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. where he served as a clerk. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. Dupº ce a terminat liceul. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854). care erau în slujba cneazjilor sârbi. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. where he completed the study of law. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. of the Council. and its president two times. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. After completing grammar school. Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. in 1834 he stayed shortly in Serbia.Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. he was a pronounced Austrophile. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. În Serbia. A fost membru. He was a member. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. and for some the vice-president. Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. he became the director of the Prince's office. 88 . unde lucreazº ca funcþionar. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. He returned to Serbia in 1839. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes.

U Arad su došli pre 1844. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. inaåe nedovoqno prouåeni. S. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe. Kad Moriš poteåe kroz pero.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. Jovanoviã. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. Izraåunato na osnovu smrti 2. godine zaB. Bugarski. S. Popoviã. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". jer su. Delotvorne u XIX veku. 251. gde je stariji Mihailo. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata. delo. Bugarski. Rad 3. kako ga naziva S. godine. Gavriloviã. ãerkom Georgija Papa iz Arada. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. Novi Sad 1997. 19. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. 3 S. nav. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu. ako ne i jedino. A Janiãi su spomiwani ponajviše. juna 1864. Bugarski — Q. Bise Gavriloviã. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". odnosno Mihail. a kum Nikola Aleksiã u broju 6.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. godine. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom. Bugarski. Novi Sad.UDC 745. Mihailo je roðen verovatno 1785. Srpski spomenici u Rumuniji. 1 2 89 . Subotica 1996. Slikarstvo Temišvarske eparhije. u sedamdeset devetoj godini. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. Bukurešt 1991. V. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari. Svakako ne netaåno. Stepanov. M. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji.

12 S. u Radojevu 1859.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. Jovanoviã. 323. 9 S. najpre sa Danilom.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. 488.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. delo. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. nav. 8 S. 461. 228. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. 95. godine. delo. godine. a 1889. Jovanoviã. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. za ikone Save Petroviãa.12 Stotinak godina kasnije. bili su i tu zajedno na poslu. Jovanoviã. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. i Ostojiãevu 1862. 224. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. 10 M. Bugarski. nav.6 Takoðe pre 1820. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. nav. Bugarski. 1970. delo. Nav. danas u srpskom delu Banata. 7 S. delo. Bugarski. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. u srpskoj crM. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. nav. nav.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka. Jovanoviã. delo. delo. M. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. nav.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara.4 U Nemetu je pre 1870. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. nav. pre 1820. delo. 169. nav. godine. delo. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. delo. Bugarski. prilikom terenskih istraÿivawa O. Štaviše. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. delo. Dogaðalo se to izmeðu 1862. nav. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem. 11 S. godine. 110. Kumovi. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853. åak izvesnije 1819. 158. 378. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. Janiã i Aleksiã. delo. godine. Stepanov. delo. godine. Bugarski — Q. i 1840. i 1864. M. 478.7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. u Tekelijinoj crkvi. godine u Ketfequ. 372. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. Jovanoviã. 6 Nav. Jovanoviã. M. nav. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa. M. Kad Moriš poteåe kroz pero. godine.

Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. venci. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". ali ne sa ulogom nosaåa. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine. spletovi traka. girlande. delo. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. ne. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. i VIII—IX. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone.13 Prouåavawa drvorezbarskih. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. suprotnom utisku. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. luåni ili trouglasti timpanoni. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. Novi Sad 1959. ali pre toga imao je i druge poslove.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. 169. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. Novi Sad 1978. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. 91 . godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. pa daqe do Temišvara. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. kao dotada i neimari. Kapiteli. 1825. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. 14 B. „Vajar. 247. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". zadrÿali su. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem. kanelure na stubovima. Još je istraÿivaåki pionir B. Meðutim. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. nav. v. Na primer. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi.14 Kao savremenik. Gavriloviã. 45—50. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka.

piltor. u Austriji. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. makedonska rezba i kopaniåarstvo.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. oni su bili reðe obrazoresci. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. 19 M. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. naroåito kod istoriåara umetnosti. Najåešãi termin bio je bildhauer. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". D. pisao je Sakcinski. 341. a bildhauerske. koja jednostavno i jedino znaåi vajar. Ali. åamovog drveta. oni nisu vajari nego drvorezbari. nav. Dakle.17 Ÿiteq Novog Sada. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. delo.16 U stvari ne bez osnova. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. duboresci ili ikonoresci. na samom izmaku XVIII veka. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. u domaãoj praksi. ili. Stepanov. Ãoroviã-Qubinkoviã. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog. vajateqske delove od lipovine.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. A tridesetak godina ranije. duborezbarstvo. u stvari. Imali su oni druge. sudbonosnije probleme. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. F. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. von Miklosich. Prilep 1986. Kukuljeviã Sakcinski. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. IV. Bezdinci su upotrebili. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. Temišvar 1999. U jeziåkoj. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. drvorezbarstvo. Beograd 1965. Manastir Bezdin. Bugarski — Q. ali. S. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. Slovnik umjetnika jugoslavenskih. Meðutim. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta. Zagreb 1858. Þornakov. 342. skulpture. 16 17 18 dawe).19 sklawaju se u neku drugu vrstu. Gavriloviã. B. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. srbizirano uprošãeno piltor. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. 92 . stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo.troškova. skulptor.

Meðutim. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. dominate in the architectonics of their iconostases. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. Columns. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. od Zete i Raške do Studenice. Thus. However. Deåana. 93 . the wood-carvers were often called bildhauers. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. Vajari. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. In Serbian art during the 18th century. usually carved in wood. as well as all other typological characteristics. sredinom XVIII veka. Kotora. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. bez obzira koliko proreðeno. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana. Pored ostalog. which thus includes the Janiã brothers from Arad. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood. Lazarice i Kaleniãa. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. whose primary role was not to support the iconostasis. too. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. do crkve u sremskom selu Molovin. još mawe posebna disciplina. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. na primer. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. which is the German term for sculptors. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. pre svega oltarskih pregrada. Pritom. pogotovu figuralne plastike.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne.

ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. 94 .Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. dar nu cu rolul de suport. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. pregºtindu-le. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº. În cursul secolului XVIII. în realitate aparþine sculpturii. în arta sârbº. se include în istoria sculpturii naþionale. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. ca me¤teri de sculpturi în lemn. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. Aflându-se în faþa iconostasului. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº. dar ea.

„inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". Pred licitaciju u Beåu.UDC 929. i posledwu. treãu od 50 do 150. godine. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije. godine Miroslavu Nikoli.028 forinti. Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. rodom je iz Temišvara. pravnik i narodni dobrotvor. plemstvo su dobili Nikoli. marta sledeãe. mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. baron Fedor Nikoliã od Rudne. åetvrtu. Emanuel. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. Jovan je 1781. Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. ÿitequ Oseka. posle åega mu je. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. kome je posveãen ovaj rad. potvrðeno plemstvo. 1694. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. Koliko je. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4).732 Nikoliã F. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. a 26. ili drugaåije Nikola Nikoliã. Petar i Slavon. realno. data je 4. aprila 1783. 18. Petrovom praunuku Jovanu. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. i sinovi mu. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. avgusta 1779. 95 . februara 1778.

Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. a vrednost imawa je 41. juna / 26. Zoriãi.6). 1787. Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20. koju je. 15. Assesor". Stariji od dvojice sinova. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu.7% pravoslavni. posle åešãih urgirawa. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. Jovan nije imao dece. Savkom Obrenoviã.018. Nikoliãi. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. katolika je samo 1. avgusta do 22. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. godine. 1790. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom.29 forinti. koji je 10. po jednom domu. Vitkoviãi. Godine 1824/25. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. pristav. što je ispod proseka za selo (7. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku.47 forinti. i 1816. koji je asesor Temišvarskog komitata. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7.Braãa Kristofer i Kiril Nako su. da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. Po popisima iz 1792. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. septembra 1797. Rudna je brzo rasla. Još uvek je i samo „asesor". Popisan je jedan sveštenik. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka".246. godine. mlaðom kãerkom kneza Srbije. Vulini. No.5) i varoši i sela zajedno (7. Dobio je predikat „od Rudne".2%. Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. Veliki Komloš i Albrehtsflur. godine. prisustvovalo je. zemqa je prve „kontribuentske klase". a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. isplatio tek 1844. Fedor. novembra 96 . Rudna je tad mala naseobina. pored ostalih delegata. Vujiãi. a wena vrednost iznosila je 40. naime. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. kojem piše iz Rudne. Školovao se u Temišvaru i Pešti. Miloša Velikog. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica. od kojih su 98. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. odnosno 350 stanovnika. a jedan je ÿiteq protestant. i osamnaest plemiãa. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. Imala je. Horvati. rodio im se u Temišvaru 7.000 forinti. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5.3 stanovnika. a pri kraju 1851. zu Rudna Torontaler Comit. platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld. preneo na wega prezime i grb. Temišvarskom saboru. maja 1836. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem.

Dvoraåeka. knez Aleksandar. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. jer je i sam veoma cenio Miletiãa. vr. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. „Prva je igra bila kolo. Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. ali se ubrzo posvetio politici. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. a. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). vladika budimski 20. Nikoliã Maãedonski"). meðutim. koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã. januara sledeãe godine. novembra 1859. Veã 12. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. i 20. sa suprugom. novembra iste godine. 19. po preporuci Jovana Haxiãa. wegova supruga 50 forinti. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. kwegiwom Persidom. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). Do 1860. ali je i on poslao 10 dukata. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. godine. baron Fedor Nikoliã. posle podne prakticiram kod G. Izabran je 1861. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. Ðorðe Stratimiroviã. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda".došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. To. i neki drugi izvoðaåi. sa liste Deakove stranke. a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. 1858. a na sledeãim izborima 1865. ali i Karaðorðev sin. neko vreme praktikovao kao advokat. Od 25. Godine 1865. je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. poloÿio advokatski ispit. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. ali i da tamo bude viðen. svršeni pravnik. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. koja je potrajala do jutarwih sati. koja se drÿi 18. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . nije wegov ciq. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". prakticira. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. izabran je u Ekonomski odsek. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati"." Knez Mihajlo nije prisustvovao.

Ali. Jovan Subotiã. i 1868. Jovan. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". jula je drÿana skupština. osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". 12. Ziåi je. „kao najstariji". prema tome. a za sobom nije ostavio testament. åiji je zamenik Jovan Haxiã. juna 1868. Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. u tom smislu. Od supruge Julije se razveo 1865. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. ubijen u Košutwaku. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. Mihajlo. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. meðutim. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. Mihajlo je poginuo. kojeg je od ranije poznavao. trebalo da pripadne wegovim sestrama. ali je veã januara 1869. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. stigli u Beograd. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. sinove mlaðe sestre pokojnika. Politika mu je. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu.500 guldena. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. juna u 8 åasova pre podne. stariju sestru. a 2. Dve godine. Jovan Jovanoviã (Zmaj). 1867. uvek je davao pozamašne sume. wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . Antonije Haxiã. Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. i 18. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. pa su on i otac mu. Nikoliãima od Rudne. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. Fedor je voleo pozorište. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. plaãenu unapred. avgusta 1867. Kosta Novakoviã i drugi. Mihajlo je sahrawen 15. Celokupna wegova imovina je. koju je on zastupao. Milan Obrenoviã. buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. pa pesnik Laza Kostiã. koja se drÿi u Novom Sadu 17. knez Srbije. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. pa Ðorðe Ševiã. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. ÿivotno opredeqewe. pored ostalih. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ.

od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika. godine podigli veliki. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac. sporazumom potpisanim u Bukureštu. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. juna 1873. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci.000 metriåkih centi meqave godišwe. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika. godine Atanasiju Stoloÿanu. Mihajlo je podigao 1856. za imawe Tamadea-Tamasesti. na kojem je. mada je imao sasvim realne izglede. jer su Bla99 . Namesnici maloletnog Milana. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum. Spor je voðen od januara do 12. oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". Baron Fedor Nikoliã tako. koji je donet 1869. i Panaita Georgija zugrafa". Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. gde je Skupština zasedala.da pokrene proces protiv naslednika. aprila. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. Tokom putovawa za Kragujevac. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. moderan parni mlin kapaciteta 150. i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. tutora maloletnog Milana. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. i upoznao ga sa ovom idejom. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. godine. koje je kupio Georgije Haralambu. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. Uåinili su to tek 8. aprila 1892. koji dvori Maxarima. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman.000 forinti i 1869. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. posle fruštuka. pored ostalog. Godine 1879. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna.

Nikoliã je. Aksentije Marodiã. juna 1876. godine priloÿio Matici 100 forinti. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. kako je napred navedeno. Baron Nikoliã se. U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. pa iz we došao u Kikindu. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. još 1865. car je svojim rešewem od 15. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. Nemac iz Slavonije. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. Livije Radivojeviã. lekar u Somboru. i u nekakvim sumwivim poslovima.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. avgusta. meðutim. štampar u Novom Sadu. gde je uhapšen. poåetkom 1872. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. nije postao knez Srbije. Dve godine kasnije. Jovanu Subotiãu. Arsa Pajeviã. Samuilo Mašireviã. Kalaja. teško da je mogao naãi boqe. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. Carevom odlukom od 9. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . 9. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. u politici. akademski ÿivopisac iz Subotice. septembra 1880. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. Pomiwe se. Bewamina pl. i neki drugi. avgusta. Bio je Srbin i po ocu i po majci. koji ga je lišio slobode. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. sremski ÿupan Kuševiã. kada je zvaniåno primqen. Ubrzo potom su usledile i druge promene. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. Bašaid i Melence. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma"." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. Na novu duÿnost je došao 1. Na predlog ministra finansija. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. I on ãe se naãi. Decembra 1878. 6/18. avgusta 1882. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. Nekoliko godina posle aneksije. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. zajedno sa ministrom Kalajem. dr Milan Jovanoviã Batut. a za podnaåelnika Antonije Haxiã.

Nikoliãu je. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena. ministar Kalaj. i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. štampane su i ãirilicom i latinicom. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. Na sveåanom ruåku. U programu su uåe101 . 6. general Jovanoviã. „Sarajevski list". Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. „Velikim krstom Takovskog reda". na kojem su bili adlatus Nikoliã. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. a šta hrvatsko. marta /12. sem u vreme åasnog posta. februara 1883. Veã sutradan je civilni upraviteq. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. Ova malena pozornica. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. septembra 1882. baron Fedor Nikoliã. 24. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. a zvaniåne novine. Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. od poåetka 1883. U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. za koju je ovdašwi slikar g. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. oktobra/5. pak.ske Srbe. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. caru Frawi Josifu. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. godine. Kraq Maðarske ga je 1884. oktobra. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. novembra 1882. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije.

a poåetkom maja 1886. ali je na kraju ostao bez mandata. januara 1885. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. oktobra iste godine. opet. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. pravosl. kãerka generala Ciolicha". sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. manastir Dobruw kod Višegrada". 10. doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. meðutim. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . Zemaqska vlada je 14. te nadzornik Vukeliã. Hoffmann su izveli nekakav skeå. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". Sabovqeviã je. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista. a baron Molinari i „šumski upravnik g. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. radinost i trgovinu. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. 27. razrešio ove duÿnosti u Bosni. a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. maja 1885. godine. tako. pa konzul Müler. prosvetu. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. Pored barona Nikoliãa. belocrkvanskom i starobeåejskom. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. februara 1886. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. ålana carske kuãe. kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. Po jednima. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. koji su drÿani 1887. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. privredu. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. Protokol mu. odobrila pravila Muzejskog društva. Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. Car mu je. po drugima. marta 1888. lista za „politiku. „Javor" je 27. darovao ugarsko baronstvo.stvovali „gospoðica pl Ciolich. uåinio je to na predlog administracije. dobilo pravo javnosti. pa je ono. ali ga je ipak. Prisustvovao je. 1. Pored ove crkve. bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu.

na celoj naslovnoj strani. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. budi dug. nadzornika tekelijinog zavoda. Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. još mnogo vrlih muÿeva podariti. ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. „Branik" je trijumfovao. ovamo stigli. oktobra na naslovnoj stranici. „Naše doba". koji se wegovim imenom diåi. brzo prestala da izlazi — 31. a koji ãe nam. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari". ali veoma precizna. gde naš mili srpski narod ÿivi. osnovanog zavoda. se pojavio posledwi broj. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik".prestonici. aprila 1890. Sredinom septembra 1889. koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. ako Bog da. januara 1889. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. Autor beleške se interesuje kako je „g. veåiti opstanak." U Kikindi mu. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. a od wega osnovanom zavodu. pod naslovom Veliki gosti. 11/23. Novina je. baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. dobrotvora našeg naroda. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". a ujedno molim g. u sredu. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. koji su nam sa sviju strana. marta 1889. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. velikog formata. is103 . meðutim. nije naklowen. 14. meðutim. s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost".

ålan Upravnog odbora akcionog mlina. osim 'Srpskog naroda' ". barona Fedora Nikoliãa. jer je g. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". pored ostalih. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. da on ništa ne zna. baron kategoriåno izjavio. upravnik.pravqeno je. piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta. i Hajm Mor. ali je svako mogao da bude ålan. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. soboqim brkom. Dane Stankoviãa. Sledeãe. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom. veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". Upraviteq je bio Lazar Milošev." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. i da je u opasnosti kakvoj. maja 1890. Veliåanstva. i Rista Teleåki. godini bio je 12. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. paÿwa i dobrota. 1890. Pa kad g. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. u krupnim oåima mu ÿar. Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. komisar pod blistav ikonostas.052. kao kraqevskom izaslaniku. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora. potpredsednika saborskog Odbora. åiji je bio veãinski vlasnik. pravosl. a predsednik Lazar Dunðerski. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. baron o tome ne zna ništa. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. a åist prihod milion forinti. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. to na sv. pa tako 6. Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa.244 forinti. 104 . sa skupom pervaznom lentom na pleãima. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". Kamen je bio „izdubqen". posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. da se ta avtonomija krwi. Godišwi promet u 1891. srpskom sinodu". sa blistavim tokama. Od te do 1899. gradonaåelnika Miliãa.

Eremiã. „G. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. tvorca porodiånog bogatstva. godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. crkvenom saboru stekao qubavi.631 jutro. još tri advokata. januara preko „Sadašwosti". kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. naslednik Gedeona. „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. slobodoumne stranke". Zato oni. 15n. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. Lazar Dunðerski. Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva". no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". vlasnik „Sadašwosti".729 jutara. trgovac Marko Bogdan. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. koji je sam sebe kandidovao. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. decembra 1891. advokat dr Ÿivko Bogdan. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . Zato se sad." pisala je „Sadašwost".081 fr. Kikindska „Slobodoumna stranka". Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. januara 1892. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. a wegov brat Mihajlo imao je 4. godišweg poreza. 88 n. dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. kaÿe. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. kaÿu oglašivaåi. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. imao je najviše zemqe — 6. advokat Milan Petroviã. i 25. Eremiã". opet. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. potpisani. a sada. poštovawa i poverewa. januara 1892. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. baron Nikoliã je izjavio. Paja plem. U istim se novinama. 22. wegov brat. ali je „Sadašwost" donela 8. datiran 5/7. dvadesetak kilometara od Bukurešta. decembra. j.360. Pobedio je Fedor Nikoliã. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. naåelnik Rista Teleåki. godine. a novi izbori drÿati izmeðu 16. na kojem je sagradio školu i crkvu. marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. poverenik na srpskom nar. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. da nije voqan da brani svoj mandat. dva sveštenika i jedan uåiteq. na posledwoj strani. koji je plaãao 86. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa.

koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. 26. kãerka barona Nikoliãa. „ iduãe nedeqe oko 9. a najradije onda. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". i Geza Duka od Kadara. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. dr Ÿivko Bogdan. Nešto kasnije. „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. 106 . List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". za koji je. kao kraqevski poverenik. godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. jula. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). a sad su za leðima barona Nikoliãa". maðarski i nemaåki. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. „Sadašwost" je 19. ekonomskom poqu. u åetvrtak. pisala je „Zastava" 8. „Ranije su bili narodwaci. godine. Doåek preuzvišenog kr. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. od one ranije zajedqivosti. Marko „gvozdeni". dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. posledwi temišvarski grof". Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. taånije 7. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. aprila 1892. dakle. juna /11. jula 1897. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. imenovan baron Fedor Nikoliã. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. te wegov brat. poverenika biãe po izdatom protokolu". jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". juna.liãa. te da ga pozdrave srpski. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. Pred sam poåetak zasedawa (11/23. a nakon wegovog izbora. avgusta 1892. U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. Ni traga. Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. zastavaši.

Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. Šestog dana zasedawa. episkopi. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. ne samo teško. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. 5/17. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. juna u podne. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. Baronu Nikoliãu. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. vojniåkog åasništva. i iz kojih je uredaba. a predvodio ih je episkop vršaåki. opetujem pre svega. u kojem je podvukao da. obratio kraqevski komesar. gradskog poglavarstva. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. avtonomnog åinovništva. 107 . Sabor je poåeo 29. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". Baron se tom prilikom legitimisao. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora". i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. Prvi deo svog govora. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. kojeg je pratila ova svita. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. izgovorio je na maðarskom. primio patrijarha i episkope. Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. — i åesto nepotpunim uredbama. jula. o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". odmah po dolasku. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. ali se i stišavaju. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". Saboru se. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. kotarskog suda. na wegovo traÿewe. a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. upotrebimo zgodnu ovu priliku. Saboru obrati na jeziku drÿave. da se i na moru åesto podiÿu bure. srpskom jeziku.

Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. i kr. Tri dana kasnije. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu.U nedequ. meðutim. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. ne prestaje da bude aktivan. marta 1903. Sledeãe. kraj. interesovala privreda. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. vicekonzul Branko Mušicki. Kuševiã. poslanici Stevan Jovanoviã. On. dr Ivan Ivanoviã. „patrijarha Georgija Brankoviãa. u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. godine. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. „Rudna 15. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. 19. februara/1. Stevan V. Bliÿio mu se. februara 1903. koje objavquju skoro svi srpski listovi. Arsen Zubkoviã. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa". iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. Govorio je episkop Lukijan. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". marta 1898. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. februara. od Srba. Oko odra je 108 . Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. Wega je. a upokojio se 14/27. Popoviã Åika-Steva. domovini i pravoslavnoj crkvi. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. u prvom redu. Patrijarh Georgije je 1900. „Srpski sion" je 1899. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. godine u 47. Sahrawen je u utorak pre podne. „baron Fedor Nikoliã". Svetozar pl. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. na svom dobru u Rudni. Ðorðe Ðurkoviã. meðutin. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. 1899. 1. godine „Sarajevski list". sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. februara/4. marta. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". Popoviã.

sa ostalom dvojicom zetova. „Bogoslovski glasnik". marta. 157. 16. koji nije imao porodice. 1903. umrla je na poroðaju. 131. Graða iz sovjetskih arhiva. Krestiã. 159. 1866. baronesa Jovanka. „Letopis Matice srpske". 252. 624. „Bosanska vila". 147. 8. br. kw. br. Sremski Karlovci 1972. 143. 1882. 28. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. februar „Istoånik". 6. br. Novi Sad 1977. maja 146. 1903. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". 34. I 5687. Temišvarski sabor 1790. br. Srpska manastirska štamparija. 756. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. 5. supruga grofa Hardega. oktobra naslovna strana. 93. 1889. 27. aprila. Sirotiwu je svugdije potpomagao. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. S. septembra 1905. 1890. S. baš kao ni stric joj. „Matica". brat baron Mihajlo. 11/23. Mihajlo. grb i prezime. i 354. Štamparija Henr. V. II/14. Karlovcima. aprila. Treãa kãerka.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. 47. 63. poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. 42. br. 207. Ludvig od Viha. 32. 567. 19. 857. 6. 10. Petroviã. 1897. br. 1892. 248. 208. 8. 3. br. govorio 18. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. graða 1860—1885. 1903. marta. KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". sv. Gavriloviã. novembra. 29. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. „Javor". 284—287 1867. 546. 109 . Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. avgusta/7. Zbornik Matice srpske za istoriju 15. „Wiva". Novi Sad 1985. naslovna strana. preneo na wega baronstvo. 46. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. ali je. br. 64.49. jula 1897. Grosinger. i Jelisaveta. T. februara i 1. jula. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. 19. 156—157. 1. god. 431 i 432. br. 1891. 22. „Naše doba". koja se rodila u Sarajevu. „Srpski sion" 1897. 1889. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). N. 1888. 1. 4. 544. 1898. 32. Petroviã. februara i 1. 266. februara/3. Beograd 1976. 150. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. 214. Novi Sad 1977. 1903. Urman u Temišvaru. 1899. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). a uz to dobra srca i dareÿqiv. 519. 36. Novi Sad 1996. kãeri Jovanka. Najstarija. Gavriloviã. 104. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. marta 1903. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. marta. 140. 404. 19. analitiåki inventar. Spomenik CXXXII. kw. baronesa Vilhelmina. K. januara. septembra. N. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. 9. 1903. 421. udata za barona Duku. 13. 141. Bewamin. 146. Novi Sad. 1883. tu bio i wen muÿ. „Sarajevski list".. sin baron Fedor. „Sadašwost". 7. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat. u Sr. 24. 28. decembra 471. III. 3. 1894. 4. 551. nije imala poroda.

Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790.V. 136. Milisavac. 99. 510. Svetozar Miletiã. 538. he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. Stevåa Mihajloviã. Ÿ. 77. 139. Anton Duišin. ÿivot i rad. Kruševac. 429. Fedor. 140. 25. Foriškoviã. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. Popoviã. Zagreb 1928. Popoviã. 153. Beograd 1983. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. Novi Sad 1980. 112. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. Åehak. Stajiã. 78. 302. Novi Sad 1981. Prince Mihajlo. 68. Lebl. 79. 31. Poÿarevac 1894. 45. 93. 267. 265. 266. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. Novi Sad 1992. Novi Sad 1894. during which his longest stays were in Brussels and Paris. Rajkov. Åaåak 1974. V. Novi Sad 1971. Novi Sad 1991. 323. 42. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Melhior. Q. 45. 1. 407. 394. Novi Sad 1979. E. 228. M. sv. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. 353. 297—300. Zbornik Matice srpske za istoriju. A. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. 62. 221. 167. Åobanoviã. A. VI. Ceroviã. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. 83. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Istorija srpskog naroda. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. Istorija Matice srpske. V. 144. 169. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. 76. sharply opposed such a solution. Novi Sad 1990. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. 29. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. 22. 1836. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 41. the youngest daughter of Prince Miloš. T. 36. 444. kw. 272. After his uncle. 1—2. a hero and a skilful diplomat. 263. Ÿivkoviã. Novi Sad 1926. 108—110. 40. 262. 442. M. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. 193. Politiåki lik Vase Stajiãa. D. Novi Sad 1963. as Miloš's grandson. 84. K. R. and on his mother's side of Miloš the Great. Istorija Novog Sada. Novi Sad 1940. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. 264. Sarajevo od svog postanka do danas. Hegediš. 145. V. K. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. A. II. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. Novi Sad 1977. 57. so the Empe- 110 . 72. When Bosnia and Herzegovina was annexed. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. Sarajevo 1960. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. Krestiã. Kovijaniã. Novi Sad 1993. 92. 393. 1864—1880. 103. XIII. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. Srbi u Vojvodini 3. was assassinated. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. He was born in Timisoara on May 26. 39.

ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. M. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. With his own money he built a church in Sarajevo. he transferred the baronetcy. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. de mai mulþi ani. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. Baron Miloš Bajiã. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. the greatest in Hungary at the time. iar dreptul la Graz. cneazul Mihajlo. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. In the middle of 1902. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. În drum spre Kragujevac. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. but theatre remained his preoccupation. the newspaper which was short-lived. On October 7. ca nepot al lui Milo¤. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. At the end of the century (1890). to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. Thanks to his efforts and with his money. together with his cousin. tutorele minorului Milan Obrenoviã. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. unde a fost adoptatº Constituþia. în 1858. Thus politics became his profession. ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. who also got the attribute „Obrenovski". ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. he fell seriously ill and died on February 27. Prince Mihajlo. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. Fedor. he inherited his large estates in Romania. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. He also successfully carried out economic and financial activities. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. In 1888. 111 . Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. o perioadº la Viena. He also tried his hand in newspaper publishing.ror appointed him to that post in 1882. Blaznavac ¤i J. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. thus also taking care of the Tekelianum. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. and decorated it with a corresponding iconostasis. next to the Orthodox Theological School in Raljevo. 1905. Ristiã. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. After his uncle's death. Politica i-a devenit profesie. Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. had no children. Mihajlo. dupº tatº. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. He also helped expand and paint the church which his uncle. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. ca mo¤tenitor. In the period from 1890 to 1899. al distinsei familii Karamata din Zemun. A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb.

cneazul Mihajlo. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". Pe lângº aceasta. cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski".El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. Exact de zece ori. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. Fratele lui Fedor. 112 . ziar care a avut o viaþº scurtº. Cu mijloace proprii. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. în 1888. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. nu a avut copii. Împreunº cu vºrul sºu. iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. în perioada 1890—1899. a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. Mihajlo. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe.

5 Nikifor (Stefanoviã). februara 1728. a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. do smrti. Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. Od 1718. Sirmii. episkop vaqevski (1715—1738). 7 Sofronije (Tomaševiã). Nikanoru Zrinopolskomu6. episkop baåki (1718—1730). Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. Umro je aprila 1737. godine. u svoje vreme. primio i monaški åin. episkop budimski (1716—1728).12:929 Dimitrijeviã N. episkop temišvarski (1713—1727).UDC 262. februara 1727.2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu. i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. oktobra 1739. decembra 1725.4 Nikiforu Slavoniskomu5. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728). podleÿašåie katedri našoj. Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog.3 Dositeju Vaqevskomu.1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. Ungarii. voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. 4 Dositej (Nikoliã). episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). 113 . Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. 3 Joanikije (Vladisavqeviã). episkop slavonski (1721—1743). a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. Banata Tamišvarskago. Slavonii. Horvatskoj. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). 5. 2 Mihailo (Miloševiã). episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4. 8 Nikanor (Melentijeviã). Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. gde je.

Grujiã. 559. jer je veã 21. Åanad. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. episkopa aradskog. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. budimskom vladici Vasiliju13. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). Naime. Fev. da sije ne djejet se". a i episkopi. Faåeš. zvali Babom. 11 Rad. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727.Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. jula 1730. 232. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. 27. palanaåkago i logoškago. aprila 1728. Grujiã. delo. Srpski Sion. nav. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). 13 Vasilije Dimitrijeviã. Sremski Karlovci 1931. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu. Beåkerek i Panåevo. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. 558—559. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. koji je prognan iz Dalmacije. 232. Karlovci 1905. 10 Isto. M.14 Iako nije bio bez vrednosti. mc. da ãe drugu pamet uzeti"."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. R." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. kao episkopskog i narodnog kandidata. i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. veku. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. 114 . to je po jednom pismu Visarionovom od 29. kojeg su Fruškogorski monasi. oktobra 1730."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. ali smo."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. M. u åijem radu je. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. Naime. Sr. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. Posle izgnanstva iz Dalmacije. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije. Gramate mitropolitske i patrijaraške. 14.. Åakovu. episkop budimski (1728—1748). došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. 14 Rad. veršaåkago. te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. 9 D.

temišvarski. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana. episkop Nikolaj se. septembra 1736. 15 16 115 . A. sebiški. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. starešine jerusalimskog metoha u Nišu. da sakupi episkope. U pismu se. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. 231. 20 M. veã je naredio generalu Hamiltonu."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. kojima zapreti to poricati. O Viãentiju Jovanoviãu. da mu izabere koadjutora". Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. 18 D. Episkopi na to oãutaše. baåki i aradski. naime. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. Ruvarac. koji je bio kandidat austrijskog dvora". te. Novi Sad 1909. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa. Sremski Karlovci 1907. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. 434/1736.20 Isto. Srpski Sion XVII. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. Jakšiã. godine. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo. 19 Isto. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. Meðutim.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). 225. 17 M. kada je za to bilo potrebe. 158.karlovaåki mitropoliti su se. Isto. ali general Hamilton nije usvojio predlog. 21.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. P. Povodom toga. 329. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora.

ali oni drÿe. da ne vidi. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. delo."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom. i ustruåavao bi se primiti ga. nav. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. Mitropolit je iskoristio priliku da se. od 24. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. koje je na dvor uåinila nesloga klira. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. 116 . i da se treba postarati za takse. i što se on pre sastane. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju. ali da se to svrši. 160. bez znawa klira i naroda. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. trudiãe se. 21 22 23 24 25 26 M. i hoãe samo vremena da dobiju. novembra 1736.21 Beå se nadao."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. Isto. neka pošqu gore na potvrdu. „Što se stole tiåe. protiv odrÿavawa sabora. odnosno Beå. te tim ukloniti rðave impresije. On je napred video."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. kaÿe mitropolit. osvrne na primedbe. tim ãe boqe biti. a general je. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. Jakšiã. nego Boÿji. Isto. Isto. episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. Sa koadjutorom. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi".25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. Isto. a osobito u kliru. O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. da koadjutor s wim rðavo postupa. mitropolit mu je rekao. što se stole tiåe". kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek. pored zahvaqivawa na koadjutoru.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. da zaw nije zgodno vreme. da klir ne globi narod. Osobito mu preporuåuje. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. potreban je sabor. ali i da pomene saziv sabora. Kad je dole bio. Isto. i što reše.

po Milutinu Jakšiãu. februara 1737. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. 161. 160—161. Isto."27 Naime. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". br. DO 1739. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski.da od tog imawa nije ništa nestalo. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. iznosio 159.660 f. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. Isto. vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. koja je. U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna. 117 . sakriven kod jednog trgovca u Budimu. Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. On je.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. a eto prošlo je veã nekoliko meseci. Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera." Kad mitropolit to nije uåinio. odgovorio (31. 163. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. Tako 7. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. no kad bi to bilo istina. meðutim. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. jula 1737. koji je krajem 1735. jula 1730). januara 1737."29 Iz pisma barona Engelharda od 13.. Meðutim. a ništa nije uåiweno. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. juna 1737. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova.

468. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. 34 Isto. u isto vreme. da mu naðe 3—4 kowa. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. Sliåno je pisao. åije je naplaãivawe uvek išlo teško. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. a naroåito nije voleo ribu liwak. da ih opsluÿuje. Naime. episkop Nikolaj je „u jesen 1738. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu.iÿdivenije davati budemo'. no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti."30 U toku leta 1738. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. Sremski Karlovci 1930. koje je åesto dobivao. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. vladika Nikolaj „šiquãi. 12. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni. kao i wihovi parohijani. šarana i soma. 31 Isto. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. 32 Isto. godine. milostiwe i taksa. 33 Isto. u isto vreme. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša.34 Vladika je iskoristio priliku da. Zatim nalaÿe proti. uz to. 118 . jula 1738. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. pored brawa wegovog vinograda. venåanice. sme30 R. i 1739. kao i u Srbiji."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. ekzarhiju i milostiwu. pored majura u Temišvaru. Grujiã. 1737. jer je ostao i bez wih. imali i vinograd u Ðali. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. izdrÿavali od dimnice. Naruåuje mu."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu. episkopa temišvarskog. 1738. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. i nije smeo u Temišvar.

da mu sa nekim qudima doðe na sud. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. od marta do maja 1739. ÿiveo i umro u Karlovcima. Isto tako vladika nareðuje. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. Vladika je 28. ali narod nije dao. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. 1738. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. koji je."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). Isto. 35 36 37 38 39 Isto. Isto. i on bi rado išao s wima. 3. ako prvo ne uspe. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. nego je 'obiåaj i uzakoweno'. odluãewem. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. juna 1739. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. 470.ju šta davati. preko prota. 119 . da mu doðe i jedan åovek. izgleda. inaåe. episkop Nikolaj je 26.36 Problem visokih naplata postojao je. Zatim ih kore zbog nesloge. marta 1745. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. 469. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. Isto.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. kao administrator vršaåke eparhije. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. Zato je i episkop Nikolaj. juna 1739. i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. 469—470. popisane su tek 1. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. za svoj trud i sluÿbu. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. Isto. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'. godine."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. aprila 1741. ali neka mu veruju da baš nema saåim". On ãe doneti pravednu presudu. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. 468—469. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. Vladika ãe."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara.

Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. na jednom za napad podesnom mestu. dodaje vladika Nikola. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. Ali. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. 120 . oruÿani Turci. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. Isto. te ih u klancu opkole i sve potuku. Zatim se tuÿi vladika. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. Meðutim. ovdašwi carski podanika. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. traÿi taj dom za sebe. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. jula 1738. i vladika Nikolaj 1. okrenu se. te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba. Meðutim. pre nekoliko godina. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. sada wegov sin. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. — i vratiãe mu kad se otvore putovi. jer ãe inaåe liåno odgovarati. jula 1739. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. na Almaš. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. jula 1739. Odgovarajuãi na ovo pismo. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. i 1739. koja je ranije jako harala. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu.

Sremski Karlovci 1930. a od to doba veã je prošlo 15 dana. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. kako vladika veli. 106. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. pored patrijarha Arsenija IV. A 12. kuga i u samoj rezidenciji bila. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. otišla redovna carska vojska na Vlahe. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. meðutim. 121 ."42 Vladika Nikolaj je. Grujiã. i 1739. 44 Isto. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. Ako general ÿeli. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. Dok je u Temišvaru. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. Åuli su. što je 1737."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. pa ma to 42 R. maja 1739. zatim. pušteni da prikupe otkup za robqe. saznao. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. za vreme. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. no još ne znam šta su uåinili'. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. februara 1739. avgusta 1739. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. koji se htedoše caru podkloniti. godina vanredno rodna i bogata". 107. pod jamstvom.ha. Meðutim. saåuvaj Boÿe. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. 43 Isto. Tako 22. kada bi. svojim pismom od 23. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). U Oršavi. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. po nareðewu iz Beåa. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. veã stoji onako kako su ga uzeli. pa odande. Oko grada nisu ništa popravqali. Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. januara 1739.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. Tim povodom episkop Nikolaj 1. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. Borbe s Turcima u Banatu 1738. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738.

Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". godine. Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. ali on ne zna kako ãe. Stoga on moli Malaeska. u odeqku Banatica za septembar 1741. a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. pak. Naime. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. Dimitrijeviãa. preko temišvarske administracije.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. Zeremski. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. Kaufleuthe und Innwohner". a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. Grujiã. Kako. episkopa temišvarskog. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. Griechen. a crkva da je bila od drveta. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. pa da se kuãa spali. Sada je. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. I. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". 45 46 122 . Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. 89. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. raspita se u Beåu o odšteti. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. Sremski Karlovci 1932. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. kod koje je Deÿan bio savetnik. traÿi da se cernira general Najberg. nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. podnesena Dvorskom ratnom savetu. radi spaqene crkve i rezidencije. meðutim. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). U woj se on ÿali kako mu je. a kamo li da moÿe u Beå iãi. što se vidi iz wihovih testamenata. Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. To se izjašwewe nalazi na istom mestu. veli vladika Malaesku. Stanovnike naziva „Raitzen."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. 471. neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. „u komorskoj arhivi u Beåu. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci.

as the candidate of the Austrian Court. D. vladike seåujsko-oseåkog."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte. Vikentije Jovanoviã. 290. and the Arad bishop. 275. Mojsej Petroviã. Sahrawen je u manastiru Bezdin. a on G. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio". Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739.49 Iako nije bio domorodac i. Karlovci 1905. III. verovatno. Karlovci 1905. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. and became a monk in the Peã Patriarchate. Testamenti vladiåanski. R. 1721—1732. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. bez redovne bogoslovske spreme. Before he was elected bishop. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. Therefore. pomalo prgava. during the burning of buildings.u svom testamentu. O ostavini Maksima Gavriloviãa. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. Timisoara was attacked by plague. 48 47 123 . there arose a struggle for the metropolitan throne between him. juna 1744. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). Sava (Vukoviã). During his absence from the town. kao i ostalim arhijerejima. V. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. Srpski Sion. supposedly for prevention. the bishop Vikentije was elected. in 1730. 1728—1737. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. Episkop Nikolaj umro je 25. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. Arh. Sr. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G. Sr. aprila 1737. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. Srpski Sion. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. 49 Isti. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. saåiwenom u Kostajnici 13. After the Metropolitan's illness. vladike Kostajniåkog. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. Testamenat Stefana Qubibratiãa. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727.. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. godine. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down.

Deÿan (Dejan). s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. slightly short-tempered. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. 124 . unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. chipurile. too. Mojsej Petroviã. probabil. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. În timpul absenþei sale din ora¤. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. în anul 1730. Sava (Vukoviã). Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. to the Austrian Court. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului.the responsible councillor of the Timisoara administration. and probably without the regular theological education. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. în calitate de candidat el Curþii austriece. ¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. în 1737. Although he was not a native. în oarecare mºsurº irascibilº. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725.

1 Novine srbske 78.UDC 929. kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili. 125 . Sava Damaskin. Heros. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali. na ÿalost. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo. ein Trauerspiel in fünf Acten (t." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. Beå 1819. nemaåkome stihotvorcu. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima. pronikao je g. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. ne peva joj se što joj ide od srca. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim. veã što … No.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. na åemu se javno zahvaqujem. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. zemqedrÿac. dobroÿelateqnij …ãæ. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. ove godine. nego do pevawa! I kad peva. Savi Damaskinu. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. 584.j. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. kakve bi plodove rodu svome prinosili. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio.

wegov sin. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo.3 Iako je izdana u Temišvaru. ali srpske provenijencije. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. kraq od Tebe. Jokasta. VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. II 1793 — Beå.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara. Wien. str. wena poverenica. zarobqenica. 126 . No. Drama je pisana u stihu. Kasandra. Wurzbach. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. Medvedgrád. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. štampana u Beåu. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo. Åuvar. sasvim oåigledno. komandant kraqevske garde. 34. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. neoåekivani rezultati.4 Liånosti drame su: Hipomedon. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. nemaåkom. Kreon. kw. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. fon Sermaÿ. vrhovni sudija. Temesvar 1819. Autor je. kwiga je. a ni u temišvarskim. sledio poetiku melodramskog tipa. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". Laos. 1865. pesnik. 92. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. Wien 1877. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. 13. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. Laokoon vojvoda. III. Gedruckt bey Carl Gerold. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. u štampariji Karla Gerolda. na pojedinim mestima ima izosilabizama. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. Heros. pevaåkih numera. stoji to na kraju dela. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. posebno na harfi. a ima i mesta sa scenskom muzikom. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. Nádasd-Ladányi Könyvtár. Kreonov sin i Herosov prijateq. godine.

Sermaÿa. 86—87. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu.. 1899. Bona Gábor. Kampelen Béla. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. sem u godini 1814. 8 Szinnyei J. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. 9 Konsultovao sam. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. Ni grobovi porodice. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. Hrvatsku i Slavoniju. a usput i o wegovoj znamenitoj. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. gde su bili posedi Damaskina. II 1969.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. Pest 1858. Budapest. 127 . Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. Wegova porodica je veoma ugledna. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. 229—230. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. po svoj prilici. 491—2.. Temišvar. Lendvai Miklós. 690.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. Bugarski. 1983. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. 10 S. Prizvuk zagonetnosti ostaje. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. Budapest 1891—1941. Budapest. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. 1912. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. za razliku od K. 130. on nije pisac tragedija Heros. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. a wega nema. Iako. meðutim. stub. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju. Dakako.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. ni oni najopširniji. još i sledeãa dela: Nagy Iván. 225—226. Budapest. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. 128—129. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. kada su se svi Damaskini. gde se pod odrednicom Damaszkin.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. Gulyás P. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. sve na nemaåkom. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. Bavio se kwiÿevnošãu. Kwigu je izdao u Temišvaru. Beograd — Novi Sad 1995. Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno.nicu. pored veã pomenute drame.

Nije ostavio potomstvo. VIII 1790. 542—544. Terezijom. 128 . i decom Aleksandrom. godinama. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. 266. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. Simeonom.To selo. pa zatim u Torontalskom komunitetu. avgusta 1790. N. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. 248. a bilo je u posedu porodice. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. Novi Sad 1972. Katarinom i Anom. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. 214. u Temišvaru. a druga Vergilijeva. Temišvarski sabor 1790. IX 1800. ali neštampanom projektu rukovodio je. zagovarao Sava Tekelija.12 Umro je 28. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. 516. Ni kwiga mu nije bila strana. a to je. dalo joj je plemiãski predikat. Pulherijom. Petroviã. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. VIII 1832). Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. pretplaãivao se na srpske kwige. a isto tako nazvan on. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. Savom. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. meðutim. koja je ÿivela do 1874. do 1814. Gavriloviã. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. pa joj je ukazana po11 S. U periodu od 1802. Marcus v. oåigledno. Ovo se. Bio je veoma bogat åovek. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. znamo. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. Bugarskog. Vladimir Otoviã. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. naknadno. Radom na ovom dovršenom. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. juna 1817. 279—290. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. XII 1799. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. Antonijem.

na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. Bojiãeva. kao poruånika. kao i ostale svoje sinove. natporuånik u Temišvaru. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. za našu kulturu slavne 1847. Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. pa major. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838. dedin imewak. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. bio je ålan Matice srpske. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. No. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. O wemu ãe se govoriti kasnije. bio je major u maðarskoj vojsci.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. roðen 1817. roðen je u Vilogošu 1812. U školu je išao u Temišvaru. pomilovan je 1850. pa potpukovnik. a izgleda da se nije ÿenio. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. nije dugo ostao u zatvoru. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. Dositejeva. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. Katarina za Jovana Ðiku. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. a umro u Temišvaru 1867. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. Åetvrti Stefanov sin je Sava. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. Poåetkom revolucije 1848/49. pa i Brankova prva kwiga. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. a umro u Beåu 1860. dakle åovek sudske struke. a filozofski stupaw završio je u Pešti. Maletiãeva dela. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847.000 cigala. a 1845. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. Od 1837. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. Na to je Svetozar Miletiã 129 . u Novom Sadu. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. sem Ane koja je rano umrla. Treãi Antonijev sin Jovan. godine. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. godine. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. Vukova. Stefan. Stefanove kãeri. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. Tako je. i 1854. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. Treãi brat Simeon. i uskoro postao kapetan. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. Biãe da je wega.

o kojem ãe kasnije biti reåi. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. Feldvari. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. Srpski dnevnik 58. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. na åemu mu se toplo zahvaqujem.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. 1861. mlaði Damaskin. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda.14 naime godine 1806. i Stefana (1861—?). U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima. i Marija Zako. Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. Arsen. Zastupao je Stari Arad. Roditeqi: Ðorðe i Etelka. Simeon se. Margitu i Stefana (roðen 1892). Putovao u istoånu Afriku 1903. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. 134). roðen 9. Sava je umro u Deblingu 19. 60. saborski zastupnik 1790.reagovao veoma ÿestoko. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. No. Na kraju godine bio je odliåan ðak. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. V Budapest 1943. Imali su kãerku Lauru. oktobra 1854. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. i sinove Arsena. upiše u treãi gramatikalni razred. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Iste godine 1809. treãi od wih 46. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. 15 Gulyás Pál. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. novembra 1914. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. I 1866. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. završivši šesti razred. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. II 1863. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. u lov na lavove. roð. Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. Magyar írók élete és munkái. kao dvanaestogodišwak. Umro je u Temišvaru novembra 1892. 13 14 130 . i qubazno mi ustupio podatke. v. umro u Budimpešti 7. Vaqa se vratiti Savi. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan.

pa potom od Kaira do Aleksandrije. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. No. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana. ilustrovana fotografijama. Kwiga. to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. dakle. åini se. no ne prebogat. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. ovu Arsenovu kwigu.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. u Pešti. decembra 1905. dakle popriliåno imuãan. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. Opisaãe put ugandskim vozom. Masai stepa koja je doista visoravan. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. Najviše fotografija prikazuju. Pošao je. To je obimna kwiga. pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. 24. dobro opremqena. lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. ålanovima ekspedicije. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). Naÿalost. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". Ipak. razume se. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. wegove lovaåke trofeje. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. „posle putovawa". Dakako. Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. Bio je to kato131 . primorske gradove: Dar es Salam. Po povratku. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. kako je Damaskin naziva). sestrom i bratom na Badwi dan 1903. no kad ih ima plastiåni su. oko tridesetpet. bio je. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. Na putu je proveo punih devet meseci. gde je prisustvovao krunisawu pape. Pisaãe i o Rimu. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. delom vozom a delom karavanom. Bagamojo. do Kilimanxara. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. ima 284 strane veãeg formata. sam. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. Ipak. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Ekspediciju u Afriku finansirao je. Takoðe i o qudima piše malo. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). oprostivši se s majkom. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige.

a grandson of Sava's brother Antonije. in the present Tanzania. however. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. jasno je. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom. In 1906. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. dakle. stare temišvarske kuãe. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. list je bio sasvim redukovan. U Pešti je ÿiveo. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. was discovered as a writer. gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. who inherited family nobility. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. too. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. in the same research. he wrote this book only. starting from Stevan. a ne januara 1904. The article also offers facts about other members of the Damaskin family. godine. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. 132 . Arsen Damaskin. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. together with his wife. Bila su ratna vremena. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. for which it was said that it had scientific value. ali za putovawe se pripremao u Pešti. However. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. tamo se razboleo i umro. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. da je na put pošao krajem 1903. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. XI 1914) 4d. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka.

El a scris. fiul lui Antonije. printre care se aflº ¤i Ivan. already Hungarized in its last offspring. Arsen Damaskin. în 1861. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. including Jovan. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII.ters. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. The third generation comprises Stevan's grandsons. împreunº cu soþia. despre care. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. în Tanzania de azi. 133 . ca scriitor. doar aceastº carte. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº. însº. se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. fratele lui Sava.

.

Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. Episkop Budimski i Temišvarski. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. Beåki Dvor.UDC 262. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. Bucure¤ti 1981. septembra 1700. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. pop Molnar iz Sada. 135 . Posle razdobqa od 60 god. Dragomir.12:929 Kiriloviã S. S. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. 500—512. Pacurariu. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca. napisanom u Alba-Juliji. 294—324. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ. 382— 401. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca.

bio je izabran za episkopa Erdeqskog. LXXXVIII. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. Popoviã.6 1—2. Ep. Q. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. 146. 136 . Hitchins. 504. Tri veka unije kod Rumuna. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. Pacurariu. din Transilvania in sec. Novi Sad 2000. 5—6. 6 M.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. Kostadinoviã.Mohaåkom srezu. 9—10. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. Beograd—Podgorica—Kragujevac. nav. 2. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. 1—3. Karlovci 1896. 3 Isto. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. 18-og veka. nav. aprila 1762. Karlovci 1913.4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. P. R. V. nav. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. Sibiu. 2 Sava Ep. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen". i Rumune). 18—22. 63—71. Prvi šematizam P. Grke. Novi Sad 1997. Ruse. S. i još više. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. 1996 462.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. Temišvarski zbornik. K. al 18-lea.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. dok je 1768 god. R. Beju. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. O. Bucuresti 1970. bio potvrðen od carice i iste godine 27. 863—937. delo. 3. din Transilvania dupa 1761. Jivi. Ceroviã. Srem. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. Sibiu 1974. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. 4 G. 145—148. Dragomir. 13—36. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Budimske. Pacurariu. Šumadijski. Documente privitoare la trecutul B. Srem. B. Mitropolia Ardealului XIX. januara 1770. O. 5 M. 183. 587—596. za god. Srbi u Rumuniji. B. O. carica Marija Terezija anulirala je izbor. S. R. Arhiv za istoriju S. Ceroviã. A. O. R. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. LXXX. 1920—1930. a 21. 1896. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. N. 106. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Karlovaåke mitropolije. delo. B. ali 1770. Q. Kragujevac 1999. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. da denuncira takve sveštenike. delo. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. Tako je 28. Kaleniã 2. Marjanoviã. Prot I.

Cioran. juna 1772 god. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju.. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. A. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. Umro je 1804. Roðen je 1735.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. godine. Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. decembra 1761. Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5. 131—132.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. Sibiu (1955) 1991. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika. Popoviã — pošto je bio popov sin. Instaliran je u Sibiwu. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. 10 Isto. od episkopa Dionisija Novakoviãa. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. oktobra 1772. 9 E. godine. oktobra 1764. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. te je bio primoran da stanuje u kiriji. 7 8 137 . B. Godine 1772. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. vladika Dionisije Novakoviã. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. Roðen je 1699. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad. Isto. bio je rukopoloÿen za ðakona 11. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata.10 Isto. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. 131. proti… Dato u Sibiwu 11. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. oktobra 1771. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata.

27. nav. nav. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl. Srbi u Rumunskom Banatu. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. komesar Baron. Jovan arhimandrit Hopovski. G. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika. Kostiã. 3—4. avgusta 1781.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. Temišvar 1940. 16. 7. izaslanik Beåkog Dvora. hramu Temišvarskom 1757—1838. Srpski Sion. delo. Karlovci 1905. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774. 14 i S. 352. nav. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). 13 Isto. Karlovci 1897. 13. Marjanoviã. Kostiã. Temišvar 1938. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. je Erdeq."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. 14 M. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. Srem. 11 12 138 . dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju. Kostiã. 4. god. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju. 476. maja 1774. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki. delo. Srem. godine. 506. 15 G. Marjanoviã.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. godine. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. delo. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. aprila 1781.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti.. 22. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. Pacurariu.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). nav. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima.17 M. srpskom Sab. avgusta 1774. 106. 16 S.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. Kosovac. delo.

and thus to solve the problem of the church. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. 142. Sofronije arrived to Erdély in 1771. with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. Grobovi. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. Sofronija videti rad S. he was given the rank of archimandrite in 1762. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. as the Bishop of Duda and Timisoara. so he was forced to rent an apartment. 18 Opširno o sahrani ep. prilog 4. the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. Beograd 1965. katalog slikarstva. Born in Szecs in the Mohács county. In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay. Klasicizam kod Srba. godine. februara 1786. 36—38. in his diocese. During his service as a bishop in Erdély. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã. but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. Nevertheless. that he should not keep councils with the priests. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). He was located in Sibinje (Sibiu). 19 139 . that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. Umro je 28. Kostiãa.

The authorities approved his plea in 1774. în septembrie 1773. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. În anul 1762. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. ¤i ajutat de autoritºþi. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. 140 . Cu eforturi personale. but also largely because of his poor health. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. La Sibiu. 1781. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. Because of many difficulties. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. Ba chiar mai mult. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. în 1783. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. lângº Mohaci. There he spent the last years of his life. Nºscut la Seciuia. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. therefore. He found eternal peace with Our Lord on February 28. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie.Unlike them. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici. He served in the Buda Diocese till August 27. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. în calitate de colaboratori apropiaþi. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr). cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. During his service as a bishop in the Buda Diocese. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. when he was appointed the bishop of Timisoara. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782).

141 . bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. graþie efortului sºu. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. a murit la 28 februarie 1786. A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº. episcop la Timi¤oara.Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº. Fiind bolnav de tuberculozº. Numiþ în 1781.

"1 Dakle. 1802. Novi Sad 1952. IV. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. Zaista. zbog toga ih je teško pratiti. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. wegov rad. III.UDC 61:929 Åokrljan Ð. Jeremiã. kao i rad drugih Srba tog vremena. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe. Temišvar reka. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. godine 1845. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. ni ime mu nije srpski napisano. sticajem okolnosti. a 30. iz poznate i razgranate po1 R. pa ipak je. Doktor Ðorðe Åokrqan. 139. koliko ih ima. Banatski muzej. 143 . Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima. ostao neistraÿen i malo poznat. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. 1804.

godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju. 3 2 144 . azbuånim redom. pripada prevodiocu Dimitriju P. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. Jovan Åokrqan 1830—1831. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. kao što se moÿe videti iz Dekreta. Visszaemlékezések. rad nepoznatog autora.. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. god. 696. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe.rodice Åokrqanovih. inaåe interpolacija u tekstu. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru. 8 Ormós Zsigmond."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan. godine. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. koji je Dvoru velike zasluge åinio.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. Temesvárott.7 prvobitni vlasnik slike. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. u Temišvaru [1856]. str. Nepotpisani tekst Dimitrija P. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. Tirol: „A Lazar Åokrqan. dakle. godine. 1764. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. 49. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. str. postao je 1764. 84 éves korában. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. p.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). str. 55."6 Meðutim. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. godine. III. Doduše Dimitrije P. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]. Karlovci 1910. 7. 4 Iz istorije Banata."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. Po Grizelinu. Tirolu. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. Tirola. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm.9 podatak je teško proveriti. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu. 6 Isto. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. 1888.

cjelbonosan izvor ovaj. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. Taåno je da su još 1770. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao.13 Dimitrije P. Ali própisi se nisu poštovali. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. godine. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. Nepotpisani tekst Dimitrija P. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. Ali. otpadnih voda i sliåno. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. i 1837. doskora selo. perja. u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. krvi. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. 14 Isto. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. 55—56. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. izmeðu ostalih. 145 . na koje je sluåajno naišao. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). i u wemu je. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. kao osnovatequ. taåno je da je godine 1774. azbuånim redom. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. godine branili doktorske disertacije u Pešti.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. Tirola.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. vodu analizirao. Godine 1819. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. utrobâ zaklanih ÿivotiwa. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. uåestvovao. Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. godine. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. 13 Buzia¤. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. svojstva i krjepost wenu opisao. izgraðen i prvi vodotoraw."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. nehigijenskih uslova i åestih ratova. biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. Ðorðe Åokrqan se 1821. åiji je ålan postao.

creva. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. jedan od prvih srpskih prirodwaka. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. neposredno nakon drugog talasa kolere. Hrvatske. kroz Segedin i Arad. leåi bubrege i polne organe. obiåne soli. stomaka). Pešta 1811. avgusta 1842.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. rahitizam kod dece. xigerice. magnezijuma blagog. 110—111 i 114—117. Društvo za praktiånu medicinu je. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. Banatskij almanah za godinu 1827. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. Temišvar [1826]. 151—156.18 P. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. Kengelac. što govori o ugledu koji je uÿivao. napora. a koja vodi daje miris gorskog uqa". Maðarske i Austrije. Pest 1844. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. prema Temišvaru. gorsku naftu koja se brzo isparava. poveãava imunitet organizma. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. Godine 1838. dojewa. kongres je radio u 13 odseka. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. Na ÿalost. pozitivno utiåe na ÿenski organizam. leåi skrofulozne bolesti. leåeãi sterilitet. slatine blage i beskusne. a poåeo je 8. 15 16 146 . trajao je dve nedeqe. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha. Saobrazno svom Statutu. dr Åokrqanu.i zapis o tome ostavio. Slovaåke. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. mleånih sudova. 28. materije koje vodi daju boju. Temeswar 1843. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. prestalo da postoji 1841. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva. kremene zemqe.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. hroniåni reumatizam. Pavle Kengelac. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. godine. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. da pojaåava mišiãe. Jestestvoslovije. blagog kreåa koji se ne pali. gline. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. kraj sveg autoriteta.

11. Nepotpisani tekst Dimitrija P. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. pa i pouzdanija. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi.22 Kao i kod podatka o roðewu."21 Dimitrije P. IV. 45/11. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. godine. meðutim. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. 19 20 147 . br. Kako. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. „Temeswarer Wochenblatt". i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. 1854]. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. Nepotpisani tekst Dimitrija P. godine. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu.19 „Kada ga je Konsilium 1842. 21 „Temeswarer Wochenblatt". 1943. Obojica su. 11. IV. Tvrdwe Dimitrija P. 56. 47/25. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. Donoseãi ovu vest. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. Temišvar. 56. azbuånim redom."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. 1854]. Tirola. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. br. god. stoga je wegova tvrdwa potpunija. azbuånim redom. 4. Na ÿalost. meðutim. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. br. ali 14. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. Dimitrije P. god.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. 1943. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. Tirol nije bio u Temišvaru. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. bes razlike vjere i jezika. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. nego u Beogradu. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. septembra. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. Tirola. meseca nojembrija".

tvrdwa da je u starini u Buzjašu. br. 25 I."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. 11. godine. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. koje je prestalo 1848. br. upis br. dakle. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. 03. 49—50. koji je umro 12. 1996. Mada nema spomenika. 2/1930. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. 1842. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. Godine 1842. kao i u drugim mestima. i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. Znaåi. Dimitrije P. ni spomen-obeleÿja. 27 J. 29/10. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. 1835. koji nije saåuvan. Razloga tome moÿe biti više. Vukadinoviã. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. Ðorðe Åokrqan. Gheþia. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan. recimo. Prema tome.i 1848. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru. Temišvar. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. verovatno. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. Kada je 1848. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. upis broj 35/06. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. 148 . svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. „Analele Banatului". nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. sagraðena 1837. Matiåni protokol umrlih 1842—1852. godine. 05. Date referitoare la comuna Buzia¤. Matiåni protokol umrlih. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije".24 Postoji. pravoslavno grobqe bilo oko crkve. ni prebrzo.25 Sadašwa crkva. 1842. godine. pored svoje supruge. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. 38—40. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada). umrla je supruga Ðorða Åokrqana. 1838". a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. kao što je. kao i u veãini naših mesta. Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. maja 1842. Gde je. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu. ali je u pitawu. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. meðutim. godine grobqe je još bilo oko crkve. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta.

Ni jedno ni drugo nije potrebno. Mirise raznosi. A rod Srbskij kako je qubio. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. K'o dosada što si Tvorio. Za narodnost kol'ko se trudio. To je wemu bilo povjereno. Muzejsko je posisao mleko. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. Ÿivot. Razum. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više.Ali. meðutim. Davnašwa je. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. On je åuven blizu i daleko. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi.

Tip peåata: Spomen-peåat 2. 1838. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. 96. originar din Becicherecu Mare. 1996—1900.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848. 4. Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. Boja tuša: crna 6. Autor M. Datum kada je udaran: 19. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. 150 . unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. Marxiwean 7. 19. a respectable Serbian and a benefactor. one of the first doctors of the Buzias Spa. Since his biography is incomplete and not well-known. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. Dr George Åokrqan. 10. un sârb ¤i donator de vazº. 10. Mesto gde je udaran: Temišvar 3. Ðorðe Åokrljan. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. Dimenzije: 55/24 mm 5. Adriana Sida Manea DR. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. ÐORÐE ÅOKRLJAN. dintr-o familie mare ¤i cu renume. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru. he was the president of the first medical association in Timisoara.

ed. Novi Sad 1956. 77—79.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). XIII. 1965. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. iz 1839. rimniåkog episkopa Partenija.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). „u ispravnoj formi". 217—225. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak. II.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim.5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. 1883. Beograd 1982. 1888. Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. godine. der erste Klostergründer in der Walachei. 2 Mºnºstirea Tismana. 1 Pop Nikodim. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. 171—173.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. No. iz 1767. tismanskog jeromonaha Stefana. PREPISANOM 1404—1405. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. Archiv für slavische Philologie. 19—68. 114—144. 354—363.2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). 2. Paris 1954. Romanoslavica. poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. godine. 7 Isto. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. † 1406. XI. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. Bucure¤ti 1903. 1966. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. Titograd 1963. Romanoslavica. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. 237—285. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti. 221—222. XI. GODINE U MANASTIRU VODICA. 151 . godine. 15—16. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu). Bd.

Srpsko-rumunski odnosi. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. 17—19. Grk iz Kostura. Nikodim je izgradio manastir Tismana. Bucure¤ti 1966. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. ispod zapisa kaluðera Nikodima.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem. 1404—1405. godinu. osnovao samoupravni manastir Vodica. godine. godine. 222.jer mu je otac. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. Sanktpeterburg 1906. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar.8 Sreãom. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. za koje ruski slavista A. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. Smrt je Nikodima zadesila 25. VI. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. 67—70. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov. Mihaila. 31.12 U posledwim godinama ÿivota. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. video ga V. lista. 197—200. Bucure¤ti. na Dunavu. 1845.14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. Sp. u reåima i odgovorima". 12 G. 16. nedaleko od grada Turnu Severina. dokumenat br. 8 9 152 . napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. 11 Documenta Romaniae Historica. silan u kwigama. decembra 1406. i tu je. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim. 1976. 10 Ð.9 U delegaciji koju je 1375. nav. delo. ukrašeno viwetama i inicijalima. Bucure¤ti. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik. Documenta Romaniae Historica.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). jula 1657. godine. godine. I. po tradiciji. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. i to kao „tlkovateq" (tumaå). 6. koji je na poleðini 318. godine. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. Drºguþ. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. u razdobqu 1377— 1378. I. dokument br. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica. 49. kojoj istoriåari pripisuju 1374. 1976. Sledeãe. još silniji u razumu. B. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. 318. Radojiåiã. zajedno sa drugim kaluðerima. Þara Româneascº. Zacelo.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. a mati mu je bila Srpkiwa. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. Roðen u prvoj polovini XIV veka. ovo Åetvorojevanðeqe.

napomena 23). 22 V. a vraãeno je Rumuniji tek 1956.22 ili naseqe Širija (Vilagoš). 267— 270. I. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. Radojåiã. Grujiã. Tvorci i dela. pisan crvenim i plavim mastilom. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. 173. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. 25 Nav. 218—229. 183—185. Bucure¤ti 1958. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder). godine 1916. Duhovni ÿivot. 16. Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. 636. Grigoroviå. 24 Rad. 21 E. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. u zapadnom delu Oltenije. VI. Vºtº¤ianu.27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V.. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. nedaleko od Arada. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe. 203—221. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. I. 85—89.S.je u istom manastiru ruski slavista V. M. Sp. XIII (1966). tom VIII. Sp. I. Istoria artei feudale în Þºrile Române. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. gde se nalazi i danas. 1. 462. Linþa—L. godine. Bucure¤ti 1906. 230—231. Bucure¤ti 1973. 23 Ð.23 ili pak koje drugo mesto u Banatu. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. N° 4. u: Studii 21.. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. Bucure¤ti 1887. Djamo Diaconiþº—O. Toåilesku.R.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. Bucure¤ti 1981. delo. Kazanü 1915.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). ¡. I. Bucure¤ti 1959. Memorii. godine. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. Romanoslavica. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi". 19 Studii asupra tezaurului restituit de U.18 Za vreme Prvog svetskog rata. 142. Srpsko-rumunski odnosi. 224. Jacimirski17 i G. 153 . 383 (Ð. Vojvodina. 219. Sanktpeterburg 1905. Analele Academiei Române. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405). Seria II. Na poleðini 318. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea). 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju.24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica. ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]).21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. Radojiåiã.S. schituri ¤i biserici din þarº.16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. Bucuresti 1968. Stoicovici.

ga znaåajnog rukopisa. 38. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. verovatno. 18. Vœp. Mºnºstirea Tismana. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. kao što smatra A. baš ovo Åetvorojevanðeqe. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno". ¡. Ona je bila doneta. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. Bºrbulescu. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. ¡. Bucure¤ti 1928. Documenta Romania Historica. Sirku. verovatno iz Vidina.31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je. bio prepisan Zbornik. Štefulesku. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. godine u Vidinu.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. 30 Ovaj rukopis je prouåio P. Sanktpeterburg 1890. 28 29 154 .30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). A. 188—189. pored drugih crkvenih utvari. 31 I.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. sa dvora cara Jovana Sracimira. 443—449. nego i u Makedoniji i Bugarskoj.

Ispod prevod na rum.Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. jezik Antona Pana (5 redova) 155 . Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda). Stranica 1.

iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. After he founded the Monastery Vodica already in 1374.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. Dupº ce a construit. mºnºstirea Vodiþa. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. în anul 1374. de care slavistul rus A. Today. ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. 156 . IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. primul manuscris slavo-român datat. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. I. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. I. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti.

proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine. I tako u proleãe 1774. Inaåe. On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. i 1790. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. godine (po naredbi Marije Terezije od 1. administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora. ruskoslovensko (1726—1749). beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. kao i wegov glavni politiåki. februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. odluåujuãu ulogu. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. Naime.UDC 371. Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. jozefinizma (1769—1790). posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. osnuje i škola i imenuje uåiteq. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog.

niju (1773—1782). To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. dok je Zakon br. ali su one ipak uspele da opstanu. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. i gde su åestite matere. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. 38/1868. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. Tako se Reskriptom br. okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. Inaåe. dakle. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. za 1893/1894. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. Popoviãa. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. 1894. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. koja je objavqena u Novom Sadu. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. a dosledno i celog naroda. godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. godine. školske godine uåilo 35 ðaka). Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje. 18/1879. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. otvorile su nam åistu poqanu. školsku godinu. U takvim se. koje su se predavale. Tako uåiteq Jovan Ð. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja.

Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. jednom reåju svega. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. septembra 1893. a u predgradskoj školi. Duha". a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. ako se wiva ne obradi. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih.ni svoj zadatak. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. što je svakom milo i drago. neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. rodiãe ti åisto. otrovano ãe biti. onako zapuštena pretvori se u parlog. plemenito. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. Kako poseješ onako ãe ti niãi. srpskih obiåaja. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. prestaje narodom biti. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. dok su školske kwi159 . ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. a najboqe ãemo to uåiniti. na sve što je istinito. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. tj. Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. što je åoveåno. Na Malu Gospojinu (8/20. septembra). što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. svega 94 uåenika i uåenice. godina poåela 1. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. pošteno. pa prenimo i preonimo na posao. da ih saåuvamo i negujemo. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. Ako u srce detiwe sejete otrov. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. jezika i kulture. ali ne dao Bog. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole.

Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. Ãosiã.ge razdeqene deci 16. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. najsveåanije Bdenije otsluÿiše. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. Kornelije Ÿivkoviã. predsednik. nadzornik mesnih gradskih škola g. školski starateq i Mija Tešiã.020 forinti. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. Ðorðe Marinkoviã. novembra. a Uskršwi raspust trajao je od 26. protonamesnik paroh segedinski. Ãosiãa i Jovana Ð.870 forinti. kulture i duhovnosti na ovim prostorima. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. januara). školski upraviteq. posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300. U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. Arsenije Iliã. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. „što je od uåiteqstva zgotovqen. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. Arsenije Iliã (6 puta). aprila do 8. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð.980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. Naÿalost sada. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. svega 1. školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. a „deca deklamovaše". školsku godinu." Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. Na dan Svetog Save. Dimitrije Dolga (1 put). prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. maja. Prvi školski teåaj završen je 3. dok su deca deklamovala. Josif Milig (1 put). Sava Popoviã. Drugi školski teåaj završen je 25. a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). Dakle. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . Dana 27. januara 1894. a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola.

two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului.bila je Zora Åoliã). Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. as well as prominent education activists and national tribunes. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici. Besides being excellent teachers and practitians. Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962. Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. Ne reamintim de ele. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). they were also notable pedagogical theoreticians. 1962. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. 161 . spune autorul. tj. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894". iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962.

.

te se. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju. godine izbili ratni nemiri. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio.UDC 886. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. godine upisao na Bogosloviju u Vršcu. stoleãa. wegov deda Marko bio je knez. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". Kada su 1848. Završivši je. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici. Kada su sukobi okonåani. aprila 1827. Godine 1854. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. posvetio se pastirskom radu. Postavši sveštenik. vratio se u vršaåku Bogosloviju. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. Danas potisnuta u zaborav. odvijao se u nacionalnom duhu.1. Rumunima i Nemcima. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. kao i dotad. 1889. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". Pesme je objavqivao i kasnije. godine u banatskom selu Knez. 1847. Nikola Nikoliã je roðen 9. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu.09 Nikoliã N. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji.

ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. Isto. Pešta 1847. Åelovoðu da slušamo. ubije ga i opqaåka. 164 . napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. Veã u stihovima wegove prve pesme. a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba.vashodnog znaåaja za srpski narod. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo. Za zdravqe mu svi da bdimo. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. koje je nazvao baladom. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu. I wiovog' duha smela.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. ne prepoznavši da je to wegov otac. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Sunce slave zasinuti. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. „I. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. Zato svaki Srbin pravi. Isto. Bogoslov". 31. let. on vide šta je uåinio. 241.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela. Da ãe sreãa nam cvetati. Na bojište pozivala. godine. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. Svi sloÿno da s' spremamo.

mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. godine. Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. Plug i marvu domu svom. ali kao apostrofu ruÿi. Karaxiãu. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli.5 Veåerwa pesma pastirke. U rodoqubivoj pesmi Bosni.Sevnu muwa. Isto.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu.4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. Diÿi barjak — ajd u boj. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. godine. 85. 7 165 . a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. 304. 80—81. Isto. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. Kada je u proleãe 1852. Pešta 1847. sin!7 Meðutim. Ajde stado te se skloni. koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz. ispevanoj u sedmercima. 38. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. 297. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. u pesmi Vuku Stef. Zimzelen. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. Svakom' srce u grudima gine. Oåito. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa. u ritmu jamba. Subotica 1848. Ajduk Miqko na veki umuåe. Ajde sleduj glasu mom. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. grom iz neba puåe. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni.

Sedmica I. A Hrvata i najÿešãe Srba. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. 1. Ona šiqe na dno mraåna groba. velikom Vojvodi Srpskom. u strofama od tri stiha sa pripevom. Temišvar 1852. u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. Ispevana u desetercu. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. odlazi u Hrvatsku. 9. Marko se budi. Novi Sad 1852. u sazvuåju deseterca. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18.10 Na poziv Zagorkiwe vile. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast.lizovanog. 121. Svetovid I. Prva od wih je Usklik wegovom c. i ap. Veliåestvu Francu Josifu I. a wegov gospodar je buzdovanom bije.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. Drÿi za malu.8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. krasota. k. To je alegorija u narodnom desetercu. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski". nego je refleksije iskazao slobodnije. stoleãa. oåito personifikacijom ilirskog pokreta. 46. U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. 166 . rodo8 9 10 Svetovid I. 16. godine. 1. koja tuÿi zbog otete slave. Temišvar 1852. „Da sva gora i gaj zveåi". bogatstvo. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu.

dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. Istakavši da se. Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. a smatraju se Turcima. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. Nikoliã je. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. nesumwivo.naåelnika ilirskog pokreta. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. odavna sam ja te namere bio. Taj. lingvistiåke prirode. Iako su svi mislili. koji govore srpski. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. te ga Rumuni teÿe nauåe. nasuprot tome. ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. dakle naopako. te da se po tome i nazivaju. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. Tragajuãi za uzrocima te pojave. on je u ovom osvrtu. po wegovom mišqewu. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod. mnogo su uverqiviji. 167 . moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. Dobar poznavalac prilika u Banatu. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. a ne prema veroispovesti. godine. naveo je primer poturåewaka u Bosni. Objašwavajuãi reåene pojave. 122. avgusta 1852. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". nastavqa pesnik. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. da nije prebolela uboje. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je. što ih je potom naveo.

da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. Ponosi bogme lepim kuãama. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. na koju ako i ništa nisu napisali. A onda je. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. da kad odraste. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. a Sveštenici crkveno izobraÿenije."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika." Ukazavši. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. a u 12 Svetovid I. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. kao i svaki drugi jezik. prirodna pojava koja je dar od Boga. trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. 19. štaviše. Nikoliãa. smatraju „da je sramota srbski govoriti. tako. imam osobite kqešte. Spaije nek stvaraju svetsko. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. 168 . Za Nadripisce. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. nego i novåanu Aristokraciju. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. i s bogatstvom se ponosi. taki izlazi to wiovo delo na ugled. te ih za to åeka zasluÿena kazna. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. postarao sam se i za wihovu zabavu. u više eksemplara. mladi ðakon je istakao da je on. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. Temišvar 1852. xelepima. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. kad nekim sredstvom preko artije prevuku.wa. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. lepo s poqa vezani i pozlaãeni. 2. imam kwiga. imam hemiåne artije. ximrije i psevdo-rodoqubce. godine. potom. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. Za one. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu. pustarama i pr. iskiãenu dragim kamewem i biserom. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice.

na primer putujuãi. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. 30.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti". nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. Sedmica V. on kaÿe: „Tursko carstvo. koja nas åuva. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. 169 . a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. suvišnim tortama. premlogim ðakonijama. rasipništvo. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. 31. Moda sa silnim haqinama i kiãankama. koliko Nemci.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. gladilicama i tirišaqkama. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. i viditi koliko je ono još teško. toaletima. 245—246. sijaset paštetama. šmizetima. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. sa pomadama. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva. Francuzi i drugi narodi. Za boj na Kosovu. Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. od ove dve. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja.nutri nemaju ni jednog slova.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. sapunima. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". Što nemamo toliko kwiga. 240. 246. d". Isto. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe. s kojim se mogu te stvari diãi. i dreÿdawem celoga dana za stolom. i t. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. Novi Sad 1856. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. Isto. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva. Novi Sad 1855. Luksuz. pomaãi i premestiti. itd". kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. ogledalima. moÿemo opet dangubi zahvaliti.

U duhu drevne tradicije. januara 1911. o negativnim karakternim osobinama. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. u formi epigrama. godine. pesmom u desetercu Moja srpska draga. i oni su to uåinili zajedno sa wim. 170 . koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. 1868. podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. takoðe u stihu. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. naporedo s kritiåkim opaskama. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. znan kao prota Nika. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. godine. Ugledni sveštenik iz Kneza. Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. sahrawen je u rodnom selu. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. sve do 1901. godine. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. predstavqao je. prepustivši parohiju sinu Milošu. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. Milobruke i Nadpisi. Delao je priqeÿno i neodustajno. godine. Javio se ponovo iz Kneza. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. prema više od dve hiqade Rumuna. iako ih nije bilo ni dvesto duša. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). u novosadskoj „Danici". potoweg Zmaja.

a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. particularly in the metrics. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. împreunº cu fiul sºu. reflexivº. descriptive and allegorical poetry. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. he was buried in Knez. cauzele asimilºrii sârbilor. He attended grammar school in Timisoara. and the attitude of the Serbs to the national language. died on January 2. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. reflexive. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. 1827 in the Banat village Knez. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. Nikola Nikoliã. he did not reach higher achievements. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. and he with his son built the edifice of the Serbian school. În poezia sa patrioticº. Svetovid. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. Datoritº stºruinþelor sale. Vid). Svetovid (Sf. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. iar el. In his inspired patriotic. unwillingness to help national education and culture. protopopul Nika. El a frecventat liceul la Timi¤oara. Nikola Nikoliã. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. 1911 in Timisoara. Sedmica and other Serbian journals and magazines. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. Due to his endeavours. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. In his satirical comments he criticized extravagance. În articolele satirice a criticat risipa. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. the priest Nika. In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. In his publicistic works. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. 171 . studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac.

.

Imali su šestoro dece. 1937) i Stevan (Arad. kod Srba. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. 183—217. dobio pravo graðanstva. Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. 3 L. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna. prešao u Arad (1840). Pomenuãemo. Nikola je. Josif i Dimitrije). Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. u kuãi u Ulici bagremova. Novi Sad 1965.1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. Vasiã. gde je kupio kuãu. sreãno oÿewen Marijom Stankiã. V. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. Mijoviã. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. oko 1820 — Vrawevo 1859). 1873). Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. 1923). Šelmiã. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka. 1868 — Modoš. 1808 — Arad. 117—147. Teodor i Georgije).4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. nije bio redak sluåaj. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. zatim wegov sin Dušan (Arad. Novi Sad 1931. slikarstvom ili drvorezbarstvom. 1 2 173 .3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. Novi Sad 1977. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. kao primer. 4 P. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. u prošlosti. 265—284. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. Popoviã. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad.UDC 75. doduše. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom".046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. bokokotorsku ikonopisnu školu. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti. Titograd 1960. Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. 1876 — Modoš. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni.

Nikola Aleksiã. pripale Rumunima. sada rumunske. Malom Beåkereku i Varjašu. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. Mokrinu. Elemiru. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Radojevu. Kuvinu. Radio je. Kumanima. i crkve u Velikom Senmiklošu. Melencima. gde je slikao ikonostas i svodove. crkve u Fibišu. Banatskom Aranðelovu. Novom Kneÿevcu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. Velikom Senpetru. Novom Miloševu. takoðe. Takve su. Srpskom Senmartonu. Gospoðincima i Ostojiãevu.

Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Nikoliã. poznoklasici5 S. Klasicizam kod Srba I. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. Petroviã. Velika Kikinda 1896. Novi Sad 1852.5 U novije vreme obraðena je monografski. I. 101—103. Novi Sad 1927.Nikola Aleksiã. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. Sedmica 15. Aleksiã. M. V. M. 125—130. 175 . 116. Kalendar Kikinðanin. Nikola Aleksiã. Kašanin. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. Beograd 1965. Kolariã. Srpska umetnost u Vojvodini. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih.

242—252. 16—18. 24—27. 207—217. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu. Velikom Senpetru i Varjašu. Srpskom Senmartonu.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina. Novi Sad 1974. 1996. Popoviã. 7 M. Delo Nikole Aleksiãa. Nikolajeviã. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa. Velikom Senpetru i Varjašu. razneÿenih.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. 176 . Subotica. Jovan Aleksiã. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. Malom Beåkereku. prozraånih boja. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. Jovanoviã. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. Tekelijina crkva u Aradu. Mikiã. V. Malom Beåkereku. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Novi Sad 1997. O. 164—165.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. Aksentija Marodiãa. Srpski spomenici u Rumuniji. 168—170. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M.

34. Q. Stariji od wih Jovan. Mikiã. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom. Novak Radoniã. Jovanoviã. 11 Isto. od kojih je samo nekoliko evidentirano.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. 9 O. Slikarstvo Temišvarske eparhije. u Vrawevu. O. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. Jovanoviã. Slikar Ðura Peciã. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. Banatska Dubica. Novi Sad 1970. Beograd 1986. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. 129—132. Rad vojvoðanskih muzeja 27. u poåetku je saraðivao sa stricem. Mikiã. Inaåe. Umro je rano. 129. 203— 209. 178—180. malawe crkava. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Ÿivanoviã. koristeãi wegove skice i kartone. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu. 108—109. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. Srpski spomenici u Rumuniji. 129.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. Keåa. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije. Dušan i Ivan Aleksiã 258. Jovanoviã. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. Popoviã. 14 M. 6. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. pojedinaåne ikone i portrete. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. a radovi mu nisu poznati. srpskih i rumunskih. slikarske studije nije pohaðao. što je razumqivo. Srpski Aradac. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa.9 i. 177 . od kojih je nekoliko evidentirano. Slikarstvo Temišvarske eparhije. 236. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. pogotovu portretskim.Samo se u wihovim ranim radovima. Ada 1979. Mikiã. Najviše je radio zidne slike. Malom Beåkereku. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã.14 8 M. nije radio samostalno nego samo mawe. Kao slikar skromnih moguãnosti. Slikar Ðura Peciã. Divoš. Novi Sad 1981. pre navršenih åetrdeset godina. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. Mikiã. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. Golubinci i Ÿabaq. Subotica. 10 O. Aksentije Marodiã. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. V. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima. najviše na podruåju severnog Banata. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. Varjašu i Ostojiãevu. I pored oåeve namere. 13 O. Velike poslove. 1996. 272—273. 204. 12 M.

259. Zasluÿan je kao is15 Isto. 178 .Dušan Aleksiã. bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom. doduše. Stariji Ivan je. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. Pored slikarstva bavio se i pisawem.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora. u zrelim godinama. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. Ipak je.

Stevan Aleksiã. Prilozi letopisu Matice srpske I. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Karlovci 1932. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša. Monografija Modoša. Aleksiã.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Isti. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. dobijenih od oca u Aradu. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Sr. Novi Sad 1928. 179 .Ivan Aleksiã.

Jarkovcu i Ðurðevu. U Modošu.Stevan Aleksiã. najåešãe svoga dede Nikole. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. za vreme boravka u Aradu. Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. åesto monumentalnih formata. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom. kasnije. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu. U prvim godinama rada. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. a obnavqao je i radove starijih slikara. i mnogo šire. posle preseqewa u Modoš 1905. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. porušenog u Drugom svetskom ratu. Temišvaru i Åakovu. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini.

Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. personifikaciju smrti. Bez obzira na to i tada je vredno radio. sa predstavom smrti u pozadini. radeãi štafelajno slikarstvo. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. Janoš Ajh. Tada je slikao ikone. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. Vladimir Gavriloviã. porušene još u toku Prvog svetskog rata. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. Golgota ¡ (1918) Senmartonu. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. Tih godina je slikao. u veselom društvu. åak i slike monumentalnih formata. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. portrete. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. 181 . pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. Slavko Gigiã. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. pre rata. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. dok se ranijih godina. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu.Stevan Aleksiã. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. Izlagao je tada i u Segedinu.

in the wider Banat area.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. he imitated his father's manner of painting. Slikarstvo Temišvarske eparhije. but he didn't reach the quality of his father's works. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. Ivan was a priest and didn't paint professionally. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. got citizenship and stayed till his death. delo Srpski spomenici u Rumuniji. and later worked independently. after studying painting in Vienna and Italy. Srpska umetnost u Vojvodini. Dušan was much more fruitful. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. Aleksiã. Stevan Aleksiã. As the painters of modest capability. around 1820 — Vranjevo 1859). 1924. The youngest member of this painting family. Trifunoviã. Novi Sad 1968. L.000 religious paintings and numerous portraits. not only in Banat. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. 27. Popoviã. 22. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. Srpski slikari. Jovan died young and a small number of his works was preserved. Jovanoviã. Petroviã. Stevan Aleksiã. D. using his sketches and cartoons. He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. 65. Medakoviã. Stevan. 127—129. V. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. 182 . 286—288. at first they co-operated with him. Nikola settled in Arad where he bought a house. M. Stevan Aleksiã u Lugovetu. He painted iconostases and wall compositions. nav. formiranog na tradicijama akademskog realizma. 18 J. M. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. 21. Stevan Aleksiã /1876—1923/. Novi Sad 1989. often of the monu17 I. including his son Dušan and cousin Jovan. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. As a renowned painter. Srpsko slikarstvo 1900—1950. was the only one with a complete painter's education. i 1—7. 275—279. too. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. 257—269. As a young man. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. He painted almost 1. Kašanin. Temišvar 1923. Jovanov. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. V. there were several families of painters. Novi Sad 1927. Beograd 1973.O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija.

Încº pe când era tânºr. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. 1843 — Desca. sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. Fiind pictori cu o capacitate modestº. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. Sava's Remains". care imita modul de a picta al tatºlui sºu. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. 183 . El a absolvit Academia de picturº din München. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St.mental size. s-a stabilit la Arad. El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. iar mai târziu pictau în mod independent. în jurul anului 1820 — Vranjevo. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. 1868 — Modo¤. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. dintre care unele. mostly of his grandfather Nikola. A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. la început ei colaborau cu el. Mult mai productiv a fost Dušan. 1859). A pictat aproape 1. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. and renewed works of older painters.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. 1876 — Modo¤. 1808 — Arad. au aparþinut românilor. adeseori formatul lor fiind monumental. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. Stevan. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. unde ¤i-a cumpºrat o casº. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi. Se ocupº ¤i cu scrisul. 1937) ¤i Stevan (Arad. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. dupº divizarea ierarhica. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. As for his historical compositions. apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. 1923). din viaþa ruralº. 1873).

.

muziåare). II. šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari.: Gh. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. 231. Jovan Mišiã (1773/79). Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. 215. Arsenije Seåanski (1785). a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). Upor. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. lekare. potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu. Lazar Bogdanoviã (1770/76). delo. 43. vajare. a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). Posle smrti Save Tekelije. Petar Boÿiã (1790/93).: O. Lakatos. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. Nemci. Petar Boÿiã (1778). O. Petar Vasiã (1771/72). On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Jevreji. Upor. Arad 1881. Jovan Mišiã (1780). Lakatos. Lazar Mišiã (1791). 233—236. Srbi. slikare. Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. Cincari. 40. Arad 1940. ekonomskoj snazi. arhijereje Srpske pravoslavne crkve.UDC 929 Jankoviã G. Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). Rumuni. Georgije Saviã (1781).). Stefan Tenecki (izabran 1787). uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. Kao i sto godina ranije. Ciuhandu. Arsenije Seåanski (1794/97). bezmalo celu deceniju. arhitekte. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. Sava Arsiã (1791/96). 185 . zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. nav. Grci i dr. SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. umetnike (kwiÿevnike. birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88). narodne dobrotvore. 42. Arad törtenete. Georgije Jankoviã (1798/1809).

Lakatos. to jest 4 meseca. oronule. Temišvar 1974. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. 16. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa. Opštinska kuãa Srpske varoši. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. kapamaxijskom. Zato su 1796. nav. Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". 45. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. srušena je stara tvrðava sa åardacima. Lakatos. koje su postojale sve do Revolucije 1848. Tekelija. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). maðarska i srpska6. 63.7 O. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. kao i mnoštvo duãana i bakalnica. Ostojiã. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. 5 S. Istovremeno. godine. 4.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. delo. na „slavenoserbskom" jeziku. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. Povrh toga. xelebxije i vinari. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. D. zemqoradnici (zemqedjelci). godine saborna crkva Eparhije aradske.: O. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. Aradski veletrgovci. od 1706. II. oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. Upor. Ráczváros ili Ratzenstadt. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. 7 „Zaista. nav. francuskom i italijanskom (1793/99). odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". Opisanije ÿivota. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom. Uprkos poodmaklim godinama. Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. delo.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. Godine 1783. sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. male crkve. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske. zanatlije. 6 Polgári szerb csapat. su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. II. Beograd 1966. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. ostavio zanimqivo svedoåanstvo. 35—38. nije se odvajao od kiåice — 1790. godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. kabaniåarskom i dr. tako se momci obu3 4 186 . severno od Malog Moriša. Za kratko vreme.

S. dne. kada je wenom ocu bilo 22 godine. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije. Tako je. bile su. godine u obe crkve. Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. uveo je još 1728/29. U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. 79. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. 9 Isto. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". crkvenoslovenske. štampane u Veneciji. aprila. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. On je 11. A. 86. pod rednim brojem 235. bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. Marija. ÿiteli varoši aradskija. dne". Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. i Petra Boÿiãa. naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go. potowi mitropolit karlovaåki. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. mati ÿe Julijana. takoðe. na strani 241. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. 9.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. gradskog sudiju. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. Matricola botezaþilor. po prvi put. m(ese)ca aprilija 11. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. Filiala Arad. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. 1793. Arhivele Nationale. Moskvi ili Rimniku. Registrul nr. po starom kalendaru. U obema srpskim crkvama. ÿiteqi zdješnija varoši. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. Petra i Pavla vo Aradje sušåija. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. Roðena je u Aradu 3. 96. str. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. u najopštijim crtama." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. qeta predpoloÿenago. A. kuma na krštewu Gavrinom. paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. maja 1782. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. Vladika Vikentije Jovanoviã.Na Temišvarskom saboru 1790. 187 .

2. Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. Zub vremena je znatno oštetio natpis. dugogodišweg paroha aradskog. za poåasni prvi stol u crkvi. novembra 1842). Augusta vo blagih usopšem. naspram oltarske apside). na veåiti spomen neistoåne qubve. Od mladog. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa. Godine 5. Srpsko pozorište u Vojvodini. 245—246. Suprugu i ocu 1836. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. 39. Novi Sad 1931. Tomandl. ali. za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. koji se danas teško moÿe proåitati. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. Posle smrti Save Tekelije (21. godine". Kiriloviã. Srpsko narodno pozorište. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). 4. birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. 188 . Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. 38. D. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. sem 150 forinti priloÿenih 1847. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa.11 Meðutim. Novi Sad 1954. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. 11 M. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni.

Izmeðu ostalog. propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. a sledeãe godine — pevnice. Pravilnik je. pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. takoðe. avgusta 1846. Uraðeno je to sa velikim umeãem. Jovanu". kao i predstavnici cehova. Paragraf br. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. u sluåaju jednakog broja glasova. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. izradio je 1846. Pri glasawu. i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". umaqeno åislo sluÿeãi momaka. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. Avram Nikoliã. Nad pripratom je 1846. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika. Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". Nakon razmatrawa projekta. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. Pri doradi statuta. OSLIKAVAWE SVODA. Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. godine sagraðen hor. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. nove stolove u naosu i priprati. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. privodi se na 10 individua". proteklo je pedeset godina. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. a Generalna skupština saziva se „o Sv.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. 1843. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. 08. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. Vasilije Brankoviã. godine. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. godine. 189 . inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. kromje prezesa. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796.

Todora Pavloviãa. gde su „buntovni Maðari. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. nego da sami za sebe po naosob. godine. za vreme od skora uništene Revolucije. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. isti svirjepstvujuãi hramo190 . Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. Duh slobode uzneli". Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. aprila 1848. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. 3ãe. Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. aprila. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. to jest zatvoreno plavetna. pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. generalna Skupština je 4. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. kao i na svo Serbstvo peštansko. 2ro. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". Otada pa nadaqe. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". da ni štatuta. zriwi ili kaputa i pantalona. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. marta 1848. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. 4to. nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. Proåitan je proglas. na Jovana Subotiãa. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. Isidora Nikoliãa. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. avgusta 1849. Zasedajuãi u punom sastavu. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". a ni drugo što sa drugom. što god je serbsko opustošili i razorili. preko srpskih novina. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". niti muziku.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. godine. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. prvi. Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. godine odrÿano je 25.

marta 1851. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. 27. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. januara 1850. Na Skupštini 8. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. utvari. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima.ve Boÿije opqenili. nit rane za prepitanije. uåestvovalo je. Crkvene odeÿde. moÿe zakquåiti. godinu dana kasnije. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. na zasedawu 7. aklamacijom. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. marta 1851. meseca januara. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå. godine nalazilo tristo zvona. prikupqeno je 1356 forinti. kao nikad ranije. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. kako se iz zapisnika Skupštine br. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. Januara 1850. tako i kod naši zemqedjelaca. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. srpskim junacima. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. 41/7. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. oktobra 1849. kuãe popalili. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. Najverovatnije da je baš zbog toga. nit ogreva. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". dne po našemu. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. sedamdeset prvaka Srba 191 . ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. godine jednodušno. Do februara 1850. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki".

za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. 29—31. 3. Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. Preureðena je i ima petnaest stanova.Araðana. povinujuãi se carskoj voqi. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. Kada je 1838. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije. 12 L. Gavrila Jankoviåa. takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. Pošto nije imao dece. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G. Béla. 77. posebno pozorišne umetnosti. godine12. koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). Arad. Jankoviã je svu svoju imovinu. 297. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. 13 T. Ludvig Hofbauer. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". Skupština. sa svoje strane. 1889. aradskog graðanina. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. V. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu. Mihut. Arad 1993. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. 192 . Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. godine. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. ne samo od svojih sunarodnika. Skupština je. Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. Obavqao je tu duÿnost do 1871. 1901. Ottenberg. Budapest. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. gradski kapetan 1843/48. Gavrila Jankoviåa. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa.

kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. novembra 1888. parcela G II. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. godine. 193 . Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. biblioteke i åitaonice. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. oktobra / 8. srpskih narodnih obiåaja i tradicija. srpskog školstva. januara 1885.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva. tako su im i grobovi bili naporedo. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. Dvojica srpskih rodoquba. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. skraja. preneti sa starog na novo grobqe 27. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). XV red.

Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 .

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom. Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .

lawyer by professional education. Gavra Jankoviã. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. 197 . The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania. the vaults of the Church of St. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. ca fiul lui Georgije. when Gavra Jankoviã was born. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. at that time.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. ci la Arad. jurist de profesie. Apostles Peter and Paul were painted. the copy of a less-known Gavra's photograph. but in Arad — on April 9. among other things. cum s-a crezut pânº acum. and mother Julijana. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. 1793 (according to the old calendar). After Sava Tekelija's death. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. later a city senator. as it had been believed. which exists even today. Dupº moartea lui Sava Tekelija. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. Gavra Jankoviã. of father Georgije. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. ¤i al Julianei. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. the choir room above the narthex was built. On the basis of the archive documents. to the high positions he had in the city magistrate. the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone.

epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. casº care existº ¤i astºzi.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. când. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. printre altele. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. 198 .

posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". Spasi ni). 4°. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851.071.1 Trbojeviã S. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. An 1313. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. 2—3. 139—140 (br. aprila 1870 qeta".1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã. Ðorðeviã. str." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. Beograd 1969. stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. H 1852). godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. 1 V. 1—5. Beograd. 561). 199 . godine. 1837). a samo godinu dana kasnije (30. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. vlastelam padejskim". Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 2 Muzikološki institut SANU.UDC 783. veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. Druga. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 560. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. izabran je za episkopa temišvarskog. MI XXIX. str. sa oznakom „na Spasovdan 1869". verovatno svojim mecenama. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. bez ikakvih podataka o autoru. tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. 4°.2 a druga dosada nigde nije naðena.

3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke.9 Gradsko obšåestvo je 1836. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). 4 M. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. a Aleksandar M. on je 1843. Stepanov. godine. Vitkoviã. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. Mladost ÿubori. br. srcu govori…. 316. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa. maja 1863. Jedanaest godina kasnije. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. Radeka.7 — 1843. parohija i škola u Zagrebu. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. ostajem. delo.4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov.6 — 1839. ovo moje pervo djelo. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". 7 M. Stepanov. 9 Upor. Stepanov. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. nav. 13—16. Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. Ja sam se uzeo slobodu. koje blagoizvolite Primiti. Q. 109. delo. srcu govori…. 109. godine. a potom i u periodu od 1849. reagovao na ovu posvetu. neregistrovani i administrativni akti.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). do 1851. Rukopisno odeqewe Matice srpske. za znak mog visokog Poåitanija. 5 D. 13. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. 12—13. Bukurešt 1991. Srpska pravoslavna crkvena opãina. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Mladost ÿubori. Citirano prema Q. Vitkoviã.8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. nav. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze.855. delo. Zagreb 1985. Bukurešt 1991. godine. nav. Zagreb 1975. 6 Q. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). 8 D. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. 200 . potowi episkop temišvarski. godine. Radeka. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima.

ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. 14 M.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. Ovim ugovorom. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. Matere Cerkve. godine. Radeka. Q. Uprava škole. nav. a naroåito o Hramu S. Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. Moguãe je da se vratio u Zagreb. V. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". Duha. kromje S. Roÿdestvu. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. 11 12 201 . godine. 16. delo. navodi ime Aleksandra Morfidisa. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. u Banatu. zamewuje ga Petar Hejm.— 1844. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. i na Svetli ponedeqak 1870. 109. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. Vitkoviã. godine. Trbojeviã se i 1851. u vreme vladiåni prazdnika. o Vaznesewu 1869. više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. v) U vreme velikih prazdnika. godine. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. posledwi su. 1879. 16. delo. 316. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. meðutim. 34—35. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. a oktobra 1847. 13 Nav. delo. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. godine otkazano u Zagrebu. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. — 1869. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. — 1848. nav. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1.13 Godine 1854. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". do oktobra 1851. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. Beograd 1969. do 1859. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. delo. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". godine. a drugu.11 — 1851/52. godine. oktobra 1844. nav. napomena 4. Na ÿalost. Bogojavqeniju.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. Kao uåiteqa pojawa. Stepanov. septembra 1844. — 1859/60. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju.

graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. Bogojavqeniju. Osijeku. 2. Varaÿdinu. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. delo. 43—47. 13—15. sjajan pojac. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. na note sostaviti i horom svojim pojati. tropare i kondake vladiånih praznika. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. pa i u wegovom rodnom Sewu. I. Na ÿalost. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. N. Trbojeviã je Navedeno prema Q. D. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa. Gavriloviã. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. Iz ugovora. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. godine. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. nav. Stepanov. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. Beograd 1991. godine.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. 15 16 202 . Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). d) Irmose. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se. Novi Sad 1983. serija umetnosti sv. toje primjetiti. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. 18 Upor. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Petroviã.16 Kao Sewanin rodom. Voskreseniju.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. Hramu S. Sremski Karlovci 1984. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. kao i bogoslovsko obrazovawe. Golec. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. Isti. 485—496.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. Novi Sad 1988. kao i nedeqna Blaÿena. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. Upor. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. nego i šire muziåko znawe. Atanasije Åurliã. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. 3. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. Matere Cerkve. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. 17 Upor. kao o S. Sveske Matice srpske. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. kakvi su tada postojali u Zagrebu. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi.

Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. godine povodom 150. 287—325. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. godišwice kompozitorovog roðewa.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. Petriwi. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. Ð.mogao muziåki da se doškoluje. Srbskij narodnij list. pisana 1855. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". Petroviã. Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. 20 Upor. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. kao i mnogi drugi. Pešta 30. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom". godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva. Ljubljana 1981. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. 21 T. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981. uveliko nadÿiveo. prvo u Aradu. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. M. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora. Bikicki. 111—122. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. XXIV. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Periã.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. Muzikološki zbornik XVII/2. i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. Nauåni skupovi. kw. 22 D. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. potom u Pešti. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. O muzikalnom izobraÿeniju. Ipak. kako u Sewu. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma.. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. 203. 203 . koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. godine u Sremskim Karlovcima. Novom Sadu. primene fugata i imitacije. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851). koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. M. Beograd 1985. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. Beograd 1985. juna 1846. a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. a štampana u Beåu 1862. godine. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. SANU i Muzikološki institut. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija.22 da bi 19 Upor. koji ga je.

veka. sv. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. 43—47. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840). Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad). Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. 53—57. vidi. 18. Ista. Serija umetnosti. koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. D. Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. Bogdan Ðakoviã. Karlovcu i Zagrebu. 93—104. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo.26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). JAZU. rodom iz Risna. Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. Muzikološki zbornik XXV. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870). 4. Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. Musikgeschichte Österreichs. Benedict Randhartinger (1802—1893). Band II. Ser. Sveske Matice srpske. sv. 204 .27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. 2. koji je svoju neveliku. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. Graz 1979. 49—56. Pavle Radivojeviã (Panåevo). veku. Mirka Pavloviã. Sveske Matice srpske. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. 5. I. Aleksandar M. 1853) pevaåka društva. Ljubljana 1989. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). serija umetnosti sv. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. JAZU. 47—52. D. Petroviã. Roksanda Pejoviã. 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). 27 Upor. Serija umetnosti sv. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. 239. Tomandl. Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju.25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). Novi Sad 1987. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. Stefanoviã. 25 D. Vidi: R. D. Zagreb 1984. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). Novi Sad 1987. Petroviã. školovan u Trstu. 3. M. Panåevo 1938. 2. Kuhaå i Srbi. Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9.od 1838. pa i 20. Novi Sad 1988. Mihalek. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. 6. prosvetnom. Golec. umetnosti. Novi Sad 1990. 95—105. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). Stana Ðuriã-Klajn. Flotzinger and G. 283—298. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. Osijek 1984. Gruber.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko.

205 .

za muški hor. 1.Sl. An 1813. vlastelinima u Padeju. na Spasovdan 1869. 206 . 1a Spiridon Trbojeviã. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. kopija u Muzikološkom institutu SANU. Tropar Vaznesewa. glas 4.

207 .

Spiridon Trbojeviã. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. 2a. M 1837. Rukopisno odeqewe Matice srpske. 2. u Temišvaru 1851. 208 . Liturgija Sv.Sl. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu.

Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. Spiridon Trbojeviã a fost. Spiridon Trbojeviã. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). Zagreb and Timisoara. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. a fost învºþºtor de muzicº. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. teaching particularly Serbian Orthodox chant. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. Croaþia — decedat dupº 1870). Autorul a dºruit manuscrisul. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875). unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. 209 . As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). in Karlovac. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. la Karlovac. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. câte are în total Liturghia. în 1851. John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). Zagreb ¤i Timi¤oara. arhimandritului Samuil Mašireviã. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. In 1851. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy.

.

pa åitavih 147 godina. Zbirka matiånih protokola. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. pa i šire. Temišvar 1994. maja 1866. fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. jer je ona dala više generacija sveštenika. Meðutim. Iz povesti Ketfeqa. 127. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã. maja 1866. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). upis br. Temišvar. 81. koji su u mestu sluÿili. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). Stepanov. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke. Kreøaemœhæ 1853—1881. 17. po zanimawu „zemqedeqaca". 11/23. 40/16. str. A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov.UDC 262.2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu). 211 . po nekim izvorima poreklom iz Rusije. Matiåni protokol br. 2 Q.1:929 Šoljmošan M. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. poåev od polovine XVIII veka.

4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Bugarski.5 Najzad. 106. Kostiã.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. iste 1890. 40. Kragujevac 1996. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. godine. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). u Temišvaru. Podgorica. 4 S. Timišoara 1925. posle nekoliko godina iskušeništva. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Manastir Bezdin. 117. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. Temišvar 1931.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. 8 Isto. dobivši ime Mitrofan. godine. Beograd. aprila 1890. i on rodom iz Ketfeqa. iguman manastira (1886— 1894). 29. Bugarski.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin.stu. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha. 6 Sava. Episkop šumadijski. 30. 212 . Stepanov. godine. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa. 6. 7 S. zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. 15. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Neposredno nakon toga. 39. 5 S. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. u Sremskim Karlovcima. 11. juna. taånije 1. godinu. Q. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. maja 1890. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. aprila 1890. Kostiã. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. 1999. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije.

291. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). str. 9 10 213 . godine 1897. Temišvar 20. 302. ¡¡. 18 V. 277. Crkveni.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. Perinac. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. Perinac. kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova. Bukurešt 1985. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. Ãiriã. 121 (prema matiånim protokolima). Glasnik. a s druge strane zbog toga. Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. 1923. 19 Osveãewe crkve u Munari. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). jer su bratstva bila razasuta po eparhiji.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. sa bratstvom iz Bezdina. 5. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika.14 Kraqevac (1900). 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. godinu. 746. 13 E. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. Ruvarac. Sremski Karlovci 1910.. 11 J. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. Na primer. 12. Bukurešt 1985. i parohiju u Munari.17 Few (1916— 1918). 12. Crkveni. Bogorodice u Man. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata. Zbirka matiånih protokola. B.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901). Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. a u samoj obiteqi. 36.19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor.11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). administrirali su parohije. 1924. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici. Iz sela u selo. Kosovac (urednik). pored starešine. 15 D. Glasnik. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. školski i društveni list. 77. Åizmaš. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". Velika Kikinda 1906. 35. 2. 42— 46. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Isto. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. S. Sr[emski] Karlovci 1897. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. Letica. Rudna. školski i društveni åasopis. koji su tek skoro u åin stupili. prema Protokolu venåanih 1852—1950.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). 27. Iz sela u selo. god[ine]. do Prvog svetskog rata. 14 M. Temišvar. s jedne strane zbog toga. Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. 86. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Temišvar 10. — prema matiånim protokolima. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. Few. Sremski Karlovci 1900.

1922. Protokol venåanih prav. Protokol krštenih prav. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. 10. Štaviše. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. 3. odnosno eparhije. imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. Sremski Karlovci 1912. ovamo na sluÿbu došli. 42.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. 21 I. godine. sveštenika. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god. U izveštaju iz 1922. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. a 38 u Kraqevini Srba. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. Glasnik. da „sa istima. 2. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo.23 Kada se jula 1919. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. 1.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. 1912.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. Ostali deo sveštenstva. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". 15. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. Temišvar 1. Crkveni. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. 1910—1913). 23 Isto. koji je dodeqen Kraqevini SHS. koji su iz SHS. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru.22 Naravno. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. osim episkopalija. Zeremski. potpuno samostalno upravqa". školski i društveni list 1. godine. ostao je veran narodu svome. napustilo 13 sveštenika. iselilo se ili umrlo još 12. jer do 1924. u kraqevini Maðarskoj 4. 2. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. Nije hteo da napusti svoje stado. On se potpisivao kao „episkopski vikar". a za onaj deo Banata. ist. srp. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. izmeðu ostalog. uåiteqa. godine savezniåka vojska povukla. kaÿe se u nastavku. 1. 1897—1989. Hrvata i Slovenaca (SHS). na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41. 214 .

Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 1925. Kostiã. godine.27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. školski i društveni list. a od 1./11. i prireðen sveåani ruåak za sve goste. odrÿanoj 26. 57. Za administratora parohije u Knezu. konzistorije od avg. dela. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). episkopskog vikara eparhije Temišvarske. 1—2. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara. 1919. Temišvar 20. febr. 215 . Temišvar. do 31. Crkveni. On je do 1. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. 25 Izveštaj o radu eparh. poveãao sa 20 na 33. koji je pod Rumuniju potpao". 2. Glasnik. 32.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika. 27 Glasnik. školski i društveni list. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. 1930. marta 1921. oktobra 1927. u Temišvaru-Mehali. 20. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. 1922. — Administracije parohija. 26 Glasnik. Monoštor. Temišvar 20.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. kao nuzgrednu parohiju. godišwice episkopske sluÿbe. 4. godinu. 34. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. povodom 25. åiji se broj do 1924. 1—2. Blagodarewe. sina eparhijskog beleÿnika. Crkveni. Temišvar 1. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov. marta 1920. postavqen je sa 1. maja. Crkveni. oktobra 1919.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. Takoðe. 3. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). i 8. episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. oktobra 1919. školski i društveni list. 10/23. aprilom 1930. Ta24 S. 1922. zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio).

decembra stigla u Temišvar. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. Bezdina. pokazao se netaånim. 29 28 216 . 6. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. Crkveni. 15. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. školski i društveni meseåni åasopis. Srbi u Rumunskom Banatu. 2. 30 Glasnik. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. Temišvar 1934. paroh. Temišvar b. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. verovatno zbog bolesti. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa.29 kada se. 31 Arhiv manastira Bezdina. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. godine. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). 1930. Mitrofan Šoqmošanov. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. kao brata manastira Bezdina. parohije u Tem. preminuvši 1894. Kostiã. rodom iz Ketfeqa 1866.32 U stvari. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. Temišvar 1932. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. na Oplencu. godine u 47. uåiteqa. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. brat man. prav. intelektualaca i ratara. jeromonah bezdinski. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. decembra. Zbirka matiånih protokola. decembra 1931. te je tamo odsluÿen i parastos." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1. 55. pored juÿnog zida crkve. Temišvar. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. 1934. 26. do kraja tridesetih godina ovoga veka.31 Podatak da je umro 1939. najverovatnije u Bezdinu. i 14. Spomen-ploåu ovu.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. 1939. na mestu na kome je i prvu podigao. zahvalni duhovni sin. sahrawenom u manastiru Bezdin. 13. Istorijski. i odande. iguman bezdinski. Posle razgledawa svetog hrama i kripte.. godini ÿivota. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni. 121—125. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). produÿila za Beograd. i na kraju. godine.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. ponovo podiÿe 1930. školski i društveni list. Ipak. godinu. delegacija se vratila u Mladenovac. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva.[eš] — Monoštoru. 32 S. g. potpisuje Milan — j. prema Protokolu venåanih 1852—1950. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940.koðe. povlaåi u manastir Bezdin.

Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". g. Most of his life he served in the small Monoštor parish. especially when the number of priests was small. a spomenik. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. 1897—1989. He was a monk at the Bezdin Monastery. Kostiã. Crkveni. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. 1922. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. godinu.je. Upis br. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. 35 Glasnik. 5/22. 33 ASPCO u Monoštoru. 12. školski i društveni list. oktobra 1941. Crkveni. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. 5. 34 S. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. godini ÿivota. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). paroh monoštorski. Umro 1941. 1941. 5. posvetio se duhovnom ÿivotu. 103. 7/24. in 1866. Temišvar 10. školski i društveni list. od „raka i starosti". Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. Temišvar 10. 38. oktobra 1941. 217 . 66.34 kojima je davao finansijsku pomoã. u Monoštoru. u 75. dva dana kasnije. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov). 2.33 Grob mu se i danas tamo nalazi. okt. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. Temišvar 1925. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. 5/22. 36 Glasnik. 39. 1924.

218 . Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov).Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi. A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin. fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. în anul 1866. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941).

u jednom luku je. pa u Temišvaru. kako je govorio. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. nego je uzrok turski zulum. I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka.1 1 D. Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. J. takoðe Kosta. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli. ili po gråkom Siatiste. 219 . poznatoj kao Moskopoqe. postati Srbi. te je sina uputio na studije prava u Peštu. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. Preci im. 130—131. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. severozapadno od Soluna. 19—20. blizu Prespanskog jezera. Beograd 1927. preko Vršca. poreklom Cincari. dotle ãe wegov sin. O Cincarima. Krenuo je ka severu. godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi. a oni vodili uspešnu trgovinu. biti 1918.UDC 347. Popoviã. pokrenuli iz Šatiste. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". „rasejavši se po celoj Jevropi". ranije Kostasovi. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada. u ubeðewu. nije bio peåalbarski poriv. ÿeneãi se Srpkiwama. kojem je posveãen ovaj prilog. mešawem sa doseqenim Grcima. po predawu. je u severnoj Gråkoj. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti.965:929 Hadÿi K. vremenom su se pogråili. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. niti plaãati velik haraå. središtu Srpske Vojvodine. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih.

znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. iscrpqen i u ratu. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. J. a po povratku je svom prezimenu. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. a drÿeãi se tradicije. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. krsteãi se i metanišuãi u crkvi.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. meðutim. 220 . Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. Dimitrije je mlad umro. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. filozofiju. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. u Beloj Crkvi u Banatu. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. usrdno se molio Bogu. Po povratku. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. Popoviã. da ode na haxiluk u Svetu zemqu.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas). te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. zapatio je i lepe vinograde. 466—467. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. O Cincarima. Iza wega je ostalo petoro dece. a tzv. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". sedmi i osmi razred. kako je bio obiåaj. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu.3 Drÿao se svog porekla. 42—43. a po tradiciji iz postojbine. te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu. koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. Kao i drugi Grci. a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. Beograd 1937. dodao predikat Haxi. iduãi za svojim ambicijama. pod brigom matere. poput Sterijinog Kir-Jawe. nastanio se u Temišvaru. praveãi dobro vino. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima.

te otvorio kancelariju u Vršcu. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. godine. poloÿio je advokatski ispit. Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. mada je on drÿao do svog srpstva. koji je ostao patron porodice do danas. Botiã. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. svetog Nikolu. Kosta. Dva sina Koste prvo su se proslavila.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu). Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. roðenog u Novom Sadu 1979. Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca. septembra 1897. Novi Sad 1971. pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. 2. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima. Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". Dr Kosta Haxi.443). nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914. rodio se u Temišvaru 27. drugi po redu. koja je upuãena crkvama iz Rusije. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. a kasnije se. V 1922. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. sve do petog Koste. kada je 1908. i Jovan (1884—1972). 65—66. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. Otišao je 1842.Nemce i plemiãe. što je dr Haxi raskrinkao. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. 5 4 221 . oktobra 1868.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). a o wemu je ovde reå. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. poznati biolog. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. optuÿnica daqe naduvavala. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. koji je student Više grafiåke škole. 6 M. U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora.

ekonomista. Bio je omaweg rasta. Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. supruga arh. Vera Pešiã (1908). supruga slikara Petra Dobroviãa. umetnici. kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. u predratnom i meðuratnom vremenu. nastavnica stranih jezika (1900—1990). ili u veåerwim åaasovima. Ivanka Dobroviã (1912—1995). u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. (III). Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. najstariji sin. Ðura Haxi (1911—1928). U wegovom domu. ili oko podneva kad se išlo na pivo. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. vodila je wegovu galeriju u Beogradu. kao pravniku s peštanskom diplomom.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. Kosta Haxi ml. sve do smrti.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. diplomirana pravnica. Sofija (1905—1906). Vaÿio je za velikog kozera. imao je tada trinaest godina. Feodora (1902—1906). što wegovom sinu nije bilo dopušteno. advokat. advokat (1898—1971). a onda je dr Haxi od nekog Nemca.. 17. s respektom je svuda priman. decembra 1942. Vladimir K. Nikole Dobroviãa. 222 . i politika mu je bila velika strast. s panonskim brkovima. kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. proãelav. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. Pored advokature. ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. profesorka francuskog jezika. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. Cvejiã: Kosta Haxi ml. Mihajlo Haxi (1901—1983). Olga Dobroviã (1902—1995). kao i beogradski advokat Dušan Pešiã. ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. Jelka Haxi. Inteligentan i sa širokom kulturom. Rado je bio viðen u svakom društvu. pravnici i profesori univerziteta. Cvejiã (1875—1964). i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. Haxi (1906— 1964). s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. Maðari su mu. vlasnika solane. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. gde je otvorio i kancelariju. svako u svom domenu. kao gimnazijalac umro od šarlaha. suvowav. I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim.

Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. pa i za ÿene. najmlaði Kosta Haxi. a wegov kum. Popov. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. 7. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. Novi Sad 1996. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. date srpskom narodu. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. kao osnov autonomije. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. te su i wega. juna 1912. uz wegovo ÿivo uåešãe. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. veã i po vršaåkoj liniji. Ÿarkom Miladinoviãem. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. Milanom Nedeqkoviãem i drugima. Biran je 1906. koju je predvodio Jaša Tomiã. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. kako je govorio. mlaði. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. koju su radikali. 223 . 19—33. a protiv wihove klerikalizacije. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu. uspeli da proguraju u Saboru. nije dugo zadrÿan u internaciji. stariji. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. a potom u obliÿwe selo. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. i tako je zataškana „ta sviwarija". Novosadske biografije (IV) — Najstariji. Sveske za istoriju Novog Sada. zbog neke nepotpisane menice.8 8 D. koji je stvarao. a ne crkvenim velikodostojnicima. pored drugih politiåkih prvaka. Radikalna stranka ga je 1912. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. koju su vlasti suspendovale. kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. Miletiãev zet. aprila 1914. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju.

Banat i Barawu. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. pošto se otcepi od Ugarske. Milutinoviã. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. Haxi je tu vest demantovao. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. 144. 224 . dr Kosta Haxi je.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. kao i drugi politiåari. Putovao je u Budimpeštu. oktobra 1918. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. 196. Zagreb 1966. Starine. Popov. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. suprotna izjava. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. 174. Kako se bliÿio kraj rata. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. 13. Novi Sad 1983. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. kao i Jaša Tomiã. 53. on je. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". dok je još postojala austrougarska vlast. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. 341. Srpska štampa u Vojvodini.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31. tako se i on. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. D. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. pre završetka rata.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija.

U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. nema ni u jednom politiåkom organu. Novi Sad 1929. Kao slobodni intelektualac. oslobodiocem iz Srbije. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke".12 Kad je 1924. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". od 1931. stvorena Samostalna demokratska stranka. ni u Srpskom narodnom odboru. postao radikalski disident. ali je ubrzo. zajedno sa Mitom Klicinim. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. novembra 1918. februara 1919. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. mladi kum Kosta Haxi mlaði. na svadbi u Åaviãevoj kuãi. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. ni u Velikom narodnom savetu. koja je 25. 225 .11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. septembra 1922. spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. naišla na širi odziv i brzo je propala. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. da se brÿe rešava agrarna reforma. politiåki front kao „nezavisni radikali". iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. meðutim. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. na Ðurðevdan 1919. koji nisu do kraja javno razjašweni. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. na liniji Stojana Protiãa. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918. da se reformiše drÿavno ureðewe.miãa. namestile nekakav proces oko nekih para. Porodiåna arhiva Haxijevih. od 1936. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin.

disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. da bi se vratio kuãi. the Serbs from Vojvodina. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. Joca Laloševiã. but to Belgrade!" Due to some personal reasons.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. He resolutely said: „We. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). as the president of the democratic government of new Hungary. He refused the offer. where he put roots with his numerous family. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. till its abolition in 1912. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. the family was Hellenized there. born in Timisoara. will not go to Pest anymore. but politics was his great passion. During the political struggle related the future status of Vojvodina. Like other Serbian politicians. as they were called in their homeland. offered him a ministerial position in October 1918. He followed Stojan Protiã's line. so that Vojvodina would stay within Hungary. Later. They chose St. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. 226 . whose leader Jaša Tomiã was his best man. da stvar zastari. as did his political like-minded person. married the Serbian women. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. At the end of the War. He belonged to the Serbian National Radical Party. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. the Count Mihály Károlyi. 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. since the Kostas. Nicholas for the family patron saint.stajati zatvora. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. Tek 1939. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. to show his good will toward the Serbs. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot.

iar când a fugit de aci. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. pânº la anularea sa. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. în Banat. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. la Novi Sad. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. capitala Voivodinei. s-a sârbizat. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. A devenit foarte cunoscut ca avocat. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". He died during the Hungarian occupation of Baåka. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. 1942. Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. în nordul Greciei. Nicolae. Timp de cinci ani a fost în exil. în 1912. did not have that permission. while his son Kosta Hadÿi Jr. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. he was allowed to practice law. a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. less eagerly and without the desire to be present in public. dar ¤i politica în era o mare pasiune. Jaša Tomiã. El a refuzat oferta. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. i-a oferit. Era adept al lui Stojan Protiã. în octombrie 1918. din cauza oprimºrilor turcesþi. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. cum se numea în þinutul natal. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. care au fost acuzaþi de mare trºdare. Kosta Hadÿi (1868—1942). în anul 1911. deoarece familia Kostas. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. on December 17. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. contele Mihaly Karolyi. care s-a elenizat. as a student from Pest. atunci când. la Praga 227 . care s-a extins foarte mult. îi preajma Primului rºzboi mondial. KOSTA HADŸI. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. S-a declarat. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. who inherited his law office. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. al cºrui conducator. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. nºscut la Timi¤oara. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. un portofoliu ministerial. La Budapesþa. în faþa tribunalului. acting in the opposition Vojvodina Front. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. la hagialac. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. îi era na¤.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats.

în ora¤ul Novi Sad. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. în timp de fiul sau. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº.. nu avea o asemenea permisiune. de avocat. care va mo¤teni biroul sºu de avocat.(1931—1935). A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. 228 . Kosta Hadÿi jr. în 17 decembrie 1942. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura. pentru a evita un proces in faþa tribunalului.

koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. datum dolaska u Banat. asimilirani. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka.1 Meðutim. Lupak. vremenom. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. Nérmiã'. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku. Radan. Prema našem mišqewu. N. poznati pod imenom Krašovani ili. u dolini reke Karaš. etnografa. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. Te osobenosti. etniåki izolat. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. 229 . u najveãem broju sluåajeva. Timi¤oara 2000. folkloru. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. u stvari.UDC 949. jezik. iz oblasti juÿno od Dunava. gde su bili u mawini i. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. Graiurile cara¤ovene azi. Stanovnici ovih naseqa. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. Fonetica ¤i fonologia. 222. obiåajima. — doprinele su da Karaševci. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. Karaševci. kako sami sebe nazivaju. Takoðe. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. uzroke migracije itd. duÿe od jednog veka. Klokótiå'. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. koji su u velikoj veãini bili Srbi. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. nošwi. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. istoriåara. Rávnik. veroispovest.

I. ¡¡¡. Miletiå.9 2 Lj. Novi Sad 1903. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. jer — vele — oni nisu Bugari. Birta. Beleške. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka.5 a E. Naime. 3 Q. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. Ivaniã. Miletiå. 168—169. a wihov govor posebnim. Krašovaner in Süd Ungarn. 6 E. delo. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Studiu de dialectologie slavº meridionalº. Radan. 162. razmotriãemo. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". nav. neosnovano. Ÿivojnoviã. karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. 17. 175. Uqmi. P. 5 Q. Hrvat ili Bugarin.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. Petersburg.7 Ruski nauånik rumunskog porekla. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. Slatini Timiš. delo. Miletiå. Letopis Matice srpske. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. Berlin 1903. Ugarska statistika. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. Sirku. Krašovani (Karašani. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. veã Srbi". 4 J. 7 J. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". 7.kegye). u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. a svoj govor nazivali „karaševski jezik". primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. Ÿivojnoviã. Lipovi. Oni se smatraju posebnim narodom". 1899. Sirku. Tom 25. delo. 9 I. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". Bukurešt 1993. 230 . narodni obiåaji i primeri jezika. 14. 85. J. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. wihov mentalitet i pre svega. Karašavci). Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). ¡¡. najpre. meðu tim se nazivaju Krašovani". O Buwevcima. Bucure¤ti 1935. Petroviå. VI. 28.4 Istina je. Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. Novi Sad 1907. nav. 8 P. Kalini. Letopis Matice srpske. Letopis Matice srpske. koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". 641—660. Miletiå. Archiv für slavische Philologie. Ÿivojnoviã. 49. IV. kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. odbili su Karašovani najodluånije. Otvasu. nav. Narìåije Karaševcevæ. nav. u veã spomenutom radu. N. Graiul cara¤ovenilor. 222. Q. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj. Novi Sad 1893. 86. 162. u svojoj monografiji. posebnim narodom. Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. ali je ona opet osobena. Q. Miletiå.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. M. Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod.3 J. Petrovici.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. 242. odsustvo nacionalne svesti. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. meðutim. Ÿivojnoviã. J. delo. Dognecea). Radni. globalno uzevši.

Temišvarski vesnik. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. Krsto. mart 1937. str. što ãete iz dowega pisawa sami videti". koji im kvare jezik („strica limba"). broj 208/5. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. 2. „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu".12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. hrvatskog uåiteqa u Ravniku. Etno-kulturološki zbornik. Svrqig 1998. Petar itd. tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. 10 U listu Pravda. broj 210/12. XVI. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". 13 G. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što. 14 G. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. br. XII 1946. Samog sebe protivureåi J.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'".U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. O Krašovanima. pridošle u karaševska naseqa. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. 209/8. 2. Ãoriã. str. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". 2. 105—110.11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. a novo dobijali samo od tuðina. O slavi opširnije u ålanku M. niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani. XII 1946. 12 Vidi Glasnik. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. 1. 231 . str.13 G. godina ¡¡¡.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla. Ãoriã. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". razumeo i pomagao. oni su Sloveni. str. Timi¤oara. Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. a to zato. Temišvar. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. napose sa Srbima. Luka. Ðurað. str. vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". br. broj 209/8. XII 1946. 11—12. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. Temišvar 21. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. Radana. decembar 1937. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". 24. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. 2. koji pošteno. 11 U Pravdi. 1. 253. IV. oni su 'Horvati'". moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. XII 1946. kako u ålanku kaÿe. jer staro su zadrÿali. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. 15 Isto. god. je 'slava'. U crkvi ikavski pevaju. N. O Krašovanima. V. 52.".

ali je to bilo bezuspešno. 15. a naroåito u HH veku. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. obiåaji i. åak i Bugari. kao katolici. novinama ili åasopisima. u nastavku. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene. Bugarima i drugim narodima. Petrovici. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. bilo da su Hrvati. pogotovu intelektualcima. krajem XIX i poåetkom HH veka.Pretpostavqamo. a kasnije. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. Hrvatima. meðu Karaševcima.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. jer. a naroåito danas. došli uåiteqi iz Hrvatske. koji to nikada nije prihvatio. Neki od wih. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). koja se nalazi u parohiji u Karaševu). pripadnost katoliåkoj veroispovesti. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. pogotovu. bilo je i još uvek ima. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. 232 .18 Otada.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Petroviå. a ne iz Srbije. nav. Potom. tako i Hrvati. školovani qudi. naravno. u prvom redu od karaševskog ÿivqa. nauke i tehnike krajem XIX. Arhaiånost jezika. pokušaãemo. specifiåna nošwa. 18 E. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. tridesetih godina HH veka. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. ali je ta teza brzo odbaåena. delo. ali se on teško i sporo odvijao. Sigurno je da je razvoj kulture. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. a ni danas nije okonåan. orijentisali su se prema Srbima".

Ÿivojnoviãem. formirani po maðarskim školama. 255. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq. To svoje gledište javno iznosi 1920.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. iz Stare Serbi(j)e. uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. 61. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. Turske Bosne… ovamo doshli. da su Frawevci (fratri) te qude. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. Birte. Karašavci)… 1907. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. roðen 22. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. VIII. imuãni trgovac iz Klokotiãa. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. Ÿivojnoviã. Novi Sad 1909. VIII 1862. tvrdi: „Po priåawu od starina. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". Bukurešt 1993. ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. Birta i drugi intelektualci.22 Te je obiåaje J. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". potraÿili po wihovim stanovima. 22 Isto. 20 Citat preuzet iz kwige I. Todor Birta — Grk (roðen 1834. 86. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). bio je i åestiti starac Birta. godine). godine. kaÿe se.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije. a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. 21 J. U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. koji serbski jezik govorimo. Letopis Matice srpske. te potom. novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. u Ravniku. kao na primer „vira" umesto „vera". 21. nešto niÿe. 61—62. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. „serbski" prema „srpski". Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". 233 .

Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. poginuli sinovi Arpad i Andreja. oktobra 1911. Na karaševskom grobqu. Granofsky. dok je još bio ÿiv. Vlašiã stanovao u Karaševu. u Domovniku (Status annimarum). Naime. sa Sirkuom. ali je. zabeleÿeno je da je M. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. sa natpisom na maðarskom jeziku. Andreja. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. u kuãi sa brojem 93. nekoliko meseci kasnije — 9. i imao je åetvoro dece. a koji su svakako uticali na wega. i gde je on sahrawen. zadesila velika porodiåna tragedija. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. 2. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. 6. 16. Granofski". roðena 23. Vlašiã u leto 1898. 11. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu. bio je seoski knez u Vodniku. i sin Vlašiã Arpad. VII 1892). na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. a posle umirovqewa. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. VII 1865. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa. u Rešici. Andreju (Andreas. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. Arpad je završio trgovaåku školu. aprila 1912. roð. pomoãni beleÿnik 1887—1911. ali je radio kao beleÿnik. Bio je oÿewen Nemicom. bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. Matijin otac. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. Nek poåivaju u miru. podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. sastao sa bugarskim profesorom K. sasvim sigurno.23 meðutim. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. istraÿivali karaševski ÿivaq. Mahanom (Åeh po poreklu). sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. godine. direktor škole 1862—1912. Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti.informator. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. izgleda. roðenom 28. umire. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. ali i obrnuto. On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. 234 . Uåiteqa Vlašiãa je. koja je bila u vlasništvu parohije." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. IX 1887). godine.

meðutim. Vlašiãem. 99—100. Dajemo. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. Ÿivojnoviã. koji takoðe upoznaje M. Nikola Vaka. Ÿivojnoviãa. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. 242. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. Novi Sad 1907. izgleda da je J. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. u nastavku. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. 42—76. nav. 1907. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. 86. 26 J. Jovana Mihaleca. 28 J. Petar Frana. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima.28 Od svih Karaševaka. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. delo. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. godinu. koji je rodom bio Slovak. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi. obilato koristio u svojim radovima. Miletiå. Letopis Matice srpske.27 Kasnije. Ÿivojnoviã. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. Ÿivojnoviã).ševski govor jeste bugarski. J. Vlašiã 1898. veroispovedni uåiteq u Nermiãu.25 U avgustu iste godine. otac Matejin. Ugarska statistika…. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. 178—179. godina. Miletiå. Krašovani…. u karaševska sela stiÿe i Q. ali åiji autor pretpostavqamo da je J. Petar Domawanc. Tako. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M. 52—79. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. 243. 24 25 235 . koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". nekoliko dana nakon Sirkua. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. Isto. umirovqen uåiteq. veroispovedni uåiteq u Vodniku. Miqa Dobra mlaði. III. Marjan Ðurasa. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. II. J. Kroz juÿni Banat….26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. Mikola Ðurkica. 179. veroispovedni uåiteq u Kanaku. pri opisivawu obiåaja. koji je. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. Ÿivojnoviã. za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. pogotovu intelektualaca. 27 Isto. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. a drugi deo na karaševskom govoru. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. Vlašiãa. 86. Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. Åesto je Ÿivojnoviã. 54—55. Fridi Ifka.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

UDC 262. 956. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759). vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. marta 1695. kao i to. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. Biserica Ortodoxº Românº. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. 7—8 (1979). 243 . Anujki.3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. episkop šumadijski. Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. 457. Godine 1733. godine. Beograd. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. episkop šumadijski. godine. školovao se u rodnom gradu.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta.12:929 Ÿivanoviã S. a potom za svoga egzarha. 2 S. delo. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. nav. bihorskom i halmaÿskom podruåju. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. godine. 456. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. pokušavajuãi da 1 Sava. Kragujevac 1996. kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. i u leto 1751. Podgorica. Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). 3 Sava. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa.

pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). bilo je i nadaqe smatrano unijatima. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. da 244 . Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. Onih trideset pet vernika. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. buduãi episkop temišvarski. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. S dozvolom beåkog Višeg Suda. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. Poåetkom 1759. vladika Sinesije je došao u Bihor. kao i predstavnika vlasti. Maja meseca 1754. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. u proleãe 1753. Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. Posetili su više crkava. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. Najzad mu je data dozvola. a drugi 1752). a od vernika samo åetiri kmeta. U to vreme.tamo izvrši kanonsku posetu. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. U ovim okolnostima. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. Meðutim. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. sastavqena od dva predstavnika vlade. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. godine. u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika.

ikone 4 5 6 M. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. Tako. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. marta i 25. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. Prilikom zakquåewa raåuna 4. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759. Wegovim preduzimawem. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. i drugo). godine Prokopije Ivaåkoviã.4 Tako je. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. 245 . darovali su ga novcem i drugim poklonima.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". sa posedom od trista jutara zemqe. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. 1761. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. vernik Petru Gavruca iz Pokole. Istoria bisericii ortodoxe române. i muåen umro. II. bio je zatvoren. pored Bejuša. avgusta. decembra 1858. za 1755. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina. ali i sa velikom dareÿqivošãu. da se ne bi udaqili od pravoslavqa.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". godinu. Isto. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. Antonije Habata. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. januara 1756. godine. vernik iz sela Komlauš-Arad. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. krst drveni umetniåki izraðen. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. (90 cm). U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. oko 1749. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. 531—534. Izmeðu 25.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. Bukure¤ti 1981. Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. godine. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. vezan lancima trinaest nedeqa. kao i manastir u Arad-Gaju. posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. 428. episkop aradski. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. Pºcurariu. a neki su i umrli za svoju veru. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve.

Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. kao i drugi aradski episkopi posle wega. on je svojom snagom. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. Od svih episkopa aradskih. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. Sv. umeãem i hrabrošãu. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. zamewen novim. Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

Sinesije umro (1)768. Nacionalni Arhiv Arad 248 .Protokol 1727—1774. sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa. g.45 åasova. marta 14. u 4.

Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese.Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. în Eparhia Aradului. Several new. vlºdica Sinesije. 249 . nepublicate pânº în prezent. Sunt prezentate câteva date noi. so-far unpublished facts are presented. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie.

.

Iz seme1 S. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). Kršteni 1829—1843. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". Q.3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. 8. Protokol br. godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. 1). Rad Muzeja Vojvodine. Bugarski. B. 36. Sofronije je takoðe imao više dece. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. zanatlije i åinovnici. Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. Ðuriåko ot Modoš. koji je imao više sinova.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). Stepanov. septembra 1843. jula 1835. plem. godine. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa.UDC 61:929 Stefanoviã A. fond Graðansko stawe. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. izmeðu wih i Tomu. Meðutim. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. 5/25. 151—157. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici. mecene. do 1860. Novi Sad. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). roðen je 23. Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896). zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. upis br. godine. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". potoweg oca Sofronijevog.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br. Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. 8. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). 251 . Aleksandar. oni su stara i poznata temišvarska porodica. septembra 1843.

Stepanov.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. i Georgije Nikoliã. istoriju i geografiju. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. srpski. gråki i francuski jezik. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. upis br. stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. katihete. a na kraju gimnazije na 4. 6 TŸUNA. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. U razdobqu 1860—1865. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. 9 S. Diplomirao je 1865. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã. on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. uglavnom uz staroga Vuka. latinski. Godine 1863.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe. Maturski ispit poloÿio je 1860. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma. ukquåujuãi i nemaåki jezik. matematiku. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine. filozofsku propedeutiku. 5. marta 1866. nemaåki. izvrstan). za srpski jezik. delo. iz veãine nastavnih predmeta. 252 . nav.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. mestu po ocenama. Protokol br. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. Bugarski. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. Q. 15/1860/. prirodne nauke. Na diplomi. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. kwiÿevnost i gramatiku. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". fond Pijaristiåka gimnazija. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. ocewen je kao „eximios" (lat. godine brani doktorsku disertaciju.

kao åelnik srpske omladine u Beåu. br. Na tom sastanku. sa potpisom Branka Stefanoviãa. 3. najširem krugu slušalaca. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. 1881/29. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. 13 Q. godine. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. Ceroviã. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. Srbi u Rumuniji. 9098/24. maja 1866. Smrt u Beåu. Dopisom od 25. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. godine. Timi¤oara medicalº. januara 1864.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". godine i govorio nad wegovim odrom.15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. 15 T. obraãajuãi se. godine. 217. Novi Sad 1997. 16 Isti.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. osnovan je savez ðaåkih druÿina. 10 11 253 . partea a II-a). 92. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. oktobra 1866.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. Breier.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. našao na Vukovoj sahrani 29. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. avgusta 1866. Dobrašinoviã. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. beåki studenti su. dakle. Moÿda je upravo tada. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. Timi¤oara 1987. 90—93. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost. u NIN-u. rukopis MZSVDT. 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. Omladina i wena kwiÿevnost. Skerliã. J. XXXII. godine. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama. Beograd 1925. Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. G. odrÿanom 15. mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore".14 Radeãi uz oca Tomu. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice. marta 1987. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled.

kir. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. 13—17. Temesvár 1874. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata. traje do danas. 17—32. Temesvár 4 1890. avgusta 1884.22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. 1. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. godine. a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. Mladost ÿubori. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. 1. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske.21 U znak priznawa za dugogodišwi rad.18 Godine 1873. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. bio je tutor gradske crkve (1878—82). osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu". predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). Vidi i: Dr. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br. Természettudományi. postali su ålanovi. avgusta 1879. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. godine. kuãa 40. marta 1868. Zapoqina ulica br. Emlékbeszéd néhai dr.19 Odmah po povratku sa studija. 156—171. 20 S. Stepanov. Iliã. gde je postao doktor medicino. Weisz Bernát. 5. Temišvar 1994. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). 21 Q. 254 .Pored oca Tome. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. marta 1886. sa mawim prekidima. Bukurešt 1978. i to svojstvo odrÿali do smrti. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. Stefanovits Pal tagtars fölött. åiji je predsednik postao 17. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. školski upraviteq (1886). város közegeszségugyi viszonyai. srcu govori. i 26. Srpski horovi u Banatu. Ovo društvo. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. Branko i kasnije Pavle. Joce Bugarskog. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. na prvom spratu. godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908).20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva." Izmeðu 22. i ostao do Godišwe skupštine 9. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva. hirurg. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara. Temesvárott 1884. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. åinovnik i privatijer. izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. Tako je poåetkom novembra 1867. 2. sada ulica Avgustina Pahe br. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru".

tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. godine. Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu. perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). da ãe kako on. 1896. s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. uveÿbavawe repertoara. 3. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. godine. 1882. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. 23 Ovde. godine. aprila 1889. marta/11. predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. U proleãe 1889. te zakquåkom izreãi. 24 T. 03/11. Letopis Matice srpske. da se ostavka g. zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. upis novih ålanova. organizovawe i odrÿavawe priredaba. Slede 21 potpis ålanova c. Najzad. U Temišvaru 30. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. godine. o. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. Mandiã. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. Temesvar 24. 1889". 04. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. Novi Sad 1900. B. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. 25 Temesvarer zeitung 56. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. i daqe. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. do 1877. 255 . odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". podaci o uåešãu A. tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. Meðutim. 2—7. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875.

da je gospodin dr Branko Stevanoviã. februara (6. varoški predstavnik i t. godini ÿivota svoga i u 28. 256 . Breier. nav. dana 22." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. Original u porodiånoj zaostavštini.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. 1896. februara (8. d. predusretqivost i åovekoqubqe. Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. februara (5. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika. 23. grada Temišvara. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. marta) t. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. U Temišvaru. na predlog potpredsednika.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je. Rešewe br. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25. 02. T. marta) 1896. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. g. g. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost. godini sretnog braka u veånost preselio. februara … t. Veåna mu uspomena. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine. Vaša tuga je i naša tuga. delo. a predat na åuvawe MZSVDT. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. g. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. Isto. zapisnici. Pavloviã. godine." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. udruÿimo." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. Hermini-Minki. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22. Isto. marta) t. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53. (1896). Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. 57/23. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. kraq. g.

od 25—27. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. godine Herminom-Minkom roð. jedinica PSCOTG. temišvarski Srbi. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. upis br. apotekari. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. avgusta / 8. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. septembra 189635. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. Venåani 1853—1896. mnogobrojna rodbina. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. trudom delom i uspeo. telegramom — episkop pakraåki Miron. prenet u Lekarski muzej Temišvara. Hipokratov štap." Iako je bilo nevreme. 10. februara/6. Protokol br 15. zvaniånici. preko puta od pravoslavne kapele. lekari. deca iz Siroåadskog doma. Samrtni åas ga na delu omeo. åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. III 1896)." Temišvar je ispratio lekara. Sa izuzetkom Zorice. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. U zakquåku. Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. polijeleja. udate Sandiã. marta 1896. 58. Srbi svoga åelnika. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. Oÿenio se 1868. u mestu. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova. 36 TŸUNA. 57. ãerke su mu se poudale za Isto. 1868. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. fond Graðansko stawe. 25—27. godine. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. pismom — mesna Jevrejska opština34. marta 1896. 57/23. kao retkost. 33 34 257 . (Temesvar. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. 6/6. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. Krst je. svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari.

delo. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946.nesrbe37 i inoverne. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. u åetvrtom. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. Wegov sin. S. Na sreãu. Q. ne i porodiåna tradicija. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. Sada. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. 37 38 258 . Stepanov. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. Stefanoviãa Mlaðeg. rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. godine. B. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. Bugarski. godine. nav.

259 .

260 .

261 .

ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. a representative at the ecclesiastical-national councils. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. 1843 in Timisoara. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. 1866. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena.Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Since then. Aleksandar. Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). La întrunirea þinutº în 15 august 1866. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). the vice-president of the Administrative Board of the Diocese. Thus he acquired numerous recognitions. was born on September 23. and already on March 2. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Working with Dr Toma. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. the Serbs usually called him that way. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. when the famous „United Serbian Youth" was founded. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. the president of the Timisoara School Board. 262 . a school director. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). He died on February 22. 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. After that. he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City.

Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei.Dupº aceea. dr. Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara. Toma. 263 . Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr. A primit numeroase distincþii. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. Lucrând alºturi de tatºl sau.

.

Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. Sándor. septembra 1806. 12. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. Matiåne kwige. Petroviã. 659. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. 62. U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. 85. 1827. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. 3 Sava ot Arsiå. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla. 659. Arad 1895.UDC 929. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. Roðen je u Aradu 5. åak bliske. 6 T. str. 1 2 265 . Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. koga je 15. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". 5 Sava ot Arsiå. Registar br. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. nav. i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. O Savi Arsiãu pisano je mnogo. 63. 12. 7 M. maja 1760.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. delo. Serbske letopisi.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. Sándor. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. 657. Savin otac zvao se Petar. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). Novi Sad 1958/59. god. treãa åastica. Isto. Arad vármegye és Arad szabad király város története II.

Pomenuo bih ovde da je Eustahija. 317. nav. Za osobite zasluge. godine11. u znak blagodarnosti. postoji razumqiva vremenska distanca. na ÿalost. Novi Sad 1997. verovatno 1812. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. delo. Q. u tom pogledu. 266 . samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. 12. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. Ceroviã. pronašli nikakve druge podatke o wima. izvesno — 5. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. prema onovremenoj praksi. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. nav. Ceroviã. naÿalost. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. AFNAR. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. Nismo. 63. meãutim. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. Nismo. str. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. Sava ot Arsiå. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. Petroviã. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. koja mu je rodila kãer Mariju9. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. Sándor. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. Q. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. M. 1814.10 ili 1814. poveqa je. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. struåwaka za heraldiku. Petroviã. nav. taåna odreðewa. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. i to ukratko. 18. 1813. delo. nav. 63. Ja ãu se ograniåiti. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. 659. Srbi u Rumuniji. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. Jedno je. 86. T. delo. Isto. delo. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã. godine8. obznawena u Aradu12. Registar br. 317. 79. Sava je bio oÿewen Terezijom.

12—23. delo. obrazovawa. Ovde je. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. 62. Qubivoje Ceroviã. na kao nebo plavoj pozadini. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. 5956 tablica 34. lav. nav. 318. prema ondašwoj praksi. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. 18 Sava ot Arsiå. 378. na zelenom podnoÿju. 275. 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. Ceroviã. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. 267 . neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. nav. 317. 317. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. kulture. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. delo. 311. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. Prema tome. nav. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. Boÿidara Paniãa. dodeqeno plemstvo. Arsich i Arsics. kao da vlasnik nosi grb na grudima). delo. a levom kao da ukazuje da on. 278. kulturu18. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. Na pozadini boje zlata naslikan je orao. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. br. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. Q. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. Pod tim prezimenom je. 19 T. Petroviã. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. Zaista. okrenut prema orlu. kuda se ustremio orao. nauke. Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. mada je udajom za Savu Arsiãa. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. Pre svega. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. umetnost. tako i jeste. åiji je simbol svitak papira. svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova.

delo. i ne samo oni. nav. 275. 63. istinskim intelektualcima. Araðani. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. 317. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. 63.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. 63. u mawe sreãnim okolnostima. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. Isto. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. 268 . 318. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada. inaåe. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. Ceroviã. delo. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. 20 21 22 T. Q. Petroviã. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. Ali. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. Crkva je. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. S druge strane. daleko od istine. Isto. razume se. ponekad su štampana. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. što je. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. nav. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova.je svirao sa svojim orkestrom. 17 18 Nav. 80. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. Karlsbadu (Karlove Vari). koncertima i „seoskim veseqima". U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. aktivnijih teatara u carevini. za godinu 1860. Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. pantomimama. pod naslovom „O pozorišnoj statistici".18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. U Drugom rangu su 22 pozorišta. na strani 168. To su stalna. Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. Panåevu (Pancsova). najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. Marijenbadu (Marijanske Lazny). Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. dvorsko pozorište. Szabadka). Varaÿdinu i drugima. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih. esnafske organizacije. dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. 276 . Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. iako verujem da je matrica ostajala ista. delo. vatrometima. baletima. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru). izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. pa i Nako. Plzenu (Pilsen). delo. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. Osijeku (Esseg). RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". Lugošu (Lugos). Terezienštatu (Subotica. vojnim paradama. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). lovovima. verifikovano je od struåne. Nav. dakle u Evropi. operama. tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. istraÿivaåa. u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. Theresienstadt. 82. Trenåinu.

štampanom u Berlinu22. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. iz 1844. Leipzig 1861. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. 1861 (za 1860). 2. 24 „Inventarium" iz 1844. donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. godine. 4. 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. Ujes. 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. na str. Hochgräfliches Theater in Ungarn. izveštaj J. juna 1847.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. VII 1847) 33—35. 21 G. 277 . sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. i 5. Aufgenommen. prilikom mog boravka u gradu (1968). Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. obuãa. 1. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. godine24. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. 22 Deutscher Bühnen-Almanach. 23 Allgemeine Theater — Chronik. Komlos am 9-ten Dezember 1844. 3. (za 1860) iz Lajpciga23. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. oruÿje. Wien 1976. Izveštaje upravnika Nakinog teatra. Za sezonu 1861/62. do 1900. Sigt. Cerbonija). sa pseudonimom Liebhart. godine21. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). godine (Banatski Komloš)20. U broju od 1861. verovatno. Staud. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". rekvizita sitna. godine (Nakinog teatra pod upravom A. delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. 1968. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. korektor Emilija Ujes. O „Inventarijumu" iz 1844. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". Bt. Leipzig. Preveo A. godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. Guqelmija. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. godine. god. kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. Berlin 1834—1918. „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. i. Pod br.

Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom.štaja. sa vizirom. 78. šlemove od srebra i zlata. albanskim. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. 90. ukrasna biÿuterija. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. francuskim. Jedan takoðe sav od srebra. i 1839. Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. U to vreme još je školovao glas u Beåu. Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. 80. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. dekpapira. pre 1844. prelepog. godine. za grudi… 100. bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. baletski trikoi i dr. ukrasna pera. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. ukrašen gvozdenim ekserima. koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. 18—20. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. privatni teatar mladog. 29. španskim. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. 82. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. kosti278 . Jedan pojas sav od zlata. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. narcisoidnog vlastelina. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). u Banatskom Komlošu. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. prebogatog. On ga je i potpisao. kulturnoj. maðarskih ili rumunskih kostima. protokolist". nemaåkom goticom. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. italijanskim. 62. godine. na ovom spisku nema srpskih. Jedan prsni štit. kod poznatog pedagoga i kompozitora. Meðutim. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. Dva oklopa od åistog srebra. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. 55. sa obojenim kamewem. scenska rekvizita. Pisan je rukom. 27. Jedan pojas sav od srebra. Bio je to liåni.). za vlastitom formulom dvorskog teatra. godine. „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. dalmatinskim. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. To govori o Nakinoj estetskoj. bogato ukrašen zlatom… 98. 1—6. jer su kostimi.

„Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. 2. 27 Poznata su nam dva scenografa. str. 248).26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. i sam strastveni pevaå. slikara. „nadirodi Iroda". o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. Gospodar Nako. Nake. a 1845. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. Ponovo ga 1847/48. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. izgleda da je åešãe radio kod Nake. Juli. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. godine nalazimo u Pešti. Horanyi. u Komlošu. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. 25 26 279 . 13. juna 1847. makar u pozorištu. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. 6. Str. 10. Honderu 1847. 1847). Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. delo.me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810. jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. pozorišni kritiåar iz Pešte. Hor se sastoji od 18 M. tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. gde radi u „Interims Theater". posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. 27. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. pl. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. nav. 85). mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. Petriåeviãa. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. 33—35. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. Nr. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. i doneti ih u Novi Sad. Heti Szemle. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. ¡¡. Lázár Petrichevich Horváth. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth).

¢. 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. meðu damama. delo. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. Nako je inaåe još 1845. 1847. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. pirotehniåara. gde nije prihvaãen. Kamburov." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. Pesth. za predstave u Vršcu. konceptant. a orkestar broji 36 ålanova. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. prvo svirao u Nakinom orkestru. Remaju. Jugoslavska muzika. jer svaka gala-predstava. uåenicu maestra Nikolaja. finansijer. jer je bila „pravi draguq". Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. kada peva. majstora svetla. Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". meðutim. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. odakle je prešao u Kragujevac (I. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). u Kragujevcu. 562—569. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. On to radi sa istim ÿarom i trudom. Sofija 1940. verovatno sa timom struåwaka. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". godine brojao 36 muziåara. rediteq-nadrediteq. nav. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. meðu wima su i poneki izvanredni. Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. Oni odgovaraju najvišim merilima. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. bio je vlasnik. kao bariton."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. 13). U stvari. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. i Buda Liberata). predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. opera bufa. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . Kinderman. On je. koji je bio profesor pevawa u Beåu. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion. 1847. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. godine Karlu pl. profesionalaca. istaknuti umetnici. veoma cewenu. bas i bas-bufo. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. angaÿovanih na godinu dana ugovorom.

jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. 303. 34 G. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". kao urbanistiåko-arhitektonska celina. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. Wihovi nosioci i organizatori. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. koji je bio sastavni deo dvorca. Takav je bio Luj XIV." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. odnosno zingšpil. koji je još 1810. refleksa i boja. zatim Marija Terezija. umesto plaãawa ulaznice. Rusiji. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. sa italijanskim vrtovima. 281 . Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. pa „hram mladoga Boga Bahusa. za ureðewe deåjeg vrtiãa. Gete. jeziåke. iz sobe. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. 33 Petriåeviã. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do. Austriji ili Ugarskoj. potpuno italijanskog karaktera. rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri. odnosno u Banatu. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. uåitequ Verzáru. Poslato je 470 guldena33. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. odnosno parku. Poqskoj. Hochgräfliches Theater in Ungarn. Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. Staud. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. kulturne i druge specifiånosti. koji je prekrasno izmolovan…". kojima je izraÿavao svoje etniåke. gde su se do zore veselili i uÿivali. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. a 1845. Gete sa knezom Augustom.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem. 90—93). zatim jedan vinograd. Petriåeviã još napomiwe da je opera. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. i konaåno na engleske. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. pa i naš Jovan plemeniti Nako. Publika je takoðe bila reprezentativna. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. ali i glavni „izvoðaåi". Italiji. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. U svom kratkom komentaru G. navedeni izveštaj (1847). a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. francuske.

doåecima znaåajnih liånosti i drugome. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. Inaåe. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. Nákó János Nagykomlósi szinhaza.obavqa sa ansamblom teatra. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. roðendanima. III. 107—110. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. i Abdurahman. iz Pešte i drugih gradova. srebrom i hermelinom.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. za vreme svoje duge uprave. izgleda. godine. da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. Jovan plemeniti Nako je. Guqelmija. Naruåivawem i izvoðewem opere L. izuzimajuãi palatu u Beåu. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. 282 . Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. Staud. iako verujem da je. zahtevali odvajawe od Beåa. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. kao i ostala plemiãska mladeÿ. mnogo35 G. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. imao više kuãnih uåiteqa i profesora. da u svoj repertoar unese staru temu. Nako je bio tenor. Pored toga. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. ekonomsku. politiåku. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. Magyar kastélyszínházak. paša od Budima. To su jedine vesti o wegovom školovawu. poreklom je sa juÿnog Balkana. potpunu drÿavnu. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. kulturnu i svaku drugu samostalnost. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. Uostalom. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. Beåu ili Veneciji. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture.

Meðutim. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. svakako. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. Ujes. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. Komlošu 27/14. i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". Novi Sad 1891. dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. O Svetom Savi 1890. Na 198. ali oni. Antonije Haxiã. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". koji je posle poÿara. Letopis Matice srpske. godine. sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. Naki Veliko-Sentmikluškom". U stvari. neãe navoditi taj izvor. ali nije åituqu iz „Javora". grofovi i plemiãi koji su. po pravilu. izgraðen 1812. „Serbske narodne novine" iz Pešte. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. Naki Veliko-Sentmikluškom. A. gde treba da bude otvoren Gradski teatar.brojni prijateqi. godine37. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. odnosno beåkog lista. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. od. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. 36 37 283 . Beograd 1988." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. godine. m. o Svetom Savi 1890. o. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. 1673. 104—110. Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli"." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. U spomen i slavu Jovanu plem. Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". godine. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. A. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. avgusta 1813)36. Haxiã. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. Pesth).

Carl von Rémay. Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. Alfons von Zerboni. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. Radaja (Ráday). 1861/62. Na ÿalost. Najboqi direktori putujuãih pozorišta. Palfija (Pálffy). Julius Senzel. 1862/63. oni su. pre „maðarske bune". po pravilu. Rémay i M. ipak. 1868/69. mi ãemo. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. godine.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. nego samo o onom posle 1857. v. zajedno sa ansamblima. Kegleviãa (Keglevich). O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. godine. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. Baãanija (Batthyány). To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C. Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. sa wihovim teatrima i repertoarima. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. 284 . koje je trajalo od 1849. Karoqija (Károly). Venkhajma (Wenckheim) i drugih. godine. Matthias Ottepp. bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. opera i baleta i svih drugih ÿanrova. onom do 1848. meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina.

Knorr (heroje i opsednute qubavnike). Schumann (scenograf. Schäfer (plesaåice. Pozorišni slikar: Gdin. wegovog kvaliteta. rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. Berlin) iz sezone 1861/62. Direktor: Gdin. Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane.SEZONA 1860/61. S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). znaåajne sporedne uloge. Sufler: G-din Lindner. Nake.). opereti). G-ðica Kamentzky (smešne majke). komiåne i mrzovoqne oåeve. vodviqu. Schumann (Šuman). profiwene komiåne ul. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. sastoji se od 22 lica. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). Nako'sches Schlosstheater". Rau (qubavnike). Inspicijent: G-din Roth (Rot). — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar). Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. G-ðica Elwitz (epizodne uloge). Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). male uloge i paÿevi). Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. organizacione strukture i repertoara. Schiffmann (znaåajne uloge). Roth (inspicijent). G-ða Hausmann (majke-heroine. Weidmann. pristojne dame. Miklos. slikar dekora) karakterne komiåne uloge. Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). 285 . koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. Zerner (epizodne uloge). Alfons von Zerboni. Hausmann (Hausman). igraåice. subrete). a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom. tenorbufo). G-ðica Forster (qubavnice. godišwim ugovorom. Pod naslovom B. Komlos in Ungarn. G-ðica M.

GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije. G-din Hofmann. — Er ist taub (On je gluv).G-ðica W. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). Gosti: G-din Seidler. iz Temišvara. opereta). Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. G-ða Walter. Åetiri stalna statista (Hausstatissten). Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . G-din Wollrabe. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). jun. Deåje uloge: Wilhelm Schumann. iz Bratislave (Pressburg). G-ðica Pellner. što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni. Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. Frizer: G-din Schneider. Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). jun. Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. — Schwarz auf Weiss (Crno na belom). krepke i ÿivahne qubavnice). G-ða von Zerboni (tragiåne. iz Temišvara.

Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. pl. plem. Nema više hermelina. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. graðanski i seoski kostimi. jedan je Mihailovici. Nako de Nagy St. Okanoviã. a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. U popisivawu su uåestvovali i qudi. jedan od prvih." Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. I on je potpisao deo „Inventarijuma". rokoko-kostimi. kupqeni i dr. II 36. francuski. poqski. dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem. Mikloš.138. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu.) pod upravom Cerbonija. Nake. španski šeširi. Direkcija pozorišta dobija meseåno.vqeni (sašiveni. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. a drugi Ð. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. maðarski. Kostimi su gråki. orkestar. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. pl. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno." 38 M. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti. znatno je poveãana ranija subvencija. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni. u prostorijama svoga dvorca. Sukwice od tila. Srpsko pozorište u Vojvodini. ekonomske i kulturne prilike. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. pl. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. naslednik vlastelinstva Manenfeld. verovatno našeg porekla. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. latinicom i ponegde goticom. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. Tomandl. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom. odelo za arlekina. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. Izmewena je funkcija teatra. italijanski." 287 . zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom.50 guldena.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. kavalira. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. turske papuåe. U „Inventarijumu" iz 1860/61. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A.

Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. dan i åas igrawa. nego su posetioci plaãali ulaznice. sastav druÿine. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. Veã u sezoni 1847/48. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick). Jahrhundert. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. zatim u „Theater an der Wien" (23. roðen u Splitu. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). 1866. Wien 1944 (rukopis).Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. jer nisu upisani ni godina. septembra 1846). Šik. 1870). februara 1843. o kojoj ništa nismo znali. Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. mesec. karakteristike repertoara. kako su tvrdili mnogi. delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika. U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". u 19. oktobra 1842). veliåinu ansambla. Interesantno je da nije naveden kompozitor. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. 288 .

209. poduzimaåa. Igra klasiåne komade. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. Oravici. Plakat donosi potpunu podelu uloga. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. 289 . Ujes. u funkciji direktora. rediteqa i glumca. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. wegova kãerka Max Hartmuth. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. Novi Sad — Vršac 1980. ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. lihvar. Veã 1855/56. Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945. zelenaš Frau v. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). Pfaunenfuss Herr von Warerl. JULIUS SENZEL. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. Vršac i Belu Crkvu40. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. ali i petparaåke. U sezoni 1857/58. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. u zgradi Pijarista. wena devojka Herr von Mauskopf. koja je sledeãa: G-din Kleks. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. do 1975. udovica Liserl. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. godine. a samo ulazak 20 fr. Vršcu i Velikom Beåkereku. wen sin Sofija.. posebno Vojvodine. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije.

41 42 290 . 214—221. godinu.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. juna 1858). komediju. Sencl. Nako. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca.letwu pozornicu „Arenu" (8." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta.200 Fl. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. Oravici. J. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. Posednik vlastelinstva Gospodar pl. u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem. Ålanak je redakciji poslao. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos"). zatim kasnije pozorišno stvarawe. a posledwe su od M. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. besplatno. grejawe i osvetqewe. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. U sezoni 1860/61.. V. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1. Direktor pozorišta Sencl. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara.. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. po pravilu. stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. na stranicama 247—248. operete i dr. pl. Orkestar je izvanredan. lakrdije. multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora. vlasnika apoteka u Vršcu. delo. tadašwi direktor Nakinog teatra. wegov visok profesionalni nivo." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. prikazujuãi ga kao mukotrpan. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. za 1860. zatim diriNav. U toku nedeqe. piše komade. Beloj Crkvi i Vršcu. studiozan. odnosno teatarsku celinu. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra. sam J. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874). U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. uzgred budi reåeno. da se opredeli za pozorište. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh)." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. verovatno.

kquåare loÿa i ostale. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. Ujes. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). inspicijente. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. Batušiã. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. 13—26. Novi Sad 1968. Scena 2. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. Palata i ludnica. Posledwi åovek.43 Pretpostavqam da je J. sa lancima. 291 . 43 A. Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann). raznosaåe plakata. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). Sirotica iz Lovuda. iako je bio Maðar. rediteq. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. Novi Sad 1990. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. 44 N. On je glumac. biletare na blagajni. Majur suncovrat i druga. sve dok se. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". slikare dekora. ali nekoliko decenija kasnije. Dva pištoqa." Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. Istina. na ÿalost. Marija Stujart.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Maåevalac iz Ravene. Gvozdena maska. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63.gente. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. Dijamant kraqa duhovnog. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. šefove tehniåkih sluÿbi. Novi Monte Hristo. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. 212—216. pa ni o wegovom repertoaru. Adrijena Lekuvrer. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. nadrediteq. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. Osuðen je na deset godina strogog zatvora. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. dramski pisac i preraðivaå dela. Karlo XII na ostrvu Rigen. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Ira Aldridge u Zagrebu. Odleÿao je samo do 1850. upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije.

Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. Magbeta. 1867). U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. ali u sezoni 1862/63.47 Remaj je.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. nav. Pratim wegov rad od 1846. bio dobar rediteq. Jedan novi svet. Otmicu Sabiwanki. Garika i mnoge druge velike likove. u. prosvete. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. pa sve do Beograda (1865. kada je pomilovan. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. 45 A. Lugošu i Velikom Beåkereku. godine. Pozorišno stvarawe Karla pl.godine. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. Offizier a. Gracijana. Minu od Barnhelma i druge. nego samo u provinciji. a Remaj i ansambl na nemaåkom.". o trupi i repertoaru. Wegov fah su prvi qubavnici. Šilera. pa je postao „K. u Zagrebu. u vreme poåetka revolucije. Stankoviãa. Igra Fausta." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. delo. mladi heroji. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira. Akta Min. Meðutim. Jaga. za svaki komad posebno. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa. Opredelio se za Vojvodinu. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. a svog sina Karla dao je u vojnike. 47 N. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. godine. godine45. Ujes. kupio je plemiãsku titulu. K. Åarobnu violinu. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. preko Zagreba (Agram). Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). godine. Valenštajna. 46 Molba Karla pl. VII 1517 iz 1867. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). åuvenog crnca-glume. zbog åega je izguran iz Beograda46. gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište. U teatru H. a još boqi glumac. izgleda. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. Batušiã. koji je tumaåio Šekspirove likove. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. 292 . Magdafa. Hamleta. u kojem se našao 1848. ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. Don Karlosa. 1853. kao i savremene drame. bonvivani i karakterne uloge. D. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. Getea. kao direktor pozorišta u Aradu. 213.

Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). str. On se prvi put pojavquje 1841. Vidi: M. godine. 44. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. kao i organizacionu strukturu teatra. Stari drugovi (Alte Schulden). Putovawe za Kinu (Reise nach China). Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. multietniåkom i multikulturnom. nadrediteq. on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. na brod (Mannschaft am Bord. Schütz. Hermannstadt). Zabeleÿen je kao inspicijent. Bodog. 137).Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. koji je sve mawe bio „dvorski". 19 u tehniåkom sektoru. R.50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. kao i Remaj i Sencl. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. F. J. Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. rediteq za dramu i komedije. i tri dela o caru Josifu II. On je upravnik. Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. Geschichte des deutschen Theaters im Banat. Temišvara i drugih gradova. kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. Almanah. Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. Milleker. ali i Zajcovu operetu Momci. Kraq Karlo II. und 19. Beåki ÿivot (Wiener Leben). a sve više graðanski teatar. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. Berlin 1841. åuvenom prosvetitequ. što je skoro 80 ålanova teatra. hor od 20 ålanova. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. U Vršcu igra i 1867. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. Garibaldi. 456—458. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. 49 50 293 . ali i vojvoðanskom. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. 1863). Wrschatz 1937.

toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. 207). Mislim da nije reå o modi. A. pa i onda. Hrvatskoj. nav. Antonije Haxiã. kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. 52 A. a tako isto i beåka pozorišta.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. 13 od 26. i mnogim drugima. po modi onoga vremena. nalazili su se i u Beåu. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. Poqskoj. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. Francuskoj. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. Rumuniji. Italiji. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. 108. izuzev kada su izvoðene italijanske opere. 294 . politiåkom. Meðutim. Haxiã. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. S druge strane. verovatno i novac. Otporom protiv germanizacije. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. delo. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. u Banatu. a deo nepokretnih imawa. marta 1889. Rusiji. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku." Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. Bosni i Hercegovini. predstave na nemaåkom jeziku". „po modi onoga vremena". U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. str. pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je.

kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. Ujes. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". verodostojne dokumentacije. koje su izvedene u Nakinom teatru. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere. po veliåini poseda. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. A. koŸ. posebno posle 1896. godine. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. Pozorišna monografija Vršca. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. Na osnovu izloÿene. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. je bio åak i kulise i kostime. 53 54 295 . 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. Nako od Senmikluša. 1960. kwiÿevnosti i kulturi.54 kao i sva druga pozorišta. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. 450.privatno pozorište spahije Jovana pl. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku. Milisavac. odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. a na tlu Vojvodine. za koje je vaÿila posebna odluka. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". str. u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo.53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. godine. Oko 1840. Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. 230—233.

" U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. intelektualne i moralne. 58 Nav. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. drÿao je u posedu Srpski Åanad. slugu. rasuli sebe. koji je na sabor došao kao gost. 63. delo.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. 1837. 76. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. J.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. III. Popoviã. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. Konstanciju i Komloš. Nako imao je Komloš. Srpski Åanad. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. Marijenfeld i Nakovo. Oni su obilno dajuãi svima. i to mnogo. 296 .57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. do Blagoveštenskog sabora 1861. Srpski Veliki Semikluš. plemiãka je bila imuãnija. koåija. Arbanasa. delo. 57 Nav. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814."59 D. wihove uspone i nestanak. Konstanciju. Srbi u Vojvodini. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. Novi Sad 1963. 91. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. Od Temišvarskog sabora 1790. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode." Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. Rumuna. Nakovo." U podnaslovu „Plemiãke porodice". Predstave su bile besplatne. a Nako je goste åesto puta i poåastio." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. i 1690. D." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. 92. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi. Oko 1840. godine. 59 Nav. odnosno kulturi balkanskih naroda. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. delo.

Palfija. Rumuna. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. jer. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. naruåene opere Buda Liberata. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. glumci. Hrvata. åini mi se da. Naum Maly. porodica Miåin iz Bele Crkve. nije bio neznatan. Kapdemort. Popoviã. Brunsvika. 60 D. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. Baãanija. 306—307. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Grka i Albanaca. Na primeru prapremijere. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. Makedonaca. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. Karoqija. Beograd 1937. ipak. oåevidno. dramski pisci. ali i dokaz wegovog bogatstva. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. dr Branko Gavela. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. prevodioci. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. Grašalkoviãa. Seåewija. i mnogi drugi u Srba. To je plejada umnih. ovaj. Johana. Stevan i Marko. Kegleviãa i drugih. i pozorišnih stvaralaca. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. grofova i plemiãa: Esterhazija. Bugara. talentovanih i vrednih kulturnih. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. wihovim navikama i standardima. Maðara. 297 . J. direktori pozorišta. Branislav Nušiã. rediteqi. O Cincarima. Tako je bilo kod Srba. Feštetiãa. Todorka Kondova. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. Pataåiãa. Minhenu.

Prema tome. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". Istorija evropskog pozorišta. mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. Kinderman. Nako je Fond pri Matici srpskoj. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. da „se åesto. organizator i menaxer. austrijskim. svoju kulturnu rezidenciju. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. a verovatno i u Parizu. italijanskog. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". Luja XIV. qeta. stvaralac. maðarskog. 80. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. biblioteke. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. i drugih gradova. izgradio je svoj „umetniåki grad". francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. pa u Beåu. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. gde se i rodio i gde je sahrawen. kao što je to sluåaj sa italijanskim. glavni kreator svog teatra. godine Nako u Beåu preminuo. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. samo za wega. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. iako je bio graðanin Pešte. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. Nakino carstvo se raspalo. zatim u Budimu i Pešti. Veneciji i Rimu. bez kritiåkog suda. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. finansijer. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. VIII. višejeziåkoj. i svoj teatar. vozio noãu u zlatnim koåijama.Nako je taåno znao pravila igre. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. Kao vlasnik. višekonfesionalnoj banatskoj. kojim je unapredio srpski jezik. na kraju sveta. išåezlo. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. gråkog. Berlinu. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. nemaåkim. kao najbliÿem pozorišnom centru. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. cincarskog. Tu. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu." 298 . nestalo. wegov rediteq i nadrediteq. glavni koordinator. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. marta 1889. Minhenu. kostimiran kao Luj XIV. Kada je 9. Beåa. svoju umetniåku laboratoriju. Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. rumunskog i verovatno albanskog teatra. srpskog. zbirke.

odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda." Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. a tako isto i beåka pozorišta. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. Rumuniju.kom je nestalo åoveka. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. sa ove i sa one strane Dunava i Save. a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. godine." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. pozorišnog posebno. uredniku Temišvarskog zbornika. scenskog govora. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. Maðarsku. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. Pre svega mislim na Jugoslaviju. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. 299 . pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". Austriju. odnosno srpskog pozorišta u celini. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). ipak. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. kwiÿevnog jezika i srpske glume. jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. indirektno. Gråku i Italiju. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. predsedniku Matice srpske. pa i onda. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta.

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . Nikola Esterhazi.Gutenbrun i Pehsil 1770. qubiteq umetnosti i raskoši.

Blanšar. Nikola Esterhazi II 302 .

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

gimnaziju je uåio u Temišvaru. godine u Åakovu. meðutim. veliki srpski prosvetiteq. Meðu takvima. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. u jeku 313 . Dimitrije P. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. marta/11. godine. niti smo ikad bili Nemci. aprila 1793. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. Tirol. u srpskoj trgovaåkoj porodici. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. Tirol. poznati slikar portreta i ikona. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. U rodnom mestu je završio osnovnu školu. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava." Dileme oko ovog. kulturnim i nauånim publikacijama. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu. pa da se zove Tirol. nego smo drevni Srbi. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. godine. dušom i telom". Prema navodima Milana Ð. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". a Licej u Bratislavi. nije iz Tirola. saraðivao u novinama. Ubrzo. U vreme nacionalnog preporoda. da bi imao više vremena da se posveti kwizi.UDC 929 Tirol D. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. Keåkemetu i Mezberewu. Vlah iz Åakova. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G. iako od nas niko nije ni video Tirol. Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. U Temišvar se vratio 1815. Dimitrije Tirol je roðen 31. slavio srpsko ime meðu narodima. ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. kao i mnogi Srbi „iz preka".

objavio je u Budimu 1818. Dimitrije Tirol je 1827. u kojoj se okupqala 314 . kako je to obrazlagao Tirol. wegovu kulturu pomaÿe. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. a mladima stipendije. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. veka. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. Meðutim. Prvi monografski rad. brata kneza Miloša Obrenoviãa. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. Osnovni zadatak Društva. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom. do Tirolove smrti 1857. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. srpsku kwigu štampa. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. Godine 1828. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. godine objavio Slavensku gramatiku. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. dve decenije kasnije. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. Dimitrije Tirol 1829. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. namewena srpskoj mladeÿi. didaktiåkog sadrÿaja. bio je da srpski narod prosveãuje. godine. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. veka u Temišvaru. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. godine. na poziv Gospodara Jevrema. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. koja se stvarala. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. koja ãe. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. godine pojavio „Banatski almanah. kwiÿevni list izdaje. centru Banata. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. Dvadesete godine 19. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. prvenstveno wegovim sakupqawem. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. godine dolazi u Beograd. godine. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda.

åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. Ovde je 1839. gde je 1846. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. osnivaå Matice srpske. Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. ruskim akademikom srpskog porekla. ruskog generala. a potom u Temišvar. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. poklonio sopstvenu biblioteku. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem. 1842. što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. U isto vreme. sina Gospodara Jevrema. sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. I u Beogradu je pokretao almanahe. sa podacima o svim zemqama sveta. U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. Dimitrije Tirol je 1832. Ova inicijativa. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". Boraveãi u Odesi. Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". koji je ureðivao Jovan Haxiã. zatim u „Vestniku". kao i åasopis u „Moskviåanin". Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. generalnog gubernatora Sankt Peterburga. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. Tirol je napustio Beograd. Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". åiji je bio „pravi" ålan. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". nije oÿivotvorena.srpska inteligencija. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". Sledeãe godine je Društvu. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. nameweno uåenicima. godine. 315 . Boraveãi u Odesi. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. godine. otišavši u Zemun.

Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. Izašlo je pet godišta. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. koje je 1851. objavio je Srpsku gramatiku. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". godine. Wegovim zalagawem je 1851. nastavqa Crwanski. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa. åiji je glavni grad postao Temišvar. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. decembra 1856. gde je postao profesor. 1848. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. Krajem 1856. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. kao predstavnik Temišvara. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. U „Svetovidu" je 1852. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. godine osnovao Dimitrije Tirol. izuåavala se istorija. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. veka. uåio materwi jezik. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija". Društvo åitališta fabriåkog je 1854. godine. godine. U revoluciji 1848/49. ostao je bez sredstava za ÿivot. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. dolazio je tu sa ludim oduševqewem. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata." Åitaonica je. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika. åiji poåeci datiraju iz 1827. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska.U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. Svaki ko je umro." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. 20. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. godine teško je oboleo. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". Na inicijativu Dimitrija Tirola.

He supported Vuk Karadÿiã's reforms. Srpska periodika u 19. but also from broader regions. Ÿ. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. pomalo zaboravqen. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. Istorija Matice srpske (1826—1864). Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. Ceroviã. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Napisao M. „The Banat Almanac". Novi Sad 1993. Novi Sad 1995. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena. Stepanov. umro je 18/30. Mladost ÿubori. Novi Sad 1993. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. Q. in 1793. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. Novi Sad 1997. Grahovac. He was born in Åakovo (Ciacova). Pomoã nije dugo uÿivao. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. D. Q. 317 . Usamqen. Temišvar 1993. srcu govori. LITERATURA S. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Q. Q. Beograd 1888. Ð. Ceroviã. Ceroviã. Nepokolebqivo je verovao u svoj narod.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. izdeqen mnogim graniånim meðama. Novi Sad 1986. In 1827 he started a literary magazine. Sabqiã. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. Miliãeviã. oštrouman i za nauke odveã sposoban". Milisavac. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola. Bukurešt 1991. and a boarding school in Bratislava. znamenite liånosti srpske kulture. siromašan. od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. marta 1857. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. veku na tlu današwe Rumunije. godine.

în 1851 a fost înfiinþatº. din aceastº parte centralº a Banatului. he published „The History of Banat". gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. Trecând la Timi¤oara.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. a editat reviste. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. la Timi¤oara. He firmly believed in the creative spirit of his own nation. în domeniul culturii. unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. including the hero from the Napoleonic wars. compiled the first Serbian bibliography. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire. the general Mihailo Miloradoviã. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. a publicat „Istoria Banatului". Datoritº strºdaniilor sale. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. revistº literarº. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. care a venit la el în vizitº. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. la liceu. iar Liceul la Bratislava. He became a member of The Learned Society in Odessa. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. în preajma Revoluþiei din 1848. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". în anii cincizeci ai secolului XIX. dar ¤i din spaþii mai largi. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. founded the Association of Factory Area Readers. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. erou al rºzboaielor lui Napoleon. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. started „The Timisoara Calendar". wrote about Serbian cultural monuments. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. 318 . he established magazines. unde se include în viaþa culturalº.

319 . î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul.A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. despºrþit prin multe graniþe. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu. Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi.

.

a. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa."1 Iste godine. isti list je na naslovnoj strani 4. br. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. Sada. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. Šifmana. Matica. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. a drugu sa 200 do 250. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. septembra. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. 30. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. br. u 38. godišwe za uåiteqske pripravnike. nego što ih imamo mi Srbi". vr. januara. pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa. Neka je slava åestitom fundatoru. pouku i kwiÿevnost". koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. Hristofora Šifmana. Novi Sad 1877. for. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. 38. jula 1877. Javor. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. i to jednu sa 300 f. svima tada znani kao „Åika Steva". godine sledeãu vest: „G. broju istog novosadskog lista. doneo je u 31. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Hristofor Šifman iz Ban. 1220—1221. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. Javor. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. Popoviãa. Nova zaklada g. a rukuje wome srpska pravoslavna opština. Novi Sad 1877. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. a za tim iz Baåke. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba. list za zabavu. Prvenstvo imaju uåenici iz N. 987. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. broju od 24.UDC 929 Šifman H. 321 . 18. 22.

dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…). i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. P. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. Novi Sad 1878. Javor. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman. V. 11—116. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika". — poruåuje Stevan V. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe. Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. 4. koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda.3 3 S. 322 . Koliko poštuje umetnost.Jeger. br. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu"..

zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. administrativnog sekretara Matice srpske. (ROMS — originalna pisma: 19. jula/1. avgusta 1877./29."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. Steåaj Matice srpske. Lotiã. godine (ROMS. 323 . 220 — VIII — 1877). dakle onako kako se i on potpisivao. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. U. Komlošu 1-ga Avgusta p. dakle. Hristifor. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. Kristifor ili. a prezime ãirilicom (Šifman). koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). januara 1881 godine.5 U Osnovnom pismu iz 1881. br. 548—550. Dobrotvori Matice srpske. 877. najåešãe. rešio sam se i ja. O. Pobuðen. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. avgusta 1877. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima. br. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine. avgusta 1877. 5 Stevan Branovaåki. O. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. Š. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. jula 1877. koncept. u: Matica srpska 1826—1926. Novi Sad 1927. — III — 1877). 222. 1877 i K. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. agusta 1877.: Q. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. 26. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. VII 1877.687 i prepis: U. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. Krištof. da samo onaj narod. koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. ãirilicom: H. 242. tim silnim ubeðewem s jedne strane. Budimpešta 12. u Novom Sadu 17/29. O. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. jula iste godine. Pismom od 14. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). moÿe s pravom zahtevati. godine. steåaj je objavqen 19/31. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. br. u Banat. r. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. br.

IX. Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10. a druga za veštake i umetnike". zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. svojevoqno./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja.9 To je uåinio veã 4/16. zapravo./30. sam. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. 220.(16) Dekembra 877. decembra 1877. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30. G. U. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. 222. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. U. meni pod brojem / 14. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. avgusta 1877. koju ovim Vašem Visoko. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. Novi Sad 1972. avgusta 1877. VIII. a. Autor portreta je. 8. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. / U Banat. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. Komlošu 4/16. S 1.000 for. avgusta iste godine.ja. i U. odrÿanoj 18. profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. a veã 21. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". br. zemqomer. 1877. 5/17. u Banat. avgusta 1877."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. 264. Komlošu 4. decembra iste godine. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. godine. O. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana. 1877). za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa. 324 . septembra iste godine. v. u Ban.000 forinti a. — Pismo je reprodukovano u: Q. br. v. O. 221. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. O. g. 1. kojim je potvrdio da je suma od 10." Reå je. avgusta 1877. avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. dostavqene. Komlošu 9/21. VIII. 1877. u Ban. O. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. septembra 1877 — U. br. 1877. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom.8 Odmah potom. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". Komlošu 5/17. / Hristofor Šifman. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. Ÿivanoviã./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj.

: Osnovno pismo. Novi Sad 1992. on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. Za drugu „fundaciju". koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". U. koliko je poznato. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. dok isto postoji". Milisavac. 2. Kako svedoåi arhivska graða. i to. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani. delo. kako je naglasio „sve dotle. po tri stotine forinata. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. 325 .j. zatim Baåvani.pešte. str.15 Kao osnivaå zaduÿbine. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2. pak. Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere.14 Ovo je bio. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. kw. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861. Srpsko narodno pozorište. 1878. 4. sv. 629—630. IV. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. nav. II deo. Glasnik Istoriskog društva. 116.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. 1864—1880. Istorija Matice srpske. 14 Up.000 forinti a.11 Po svoj prilici. Za prvu je odredio 7.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade. uåeniku. kako je naglasio. Ÿ.500 forinti s tim da se. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu.000 forinti. Milisavac.500 forinti. slušaocu pedagogijskih nauka. zatim Baåvani. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi. koji su rodom iz Ugarske. Sremski Karlovci 1931. koji su šest gimn. razgledao wenu dvoranu. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. 2. 16 Up. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. Period Antonija Haxiãa 1868—196. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani. str. 243—244. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. O. zasad. godine. vr. godine. Te odredbe u prepisu glase: „1. juna 1878. Kiriloviã. Hristofor Šifman je još za ÿivota. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. 13 Ÿ. 630— 631. 2—3. svakom. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. 15 D. t. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. godine. odrÿane u Novom Sadu 10/22. 3.: Osnovno pismo. druga. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. 2. od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. odredio je sumu od 2. Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. 1881."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50.

Stevan Aleksiã iz Arada. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada. Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. Milisavac. da se tamo i duÿe vreme bave". godine. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. Milisavac. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. III deo 1880—1918. jedan muziåar. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. pedagog. 15. Naime. Ðorðe M.17 1. 4."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. uåiteq. On joj je odgovorio pismom od 5. pedagog. Mata Kosovac iz Melenaca. 607—608. 10. slikar. delo.Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. slikar. u: Matica srpska 1826—1926. od kojih su šestorica bili slikari. Josif Falta iz Rume. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. Mihailo Rajin iz Opova. 12. P. pedagog i sveštenik. slikar. 5. 6. Ÿ. oktobra iste godine. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. januara 1881. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. 605. 2. 13. slikar. pedagog (zahvalio na stipendiji). 8. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. Aleksandar Mariã iz Åuruga. Bugarski iz Sente. Kostiã. Milan Borojeviã iz Petriwe. pedagog. slikar. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. avgusta 1877. 11. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. 9. muziåar. 3. Istorija Matice srpske. profesor. 16. nav. Novi Sad 2000. pedagog. slikar i grafiåar. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. 18 Ÿ. 326 . Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada. Aleksandar Lukin iz Ade. profesor. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. 14. nego da se tamo. Stipendisti Matice srpske. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. a ostali uåiteqi ili pedagozi. 7. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. godine. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. 655— 656.

247. koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. do jeseni 1834. novembra iste godine. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. M. serija društvenih nauka 8. Novi Sad 1954. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. u nemaåkim normalnim školama. U Pešti je 1828. kako se dosad redovno navodilo). godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji.konzervatoriju u Pragu". (Prepis diplome. 14. Ÿ. 140—141. Jovanoviã. — Up.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana. godine. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. godine. roðewa ostalo nepoznato. Petu i šestu Latinsku klasu. Milisavac. mitropolitov pitomac. godine 26. Veã 1. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. Novi Sad 1992. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. Školovawe je nastavio u Jegri. godine Šifman je stupio u 19 K. delo. a potom od 1819. Humaniora. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. rukopis na sedam strana). i 1824.20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. sv. gde je 25. Novi Sad 1998. juna 1836. bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. godine završio Logiku. nav. do 1836. Novi Sad 1956. a mati Saveta. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. godine. u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. da mu se otac takoðe zvao Hristofor. februara 1878. gde je 1827.: V. do 1900. do 1822. 327 . Potom je 1825. kao i „Ekonomiju ruralnu". 6. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). Od 1825. Zbornik Matice srpske. Ambroziã. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina. Uroš Prediã. godine). tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. godine nastavio je studije u Pešti. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik. ali nije bio. 629. Novosadske biografije (Dodatak). pisane u Banatskom Komlošu 14. gde je 1826. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. kako je sam naglasio. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). tzv. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. Tokom 1835. a zatim u Segedinu. O tome detaqno: M. Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. posthumno objavqenu 1956. Stajiã. i da je mesto wegovog. završio Fiziku. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. Moja Biografija (ROMS. muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". Od jeseni 1829. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". marta po starom kalendaru (a ne 1816. 5532. jula 1836. Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa.

Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. a uz to veliki qubiteq umetnosti. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. Blagoveštenski sabor. Zagreb 1902. aprila/12. Letopis Matice srpske. gde je i umro u sredu 12. jula 1844. Šifmana prikazana u prvom planu. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. uglednog paroha iz Melenaca. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. godine. Adamoviã. maja 1864.godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. maja 1864. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. godine. a 1. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. predstavila". Tu je figura H. nav. godine. Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. „bezåadno 1875. Novi Sad 1986. iz 1861. Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. 23 O uåešãu H. godine. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. 70.22 Istina.21 (Poåetkom 1857.sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. Istorija Matice srpske. 121. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. god. koja se. delo. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. Novi Sad 1879. krajem 1877. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. up: J. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. jula 1844. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. — O H. kãerkom Pavla Bibiãa. a 17. Bauera. 4. Do 1. godine. pod rednim brojem 4. 22 Ÿ. I deo 1826—1864. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. 450—452. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. Milisavac. godine imenovan je za glavnog zemqomera. godine. o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. rodom iz Mokrina. Milisavac. Naravno. 328 . kako je rekao. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti.(24) decembra 1884. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). godine stupio u brak sa Marijom. 340. kw. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. Novi Sad 1992. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša". Naravno. godine.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. godine. jula 1861.

368. „Našem dobu" i „Naše gore listu". Zastava. Zagreb 1904. Bartelemija i A. ali je okonåana tek 1891. godine u 145. Znameniti Srbi XIX veka. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. Bibliografija srpskih nekrologa. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. 145. „Srbobranu". udate Brankovan u Srpskoj Crwi. sa reprodukcijom portreta. 31 A. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. veka. godine i u „Školskom listu". Kleut.27 Tu je. Novi Sad 1884/XIX. „Sadašwosti". Milisavac. Novi Sad 2000. Novi Sad 2000. 24 25 329 . a 1885. godine. 27 M.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". Letopis Matice srpske. Ÿ. br. izmeðu ostalog. godine u „Zastavi". Novi Sad 1886. Novi Sad 1998. Gavriloviã. Tu je meðu biografijama 216 liånosti. Šilera. delo. 14. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. br. štampanom u Zagrebu 1904. godini ÿivota. kw. 126—128. delo.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. Jeftimija Ivanoviãa. A. Kocebua. godina kao godina wegovog roðewa. 605. H. ali i tada popularne prevode I. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. Raiåeviã. ali je åituqu objavila tek 1886. godine. 74—75. Ÿ. J. tom III. Ÿ.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. godine. 606. 194 (nekrolog).24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. nav.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. Baloga. istaknuto mesto dobila i Šifmanova. Sombor 1885/ XVII.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. i adoptirane dece otvorena je 1886. M.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. 1. Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. N. godine u 68.31 Hristofor Šifman. Muravjovog. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka.30 Šifmanovu biografiju. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. 28 Nekrolog. decembra 1884. i 19. Školski list. G. Milisavac. decembra 1884. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. Dimitrija Avramoviãa. Hristofor Šifman. 30 O tome detaqno: Ÿ. Bujas. åiju je decu pokojnik usvojio. Pavla Stamatoviãa. nav. godine. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. 26 Åituqa. Matica je 1900. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda.

Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. 34 V. ali na ÿalost bezuspešno. 9. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu. Tamo je u prvoj polovini 18. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. 245—248. Srpski spomenici u Rumuniji. godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. 330 . ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. Stipendijske zaduÿbine. kod Šifmanovih potomaka. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. iselili su se u Ugarsku. 246—247. a mati 1821. godine. wegov otac je umro 1818. Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". Stajiã. 33 V. godine. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu. 76—77. godine oÿenio Jelisavetom. nav. Novi Sad 1972. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M. veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. na primer: P. gde je radio kao stolar do smrti 1828. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. Hristof (ili Hristofor). Tu je na32 Uporedi. 8. gde se 1803. i 1758. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. godine. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina).35 Jedan nepotpisani dokument. Maletin. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6.34 Na kraju. koji je stupio na snagu tek 1828. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". Rad Matice srpske 6. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. 534. ocu Nemcu i majci Srpkiwi. Kilijan i Hristof. delo. nav. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. godine. radu Nikole Aleksiãa up: V. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. bio je zidar i palir u Novom Sadu. Zaduÿbina Hristifora Šifmana. U istom mestu. godine. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu. Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. Popoviã. Dvojica sinova. Novi Sad 1997. godine. delo. Subotica 1996. Iz pomenutog testamenta. sl. Novi Sad 1956. marta 1822. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. Stajiã. 35 O portretu Hristofora Šifmana.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. 279. godine. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. Jovanoviã.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18.

893 krune. dinara. 1 kucana strana latinicom (ROMS. O. poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. odnosno roðewem Novosaðanin. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. forinti godišwe. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. n. delo. avgusta 1878. 37 Pismo Hristofora Šifmana. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. pomagao Kazino iz Komloša. godine. 5532). f. avgusta 1877.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. godine. napisao izjavu koja glasi: „P. nav. dokument bez potpisa. godine 1. Rad Matice srpske 6.646. 1926. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. godine 12.000 forinti. što je na ÿalost ipak uåiweno. godine iznosilo 10. 16. dinara.38 Ipak.. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. M. au. Maletin.217 dinara. U. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". 331 . d. 1945. u Banat. P. 77. drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". Komlošu 3/15. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. Nako ot V. jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. S. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. godine 44. vr. 38 P. a 1969. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. br 116-IV-1878.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. 1921.

the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. December 12/24. 212. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. în 1877.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. Srbi u Rumuniji. as well as to Melenci. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. for whose memory he also founded an endowment. At the same time. unfortunately. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. however. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. 106—107. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. even Vasa Stajiã. was not included in the published encyclopedic reference books.zan za Komloš u Banatu. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. where his wife Marija came from. in the „Manuscript" collection. Isti. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. 348. which Vasa Stajiã pointed out. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. Jakov Aksentijeviã. 332 . Novi Sad 1997. Ceroviã. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. his biography. Novi Sad 1993. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. Furthermore. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman.

Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman. de¤i încº Vasa Stajiã. ¤i localitatea Melenci. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. ¢i în amintirea lui. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. nu a intrat printre compendiile enciclopedice. asupra cºreia a arºtat Stajiã. în colecþia „Manuscrise".ska. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. de unde este originarº soþia sa Maria. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. 333 . a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad. din pºcate. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care.

.

263. 294. manastir 65. 183. 326. 75. i Austrougarska. Arad 44. Baåka 97. 61. Arðeš v. 109. Aå 291. 41. 248. 91. 183. 190. 173. 240. 265— 272. Albanija 7. 212. 332. 124. 181. 282. 276. 92. 186. 185. 245. Banatska Dubica 177. reka 108. 186. 37. 291. 179. 101. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. 119. 299. 145. 274. 219. 281. 220. 69. 54. 197. 315. Almaš (danas Jabuka) 120. 283. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. 291. 93. 227. 186. 117. 332. 20. Arad-Gaj 161. 276. Ajud (Aiud) 236. 265. 25. 213. V. Austrija 64. 197. 175. 52. 180. 186. 173. 235. 40. 157. 86. 90. 243. 216. 329. 110. 132. 123. Bejuš 245. 252. Kurtea de Arðeš. 246. 229. 245. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. Andrasesti. 192. 78. 45. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 83. 35. 321. 224. 276. 214. 73. 331. spahiluk 296. 299. 187. 217. Bezdin. Beogradski pašaluk 81. 167. 180. 177. Bagamojo 131. 223. 83. Batawa (Battonya) 160. 177. 224. Bezanson 127. 262. 198. 81. Alibunar 240. 161. 163. 33. spahiluk 99. 240. 292. Balkansko poluostrvo 296. spahiluk 275. 89. 314. 314. 188. 289. Arad-Mikalaka 174. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 129. 292. 85. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 276. 318. 108. 327. Bela Crkva 92. 77. 124. 87. Austrija. 87. 227. 181. 293. 89—94. 198. 74. 121. 98. 240. 44. V. 156. 290. 243. 273. 226. 216. 182. 92. 157. 49. 318. Balkan 81. Alba Julija (Alba Iulia) 135. 79. Barawa 224. 139. 115. 146. 240. Belocrkvanski srez 102. 294. Banatski Karlovac 230. 42. Austrijska carevina v. 48. Baåka Palanka 89. Aradska ÿupanija 160. 317. 284. Albertflor. 120. Albrehtsflur. 133. 153. Asuan 131. 249. 282. 136. 201. 281. 183. 211. Banat 22. 176. 254. 153. 214. Beograd 7. 290. 48. 74. B Bavanište 180. 227. 29. 199. 46. 297. 84. 121. 243. 59. 84. 310. 77. 116. i Stari Arad. Ajzenštat (Eisenstadt). Begej. 220. 245. 174. 123. 139. 330. Awina 239. 328. 177. 73. pokrajine i mesta. 292. 295. 239. pustara 96. 220. 65. i Austrija. 297. 158. 253. 185. 201. 289. 214. 24. 219.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 273. 321. 224. Banatski Brestovac 177. 147. Ada 177. Aradski protoprezviterat 28. Bašaid 100. 191. Aradska eparhija 34. 203. 127. 182. 218. 199. 151. 225. 180. 41. 203. 323. 99. 244. 92. 131. 58. 120. 171. 45. 239. 70. 182. 227. 76. 291. 335 . 123. 89. 85. 181. Banatska eparhija 213. 30. 212. V. 226. 113. 321. 193. 222. Austrougarska 100. 249. 51. Aleksandrija 131. 101. 310. 81. 326. 160. 182. 60. 276. Afrika 130. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. 31. 177. planina 73. 228. 324. 330. 128. 151. 146. 289. 317.

75. 152. 100. 204. Vukovar 91. 293. 233. Bistrik 101. 110. 90. 144. 76. 111. 105. 173. 237. spahiluk 99. 221. 182. 244. 10. 62. 298. 298. Debrecin (Debrecen) 129. 71. 46. Beåej 46. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. 176. 76. 92. 65. 317. 227. 289. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. Venecija 187. 168. Bela Crkva. 192. 226. Blaÿ 243. manastir 180. 209. 227. predgraðe Velikog Varadina 244. Veliki Semikluš. 49. 201. 51. Budim 9. 182. Novi Beåej. 163. 120. G Galicija 289. 95. 214. Bosna 85. 156. 180. 286. 226. 174. Veliki Beåkerek. 70. Gand 154. Bukurešt 8. 257. 85. Deska (Deszk) 173. 151. 294. 171. 298. 276. 226. Beåkerek v. manastir 151—156. 280. Grabovac. 138. Bihor 244. 124. Divoš. 253. pustara 96. 177. 200. 295. 314. 136. 150. 327. 183. 62. 129. ÿupanija 12. 244. 77. 288. Brešãa 235. 140. 123. 219. 154. Bistrica (u Rumuniji) 18. 73. 177. Buzjaš. 190. 111. 221. 224. 277. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. 117. 282. 254. 181. Veliki Gaj 128. 299. Viktorijini vodopadi 131. 125. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). V Vajmar 297. 293. Blaÿuj 100. 82. 326. Vodica. Beåkereåki okrug 144. 44. Deåani. 191. 289. 291. 313. 324. 143. 219. Varjaš (Varia¤) 24. 99. Budimpešta 103. 121. Brisel 98. Beå 43. Versaj 274. 52. Vraåevgaj 235. Vršac 20. Brzava. 61. 105. 293. 291. Varaÿdin 202. 291. 138. 146. Buzjaš (Buzia¤) 128. manastir 93. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 245. 182. 21. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. 79. 227. 135. 126. 282. 224. 283. 100. 298. Vaqevski okrug 39. 295. 144. 227. 173. 136. 282. 89. 139. 90. 297. Veliki Sempetar. 98. 283. Kikinda. 235. Buzau. 220. 240. 199. 55. 61. 110. 112. 15. 292. 64. 116. 45. 147. 203. 19. 111. 174. 29. 223. Dalmacija 114. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. 221. Velika Kikinda v. Verona 173. Vojvodina 52. 132. 224. 119. Gospoðinci 174. 13. 326. 102. 244. 127. 299. 138. 222. 292. 294. 254. 216. 12. 78. 316. 281. 141. 223. 273. Vrawevo v. Bugarska 154. 226. 289. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. 294. 273. 123. 110. 233. 262. manastir (Gîrbovaþ) 135. 295. 317. 290. 290. 219. 103. Bosna i Hercegovina 100. 310. Debling 130. Gråka 219. 310. 167. 292. 97. eparhija 9. planina 74. 336 . 290. reka 146. Vlaška 7—18. Velebit. 89. 112. 111. Vranåea. 61. 225. Dobanovci 76. 251. D Daja 244. 174. 110. 220. Budimska eparhija 136. 136. Veliki Senmikloš. 271. bawa 145. Vršaåka eparhija 34. 35. 111. 52. 129. 275. Dar es Salam 131. 292. Golubinci 177. 164. 127. 121. 198. 44. 245. 124. Bešenova. 48. 97. 230. 11. 245. Brašov 119. 166. 318. 230. manastir 177. 274. 319. 280. 115. 176. 276. Danska 55. Grac 55. Boqevci 177. 239. 163. 183. Vilagoš v. 299. Varšava 274. 148. 166. 278. 122. 197. 183. Buzescu. 129. Širija. Bratislava 275. 70. 219. 150. Višegrad 102. 9. 258. Veliki Senpetar. 46. 153. 227. 213. Semikluš. 154.Berlin 230. Vodnik (Vodnic) 234. 226. Vojna granica 157. 326. Vidin 121. 293. 252. Vaqevo 33. 62. 277. 204. 148. 227. Valence. 130. 226. 136. 126. 311. 274. 114.

spahiluk 296. 40. 31. 216. 225. 276. Erdeqski gubernijum 136. 111. 254. Ketfeq (Gelu) 90. 48. 226. 100. planine 135. 214. 197. 84. 337 . 217. 111. Kilimanxaro. V. 204. 204. Ð Ðala 118. 140. 136. 163. Kostajnica 123. 175. 137. Ÿ Ÿabaq 177. 70. 129. E Evropa 61. 202. 77. Konstancija. Zlatica (Zlatiþa). Ðevðelija 296. 218. Klokotiã (Clocotici) 231. 76. 243. 112. Kragujevac 7. Celovec. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. 29. erdeqski predeo 9. 177. K Kazaw (Kazanü) 153. 99. Elemir 174. 200. 170. Kosovo 98. 201. Kotor 93. 52. Kraqevina Srba. manastir 202. 132. 139. Ðorok 192. 171. 238. 229. 120. Ÿomboqski srez 97. 180. 310. Kaleniã. Krupa.Dobruw. 258. 177. 299. 136. 176. 118. 103. 315. 294. Karlsbad v. Kraqevac (Cralovaþ) 213. 204. spahiluk 99. 69. 214. V. 245. 55. Izbište 230. 114. Karlovaåka mitropolija 64. 211. 276. Karlove Vari. 112. Kijev 138. Konak 180. 22. 106. 29. 34. 123. 209. 223. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. 119. Keåa (Checea) 177. 163. 83. Karlštad (Karlstad) 281. 294. Keåkemet (Kecskemét) 313. Iklad 129. Dunav. 59. I Ivanda (Ivanda) 118. Karaš (Cara¤). 182. 284. 235. 233. 170. Krajova (Craiova) 17. 165. 83. 109. 238. 62. 49. 171. 328. 201. Karlovac 200. Jegra 327. 114. 152. Erdeqska eparhija 136. 21. 233. Ðurðevo 180. 283. 274. 69. Osijek. reka 12. Krašovska ÿupanija 240. manastir 93. 110. 203. Kovin 43. 173. 81. Ešeg (Esseg) v. 213. V. Keÿmark 65. 317. 273. 209. 133. Kostur 152. 60. 165. 58. 135. Knez (Satchinez) 28. 119. 183. 234. 102. i Jugoslavija. 274. 245. Karlovci 68. Zeta. 275. 318. 236. planina 131. 124. i Kraqevina Srba. 138. Klenak 181. Komloš v. 215. Karaševo (Cara¤ova) 232. 212. 234. reka 224. ostrvo 131. J Jabalåa (Iabalcea) 234. 186. 311. 219. Zanzibar. 182. 237. spahiluk 275. Hrvata i Slovenaca. 239. 235. 293. 56. 163. Ðeoaðu (Geoagiu). Kikinda 28. Komlauš-Arad 245. 128. 92. 299. Jarkovac 180. Don. 139. 138. Dukwaåa (Dognecea) 230. 73. V. Ilfov. 297. oblast 93. Klagenfurt v. Karpati. 111. 90. 239. 289. 144. Irig 188. 279. 329. manastir 169. 99. Z Zagreb 52. Zemun 48. Engleska 20. 63. 66. 235. ÿupanija 98. 280. 129. 235. 277. Konak. Italija 173. manastir 35. 173. 331. 34. Erdeq 117. Banatski Komloš. 299. Esterhazi (Esterházy). 169. Kairo 131. 281. Zenica 101. Hrvata i Slovenaca 29. 133 Kioara 135. 183. 110. Krstur 181. 23. 56. 214. 104. 116. i Transilvanija. 135. 82. reka 238. i Sremski Karlovci. Kluÿ (Cluj) 235. Kalina 230. 106. 111. 103. 65. manastir 102. Kasåorele (Casciorele). Jugoslavija 20. 292. Doman 237. 119. 281. Kanak v. 237. Ÿiåa. 224.

i Ugarska. Makedonija 154. Lugoš 90. 329. 38. 11. 177. 62. 125. 92. 122. Mehala. Macedonija. 56. Lika 114. spahiluk 287. 220. pustara 96. 62. Molovin 93. 111. 283. Majna. Krušedol. 327. Nil. 84. 16. 299. 221. Kusiã 326. 183. V. 216. 61. 258. 299. 100. 332. 292. 173. 64. Munara (Munar) 213. 266. 226. 112. 289. Minhen 82. Muntenija (Muntenia) 10. Mohaåki srez 136. 15. 12. 98. 290. 15. 65. 289. Moriš. 185. 214. 310. 65. 173. 203. 89. Novi Kneÿevac 174. 77. 182. 17. manastir 7. 186. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 111. 143. 40. Opovo 326. 179. Moldavija 9. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. 14. 189. 182. Nemaåka 20. 322. V. 180. 323. Mehalska eparhija 33. 274. 127. 140. 296. 326. 226. 226. 295. 122. Kuveÿdin. 231. Minc 126. 243. Moskva 187. 11. 324. 239. Mesiã. 136. manastir 93. reka 12. Niš 115. Lupak (Lupac) 235. reka 131. 169. 202. 127. Mehadija 120. 224. 216. 227. 327. 65. 326. 83. 174. 225. 146. 227. 113. spahiluk 96. 39. 227. 46. 82. 90. Lukiãevo 180. 28. predgraðe Temišvara 21. 59. 27. Nikšiã 318. Q Qubqana 203. 197. Maribor 293. 76. 112. i Oltenija. 101. 325. Kulpin 326. Oravica (Oraviþa) 239. 91. Kupinik 14. Mladenovac 216. Marijanske Lazwe. L Lavov 291. Mezberew 313. V. 330. 294. 240. Neuzina 235. reka 102. 15. 328. eparhija 9. 12. Mali Moriš. 294. 226. Lazarica. 175. O Obedska bara 14. 318. Lajpcig 81. Lipovo (Lipova) 114. 58. 230. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. Nemet (Beregsºu Mic) 90. reka 158. 217. 220. Moraviåki srez 102. 209. 12. 121. Lugovet (Câmpia) 181. Masai stepa 131. 39. spahiluk 96. 298. 291. 233. Milkovo. 177. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. 136. Maramureš 245. Marijenbad v. oblast u Gråkoj 219. Odesa 153. 183. Nermiã 235. 180. 235. 197. 127. Kuvin 174. 290. spahiluk 99. 255. Mol 174. 230. 214. Marijenfeld. 111. 44. 43. 279. 181. 215. 158. 328. 53. 253. 110. 122. reka 275. 174. 110. 112. 227. Mombasa 131. 46. 219. 48. 93. 113. 49. 118. 212. 321. 28. Modra 43. Mokrin 174. 315. Kusiã. Novi Severin. 132. 128. rukavac Moriša 186. 187. 161. Oplenac. 313. 121. 328. 57. 287. 129. 61. N Nakovo. 333. 289. Novi Sad 14. 33. 265. 323. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. Milano 53. Manenfeld. 218. Moskopoqe. 296. 297. 114. 16. 196. M Mavrodin. brdo 216. 52. 182.Kruševac 231. 38. 221. 128. 198. 115. 179. 177. 129. manastir 35. 333. 176. Novi Beåej 44. spahiluk 296. 18. 295. 277. 251. 90. 292. Melenci 100. 338 . 104. Nemaåki Åanad. 151. 276. 40. 310. 223. 224. manastir 221. 222. 317. 228. 87. Kumane 174. 109. 183. 328. 13. 139. 188. Miqacka. 185. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. 177. 192. London 55. 44. Oltenija 153. 215. Novo Miloševo 174. manastir 214. 29. Mala Vlaška 117. 213. 180. i Mala Vlaška. 332. 219. 10. 48. 176. 88. 98. 166. 237. 182. 60. 78. 51. 17. 204. 177. 198. 331. 36. Maðarska 34. 182. 179. 204. 296.

12. Pokoja 245. Selište 135. 216. 237. 132. 59. Prespansko jezero 219. 52. eparhija 9. 215. 204. 62. 315. Sava. 299. oblast 157. manastir 135. Rostovo 238. 30. 326. Slavonski Brod 100. 112. Otvas 230. Slankamen 120. 15. 25. S Sabatka (Szabadka) v. 154. Semikluš. 219. 180. Rumunska Zemqa 13. Sentandrejski srez 102. 213. 61. 135. Rijeka 52. 126. Prag 51. Petrograd. 291. 131. 281. 31. 95—112. R Ravnik (Rafnic) 231. 294. 153. 38. 203. 62. Petrograd. reka. 55. 201. 119. Putna. 101. 296. 120. 18. 310. 225. 77. 15. Parac (Parta) 118. Rim 131. 299. Ostojiãevo 90. Poqska 281. 114. Rusija 55. 251. Rakovac. 62. 70. Pomoriška vojna granica 185. 174. 137. manastir 68. 173. 13. Rešica (Re¤iþa) 234. Senðurð. 222. 139. 23. 140. 238. 97. reka 10. 332. 204. 164. 22. 308. 61. Srpska Varoš. 276. 146. 293. Sad. manastir 243. Siret. Poqana Dolÿ. Svrqig 231. 66. 327. Sarajevo 20. Sveti Ðurað (Sîngeorge). 115. 61. Sanktpeterburg v. 221. Rošija Montana 138. 96. 34. 298. 146. 110. 339 . 239. 311. 177. manastir 153. 20. 165. 216. 220. 127. 31. Subotica. Veliki Varadin. Pemba. 174. 326. Reqevo 102. 327. 153. Prwavor 158. Pakrac. 204. 151. 13. Slavonija 100. 211. 111. Skopqe 32. Racvaroš (Ráczváros) v. 111. 112. 92. 203. 65. 212. 289. 102. 19. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. 91. 96. reka 93. Sibiw (Sibiu) 136. Seåujska eparhija 136. 9. Racenštat (Ratzenstadt) v. 230. 139. 174. 99. 204. 82. Pariz 20. Petriwa 203. Sibiwski protoprezviterat 137. Oršava (Or¤ova) 121. 281. i Rumunija. 143. 90. Rimnik 187. 129. 42. 294. pustara 95. 202. 243. Pomorišje. 60. 288. 185. 243. 294. 156. 95. 227. 35. 15. 202. Podgorica 7. 24. 140. 279. 153. Orlovat 326. P Padej 177. Risan 173. 280. Osijek 95. 13. spahiluk 98. 297. 276. Semarton (Sînmartinu) 19. 289. 245. Prilep 92 Prislop. 113. 83. 274. Segedin (Szeged) 73. 96. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 40. Sew 201. 206. Petersburg v. 318. Seåuj 135. 47. 181. 299. 126. 292. Rudna 24. 152. 32. Srpska Varoš. manastir v. 13. i Budimpešta. 138. Prešov 82. 100. Pešta 53. 204. ostrvo 131. 55. 34. 251. 227. 233. 100. 17. 326. 29. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 46. Peãka patrijaršija 113. Sentandreja (Szentendre) 119. 151. 298. 217. 226. 87. 151—156. 160. Petrovaradin 115. 239. manastir 135. 159. 54. 156. 176. 129. V.Oradeja (Oradea) v. Raška 93. 12. 124. 290. 48. Osijek. 214. 65. 24. 25. 298. 41. Senta 326. Rumunija 8. 159. Peštanska ÿupanija 95. 315. 234. 82. Peåka (Pecica) 160. Ruma 181. Pankova (Pancsova) v. 112. Peã 114. Osek v. 154. 176. 174. 111. Sveta Gora 152. Rešinar 137. 174. 291. 218. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). Radojevo 90. Petrograd 65. 146. Rešinarski protoprezviterat 137. 117. 238. 283. 49. Panåevo Panåevo 44. Rumunska patrijaršija 9. reka 12. 197. 211. 136. 239. Rumunska mitropolija 221. 90. 70. 17. 137. 25. 84. Plzen 276. Sveti Ðurað. 128. 186. Slatina Timiš 230. Radna 230. 204. 321. 145. 209. 180. Pardawski srez 97. 130. 123. 36. 326. 228. 59. 281. Rudna. 140. Poÿarevac 110. 327. 109. Ratezaci 10. V. 282.

327. 101. spahiluk 99 Hercegovina 85. 290. Torontalska varmeða 143. Srpski Åanad. Halmað (Halmagiu) 243. 113. 49. 97. Sombor 41. 140. 115. i Erdeq. Srbija 17. 231. 291. Faåeš 114. 276. 90. 231. 183. 294. 166. 129. Tismana. 229. 40. V. 17. 277. 104. 168. 240. Terezienštat (Theresienstadt) v. 41. 28. 221. 114. 123. 181. 111. spahiluk 99. 118. 98. 243. 181. 180. 87. 256. Ãukovac 186. 34. 89. Temišvarska ÿupanija 96. 212. Studenica. 203. Temišvar 8. 313. 163. 44. 89. 223. Tolvadija (Livezile) 213. 122. 220. 127. 29. manastir 93. Titograd v. Temišvarska episkopija 37. 127. 204. 40. 154. 118. Hajduåica. 37. i Karlovci. 132. spahiluk 296. 10. 33. Fenlak (Felnac) 160. 171. 216. 173. 131. 299. 144. Few (Foeni) 213. 48. 114. Tanzanija 131. 214. 24. 233. 41. 289. 146. i Maðarska. 48. 221. 31. 177. 266. 252. 288. 118. 37. 281. 234. 43. 315. Srpska Crwa 329. 108. 148. 32. 147. 100. Timoåka eparhija 216. 41. Habzburško carstvo v. 99. Torontalska ÿupanija 96. 129. 153. 128. 133. 240. manastir 152. 40. 241. 110. 171. 257. 113. Sofija 280. 145. 129. Temišvarska eparhija 34. 123. 276. 35. 183. 100. Subotica 52. 93. Trenåin 276. 130.Slovaåka 43. Srpski Padej v. 315. 121. 121. 253. 98. 136. 109. 224. Subotica. 166. 325. 292. 14. 218. 176. 100. F Fabrika. 117—121. Herešti. 216. Ugro-vlaška mitropolija 9. 122. 96. U Ugarska 8. 258. Padej. 74. 83. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. 298. 102. 16. 35. 28. Tanga 131. T Tamadea-Tamasesti. 61. 316. 199—209. 186. 294. 20. 52. 128. 54. Starobeåejski srez 102. 124. 287. 263271. 199. predgraðe Temišvara 81. 325. 213. Hale 64. 286. 92. 77. 87. 212. 44. 51. 34. Frankfurt 275. 73. 240. 36. 262. 170. Tirol 229. 330. 16. 145. Semarton. Tamiš. 48. 49. 133. Veliki Sempetar. 52. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. 227. 143. 295. 209. 165. 141. 120. 62. Turska 87. 242. Slovenija 294. 271. Sremski Karlovci 7. 106. 226. 254. Srpska Varoš 186. 254. 61. 36. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. 213. spahiluk 128. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 120. 316. 83. 144. 73. 120. 239. 138. 275. 255. 318. 279. 202. 65. 27. 238. 38. spahiluk 105. 231. 35. 219. 108. 85. 113. 19. 293. 70. 281. 18. 314. 129. 67. 340 . 252. 225. 62. 213. 84. 294. 81—88. 186. 226. 215. Stari Arad 129. 139. 91. 317. 177. 131. 148. 124. V. 182. 214. 109. 105. 251. Semikluš. Turn Severin 152. Francuska 69. 81. Novi Beåej. manastir 152. 255. 308. 328. Split 288. 23. 150. 108. 217. 22. V. 215. 124. 42. 60. 21. 224. Tanadeu Ÿos. 211. 273. 326. 108. 165. Ã Ãelije. 328. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 330. 62. 180. 153. 120. 125. 214. 232. 81. 239. Srpski Veliki Semikluš. 95. 38. Podgorica. 244. 10. 179. Hilandar. 152. 212. 132. 154. Fibiš 174. Srem 7. 126. manastir 7. 41. reka 108. Fruška gora 123. 124. 138. Turski Beåej v. 104. 111. 156. Trst 55. 255. 255. 128. 123. Srpski Aradac 177. 75. 319. 61. 254. Transilvanija 153. 17. 82. 313. Sremska ÿupanija 96. 21. Austrija. Ugro-Vlaška 9. 88. Tamiška ÿupanija 128. 86. 37. 296. Austrija. 39. Srpski Semarton. 146. 49. H Habzburška monarhija v. 54. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 296. 170. 329. Uqma 230. 310. 182. 273. Solun 219.

241. Celovec 292. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. 146. 341 . Šemnic 126. 153. Å Åakovo (Ciacova) 22. 313. 84. 180. 294. 100. Åiksereda 235. Crna Gora 224. predgraðe Arada 89 Šatista. 242. 330. Štokholm 274. Huwedoara. Šarkad. Šurjan 213. Š Šabaåka eparhija 34. C Carigrad 82. Åanadski protopopijat 328. 220. Åaåak 110. Hrvatska 113. Åanad (Cenad) 114. 294.Hondol 138. 245. Srpska Varoš. Åurug 326. 318. 317. 126. 209. ÿupanija 9. 152. 231. 114. Šibenik 202. Åeška 146. Širija (¢iria) 129. Šopron 65. oblast u Gråkoj 219. 232.

.

176. 144. Arsiã. Anðeliã. Qubomir. general 100. 176. 183. zemqomer u Somboru 327. 179. Manojlo-Emanuil. Andrija. 175. 183. 141. porodica 265—272. 268. politiåar 86. Acel. 179. slikar 89. knez 74. Arsiã. 330. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. Ambroziã. 177. Vasilije. 183. uåiteq u Mehali 177. istoriåar umetnosti 327. Aleksiã. Andriã. Ajh. 93. Anðeliã. Aleksiã. Josip. Avakumoviã. Angel. slikar 176. 182. episkop 67. slikar 173. 83. 265. 216. 163. kraq 101. unijatski episkop 243. 140. 271. 179. 268. 266. sveštenik u Aradu 192. episkop 135. Marija roð. 68. Vlastoje. Petar. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. Avakumoviã. 179. uåiteq u Aradu 160. Miša. Kornelije. Aleksiã. Miša. 343 . 326. 173. episkop 76. 187. 270. Katarina. Arsiã. 189. Alepski. 123. Antonoviã. paša od Budima 282. 333. Pavle. Arsiã. Anuiki. Anepsija. slikar 90. senator u Aradu 185. zidar novosadski 330. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. 84. Atanackoviã. 180. 266. Aron. Terezija. 267. 138. Anastasijeviã. sveštenik u Åakovu 118. Vasilije. Cinciã. slikar 173. 186. Aksentijeviã. Aleksiã. 266. slikar 173. Aleksandar Obrenoviã. 120. Arsiã. Jakov. Nikola. 174. Janoš. 85. Stevan. lekar 145. patrijarh 70. Lazar. 267. Dušan. trgovac 191. 325. Arsiã. 186.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. 175. 182. komesar i plemiã 192. 182. Qubomir. Marija. Adamoviã. 244. pisac 329. Antonoviã. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. 182. 75. Aleksiã. 266. Albreht. Jovan. kwiÿevnik 73—79. 180. Ivan. German. slikar 177. 271. muzikolog 60. kãi Savina 187. supruga Savina 187. 115. teatrolog 274. Aleksandroviã. Andreis. 157. Jova 328. Aradski. Petar Paul. 183. 265. Mojsej. 179. car 44. Aleksandar Veliki. 173. Aÿbot (Asbóth). istoriåar 243. episkop 121. Arsenije III Åarnojeviã. 178. Aleksiã. Isaija. pozlatar i slikar 90. 180. Alevin. pravnik 265. 121. Stankiã 173. publicista 44. 266. Aleksijeviã. Janoš. nadvojvoda 102. 76. Eustahija roð. Dimitrije. Arsenije. Atanasije. Aleksiã. 271. 243. Gerasim. 165. kwiÿevnica 64. 177. * Izvorni. 178. 145. 182. Aleksiã. 178. senator u Aradu 185. porodica 173—183. 269. darodavac 104. episkop 119. Platon. Aleksandar Karaðorðeviã. austrijski knez 281. 106. Silviju (Anuichi). Avramoviã. Apel. Adamoviã. 271. 124. 86. 177. slikar 181. 183. B Bajiã. 177. nastavnik u Temišvaru 21. Aleksiã. Jovan. Aleksiã. 332. August. Antonoviã. 137. 94. Ajvaz. Antonoviã. Stefan. Arsiã. Petar. Stevan. 174. 97. 177. 243. 177. 139. 82. maðarski kwiÿevnik 101. Aleksandar. Pavle. 181. putopisac 152. arhimandrit 100. patrijarh 115. Sava. Rikard (Alewyn). sin Nikolin 174. 265. 91. Aleksa. 90. Adamoviã. arhimandrit 138.

kwiÿevnik 129. 212. arhimandrit 64. 108. pisac 329. inspektor pozorišne rasvete 286. Bašiã. Bugarski. 111. grofica 282. despot 14. 111. Barsan. istoriåar 153. Georgije. Tinka roð. episkop 108. paroh 328. Ðorðe v. Bibiå. 21. 333. Bajiã. Beÿu. despot 7. Arpad. Boškoviã. istoriåar 192. pedagog 326. 111. 17. Brankoviã. Jovan. Bugarski. Lukijan T. (Breier) 253. Brankoviã. horovoða 254. Vuk. 67. Ðorðe. Pavle. 258. Brankoviã. Balog. Basarab. Jovan. profesor 19. Ðorðeviã 17. Stevan. istoriåar kwiÿevnosti 7. Ðorðe. 140. 17. Brdareviã. 139. Brankoviã. grof 13. teatrolog 291. Bauer. Koman. Boliã. Ištvan (Berkeszi István). 13. pozorišni tehniåar 286. Wagoje. Bogdan III Slepi. Bugarski. direktor varoške bolnice 257. 284. ministar 76. Bogdan. Petar. Biga. Mileva-Milica roð. 14.. pozlatar 90. Baãawi (Batthyány). Milan. gradonaåelnik novosadski 97. 22. Barlovac. konzul 108. 292. Jovan. Born (Born). Šifman 329. Maksim. Betoven. Milivoj 19—25. Beqanski. 255. Bruner (Brunner). Nikola. Stefan. ålan Društva za SNP 100. Bifon. Batušiã. porodica 275. Igwat iz Slavonskog Broda 100. Baãawi. 18. Gabor (Bona Gábor). Joca. prirodwak 63. 19. Ludvig van (Beethoven). Silviu. Maksim. paroh 331. sudija u Aradu 185. 16. Boÿiã. Stevan. Stefanoviã 261. Basarab. Milivoje. istoriåar 136. Brankovan. 251. Todor. Beåi. 16. mitropolit 7—18. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). 61. Bibiã. Miloš od Varadija. Branovaåki. Milana. Ištvan (Bessenyei István). 106. Ðorðe. 103. Brankoviã. slikar 302. 187. slikar i grafiåar 326. Mihajlo. Boškoviã. ÿurnalista 84. despot 14. vlaški vladar 7. Bogdanoviã. Bona. J. Bogdanoviã. 187. Nikola. 170. Vasilije iz Arada 189. 128. 20. general-major 138. pisac 39. bibliotekar 203. 11. slikar 305. 17. Pavle (Binder). Brankoviã. Biki. Birta. Botiã. Brankoviã. 329. Bobulesku. Josif (Iosif Bobulescu). posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. pukovnik 87. direktor škole u Temišvaru 20. Bah. Brankoviã. litograf 328. Marija.. 12. advokat 105. 68. Borojeviã. Basarab. Bartelemi. Brankoviã. prirodwak 67. porodica 18. Bugarski. 57. Qubica. Bode. Lazar. Vali (Béla). Paja. Bujas. Biki. prota iz Rešinara 137. Ištvan (Balog István). 284. baron 102. profesor 327. 92. kwiÿevnik 276. 252. istoriåar umetnosti 179. Brliã. inÿiwer i istoriåar 8. 23. 106. 10. Gedeon. Ivan (Birta). 112. Binder Bugarski. Baron. 58. Aleksandra 19. despot 7. 323. Petar iz Uqme 239. 20. svetica i despotica 7. istoriåar umetnosti 179. 14. Ÿan Pjer (Blanchard). Bondin. 55. Prokopije. Petrija od Varadija 98. Aleksandar (Bach). Barjaši. Julka roð. profesor 22. Brunsvik (Brunszvik). Ðorðe. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Binder. bibliotekar 51. 163. Beÿan. 17. Bugarski. Ÿivko. 106. N. 234. 18. 332. 8. redaktor 43—49. Vajs fon. Bogdan. Milorad. 324. Brankoviã.Bajiã. Aleksandra. 8. glumica 285. Barabaš. Bugarski. T. Lazar. porodica 297. pisac 127. grof 274. komesar 138. namesnik Milana Obrenoviãa 99. Brajer. Brankoviã. pravnik 221. Bugarski. trgovac 105. Lukijan. Milivoje. Bugarski. muziåar 204. Lazar. Milica roð. Berenfels. Johan Elert (Bode). kompozitor 54. Franc 261. Berkesi. Belåiã. Bogosavqeviã. 344 . senator u Aradu 185. 62. Baãawi. 212. zemqoradnik u Semartonu 19. Brankoviã. 282. Bikicki. Birta. Marko. 297. Petar. 240. 27—42. Jovan. patrijarh 104. 256. Ðurað. Beju). trgovac 233. 14. 193. 89. Mirjana. 15. 20. vladar Moldavije 10. Berlendesen. Angelina. Blagoje iz Vaqeva 33. Bogdanoviã. Bela. 112. Nikola. Blaznavac. etnolog 230. Milica. profesor 22. Bešewei. 14. episkop 151. Bjelica. Bojiã. Bugarski. Bešina. Jovan. Baroše (Baroche). Prot (Prot I. Blanšar. Arsenije 7—18. kraqevski školski nadzornik 160. 90. pisac 329. Ðuriã 19.

student medicine 45. Vlašiã. Vasiã. mesar u Temišvaru 234. 86. Spasoje. Viktor Ivanoviå. Maksim. kwiÿevnik i politiåar 166. Vinko. Nikola. 83. Vidakoviã. rediteq i pozorišni teoretiåar 297. 49. Gajin. Verzar (Verzár). Gavriloviã. Vaka. 154. mitropolit 136. 85. (Vºtº¤ianu). 289. maðarski premijer 223. muzikolog 51—62. 128. Vukåeviã. Jovan N. glumica 286. 75. štampar 126. Golec. Grosinger. rumunski istoriåar 153. fiziåar 63. Vern. Petar iz Pokole 245. Vlašiã. 293. Gerold. Bisa 89. grof 274. Golub. kraq 152. 281. Ÿil (Verne). Gigiã. V Vajdman (Weidmann). 317. direktor škole 233. akademik 109. pisac 44. Alesandro (Volta). Veber (Weber). Vuåiã Perišiã. 333. Joakim. 81. Kosta — Prota. Gaj. istoriåar umetnosti 173. sveštenik 160. graniåarski kapetani 96. Gecija. kwiÿevnik 52. Vujiã. Georgijeviã. pisac 77.. dirigent 285. 127. Fransoa Mari Arue (Voltaire). Gligorije. Grigoroviå. Qudevit. 201. Vladimir. 212. prota iz Beograda 45. Jovan. I. 292. Jozef 274. Kristof Vilibald (Gluck). Verde. Vlašiã. Vergilije (Vergilius). Vladimir. 289. ministar prosvete 131. ikonoipisac 91. Joanikije. Vasiã. gradonaåelnik aradski 185. Vlahoviã. 240. pozorišni rediteq 297. Vukadinoviã. episkop 7. Ðoka. Volta. 281. istoriåar 82. profesor 22. Vulini. porodica 297. 92. Vlaho. 202. episkop 123. Ðula (Wlassics Gyula). Marija roð. Vlašiã. Vladislav I. Matija. Gavriloviã. Georg. pisac 73. uåiteq u Beåkereku 281. Karl (Gerold). Vozareviã. drÿavnik 84. Mišelina. Vasiã. 86. 83. lekar 254. 298. 275. Ludvig Albreht (Gebhardi). prota 105. Garašanin. Gavriloviã. porodica 96. Gavriloviã. 243. Granofski. episkop 113. slikar 328. knez 97. 136. Pavle. Gephardi. Vladislav. Jovan. Petar. Vereš. Andra. Vlašiå. Luiði (Galvani). Dimitrije. Vlašiã. 235. profesor 73—79. Vatašijanu. Georgijeviã od Apadije. Arpad. Qubiša. slikar 181. Karolina Lujza iz Karaševa 234. Vitkoviã. Galvani. 146. Vujiã. profesor 22. 85. Johan Volfgang (Goethe). 204. uåiteq u Aradu 161. 10. 295. Vajdman (Weidmann). Bernat (Weisz). 16. Gavriloviã. Šmidl 234. Gavruca. Slavko. Viha. istoriåar 63—71. pomoãni beleÿnik 234. Vukoviã. Šandor (Wekerle Sándor). Konstantin (Wurzbach). porodica 284. 345 . Joan. Vanonåek (Wanoncsek). 91. nastavnica u Temišvaru 21. Eugen (Jeno). Vujiãi. Ÿivka iz Vaqeva 33. Vasiã. Nikola. 235. lekar 145. Tadija 109. slavista 153. Bukuroviã. kwiÿevnik 64. kwiÿevnik 129. istoriåar 329. Grašalkoviã. Vasiã. Gregor. Vlašiã. Gruber. 127. Gavriloviã. Vasilije. Pavle. Andreja iz Karaševa 234. Vurcbah. nadzornik u Sarajevu 102. vojvoda i politiåar 74. komunalni uåiteq 235. Andreja. Branko. 283.Bukovac. Viha. kraq 9. graniåarski kapetani 96. Gligorije. Viloviã. Vlahoviã. kwiÿar 314. Grašalkoviã. Vekerle. Jovan (Ioan Gheþia) 148. Ludvig 109. Panta. Sava. Gruiã. Emanuel. slikar 181. porodica 234. Gete. Goðevac. rediteq 285. Venkhajm (Wenckheim). kurijalni sudija 106. Vladisavqeviã. Milovan. Grahovac. istoriåar crkve 200. Gavriloviã. fiziåar 63. Vlašiã. Stojanka. uåiteq i seoski knez 234. 113—124. pesnik 148. 234. Gernot. profesor 20. Milo. Toma. 290. filozof 63. Vladislav II. Georgijeviã. kwiÿevnik 52. Nikola. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. muzikolog 202. Georgijevski. V. Slavko. Vujiã. otac Dimitrija Tirola 313. profesor 22. Vitkoviãi.. straÿmešter 186. 84. Volter. Vajs. Aleksandar. muzikolog 204. prikupqaå priloga 191. Gogl. 236. Ilija. G Gavela. Vasilijeviã. 332. Vidak. graniåarski kapetani 96. porodica 145. Vukeliã. kompozitor 54. pesnik 128. Gluk.

plemiã 130. Gråiã. Sava. 45. Gutenbrun (Guttenbrun). 56. Ÿan (D'Alembert. kwiÿevnik 59. episkop 100. istoriåar kwiÿevnosti 253. Jevrem. advokat u Beåu 97. Drajšok. Jelena. Golub. Aleksandar — Aleksa. Daviåo. unuk Ðorðev 130. Haxi. kompozitor 54. kwiÿevnik i publicista 125. 130. Vasilije (Drºguþ). Dimitrije. Feldvari 129. 133. Daniåiã. istoriåar 110. Grujiã. Dimitrijeviã. arhimandrit 108. 68. Dimitrijeviã-Rafailoviã. 61. 136. Damaskin. Dimitrijeviã. Damaskin. 132. Ditrih. 115. Derešãe. porodica 125—133. Pulherija roð. 130. prikupqaå priloga 191. Damaskin. 133. Dimitrijeviã. Damaskin. Antonija. Duišin. matematiåar 63. Miqa mlaði. Aleksandar (Dreyschock). Margita roð. Gaetano (Donizetti). garderober u pozorištu 286. slikar 89. Petar. 91. Vladimir. Dalamber. 123. Antonije. 213. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. Ðorðe. Damaskin. 130. kãi Stefanova 128. 132. 294. sin Ðorðev 130. Tekelija 128. Damaskin. 129. eparhijski školski referent 160. Teodoroviã 130. Jelka roð. Ivanka roð. 122. kwiÿevnik 297. istoriåar 127. savetnik Temišvarske administracije 121. Luiði (Guglielmi). unuka Ðorðeva 130. 129. Petar. Deviã. Dragomir. Dobroviã. 132. 133. Jelena roð. Vasa. 311. episkop 114. Damaskin. 278. Danil. 130. 127. Dalen. Dimitrijeviã. Dvoraåek. asesor 128. 130. Damaskin. 279. Dobrašinoviã. Domanski. Raja. 129. istoriåar 7. Inokentije. Dolga. 132. Damaskin. Katarina roð. Damaskin 130. Dimitrije. Jean le Rond). episkop 113—124. Damaskin. 131. Dimitrije. kãi Simeonova 129. Damaskin. Deak. baron 106. 93. 114. Duka. filolog i kwiÿevnik 44. Janko od Ðulveza i Diwaša. Dimiã. Jovan. Olga roð. advokat 108. 132. 310. kaluðer 151—156. 118. Deretiã. Vašerheqi 130. Deÿan. Damaskin-Qubimiroviã. Svetozar. (Dietrich). Miša. M. pozlatar 90. Dobra. Petar. pravnik 129. 153. etnograf 152. Guno. 129. Guqaš. 121. Nikodim. Haxi 222. 94. Dragyc. Dadawi. kãi Antonijeva 130. 132. 55. Nikanor. profesor i bogoslov 66. Zako 128. Dimitrijeviã. 280. Dobroviã. Ðorðe. Damaskin. inÿiwer 21. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. porodica 173. 133. oblaåiqa u pozorištu 286. 109. Dolomje. Geza od Kadara. prirodwak 67. Damaskin. Georgije. Jovan. Dobroviã. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Stefan. Dadawi. 124. (Lucia Djamo Diaconiþº). Nikolaj. Petar. prevodilac 44. 130. Margita. 325. Arsen. uåiteq muzike 235. Ðura. Ema roð. Anðelija. Georgije. posednik i pisac 130. 133. 136. Guqelmi. Silviju. istoriåar kwiÿevnosti 75. Stefan od Nemeta. teatrolog 274. Djamo Dijakonica. Nikanor. 117. 132. 346 . Damaskin. 122. episkop 113. 126. naåelnik sreza i asesor 128. 125. Nikola. Hajim S. profesor muzike iz Rešice 239. Dobra. 130. 49. Qubomir. Dobroviã. 314. Dimitrijeviã. Doner (Donner). Damaskin. Damaskin. kompozitor 54. Damaskin. 295. Palikuåevni 129. posednik i sudija. Ferenc (Deák Ferenc). politiåar 97. Stefanoviã 261. Deodat Gratet de (Dolomieu). Stefan. Damaskin. prikupqaå priloga 191. slikar 301. Demeter. Simeon.Gruiã. 128. kãi Stefanova 130. Grujiã. Etelka roð. sin Stefanov 128. D Davidoviã. Simeon. poglavar 100. 62. drvorezbar 89. politiåar 47. Damaskin. Radoslav M. Doniceti. Anton V. sveštenik 138. Doner (Donner). 130. uåiteq iz Krašova 235. Rajmund 261. Davidoviã. Damaskin. Petar. Luåija. kompozitor 277. Miqa. pijanista i profesor 51. ministar 86. Domawanc. paroh 108. Grujiã. Gruiã. Stefan. Dobra. Konstantin. Dudl. slikar 222. arhitekta 222.. Ana. istoriåar 135.. Vasilije. politiåar 225. Dib. pravnica 222. Damjanoviã. 90. veliki ÿupan i poslanik 97.. Dimitrijeviã. Marija roð. Šarl (Gounod). Pal (Gulyás Pál). 128. Damaskin. Damaskin. Dubravinski. Došen. Isak. potpukovnik 129. 119. politiåar 85. Domanski. 130. 91. 148. folklorista 153. 282. 48.

Ðuriã. Evgenije. 234. 240. 46. 140. grof 275. Ivaniã. Ðurasa. 237. biolog i fiziolog 20. 112. porodica 257. Gedeon. Ðakoviã. Olga roð. Damaskin 128. A. istoriåar 230. Lazar. Zora. Stevan Dabiã. Ðurasa. 110. veleposednik 104. 240. Jovanka roð. Arsen. Marta-Olga roð. Esterhazi. Iskriã. grof 282. Zubkoviã. porodica 274. graniåarski kapetani 96. grof 274. S. Zaharijeviã. Ðurasa. I Ivaniã. 44. Nikoliã od Rudne 106. Dimitrije. Engelhard. 105. Ðorðeviã. rediteq 291. Ðuriåko od Modoša. J. sveštenik 43. Stefanoviã 261. Ÿivojnoviã. Zoriãi. Petar iz Vaqeva 33. Ivan. Engel. 48. 60. veroispovedni uåiteq 235. tast Wagoja Basaraba 17. 281. Mikola. Špicer. Stana. Dušan. filolog 52. 238. 122. Jovan 129. Vasilije. etnomuzikolog 254. E Ebersberg. Ÿivkoviã. Johan Kristijan (Engel). Teofil iz Vaqeva 33. (Jivi) 136. grof 98. Franåisk — Feri. Paja. Qiqana. Ðika. Ðurasa. 297. Ðurkica 237. 233. Marija Terezija 275. glumica 285. uåiteq pevawa 204. Jakovqeviã. Ÿivkoviã. Ðuriã-Klajn. 44. Ifka. 239. Ðurkica. veleposednik 105. 46. Jeftimije. 281. Olga. Ðorðeviã. Ðuriåiã. Ðorðe. Jakabfalvi. 284. muzikolog 199. Erdujheqi. 209. pravnik 43. porodica 145. 235. Ð Ðaja. Teodor. Erdedi. drÿavni uåiteq 235. 239. Edelspaher. Vojislav. kwiÿevnik 83. Zauerman. Ðurasa. 109. Iliã. Iliã. baron 117 Engert. Katarina roð.. porodica 237. dobrotvor 39. Ivan. Arsenije. åinovnica 238. 47. 204. Teodor. Ðurkoviã. Johan (Sauermann). Nikola. 245. 129. Melhior. 256. Ilija. episkop 32. 61. uåiteq 237. 299. Ivanoviã. viceišpan 265. 347 . Prokopije. slavista 77. Vasilije. Dimitrije. Lazar. Zaharijeviã. Lazar. Mirko. 301. paroh 73. Vladimir. Dunðerski. Marjan. Ivanoviã. 237. baron 45. Johan (Engerth). 236. poslanik 108. trnovski patrijarh 152. Ÿivkoviã. prikupqaå priloga 191. Ðurasa. istoriåar 16. Bogdan. Erdedi (Erdõdy). Esterhazi (Esterházy). istoriåar 81—88. 302. muzikolog 204. porodica 181. 239. sudija 43—49. školski upravnik 160. Zaharijeviã. pesnik 165. kompozitor 204. 111. Martin iz Rešice 238. 214. Ÿivi. arhimandrit 160. Ÿivanoviã. Pavel. 303. vladika 45. pisac 77. pedagog 326. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. patrijarh 45. J Jakabfalvi. Ÿivanoviã. 41. Iliã. Stevan. publicista 230. sudija 108. Fridi. Ivan. scenograf 279. upravnik gimnazije 102. 17. Ÿivkoviã. Jeroš. Ivaåkoviã. Eremiã. Ivanoviã. studentkiwa 238. Ðuriã. Sava. Ðurasa. kompozitor 293. Ivanoviã. Ivan iz Karaševa 237. Z Zajc. Stepan iz Karaševa 237. porodica 173. Zaharijeviã. episkop 243—249. Marija iz Karaševa 237. Alojz iz Karaševa 237. Ÿivkoviã. slikar 90. 75. Esterhazi. prikupqaå priloga 191. Zeremski. 139. Ðurkoviã. Kornelije. 201. Elvic (Elwitz). Ðurasa. Pavle. Ðurasa. Ilarion. profesor 43. 238. 324. Nikola. Lidija. istoriåar 110. Ziåi. Ðurasa (Giurasa). Ðurkoviã.Duka. Evtimije. Jakov. Ðika. veroispovedni uåiteq 235. 289. Dimitrije. advokat 237. istoriåar umetnosti 177. Ivan. profesor 22. Ivkoviã. Joca. Ðorðe. Zoltan 261. plemiã 105. Eustatijeviã. Ðermek. Ðurasa. Ivanåeviã. Sinesije. Igwatoviã. profesor 20. Ana roð. muzikolog 52. Ÿili (Jilly). Ÿivkoviã. Jakšiã. profesor 20. Ÿ Ÿivanoviã. 138. Ðurasa. Jovan. Joan. Dunðerski. pisac 329. poslanik 108. 279. Ðurkoviã.

Jankoviã. astronom 63. 103. Jacimirski. 169. Joan. istoriåar umetnosti 89—94. knegiwica 97. majka Gavrilova 187. 297. slikar iz Modoša 181. Persida. Kalevit. Josif. Janiãi. 330. 306. Julijana. Ðura. Jovanoviã. Jovanoviã. Vuk Stefanoviã 48. 116. Mihaq (Károlyi Mihály). Jenko. Joviåiã. 100. 324. Jankoviã. Joanoviã. Ðorðe. Janiã. 243. slavista 152. 253. Kašanin. porodica 274. Zaharijeviã 44. Risto. 85. Jankoviã Mirijevski. 146. 129. Joan. Jovanoviã Vidak. Milutin. Jelena. Jovan — Zmaj. Dragomir. 94. Mihailo — Mikl. Pavle. Miodrag. Jankoviã. 157. jerej 119. hajduk 39. 116. Jovan Sracimir. Kaloeru. 170. 78. Marko. Arsenije. Jelena iz Arada 187. 153. zaduÿbinar 186. 8. 273. 117. Bogdan III Slepi. Jeremiã. Jugoviã. Georgije. 188. Konstantin. Karaðorðeviãi. 193. 293. 65. 182. bibliotekar 60. istoriåar 115. Jovanoviã. 294. Bela. 299. Janiãije. kompozitor 55. Pavle. 123. otac vojvode Radula 17. 188. Sava iz Arada 265. 88. Jakšiã. Mihailo. Davorin. mitropolit 31. 97. 117. episkop 114. Vencel (Kaunitz). slikar 173. posednici 96. Jasna. Jankoviã. Ðorðe. Kamenicki (Kamenitzky). Kengelac. 187. paroh segedinski 160. Jankoviã. carsko-kraqevski kapetan 44. ministar 97. profesor 252. 83. lekar 100. drÿavnik 81—88. 90. Joanoviãi. kalfa 201. Jovanoviã. slikar 173. Kampelen. Emanuil. vajar 89. carica 68. gradonaåelnik Arada 185. Kalman. 62. istoriåar medicine 143. nadzornik škola 41. Kamburov. poslanik 108. 59. Bewamin (Kállay). Karlo VI. glumica 285. 193. Kegleviã (Keglevich). Jankoviã. Kalåiã. Pap 89. Marta. Jovanoviã. Josif. Kornel. Dmitar. mitropolit sofijski 7. Kalaj. horoupraviteq u Temišvaru 201. carica 101. Kenigseg. 57. istoriåar i politiåar 81. Karaðorðeviã. Katana. vajar 89. slikar iz Krstura 181. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. kulturni i pozorišni stvaralac 297. 226. 195. 283. Kapdemort.Jakšiã. 93. Jakšiã. profesor 20. 90. kwiÿevnik 170. Ivanka. 85. porodica 222. Aleksandar Ivanoviå. arhimandrit i istoriåar 63—71. Kiril. Jovanoviã. Joakim. Stefan Veliki. istoriåar 127. baron 76. publicista 100. 284. dinastija 315. 94. Jakšiã. Josifoviã. preparator 131. Jevriã. kulturni i pozorišni stvaralac 297. 177. Jelisaveta. Jovanoviã Batut. 98. 188. porodica 284. Josif. 92. austrougarski kapetan 48. 182. Karoqi. Katarina II. Jankoviã. 188. 75. 98. Ðovani Domeniko (Cassini). Jovanoviã. 327. Fridrih (Kanitz). 61. Slobodan. 124. publicista 77. Paja. namesnik jeromonah u Partošu 118. Gavril — Gavra. slikar i profesor 321. publicista 101. Vikentije. Jankoviã. Aleksa. Jovanoviã. Dimitrije. 138. general 101. kancelar 128. Ekatarina roð. Jakšiã. 91. 101. 157. Janiã. Kempen. Jovanov. Kalinoviã. Manojlo. 79. car 68. knegiwa 97. Ferenc (Kerényi) 273. Kapdemort. Stevan. 176. 115. Jankoviã. 156. 93. grof 224. Petar. Kasini. Kapuši. 95. K Kajzer. 227. hajduk 39. 198. 189. sestra Gavrilova 187. Jovanoviã. Mita. 294. 289. Teodor. Ðura. Milan. 187. Ivan 280. Janiã. Milan. car 115. Karaxiã. Jankoviã. Kaunic. Jon Bogdan v. Karaðorðeviã. Jovanoviã. istoriåar umetnosti 182. 314. Jovanoviã. Joan Stefan v. Nikola. 60. Georgije. Lazar. Melanija roð. konzistorijalni fiškal 46. Karavelov. 317. Jeger. vajari 89—94. Jankoviã. putopisac 296. Jankoviã. 275. Josif II. 197. prevodilac 44. kwiÿevnik 175. Quben. Petar. 197. Jakšiã. Kašikoviã. kandidat medicinskih nauka 64. Jankoviã. 188. senator aradski 185. 58. feldmaršal 122. Kerewi. Jovanoviã. slikar 326. 348 . Jovanoviã. Jovanoviã. Milan. Karoqi (Károlyi). prikupaqaå priloga 191. Stevan. profesor 22. 48. kwiÿevnik 56. 252. Kanic. 109. abaxija temišvarski 81. slikar 173. car 154. Joanov. dobrotvor 185— 198. kwiÿevnik 293. 86. 87. Jovanoviã.

Kleut. politiåar 223. 299. 54. Šarlota roð. Ivan. Kiriloviã. Kranåeviã. Krestiã. Lisinski. Kristina roð. Visarion. muzikolog 56. Kuševiã. Kostiã. istoriåar 110. kompozitor 51. Risto. 326. 32. Kovaåek. Kostadinoviã. 191. Laland. Ÿivana. Leman. Gordana. porodica 32.. Ðorðe. Lindner (Lindner). 213. Lakatoš. Kinderman. 54. 27—42. 275. 274. 189. Kine. Kostiã-Boršaru Delija. Lazar Hrebeqanoviã. kraq 7. Stevan. istoriåar crkve 138. Evgenije. Kostiã. 109. stolar 90. 185. Kostiã. 108. Antoan (Lavoisier). 70. Georgije. profesor 20. Ðurasa (Colojoara). Milan P. kompozitor 55. 238. unijatski episkop 243. Korvin. Svetozar. Kod. Andre (Lalande). Leskovac. 186. sveštenik 160. prota 108. istoriåar umetnosti 175. Emil (Emil Lºzºrescu). Laza. Kiãoviã. Šifman 330. 32. Koloÿoara. 56. Marija. 110. 139. 227. August fon (Kotzebue). Katarina Katica roð. Karl fon (Linne). Nebojša. Kovijaniã. slikar i scenograf 279. 110. Vasilije. Svetozar. Stana iz Vaqeva 33. Tanasije. Damaskin 130. 349 . Lazareviã. 215. Lajtner. 215. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Koloÿoara. prikupaqaå priloga 189. 62. porodica 211. botaniåar 63. Lebl. etnomuzikolog 204. Krajbig (Kreibig). advokat 224. lekar 188. Krestiã. Paulina roð. Ogwanka. Jovan. Klajiã. Petar (Colojoara). 98. 213. 326. Šarl (Coulomb). Nemawa. Jovan. O. knez 18. L Lavoazije. bogoslov 32. 325. Pešiã 27. Kosovac. Vladimir. Krenikoviã. 108. glumac 285. prota 21. 55. Marija. Kovaåeviã. 152. Kostiã. Leopold II. grof 157. Liblajtner. Todorka. 92. Line. Hajnc (Kindermann). Kostiã. episkop 27. Moric (Lehmann). protokolist 278. 215. Lazaresku. Nikola Itebejski 130. astronom 63. 83. kwiÿevnik 329. teatrolog 273. Kniãanin. logotet 15. uåiteqica 237. profesor 326. Kruševac. Branislav D. Krasojeviã. uåiteq 27. 32. 138. Klari. Ðorðe. Mata. 58. astronom 63. 238. istoriåar kwiÿevnosti 87. istoriåar 153. akademik 60. Kostiã. pesnik 52. Dejan v. Leopold I. 29. Kostiã. Anton. 32. Kuntariã. Lendvai. Konstantinesku. Åupiã 27. Sofronije. Pjer Simon (Laplace). 215. Elena (Elena Linþa). Kolariã. paroh u Ketfequ 211. porodica v. Kucara. 61. Viktor (Kühne) publicista 77. 226.. Jovan. V. car 69. fiziåar 63. sin Slobodanov 27. Lekin. 217. Miraš. 14. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. 290. Kostiã. Kostas. 298. profesor 329. 85. istoriåar kulture 188. Stevan. Petar V. Vasilije. Laskarov. Kovaå. Radu (Radu Constantinescu). Mladen. Lazareviã. car 127. Kiriloviã. kulturni radnik 297. 16. Kostiã. Visarion. Jovan. Konstans. trgovac 220. Haxi. Linca. 32. uåiteq iz Domana 237. ålan Matice srpske 325. stolar 330. Šifman 330.. sufler 285. Todor 110. Boÿidar. Marija roð. Aleksandar 32. episkop 28. 84. profesor 22. Kuhaå. kãi Slobodanova 27. Miron (Constans). hemiåar 63. sin Slobodanov 27. episkop 34. Klicin. Melentije. predsednik Matice srpske 125—133. Kostiã. Kostiã. Kostiã. Miodrag. Lakaj. Kostiã. vojskovoða 83. Slobodan T. 192. violinista 52. Krenikoviã. Krstiã. Vatroslav. istoriåar i publicista 91. Kurjakoviã. slavista 153. Laplas. fiziåar 63. Jovan Janko. upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. 136. Kukuqeviã-Sakcinski. Kostiã. ÿupan 100. Letica. Krstiã. Dimitrije. Arpad (Löbl Árpád). episkop 137. Kliment. Letiã. Jovan. Jovan. episkop 135—141. jerej u Aradu 187. Franc (Liszt Franz). Dragomir. Knor (Knorr). Kneÿeviã. kãi Slobodanova 27. Krestiã. Kiš. 212. Karolina roð. Matija. Kostiã. istoriåar 76. Kiš. istoriåar 82. kãi Slobodanova 27. 280. Gliša 330. Kostas. Kostiã. Kocebu. Laziã. Georg. List. pedagog i publicista 225. Mita. Kondova. 216. Laloševiã. upravnik pozorišta 288. istoriåar 43. profesor 23. istoriåar 151. 214. Dositije. Laziã. 28. Frawo. Kulon. Jelisaveta.Kik. Kostiã. 32. Joca.

(Lup¤a) 8.. 298. profesor 327. sveštenik u Temišvaru 20. Markoviã. vajar 92. Ðula (Madarász Gyula). istoriåar 82. Mijoviã. sluÿbenik Matice srpske 323. Mariã. Mali. Kosta P. istoriåar umetnosti 90. akademik 110. Mijatov-Krstiã. 87. 255. Jovanka 93. 281. 317. autor peåata 150. Maðareviã. 140. ministarski savetnik 100. Malenica od Velikog Gaja. Aleksandar. Damaskin 127. Q Qubibratiã. Marinkoviã. kompozitor i etnomuzikolog 56. Milankoviã. 141. mitropolit ugro-vlaški 10. Aksentije. muzikolog 204. Dušan iz Vaqeva 33. Markoviã. Ludvig II. Maksimoviã Kwaÿeviã. 328. Marija. lekar 108. Miliãeviã. Sreãko. Marki. 275. Ðorðe. Jelka. Marinkoviã. Miletiã. pedagog 326. Miladinoviã. episkop 245. 327. Melentijeviã. Marodiã. 317. Brankoviã Maksim. 138. Mandiã. Luj XIV. 129. akademik 182. 157. Svetozar. 23. Maksimijan. Marjanoviã. Markoviã. 274. uåiteq iz Vaqeva 33. kompozitor 55. 199. 299. Milenko. Matiã. 117. Tatjana. Metodije. Qubomir. Georg Kristijan. politiåar 85. Medakoviã. Nikanor. Milankov. 122. 9. nadzornik škola 160. 111. Mileusniã. pedagog 326. Ÿiva 151—156. pisac 77. 139. kaluðer v. M Magaraševiã. Ÿivan. carica 136... Lukin. politiåar 223. Qubimiroviã. 49. Major. Milisavac. Olga. 100. Milin. Milanoviã-Joviã. kraq 98. Joanikije. Mariã. Miklošiå. profesor i filolog 20. Makarije. politiåar 43. 331. Maletin. Šandor 265. Markoviã. 163. Svetozar. Manuiloviã. Miliã. Vladimir 95—112. profesor 22. 176.. 129. 101. Markoviã-Juzbašiã. 243. Medakoviã. Danilo. istoriåar umetnosti 173— 183. Metastazij. slavista 92. 114. Markoviã. M. Lujanoviã. Mladen. Georgije. Pavle. asesor 96. 281. 325. Samuilo. logotet 121. Qubomir. Lupuloviã. kwiÿevnik i filozof 64. Aksentije. 138. Atanasije. istoriåarka 51. poslanik 102. Pavle. kulturni radnik 297. Petar. Mileker. Marxiwean. Milig. Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. Josif. 110. Aleksandar. Jovan (Janoš). istoriåar umetnosti 7. 46. katiheta 252. episkop 113. unijatski episkop 138. Lupa. Malaesko. 96. kraq 274. Meternih. Georgije. Markoviã. Svetozar. Ÿarko. 200. bugarski profesor 234. Teodor. 329. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). Slobodan. 21. Martinoviã. 297. uåiteqica u Krašovu 235. 113. 327. 45. Vasa 135—141. Petar. Lupša. 129. istoriåar umetnosti 173. 295. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. Pijetro (Metastasio. Maksimoviã. Manojloviã. Stefan. 235. Stevan. Sowa. Olivera. 209. Malenica od Velikog Gaja. Martinoviã Rošu. ãerka Svetozareva 97. 140. profesor 22. Franc. 350 . St.Lihtenberg. Maksim. porodica v. patrijarh antiohijski 152. akademski ÿivopisac 100. 111. Terezija roð. 266. Dejan. Marinkoviã. pisac 44. pisac 323. Milan Obrenoviã. 223. kraq 298. Marinkoviã. 97. 208. 100. istoriåar 293. slavista 230. Milenkoviã. Marija Terezija. 48. Miletiã. Aksentije. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. 85. Mikiã. 38. publicista 163. Mašireviã. Svetislav. Matazen. Marinkoviã. 47. 313. jeromonah 244. ruski akademik 315. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. izaslanik Beåkog dvora 138. Vencel (Metternich). sreski naåelnik 100. Ãirilo. 122. 83. Jovan. Milan Ð. patrijarh 97. 326. Makarije. 296. 11. Mahan. 255. Mawea. Miletiå. Dimitrije. Pavle. Milovan. Aleksandra. Petar iz Arada 189. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. Milica. 166. Damaskin 128. prota 120. Vladul. 234. prikupaqaå priloga 191. Naum (Maly). Pavle. Madaras. 99. K. muzikolog 61. 140. Maletiã. Maksimoviã. episkop. episkop 139. Adrijana Sida 143—150. austrijski kancelar 69. istoriåar crkve 136. Lotiã.

108. Ðorðe. Nikoliã. uåiteqica 237. Nað. pisac 127. Jevstasije. 315. 330. 99. Dušan. Mihajloviã. Nikoliã. Nedeqkoviã. Dragomir 157—161. istoriåar 224. 318. Mišiã. Nediã. bibliotekar 51. 10. Nikitiã. Mišiã. Milan. Radovan. Najpert. 313. Stefan. Momåiloviã. Georgije. Mitriã. Marko. 111. knez 75. politiåar 85. uåiteq pevawa 201. L. Jovan. Nikoliã. Velimir. Kristofer (Hristifor). Kiril. politiåar 21. car 14. Nikolajeviã.Milojeviã. student 45. uåiteq iz Lupaka 235. 244. Mihalec. Mihalek. 333. 296. general 318. istoriåar 153. Miloje. G. 351 . Ÿivojin. (Moisescu) 8. profesor 20. grof 296. paroh u Senmiklušu 118. Milutinoviã. 98. Miãiã. Milutinoviã. episkop 138. J. Alvizo. N Nagi. Stojan. 82. Volfgang Amadeus (Mozart). Nikolaj II. episkop 119. 86. porodica 126. 331. sudija 185. pisac 30. porodica 295. inspektor škola 266. Mihajlo. Nikoliã. Ilije. Dimitrije. Nikoliã. 245. 295. Nikoliã. profesor 22. Nedeqkoviã. Anastasija roð. Murgulesku. dobrotvor 39. tutor kraqa Milana 99. posednik 96. Aleksandar Rudwanski 97. profesor 22. 82. 330. 122. Miråea. Mojsesku. Nikoliã. Ÿan Batist Poklen (Molière. sveštenik 170. prota 31. 17. Nediã. Miloševiã. Jovan. 16. 323. Andrej Nikolajeviã. Molinari. 110. vladar 9. Miloradoviã. Milutinoviã. 120. Nikoliã. pop iz Sada 135. 280. kompozitor 54. oleograf 328. Nenadoviã. 110. Mopertuji. 296. 120. Nikanor. katiheta 252. 243. 86. Ana roð. propovednik i pisac 68. Miloš Obrenoviã. Moãenigo. 110. Vasile. Mihajloviã. matematiåar 63. Morfidis-Nisis. Mocart. George (Gheorghe Mihºilº). episkop 113. Nako. 21. Mihwea Svirepi v. muzikolog 204. 204. slikar 326. 111. 192. 191. Nikoliã. pesnik 44. Molijer. Jean Baptiste Poquelin). Mušicki. Naðvinski. 140. Aleksandar. Natoševiã. Marko. posednik i dobrotvor 96. Mihailo. 112. istoriåar crkve 329. Mihaila. senator aradski 185. politiåar 223. Milan. 125. lekar i profesor 45. Ivan (Nagy). 328. 324. Aleksandar. Nikoliã. Mihailoviã. ministar nastave 23. Napoleon 66. Mihut. Nako. Nako. Mihwea Zli. Milošev. Mihwea Zli. Mihajlo — Miša. Molnar. muzikolog 57. protoprezviter 108. generalni providur 114. knez 75. posednik 96. general 121. Miåin. 273—311. 23. 111. Pavle. porodica 297. Nikoliã. Milunoviã. kwiÿevnik i publicista 163—171. 95. 86. istoriåar 151. upravnik pozorišta 288. Nako. 58. pisac 44. profesor 20. Nikoliã. Nikoliã. upravnik 104. Mihajloviã. Andrej. Nedeqkov. Stevåa. 98. mitropolit 157. Olgica. 97. Nebrigiã. Branko. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Mihailoviå. Nenadoviã. Miša. Pera. baron 102. fervelter spahiluka 331. knez u Knezu 163. Lazar. 296. Uroš. Jovan od Sent Mikloša. Nako. Ðurasa (Naghi). Mihajloviã. Dositej. 296. Aleksandar. Pierre Louis Moreau de). Kosta. Nestoroviã. 76. direktor škole u Temišvaru 20. 97. Aleksa. popisivaå 287. Kosta. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. Nako. Marija roð. bibliotekar 163—171. Miloš. Nikoliã. kwiÿevnik 295. Miok. Nikola — Nika. Necl (Nötzl). Muravjov. 61. Murat. 216. Maksim. Milutinoviã. pedagog 326. Miloš. episkop 113. Nedeqkoviã. Mor. prikupaqaå priloga 191. Petar. upravnik kreditnog zavoda 104. politiåar 97. Lazar. sveštenik u Knezu 163. Milosavqeviã. Gedeon. Mladen. Svetozar. Isidor. Jankoviã. 96. 305. Milivoje. slikar i istoriåar umetnosti 176. Jovan. iguman 212. 9. Milan. Najbauer. Milan. 332. Mirjaniã. car 221. Dimitrije. Vuåetiã 283. sveštenik 21. Petar. Nadašdi. Mihailo Obrenoviã. Hajm. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). Nestoroviã. 88. Avram iz Arada 189. kwiÿevnik i politiåar 52. 99. hajduk 39.

profesor 22. Ilija. 204. Panait Georgije. Petroviã. Veqko. glumac 292. Jovan. folklorista 152. 329. Jefta. protojerej stavrofor i ikonopisac 91.. muzikolog 56. Mihail. Petar 95. roð. Otep. Pajeviã. Pankoviã. Danica 199—209. Kosta. 99. 232. Josif 261. Partenije. Dositej 19. 215. Emil (Petrovici). Nušiã. Aleksandar 258. uåiteq crkvenog pojawa 200. Ofka. pisac i pozorišni kritiåar 175. Nikoliã. Perinac. kompozitor 54. 78. pozorišni kritiåar 277. 111. 190. istoriåar kwiÿevnosti 60. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. O Obradoviã. Partoš. Georgije iz Arada 89. 314. episkop 151. 128. Emanuel 95. kwiÿevnik i drÿavnik 77. Petrašku-Stefanoviã. 139. Otoviã. Pavloviã. 30. Miloš. Ajra (Aldridge. Nikoliã od Rudne. 155. Miroslav 95. Ira). 128. Petriåeviã. 96. 136. Pejoviã. Sergije. Jovan. Otenberg. 129. Ðovani Batista (Pergolesi). Peja. 261. 70. graniåarski kapetani 96. Matija (Ottepp Mathias). Fedor 95—112. prikupaqaå priloga 191. Petroviã. Vera.. Vlastimir. 95. nastavnik u Temišvaru 21. 60. 137. arhimandrit 214. kwiÿevnik 182. kwiÿevnik 297. pop iz Selišta 135. 61 Petroviã. 313. 186. arhimandrit 114. Ð. politiåar 100. graditeq 104. 98. 138. Petroviã. 315. Pakuraiu. vajar 91. 135. sluga u pozorištu 286. Dionisije. popisivaå 287. Pergolezi. 163. 135. Nikoliã od Rudne. 237. Paåiã. S. Obrenoviã. Nikola 95. 98. 144. Parvi. operski pevaå 280.. Pavloviã. Nikoliã od Rudne. Nikoliã od Rudne. 96. Obrenoviã. Petroviã. Anton. 188. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Ðura. Vilhelmina 109. 280. Lazar Horvat (Petrichevich. 110. 267. Euðen 258. Oldrix. Jovan 82. Pan. Nikoliã od Rudne. Nifont. 288. porodica 180. Petran. Mihajlo 97. Branislav. 284. Nole. Petroviã. 140. 98. Periã. pisac 44. Nikoliã. uåiteq iz Klokotiãa 235.Nikoliã. Stefan. Petroviã. 97. Paltrinijeri (Paltrinieri). general-baron 96. Spasoje. Jelisaveta — Savka roð. Ormoš. J. Petroviã. Novakoviã. opat i teolog 63. Obrenoviã. dinastija 84. muzikolog 56. Petroviã. T. 293. Teodor. profesor muzike iz Awine 239. Pap. Petrašku-Stefanoviã. Arsa. Dragutin. Petroviã. Nikolaj. Obrenoviã. patrijarh carigradski 9. Roksanda. istoriåar 10. Miråea (Pºcurariu). istoriåar crkve i umetnosti 9. 115. 106. Ÿivojin. Vasilijan. katiheta 252. Ogwanoviã. Aleksandar M. porodica 275. Novakoviã. 281. sin Jevremov 315. 284. Nicki. Oprea. Lázár Horváth). Johan (Pavel). etnograf 213. 136. sveštenik iz Batawe 160. Nikoliãi. Pavloviã. Aleksandar. Samuilo. Periåiã. pisac 44. porodica 173. zograf 99. Nikoliã od Rudne. 261. Stevan. štampar 100. 283. 109. Julija. Ðula. Aleksandar (Odobescu). advokat 105. Ostojiã. Nikoliã od Rudne. Dimitrije. advokat i kwiÿevnik 83. Pavloviã. Ofka. Petroviã. 130. bibliotekar 77. 111. 85. Damaskin 130. Nikoliã od Rudne. 192. Nikoliã od Rudne. 245. grof 281. 279. 352 . 315. Olga. Obrenoviãi. Jovan. slavista 230. upravnik pozorišta 277. 10. Vasilije. 86. teatrolog 204. Perinac. knegiwa 98.. Natalija. Stojan. 106. Marija roð. lekar 258. Oleåek. Ð. Petrašku-Stefanoviã. Papila. Okanoviã. lekar 321. pesnik 128. Mirka. Visarion. Boÿidar 185—198. 15. Jevrem 98. pisac 58. Pataåiã. Odobesku. Paunoviã. 297. Nikoliã od Rudne. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. 68. Novakoviã. Obrenoviã 82. P Pavel. advokat 327. Petroviã. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. 61. Vladimir. 111. Paniã. Petroviã. 204. kraqica 101. 203. Stefanoviã 261. Pavloviã. 281. Slavon 95. 147. Nuser. Dušan. Milan. porodica 297. Nikoliã od Rudne. etnograf 213. Palfi (Pálffy). 293. episkop 64. 261.

Dušan advokat 222. 291. Rašajski. pedagog i sveštenik 326. Prodanoviã. Lazar. slikar 173.Petroviã. Robert (Reiter). Nikola. muziåar 326. 128. Dušan J. Radul Veliki. Rajter. 82. 220. Svetozar. Joan. Popoviã. Radiåeviã. poslanik 102. Nikanor. slikar 173. istoriåar 64. Raf. 226. Mihajlo. 289. Stanislava. unijatski episkop 138. Dimitrije. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). 177. kwigovoða Matice srpske 325. naåelnik 101. 266. Jaša M. Aron.. Prajer. Pop. Radan. braãa štampari 158. 297. 268. Karl (Rémay). Putnik. Riðiåki od Skrbešãa. Rajs (Reis). Rajin. 244. prikupaqaå priloga 191. protojerej 243—249. 17. pesnik 43. Novak. slikar 301. politiåar 74. publicista 229—242.. Radojåiã. Radojiåiã. Jovan Sterija. Vasa. Samuilo. 297. Popoviã. Pešiã. razbojnik 39. Pomorišac. slikar 176. 84. Radivojeviã. 152. Randhartinger. Rednik. Petroviã. roð. istoriåar 65. politiåar 225. istoriåar 43. Petroviã. Remaj (Rémay). Dušan 219—228. kapetan 328. Miqa. Benedikt (Randhartinger). Riðiåki od Skrbešãa. Popoviã. Pavle. episkop 65.. 10. 328. Teja. Petroviã. Popov. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. istoriåar 110. 176. Reomir. Polit-Desanåiã. Pribiãeviã. Lazar. 267. Prediã. kwiÿevnik 170. 124. Rajkoviã. slikar 173 Popoviã. Petroviã Wegoš. Rajiã. Xozef (Priestly). episkop 212. prirodwak 63. episkop 138. Georgije. Pešiã. 15. opat i teolog 63. Popoviã. publicista 225. istoriåar 151. muziåar 204. sveštenik u Aradu 192. 253. R Radaj (Ráday). Pavle. 170. Jovan. 66. 129. episkop 202. Pristli. Vladimir 85. Pešiã. 83. Pliš. prevodilac 129. Radiåeviã. 322. sveštenik 160. upravnik pozorišta 277. 128. 48. politiåar 222. Popoviã. Uroš. Teodor (Boÿidar). Haxi. 140. Radul Veliki. 140. Mihailo. politiåar 225. 85. Pavel. slikar 181. Ðorðe Sp. 9. Vasa. Ruÿa iz Vaqeva 33. Radovan. sluÿbenik pozorišta 277. Raiåeviã. Radul Veliki. Protiã. Popoviã. Branko. profesor 222. Borislav. Teodora. Vera roð. 49. 173. Vikentije. 102. Popoviã. Prot. Petroviã. Radul Dobri v. pisac 64. Petroviã. mitropolit 70. Livije. 201. Milivoj. mitropolit 113. 227. Popoviã. Petroviã. advokat 328. 293. Rac. 289. austrijski konzul 83. 47. Pehsil (Pechsill). 173. 13. 182. Teodor. 16. 45. Ðura. 265. Petronijeviã. Vesna. školski starateq 160. Petroviã. Popoviã. 296. istoriåar 109. pisac 57. Dejan 211—218. Ðorðe. arhimandrit 7. istoriåar 200. 139. Ðorðe. 117. Popoviã. 11. slikar 326. 75. Sava iz Rešinara 137. Sava. Svetozar. 327. Rašoviã. 288. 86. Avram. Atanasije. Milorad Šapåanin. Radosavqeviã. Kvekiã 77. 295. Popoviã. Popoviã. Radeka. 330. Sava. 115. 110. Justin. Radovanoviã. porodica 173. 219. Stanoje. glumica 286. Radojev. Darinka. Isidor. Gotfrid (Gottfried von Preyer). Peciã. politiåar 100. slikar 177. Gavril (Gavriil Protul) 9. Milan. istoriåar i kwiÿevnik. Popoviã. politiåar i publicista 100.. prota iz Hondola 138. 353 . Popoviã. Rajkov. Radivojeviã. Stanko iz Vaqeva 33. Stevan. Josif. Radosavqeviã. 12. grofovi 274. slikar 139. Stojan. Rajaåiã. Avram. Jovan. vladar 7. Popoviã. Popoviã-Barãan (Barãianu). Radoniã. 280. Predrag 59. uåiteq pevawa 204. Popoviã. Mojsej. 292. 321. slikar 173. kwiÿevnik 60. Rajiã. Petroviã. slikar 177. Protiã. Popoviã. Mihail. Rakiã. 15. Popov. Rau (Rau). Jovan. Sava. 284. Georg Kristijan (Raff). glumica 222. 123. fiziolog 63. prota iz Daje 244. 14. porodica 291. Tihomir iz Uqme 239. Rakoviã. 114. administrativni sekretar Matice srpske 323. poslanik 108. Gorana 329. 222. glumac 285. 220. Radul V v. Stevan V. 284. muziåar 204. Mojsej. aktuar Matice srpske 325. Remaj. Popoviã. Pešiã. istoriåar 110. Petar.

Stefanoviã. Irina-Valerija. 327. Stefanoviã 257. 293. Stefanoviã. Pavle. prikupaqaå priloga 191. 261. Milivoj. istoriåar 151. Josif. Simeon. spahija 128. 290. 57. 258. Dobaji 261. Qubomir. porodica 297. 206. 68. Sermaÿ. pisac drame 126. ãerka Aleksandra-Branka 261. 333. Stefanoviã. 260. 212. vlastelinka 199. fiziolog 63. Ilarion. Marko (Servisky Marcus). Kirilo. Seåewi (Széchenyi). despot 152. Stefanoviã. Stefanoviã. Stanuloviã. 60. sudija i gradonaåelnik Arada 185. 132. Stefanoviã. Katarina roð. senator u Aradu 185. Salai. upravnik pozorišta 277. jeromonah u Tismani 151. Stamatoviã. arhiepiskop 137. sin Stefanov 259. Rista. 209. kompozitor 55. Dimitrije. Nako 296. politiåar 83. Stankoviã. Peter Johan. Ruvarac. Nadašdi 127. Jovan. 254. vlasnik teatra u Zagrebu 292. 133. Ðuriåko ot Modoš 260. 289. 261. sin Sofronijev 259. Lazaro (Spallanzani). Siniko. Eugenija. istoriåar 127. Imre (Szalai). Tirol 259. Sencl. Georgije. ãerka Tomina 260. birov srpskog magistrata 37. Uroš 261. 130. Sekuliã. Marija. 32. Stefan Lazareviã. Karl Peter Johan fon (Sermage). muziåar 204. Saviã. baron i trgovac 220. Qubica. S Sabas (Sabbas). Volf 261. grof 282. Saviã. Ronaj. 289. supruga Jovanova 259. Ruso (Rousseau). otac Karlov 127. Katarina — Bela roð. Stefanoviã. lekar 170. Marija. 221. veliki ÿupan 328. Sekuliã. Aleksandar. sin Tomin 260. 291. supruga Jovanova 154. de. Stefanoviã. direktor gimnazije 20. 256. Sermaÿ. 92. Konstantin — Kosta. Siwei. Aleksandar. Aribert. H. Georgije. Stankoviã. 235. Sapari. akademik 204. 317. Stanoje. Daniloviã 261. Ana. prota 108. velmoÿa iz Moldavije 13. San Marko. Sracimir. direktor muzeja 131. Stefanoviã. Ðura. glumac 285. Ana. kaluðer 135. 261 Sandiã. 127. 211. vlastelin 199. Stankoviã. Katarina roð. uåiteq u Ravniku 231. Sirku. filozof 63. Smiter (Smitter). sin Stefanov 259. Moric (Ronay). Aleksandar-Branko. Jovan. Saviã. J. Skerliã. Dane. princ 296. profesor 22. ãerka Aleksandra-Branka 261. 251—263. 253. 260. Andrej. supruga Georgijeva 259. uåiteq u Aradu 160. Kornelije. Rudolf. 97. Stanojeviã. Isidor. Stefanoviã. Jelena Matilda roð. poslanik 104. publicista 89. Julijana roð. 261. Stepanov. ãerka Jovanova 259. istoriåar 60. 332. Sandiã. Stefanoviã. Georgije. A. istoriåar 127. Ðuzepe. Stefanoviã. Stefanoviã. istoriåar kwiÿevnosti 253. slikar 326. Stefanoviã. Stankoviã. Srziã. Stefanoviã. Dimitrije. Franåesko. Stanojeviã. Jovan. Stankoviã. operski pevaå 280. Zorica roð. Visarion. 258. istoriåar 7. Arsenije. vladar Moldavije 11. 251—263. sin Georgijev 259. Serviski. Stefanoviã. Stamorac. Stefan Veliki. Stojan. Julije (Senzel). Vasilije. Nikola. Mihajlo. profesor 23. Jovan. Jovan. 329. Marija roð. 252. sin Sofronijev. Anton Grigorjeviå. 154. Stefanoviã. pravnik 46. 29. sin Stefanov 259. Simeon Stolpnik. Probst 260. 200. 100. San Marko. Stefanoviã. Stefanoviã. careviã 101. Spalancani.. 90. Simiã. istoriåar 329. lekar 258. Zorka. Sava Nemawiã. gradonaåelnik Arada 185. sveti 245. P. Saraj. Georgije iz Arada 188. 24. kompozitor 54. 330. 111. Sofronije. Stajiã. Stanisav. Sabqiã Dušan. Georgije. 234. 206. Rubinštajn. Stefanoviã. (Szinnyei). Sermaÿ. Stefanoviã. 203. 213. Dana. Ruso. Jozo. Kosta. 289. upravnik škole 254. drÿavnik 99. Sabovqeviã. porodica 251. Saviã. Stanisav-Sabo. glumac 285. Milica. Sine. Stajiã. Stefanoviã. 202. Siniša. grof od Somsedvara i Medvedgrada. Aleksandar-Branko Mlaði 251. Stefanoviã. Rot (Roth). profesor 20. 284. 47. Jelena roð. Mileva de roð. Ruvarac. pop iz Kioare 135. Stefanoviã. pravnik i poslanik 102. Ana. 201. istoriåar 83. 200. Srbovan.Ristiã. Stefanoviã. 110. 230. Roman Izbeglica. Stefan. Ÿan-Ÿak (Rousseau). Miloš. Siniko. supruga Sofronijeva 259. muziåar 204. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. ãerka Tomina 260. Stankoviã. 354 . 115. 259. Vasa. Stefanoviã. Stefanoviã. Seåanski. paroh u Monoštoru 217.

Grigorije (Grigorie Tocilescu). uåiteq u Klokotiãu 231. Subotiã. pijanistkiwa 51—62. 252. rodonaåelnik porodice 251.. graniåar i obrštar 185. 186. Toma. beleÿnik u Kulpinu 327. Strawakoviã. Triva. episkop 113. Stefanoviã. Ãoroviã-Qubinkoviã. Topaloviã. Rista. istoriåar 82. uåiteq u Aradu 158. Toåilesku.. I. Kamenko. Stojanoviã. 313—319. Tirfelder. Spiridon. Turdeanu. Stefan — Tenka. 102.. Toma. Atanasije 99. Mladen. Trifunac. 259. Trifunoviã. Tomiã. (Stoicovici) 153. Dimitrije 265—272. Supe. mitropolit 65. Stevan. Stefanoviã.. 259. advokat i predsednik Matice srpske 73. Trifunac. 161. Subotiã. kompozitor 288. sin Stefanov 259. Toma. muzikolog 61. istoriåar umetnosti 92. Pavle. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17. Stefanoviã. sin Tomin 260. istoriåar 83. Tešiã. Stefanoviã. 239. Stojkoviã. Grgo. 257. Ãiriã. Stefanoviã. Jovanka. Tekelija. 197. 327. Dimitrije G. lekar 145. lekar 254. porodica 73. Trifunoviã. 259. politiåar 100. Atanasije. 260. Franc (Suppé). 190. Pavle. jerej 31. sin Tomin 260. 309. Stefanoviã. sin Tomin 260. Jovan. istoriåar 151. 190. 65. 84. 257. istoriåar 60. E. gimnazijalac 326. istoriåar 81. publicista 225. Arsenije. etnograf 213. 70. 260. Trifunac. 96. 260. 287. Nikifor. Aleksandar. Dimitrije P. Franc (Thugut). Marjan. porodica 96.. politiåar 223. Stefanoviã. 71. 279. 268. 185. 226. Emil (Emil Turdeanu). 148. 251. episkop 30. Lazar. Nikodim v. Stefan. štampar 41. Teodoroviã. lekar u Temišvaru 257. Taufer. 64. Stojaåeviã. politiåar i kwiÿevnik 52. 224. 188. Stefan. 111. Tomaševiã. Borivoje S. 67. pozlatar 90. Ðuriåko ot Modoš 251. gradonaåelnik Temišvara 257. istoriåar umetnosti 182. Gråiã Nikodim. 262. prirodwak 67. 129. 187. Slobodan. 111. Jovan. 98. 254. velikaš 19. Stojka de Haceg. Stojkoviã. Mija uåiteq u Aradu 160. 66. Telbis. Ðorðe. 68. Tomiã. 103. Milutin. 31. 355 . Holm (Sundhaussen). 145. fiziåar. 186. Ãosiã. Mihovil. 294. istoriåar pozorišta 291. Stoj. Stratimiroviã. Stojkoviã. istoriåar umetnosti 92. filolog i politiåar 87. Trbojeviã. Tiso. Stevan. Tirol. Dimitar (Þornakov). Tismanski. operska pevaåica 280. Mirjana. Toma. Sava. austrijski kancelar 69. Ãoriã. Tekelija. Stojadinoviã. Stojkoviã-Jovanoviã. Ã Ãiriã. 252. istoriåar 153. Tenecki. Hermina — Minka roð. Stradion. Stratimiroviã. 204. Tomandl. Tekelija Popoviã. Stefanoviã. Stefanoviã. Aleksandar. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109. Karlo. Tugut. 238. Petar. 262. Stefan. 69. Qubomir. Turlakov. Stevan. Jovan Obrenovski (de Obrenov). 260. V. 263. 253.. sin Tomin 251. Stratimiroviã. kompozitor 203. Jaša. Stefanoviã. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. publicista 144. Tepfer. muziåar iz Karaševa 239. 259. Stoloÿan. Sofronije. 204. politiåar 97. 147. 128.. Sandhauzen. 85. Tkalac. Paula. episkop 113. Rozalija roð. 160. 105. kwiÿevnica 44. Nikola. 112. 100. 112. 227. crkveni muziåar 199— 209. Stojaåkoviã. Maliã 256.Stefanoviã. Stefanoviã. Ãornakov. 246. Toma. Todor. T Tatiã. advokat 104. Sofija V. 321. Teleåki. Sofronije. uåiteq crkvenog pojawa 200. Dragoslav. slikar 313. Irinej. O. Jovan Ð. Evgen. sin Aleksandra-Branka 261. 225. slikar 330. Tirol. senator i ikonopisac 185. 186. 261. 146. Mita. Stefanoviã. politiåar 105. Stefanoviã. politiåar 85.

Filipon. Nikoliã 109. Marija roð. Sofija. A. Konstantin — Kosta. Feri. Dimitrije. 279. 240. graniåarski kapetani 96. Fedora. Ivan 236. Alojz 273—311. 129. kwiÿevnik i publicista 98. izaslanik vladinog komesara 192. Marija roð. car 73. Petroviã 221. F Falta. 191. Forster (Forster). car 68. 161. Filipon. Ureke. K. Foriškoviã. Haxi. 329. Sofija roð. 227. 101. istoriåar 110. 293. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. 289. Herbai. Haxi. Frana. Irena roð. Marica iz Uqme 239. Petar. otac Martinov 239. pravnik 239. Pulherija roð. Karl-Filip. Fiorio. Filipašku. Filipov. Hausman (Hausmann). opat i teolog 63. Bariã iz Panåeva 220. porodica 297. Grigore (Ureche). Antal. Hardeg. 129. grof 109. kontraaltistkiwa 280. 78. 87. Ferdinand I. Frana. Emilija 277. Martin. rimokatoliåki episkop 243. 227. trgovac 220. 240.. Habzburgovci 135. kontesa 109. Damaskin 130. Anica iz Uqme 239. Arnold (Hauzer). Hofman (Hoffmann). Maãaš (Horányi Mátyás) 274. glumica 285. 160. Hiåins. Haxi. Frana. Haxi-Kosta. 275. paroh u Temišvaru 21. Funke. 116. istoriåar 8. Johan Rajnold. porodica 219. glumica 285. Haxi. Rudolf (Flotzinger). Jelisaveta roð. Fogaraši od Ÿidovara. 66. sastavqaå školskog zakona 157. Hofbauer. nastavnica 222. Horawi. Cvejiã 222. 315. profesor 67. 79. Tomas de Grenije. Qubomir. Nikola 129. Horovic. Frana. Antonije iz Komlauš-Arada 245. 166. Fromaÿo. Filipon. trgovac aradski 191. car 68. 9. prirodwak 67. Haxi. 325. Damaskin 127. pisac 127. 98. Nada. Teodor 130. Feodora. muzikolog 60. Haxiã. Pavel. kontesa 109. Hejm. tajnik legacije 101. Hamilton. profesor u Kluÿu 235. Terezija roð. profesor 22. muzikolog 204. Jova. Konstantin. 225. istoriåar 12. Ðura. Georg (Händel). advokat 220. Beul 236. Hardeg. Ãuråija-Prodanoviã. biolog 221. Fenlaåki. slikar 326. Haxiã. Franc I. 100. U Ujes. uåiteq u Aradu 158. Hardeg. 97. mašinski inÿewer 239. prevodilac 60. engleski konzul u Beogradu 84. Mila iz Uqme 239. Vilhelmina. car 84. Slobodan 297. horovoða 201. Jovan. Fiori. Josif. Flocinger. Hendl. istoriåar 110. Hristifor. Haxi. 289. Herbai.Ãosiã. Ferenc. advokat 222. ãerka Kostina 222. Hardeg. 70. porodica 239. Haxi. upravnik šuma 102. 236. Fenelon (Fénelon. 237. Haxi. kompozitor 54.. 283. 266. Sigismund. Ferdinand V. Horvati. Fonblank. istoriåar 136. Miqa iz Karaševa 236. istoriåar 274. Fogaraši od Ÿidovara. Jovan. Haxi-Kosta. 128. 106. H Habat. ãerka Kostina 222. Frana. prota 119. general 115. Miroslava. Vladimir K. profesor 65. advokat 222. ekonomista 222. Haxi. Huber. Nikola. Aleksandar. Ðura. gimnazijalac 222. Haxi. Kosta 226. (Filipa¤cu). Ludvig. C Cvejiã. 159. prota u Mehali 219. advokat i kwiÿevnik 77. Unkovski. Petar. Frana. Haxi. Filipon. Mihajlo. Franc Josif I. François de Salignac de la Mothe). Rafael. operski pevaå 280. (Hitchins). Filipon. Haxi. Ujes. Jelka. Haxi. Hont. Filbiger. Forster. Juhaz 236. 128. Haxi. Martin iz Karaševa 236. Filipoviã. Kalista (Fiorio). Hauzer. Filipon. Haxihusejnoviã-Valašek. 222. 228. Antonije. Milan Ð. 221. 69. Katarina roð. Forgaå. Zdravko. 356 . teatrolog 273. 226. advokat i politiåar 219—228. Hegediš. Filipon. Hausman (Hausmann). 107. Feštetiã. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. Kosta Mlaði.

287. apotekar 290. (Schäfer). Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). glumac 285. Crwanski. etnograf 213. B. Åehak. Pavao. glumica 286. 106. Šic (Schütz). Štefulesku. Šiliã. Šefer. Milan v. 327. Andrej. Åudai. sveštenik u Temišvaru 144. 309. porodica 143. kompozitor 55. baba Hristiforova 330 Šifman. Hristifor. Helena. August. 293. kompozitor 55. braãa štampari 33. Mitrofan. Åokrqan.Cvetko. Ce. pijanistkiwa 57. Jovan. (Ciuhandu) 185. slavista 126. Cerboni (Zerboni). Šumareviã. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). Joan (Ioan Þeicu). Marija — Mara roð.. porodica 275. Stefan 259. Ševiã. Kalman. 288. Marija Jozefa Rosl (Schütz). Šerban. Šinkaj. kompozitor 54. jeromonah 211— 218. Šiler. Å Åaviã iz Novog Sada 225. Åizmaš. istoriåar 110. Milan. Åokrqan. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. Šubert. 286. Frederik (Chopin). Geza (Staud). muzikolog 60. Hristifor. Ana Eva. Ðorðe (Vukadinoviã). Åioran. kwiÿevnik 66. 280. pisac 77. Åokrqan. pisac libreta 288. G. Jovan. Bibiã 321. delegat iz Temišvara 256. istoriåar 151. 330. Åipliã. Laura roð. Šuman. 332. V. glumica 286. Vilijem (Shakespeare). Šoman. (Schäfer). Katarina. Šulc (Schulza). slikar 304. Šlezinger. 268. istoriåar umetnosti 173. 279. istoriåar 110. Štaud. 321—333. 35. 329. Alfons (Zerboni). kamenorezac novosadski 329. ministar prosvete 292. Miron. Nikola 130. M. Mitrofan. 154. supruga Ðorðeva 148. 145. Georg (Gheorghe ¢incai) 15. protoprezviter 331. repetitor hora 285. teatrolog 273. 257. general 128. Šafarik. 284. Kilijan. pozorišni frizer 286. glumac 285. Leposava. Franc. 129. Åobanoviã. Åokrqan. Šifman. Šuman. 289. Joso. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. 253. Stefanoviã. Robert (Schumann). 239. 34. Šifman. teatrolog 288. Åurliã. Šopen. 321— 333. 332. Šekspir. profesor 326. Emil. 333. Cerboni. 17. 295. Šifman. 293. uåiteqica u Aradu 161. Josif (Schick Josef). Lazar. kwiÿevnik 316. Dragotin. teatrolog 295. 313—319. 333 Šifman. pesnik 102. Ceroviã. Šifman. Eugen (Csuday) 69. 296. Šoqmošan. Åuhandu. Šik. Šariã. Šifman. Karl (Zeh). Cirkoviã. Damaskin 130. Milka iz Ketfeqa 211. Cukiã Kosta. Šelmiã. Atanasije. 285. grof 73. 259 Šaptal. Šuman. 282. Emil (Cioran) 137. H. 286. Aksentijeviã 327. lekar 143— 150. 267. Franc (Schubert). Šerban. Jelisaveta — Saveta roð. grof 105. Åendeš. Bogdan. Kiril. pisac 41. sestra Hristiforova 330. 266. Šifman. Petar. Josip Juraj. zidar i palir u Novom Sadu 327. demograf 110. glumac 285. Šoqmošanov. 16. upravnik pozorišta 277. Åokrqan. Šidek (Schidek). 289. Åokrqan. Genadije. Svetislav. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . Cirkoviã. Cindriã. Terezija roð. Miloš. Cerner (Zerner). profesor 20. kompozitor 55. Åakra. 332. austrijski major 44. dobrotvor 287. Klara (Schumann). pravnik 239. Zora. hemiåar 64. Šoqmošan. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. 328. Pavel Jozef. Šefer. Andrija. (Schiller). Lazar. episkop 28. Šmidfeld. Åoliã. Qubivoje. Hristifor. 281. Šoqmošanov. kwiÿevnik 52. Šokåiã. sinovac Hristiforov 329. teatrolog 291. glumac 285. Šandroviã. senator 144. Åarnojeviã. Ševiã. biskup 98. 284. episkop 28. J. Åekowiã. Cejku. Šenoa. Johan (Schmidfeld). Mitrofan. 274. stolar u Malom Keru 330 Šifman. Josif. Š Šaguna. Šic. Katarina. Šoqmošan. Šifman (Schiffmann). 330. Štrosmajer. glumica 285. Šandroviã. Vikentije. Åaki. cipelar 330. Vilhelm (Schumann). 295. arhimandrit 202. pisac 292. 292. deda Hristiforov 330. episkop 221. 188. Dimitrije. Åokrqan. 56. 136. Šnajder (Schneider). Šifman.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful