TEMIŠV ARSKI ZBO RNIK

TEMIŠVARSKI ZBORNIK

3

3

MS

MATICA SRPSKA

MATICA SRPSKA Temišvarski odbor The Timisoara Comittee of the Matica Srpska MATICA SRPSKA Comitetul — Timi¤oara

YU ISSN 0354-6721

TEMIŠVARSKI ZBORNIK
THE TIMISOARA REVIEW CULEGERE DE STUDII — TIMI¢OARA

3
Uredništvo /Editorial Board/ Redacþia dr Miodrag Jovanoviã Glavni i odgovorni urednik /Editor in — Chief/ Redactorul ¤ef ¤i responsabil Dr Mirjana Maluckov, dr Dušan Popov, akademik Åedomir Popov, dr Miqa Radan, dr Mirjana Stefanoviã, dr Qubivoje Ceroviã, mr Leposava Šelmiã

NOVI SAD 2001

SADRŸAJ
CONTENTS Arsenije Bugarski, Sveti Maksim (Brankoviã) u Vlaškoj po rumunskim izvorima — Saint Maksim (Brankoviã) in Wallachia, According to the Romanian Sources — Sfântul Maxim (Brankovici) în Þara Româneascº, dupº izvoare române¤ti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milivoj Bugarski, Ÿivot u sluÿbi srpske škole — Life in Service of the Serbian School — O viaþº petrecutº în slujba scolilor sârbe¤ti. . . . . Stevan Bugarski, Prota Slobodan Kostiã — ÿiÿa svoga vremena — Priest Slobodan Kostiã — the Pivot oh his Time — Protopopul Slobodan Kostiã — focarul epocii sale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milica Bujas, Lazar Zaharijeviã, sudija, advokat i svedok svog vremena (1828—1904) — Lazar Zaharijeviã, Judge, Lawyer and Witness of His Time — Lazar Zaharijeviã, judecºtor, avocat ¤i martor al timpului în care a trºit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandar Vasiã, Srpska pijanistkiwa Jovanka Stojkoviã — A Serbian Pianist, Jovanka Stojkoviã — Pianista sârbº Jovanka Stojkoviã . . . . Nikola Gavriloviã, Deizam prirodwaka Pavla Kengelca — Deism of the Scientist Pavle Kengelac — Deismul naturalistului Pavle Kengelac . . . Spasoje Grahovac, Kwiÿevni rad Aleksandra Andriãa — Literary Work of Aleksandar Andriã — Activitatea literarº a lui Aleksandar Andriã . . . Ðorðe Ðuriã, O Aleksi Jankoviãu, srpskom drÿavniku iz Temišvara — On Aleksa Jankoviã, a Serbian Statesman from Timisoara — Despre Aleksa Jankoviã, om de stat sârb din Timi¤oara . . . . . . . . . . . . Miodrag Jovanoviã, Vajari Janiãi iz Arada — The Janiã Brothers, Sculptors from Arad — Sculptorii din familia Janiã din Arad . . . . . . . . . Vladimir Milankov, Baron Fedor Nikoliã od Rudne — Baron Fedor Nikoliã of Rudna — Baronul Fedor Nikoliã de Rudna . . . . . . . . . Sava (Vukoviã) episkop šumadijski , Nikolaj (Dimitrijeviã) episkop temišvarski (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), the Bishop of Timisoara (1728—1744) — Nikolaj (Dimitrijeviã), episcopul de Timi¤oara (1728— 1744) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Kovaåek, Dva kwiÿevna iznenaðewa iz porodice Damaskin — Two Literary Surprises from the Damaskin Family — Douº surprize literare ale familiei Damaskin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vasa Lupuloviã, Ÿivot i rad episkopa Sofronija Kiriloviãa — Life and Work of the Bishop Sofronije Kiriloviã — Viaþa ¤i activitatea episcopului Sofronie Chirilovici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 19

27

43 51 63 73

81 89 95

113

125

135

Adrijana Sida Mawea, Dr Ðorðe Åokrqan — åuven blizu i daleko — Dr Ðorðe Åokrljan — Famous both At Home and Far-away — Dr. Ðorðe Åokrljan, om devenit extrem de cunoscut pânº departe . . . . . . . . Ÿiva Milin, O srpskom kaluðeru Nikodimu i o wegovom rukopisnom Åetvorojevanðequ, prepisanom 1404—1405. godine u manastiru Vodica, u rumunskoj zemqi — On the Serbian Monk Nikodim and His Manuscript Åetvorojevanðelje, Copied in 1404—1405 in the Vodica Monastery, in Romania — Despre cºlugºrul sarb Nikodim ¤i despre Tetraevanghelul sºu scris cu mâna, copiat în anii 1404—1405 la mºnºstirea Vodiþa, în Þara Româneascº . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dragomir Mirjaniã, Dva znamenita aradska prosvetna radnika — Two Renowned Educators from Arad — Douº distinse cadre didactice din Arad . Radovan Miãiã, Kwiÿevni i nacionalni poslenik Nikola Nika Nikoliã — Literary and National Activist Nikola Nika Nikoliã — Scriitorul ¤i tribunul naþional Nikola Nika Nikoliã . . . . . . . . . . . . . . Olga Mikiã, Slikarska porodica Aleksiã — The Aleksiã Family of Painters — Familia de pictori Aleksiã . . . . . . . . . . . . . . . . . Boÿidar Paniã, Srpski rodoqub i dobrotvor Gavril-Gavra Jankoviã — A Serbian Patriot and Benefactor, Gavril-Gavra Jankoviã — Patriotul ¤i binefºcºtorul sârb Gavril-Gavra Jankoviã . . . . . . . . . . . . . Danica Petroviã, Spiridon Trbojeviã — nepoznati srpski crkveni muziåar u Temišvaru polovinom XIX veka — Spiridon Trbojeviã — An Unknown Serbian Church Musician in Timisoara in the mid-19th Century — Spiridon Trbojeviã — muzician necunoscut de muzicº bisericeascº sârbeascâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dejan Popov, Jeromonah Mitrofan (Šoqmošanov) (1866—1941) — Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) (1866—1941) — Ieromonahul Mitrofan (¢olmo¤anov) (1866—1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dušan Popov, Rodonaåelnik temišvarsko-novosadske porodice, advokat i politiåar dr Kosta Haxi — The Progenitor of a Timisoara and Novi Sad Family, the Lawyer and Politician Dr. Kosta Hadÿi — Avocatul ¤i omul Politic Dr. Kosta Hadÿi, întemeietorul unei familii din Timi¤oara—Novi Sad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miqa Radan, Odnos karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka prema etniåkom poreklu Karaševaka — Attitude of the Karaš Region Intellectuals from the End of the 19th and the First Half of the 20th Century to the Ethnic Origin of the Karaš Population — Siþuaþia intelectualilor cara¤oveni, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea si prima jumºtate a secolului al XX-lea cu privire la originea etnicº a cara¤ovenilor . Protojerej Stevan Rajiã, Sinesije (Ÿivanoviã) episkop aradski 1751— 1768 — Sinesije (Ÿivanoviã) the Episkopos of Arad (1751—1768) — Sinesije (Ÿivanoviã) episcopul de Arad (1751—1768) . . . . . . . . . Qubomir Stepanov, Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), lekar i društveni radnik — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), Doctor and Social Worker — Aleksandar Branko Stefanoviã (1843—1896), medic ¤i lucrºtor ob¤tesc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Stoj, Plemstvo i plemiãski grb porodice Arsiã iz Arada — Aristocracy and the Aristocratac Coat-of-Arms of the Arsiã Family from Arad — Înnobilarea ¤i blazonul familiei Arsici din Arad . . . . . . .

143

151 157

163 173

185

199

211

219

229

243

251

265

Alojz Ujes, Åiwenice i Pretpostavke o Dvorskom pozorištu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu — Facts and Assumptions about the Noble Jovan Nako's Court Theatre in Banatski Komloš — Date ¤i ipoteze cu privire la Teatrul de Curte din Comlo¤ul Bºnºþean al lui Jovan generosul Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Qubivoje Ceroviã, Dimitrije Tirol (1793—1857) — Dimitrije Tirol (1793— 1857) — Dimitrie Tirol (1793—1857) . . . . . . . . . . . . . . Leposava Šelmiã, Hristofor Šifman — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Hristofor Šifman — National Benefactor and Patron of Serbian Artists — Hristofor ¢ifman-binefºcºtor al poporului ¤i mecena al arti¤tilor sârbi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar geografskih imena — Index of Geographical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatjana Pivniåki-Driniã, Registar imena liånosti — Index of Authors and Personalities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273 313

321 335 343

Prevodi na engleski Dr Predrag Novakov Prevodi na rumunski Florijan Ursulesku Lektor Vera Vasiliã Tehniåki urednik Vukica Tucakov Korektor Mirjana Zrniã Kompjuterski slog Mladen Mozetiã. tehnologije i razvoj Republike Srbije i Vojvoðanska banka . Novi Sad Štampa IDEAL. Novi Sad Štampawe ovog Zbornika omoguãili su Ministarstvo za nauku. GRAFIÅAR.

u Novom Sadu tematski skup: Znaåajne liånosti iz Temišvara. novembar 2000. Namera Odbora i posebno imenovanog organizacionog odbora bila je trojaka: da se dobije što više novih obaveštewa o prošlosti Srba u Rumuniji. Arada i drugih mesta današwe Rumunije. što za skupove doista nije nimalo neobiåno. wegove plodove štampane u ovoj kwizi Temišvarskog zbornika åitaoci ãe moãi da proåitaju i ocene. Meðu rezultatima skupa i novinama koje saopštewa donose naãi ãe se podosta uporišnih taåaka za daqa istraÿivawa prošlosti srpskog naroda i upoznavawe liånosti koje su na wu uticale. Od toga broja 15 referenata prijavqeno je iz Rumunije. 5 . što je jasan znak i åvrst dokaz da pripadnici srpske dijaspore u Rumuniji pokazuju duÿnu zainteresovanost za kulturnu prošlost svojih predaka i da umeju da se uhvate u koštac sa istraÿivaåkim poduhvatima. Uostalom. Moÿe se reãi da je Skup udovoqio svim trima pomenutim zahtevima. Kako se iz sadrÿaja ove kwige vidi taj program kvantitativno nije u potpunosti ostvaren.NEKOLIKO REÅI Temišvarski odbor Matice srpske pripremio je za 2—3. da se pomogne Matici srpskoj u wenom velikom i vaÿnom poslu izrade Srpskog biografskog reånika i da se pruÿi još jedna prilika srpskim intelektualcima iz Rumunije da se ukquåe u istraÿivaåke tokove u našoj zemqi. Na listi prijavqenih govornika ovoga skupa našlo se 36 imena.

.

godine. Mileusniã. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. 7 Kao svetiteq pod imenom Sveti Pravedni Jovan slavi se 10. 1989. godine. Sveti Maksim2 je bio sin despota srpskog Stefana Slepog i despotice Angeline4. odakle se ubrzo ponovo vratio u Srem. 1996. 2 Slavi se 18. Ÿitija Svetih. Po smrti wegovoga brata od strica despota Vuka Brankoviãa ugarski kraq Matija Korvin6 postavio ga je za despota srpskog 1486. 1903. Ruvarac. 3 Kao svetiteq pod imenom Sveti Stefan Slepi slavi se 9.12:929 Brankoviã Ð. godine. do smrti 1508. godine. 9 Vladao od 1512. na poziv vladara Radula Velikog8. S. decembra. 8 Vladao od 1495. dobivši monaško ime Maksim. postao arhiepiskop i mitropolit beogradsko-sremski. 6 Vladao 1458—1490. rukopoloÿio ga je Mitropolit sofijski Kalevit. odnosno jeromonaha. 5 Izvori navode 1461. Januar. Po Jovanovoj smrti (10. prema prevodu u kwizi: M. 1972. jula. Bašiã. Beograd. Kao arhiepiskop osnovao je manastir Krušedol i tu prebivao. Iz stare srpske kwiÿevnosti. do 1521. godine. Beograd— Podgorica—Kragujevac. Arsenije Bugarski SVETI MAKSIM (BRANKOVIÃ) U VLAŠKOJ PO RUMUNSKIM IZVORIMA Pristup1. oktobra. januara. U åin jeroðakona. U Srem je došao zajedno sa majkom i mlaðim bratom Jovanom7. prešao je u Vlašku. a sam je primio monaški postrig. episkop šumadijski. Prestavio se u Gospodu 18. Sava. Sveti Srbi. Deset godina kasnije predao je despotstvo bratu. Za svetiteqa je proglašen oko 1523. Azbuånik Srpske i pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiãu. Manastir Ãelije. U rumunskoj kneÿevini ostao je do 1508. 3 1 Poglavqe saÿeto prema sledeãim izvorima: Pohvala arhiepiskopu Maksimu.UDC 262. 1993. Kragujevac. godine. a tada se vratio u Srem. 1931. D. Sremski Karlovci. gde je 1513. 7 . Opis srpskih fruškogorskih manastira. 247—250. godine. Usledio je još jedan odlazak u Vlašku (1512) na dvor vladara Weagoja Basaraba9. Roðen je oko 1460. januara 1516. Beograd. decembra 1502). Arhimandrit Justin (Popoviã). 4 Kao prepodobna pod imenom Mati Angelina slavi se 30. 1462. pa i druge godine. godine u Albaniji5 i na krštewu dobio ime Ðorðe.

308. 11 Gh. Od srpskih autora iz Rumunije o ovom predmetu saÿeto je pisao S. ali su izvori jednoglasni u pogledu åiwenice da ga je rukopoloÿio sofijski mitropolit Kalevit. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru VIII. Bugarski. Lup¤a — A. 77—81. Bucure¤ti 1957. Sveti Maksim Novi. I. poglavqe saradwe izmeðu Srba i Rumuna na crkvenom i drÿavnom planu tokom boravka Svetoga Maksima u Vlaškoj nije konaåno rasvetqeno. 3. Filipa¤cu. Istoria Bisericii Romîne. Moisescu — St. i doneo sa sobom kovåege sa moštima oca i brata. Ima izgleda da je došao na poziv samoga vladara. Mostovi prijateqstva.O svetom Maksimu u Vlaškoj10. došao je zajedno sa majkom Angelinom. Nije utanaåeno da li je tada veã bio u åinu jeromonaha. 8 . 10 Mada åesto pomiwano. dakle po smrti svoga brata despota Jovana. Temišvar 1979. Sveti Maksim je prešao iz Ugarske u Vlašku oko 1503. I. godine. Neki rumunski istoriåari tvrde da je rukopoloÿewe bilo u Vlaškoj11. bio je veã u monaškom åinu.

sa zahtevom da se obnovi savez protiv Turaka. I. Na presto je stupio Mihwea Zli21. Krajem sledeãe godine. u svakom sluåaju. Filipa¤cu. Rumunski istoriåari su mišqewa da je u pitawu osnivawe Eparhije Rimnika. rukopoloÿen za Eparhiju Rimnika. I. godine. Isto je tada sveti Maksim upuãen u Budim ugarskom kraqu Vladislavu II19. i da je jedan od dvojice episkopa bio sveti Maksim. posredovawem mitropolita Maksima. 18 Videti prilog. Iako ga je sveti Maksim pomazao i ustoliåio. Moisescu — S. Bucure¤ti. 16 Kurtea de Arxeš (Curtea de Arge¤). 17 Gh. Godine 1506. Marta 1508. Do sada nije istraÿen rad svetoga Maksima na Rimniåkom prestolu. 307. nav. i na wegov zahtev. Sveti Maksim je bio blizak vladaru Radulu Velikom. da bi se kod wih sklonio u sluåaju da bude zbaåen s prestola. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. delo. sazvao sabor na kojem su rukopoloÿena dvojica episkopa i dodeqene im eparhije. Navod prema: M. 20 Geoagiu — sada opština u ÿupaniji Huwedoara. godine umro je vladar Radul Veliki. sveti Maksim je bio u åinu episkopa. pored crkvenih. 15 To je prvi po åasti episkopski presto u Rumuniji. 1992. On je. 442. Diplomatsko zauzimawe svetoga Maksima bilo je veoma plodonosno. wegovom bratu i wihovim naslednicima erdeqski predeo Xeoaxiu20 — istoimeni trg i 19 okolnih sela. Lup¤a — A. kada je Nifont negde 1505. 13 Ÿitije Wegove Svetosti oca našega Nifonta. tada sa sedištem u prestonom gradu Kurtea de Arxeš16. Novoga Severina i Eparhije Buzaua. tako da je ugarski kraq prihvatio zahtev. 325. vladar Radul Veliki je sklopio sporazum sa erdeqskim Sasima. Novoga Severina14. Sukob je zaustavqen zahvaqujuãi mudrom zauzimawu svetoga Maksima. priznavawe prvobitne granice i potpisivawe mira. Lup¤a — A. 14 Gh. delo. 40. prestonica kneÿevine Vlaške do 1517. Dogaðaj je imao velikog odjeka u rumunskoj istoriografiji toga vremena18. 21 Vladar Vlaške 1508—1509. 9 . izbio je sukob izmeðu Vlaške i Moldavije: najpre je vojska Vlaške upala u Moldaviju. godine otišao iz Vlaške. i preuzeo je mitropolitski presto Ugro-Vlaške15. 1. obavio je i više diplomatskih zadataka. grad u Rumuniji.U to vreme u Vlaškoj se nalazio prognani carigradski patrijarh Nifont12. 322. zatim je moldavski vladar preduzeo kazneni pohod na Vlašku. koga je vladar Radul Veliki doveo radi organizovawa crkvenog ÿivota. Filipa¤cu. patrijarha carigradskog. 19 Kraq Ugarske 1490—1516. wegov 12 Kao svetiteq pod imenom Sveti Nifont Patrijarh carigradski slavi se 11. kao što pomiwe Gavril Prot13. na wemu je utemeqena sadašwa Rumunska patrijaršija u Bukureštu. Moisescu — St. Pºcurariu. koji je u svojstvu izaslanika vlaškog vojvode uspeo da izdejstvuje pomirewe dvaju vladara. av- gusta. nav. i kao priznawe poklonio vlaškom vladaru. U starom pomeniku Ugro-vlaške mitropolije zapisan je kao åetvrti arhijerej koji je pridrÿavao wen presto17.

1. I tamo prßide wt Radâla voevodœ posol £dinü kalâger imenemü Maksimïúnü. i umoli. ìko da sú sæmirit sæ Radâlwm voevodwm. 23 M. ali mada je bio dobro primqen. Bucure¤ti. Smutna vremena iznedrila su razne probleme koji su potiskivali izbor novoga mitropolita. I. pa u tom sklopu i zategnuti odnosi izmeðu Vladara i Mitropolita. godine 1512. I gospodin Bogdan vojvoda vide toliko moqewe i vojvoda uåini po wegovoj voqi pomirewe. i âmoli gospodina Bogdana voevodœ sæ mnwgœm âmol£nï£mü. koji je. 3—14). i Mihwea je uputio svetoga Maksima u diplomatsku misiju na ugarski dvor Vladislava II. Prilozi: 1 (Letopiseþul anonim al Moldovei. Istoria Bisericii Ortodoxe Române. I tako posla s wim jednoga svog poklisara k Radulu 22 Mihweina vladavina. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. oktobra 28. na mestu Ratezaci. i on se odazvao. na mýsto Ræteùacïi na Mogilâ Væìta. koje beše uspostavio wegov prethodnik. posluÿila je vrsnom rumunskom istoriåaru Aleksandruu Odobeskuu kao nadahnuãe za istorijsku povest Vojvoda Mihwea Zli u nizu istorijskih scena iz rumunskih letopisa (A. uðe gospodin Jon Bogdan vojvoda u Muntensku Zemqu sa svom vojskom. I tako posla sæ nim ednogo svoego poklisarý do Radâla voevoda. Maksim je prihvatio povereni mu zadatak i åasno ga ispunio. zaåetnik štamparstva u Vlaškoj. Nakon wegovoga dobrovoqnog povlaåewa na presto mitropolije Ugro-Vlaške ustoliåen je Makarije. <i tamo emâ klúni sú RaLeta 7015. vænide gospodinü Jwn Bogdan voevoda væ Mântúnskoi Zemli sæ væsými voi. Væ lýto ªzeï Whtìbrßa ki. pozvao je svetoga Maksima da se vrati na ugro-vlaški mitropolitski presto. gospodina Bogdana vojvodu s mnogo moqewa da se pomiri s Radulom vojvodom. Zaista. I gospodinü Bogdan voevoda vidý toliko âmolenße i voevoda sætvori volý ego na sæmirenße. Scene istorice din cronicile române¤ti. Pºcurariu. carý Sræbskago. 1992. kada je na presto Vlaške stupio Weagoje Basarab. verovatno. pošto su „hrišãani i jednoplemenici". „poneÿe este Hristßane i plemennici". Bucure¤ti 1959. sin Despota. u: Cronicele slavo-române din sec. s one strane Rimnika. došao u Vlašku istovremeno sa svetim Maksimom23. cara srpskog. Hoteãi da sa Ugarskom saåuva dobre odnose. Odobescu. nego je poštom poslao Mihwei dobijenu povequ. I beše meðu wima mnogo reåi i mnogo moqewe od strane kaluðera. na wnâ stranâ Rebna. I tamo doðe od Radula vojvode neki izaslanik kaluðer po imenu Maksimijan. Opere. nije se zadrÿao dugo. I vœšú megy nimi mnwgœ reåi i miwgo âmolenße wt kalâgera. a sâm je otišao u Srem. ali se nije vratio u Vlašku. mada nije iskquåena ni moguãnost da se åekalo na povratak svetoga Maksima. nego je od vladara izmolio dozvolu i iste godine vratio se u Srem. 444—446. sœnü Despota.vladarski stav prema mitropolitu nije bio prijateqski22. Arxeški mitropolitski presto je ostao upraÿwen. Bucure¤ti 1965). na Mogilu Kajata. 10 . Mihnea-Vodº cel Rºu 1508—1510.

i nada ne omanu. I gospodin Bogdan vojvoda vidi toliko moqewe i zakliwawe. nþ ne blagoåüstiviý. na Svútwm Eíaggelßi. Po smrti svagdapomiwanoga i u muÿestvenosti preslavnoga Joana Stefana24 vojvode primio je skiptar carstva plod bedara wegovih Bogdan vojvoda. i obojicu mirne svakog u svoje odasla. oktobra. 11 . posle Hrista. vojvodi. odgovara godini 1505.dâl voevoda sæ væsými svoimi bolýri. vladar Moldavije 1457—1504. pošao je Bogdan vojvoda na Muntensku Zemqu sa Stefan Veliki. ali ne po blagoåešãu. <i tamo se wemu Radul vojvoda zakliwaše> sa svim svojim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da ãe drÿati veåni mir i hatar po starom hataru. Po konci prisnovæspominaemýmü i væ mþÿstvý prýslovúxago Ioanna Stefana voevodï væsprïút carstvïa skíptri årýslü ego plwd. da ih nije štedri Gospod predupredio svojim obiånim åovekoqubqem. naime Despota. i sam Radul polaÿuãi ne malu [nadu] na pobedu. buduãi izazvan od Radula. krepko na wega zavojšti. I po prýteåeni lýtu edinomâ wt Radula strýåenü vœvü Zagorskago voevoda. hodataa bw im prýdlagaet. behu gotovi da krvoproliãem prirede vrlo veliki smeh ðavolu. i oboim sþxe hristïanwm. 28. kako da dræÿit mirü výånßi i hotar po starim hotarem. væsýko axe i pravedný. væ vtorœi Jâlskœh kalandü. I væiþtræ prýdýlýh ego bœvü kæ særaÿenïy gotov. gotov na borbu. u: Cronicele slavo-române din sec. Bodan voevoda. Maêima glagolú Despota. Godina 7012 od sazdawa sveta. i sam Radul o sicevœh podvigü ne malü polagaú i w åto hotýlše sú væ krævoprolitïi onom ùýlnœi smýh vragâ prýdloÿiti sú. Sæ âbo o sæmireni tým pobýsidovav i nadeÿdþ ne pogrýši i wboih mirin væ svoa sih wtsla. Bucure¤ti 1959. drugoga dana julskih kalenda25. i <uåini isto tako. poszedl Bogdan woiewoda do Multanskiey ziemie z swoi24 25 Godine 7015. i vrati se u svoje>. vojvode zagorskog. Maksima. 77—78). iÿe ne po mnwùý na mitropolitskœi san wt arhïerei moldavskœih dostoiný væzveden i prýstol Býlogradskœi do konåini âkrasivü. axe ne bœ xedrœi Gospodü prýdvarilü obœånœm svoim ålovýkolybïem. lýta slæncu togda otdaÿxu tœsþxa sedmosâgubna i edina pakœ sugubnaa desútica i vtoroe nošenïe poznavaše sú ìvý. I po isteku jedne godine dana. svýtu åado prisnoe. jer im postavqa posrednika. kada je sunce odavalo sedmostruku hiqadu i još jednu deseticu i drugo nošewe beše u toku. ako i po pravdi. jer obojica behu hrišãani. na nemÿe krýpko oplæåi sú. I gospodinü Bogdan voevoda vidit toliko âmolenße i klúnenße i sætvori takoÿde i væzvrati sú væ svoa si>. koji je ne dugo zatim na mitropolitski san od arhijereja moldavskih dostojno uznesen i beogradski presto do konåine krasio. svagda sina svetlosti. Bucure¤ti 1959. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. Anno 7015 28 8-bris. XV—XVI publicate de Ion Bogdan. 2 (Cronica lui Macarie. I nalazeãi se unutar wegovih predela. I tako o pomirewu wima pobesedivši. 3 (Cronica moldo-polonº. 77—78). u: Cronicele slavo-române din sec.

29 Nekadašwe selo. 30 Toponim je ili kakav stariji naziv sadašwega sela Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea ili humka pored Kajate (movila. de ceia parte de Rîmnicu. pritoka Dunava. a Bogdan vojvoda je uåinio isto tako i otišao je natrag u svoju zemqu. I utaborio se s vojskom s one strane Rimnika 10 dana. oktobra 28. videvši vojvoda Bogdan28 koliku mu je štetu priåinio vojvoda Radul u zemqi. ¢i acolo de la Radul vodº l-au timpinat sol. s one strane Rimnika31. 12 . a tam mu przysiega³ Radul woiewoda przy posle jego y z pany swemi na S. na teritoriji Vlaške. ¢i au ¤ºzut cu oastea de ceia parte de Rîmnic 10 zile. te je harao i palio od Milkova32 do Rimnika i niÿe sa obe strane do Sireta33. a Bogdan woiewoda na zadanie Radula woiewody uczyni³ wola jego na przymierze i tak pos³a³ z tym Despotem iednego swego pos³a do Radula wojewody. odgovara godini 1507. svojim åetama i stigao je na mesto zvano Ratezaci.mi woyski i doszedø³ do miasta. januara do 31. do XVIII veka u Pravoslavnoj crkvi godine su oznaåavale razdobqe od 1. 1987. 4 (Grigore Ureche. i tam przyszedø³ pose³ do niego od Radula woiewody Multanskiego Maxim mnich Despotowicz i prosi³ Bogdana woiewody. Godina oznaåena od sazdawa sveta. po savremenom raåunawu. posle Hrista. a od tada. Letopiseþul Þºrii Moldovei. i tako je poslao sa tim Despotom jednoga svog izaslanika k Radulu vojvodi. pa je pošao prema Muntenskoj zemqi i ušao je kod mesta što se naziva Ratezaci29. nije otrpeo. to treba imati u vidu pri preraåunavawu. pritoka Sireta. de au prºdatu ¤i au arsu de la Milcov pºnº la Rîmnic ¤i în jos pre de amîndoao pºrþile pºnº la Siretiu. vladar Moldavije 1504—1517. la Movila Cºiatii. Vº leatul 7015 octomvrie 28. septembra do 31. ce gîndi strîmbºtatea sa ca sº o rºscumpere mai cu asuprº… sculatu-s-au cu toatº puterea sa ¤i au tras într-ajutoriu ¤i pre sºcui ¤i s-au dus spre Þara Munteneascº ¤i au întratu la locul ce sº chiiamº Rºtezaþii. nu suferi. avgusta. oznaåavaju razdobqe od 1. pritoka Sireta. 80—81). 32 Reka na granici izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. rumunski — humka). a Bogdan vojvoda na molbu Radula vojvode uåinio je po voqi wegovoj pomirewe. oktobra 28. i mnoge ine reåi s wim je govorio. i tamo mu se Radul vojvoda zakleo. i molio je Bogdana vojvodu da se pomiri sa Radulom vojvodom. sada spojeno sa selom Kajata (Cºiata) u ÿupaniji Vranåea. 31 Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. a Bogdan woiewoda uczyni³ tak§e i poszed³ nazad do ziemi swey. un 26 27 Leta26 701527. nego je namislio da wegovu nepravdu s viškom otkupi… podigao se sa svom svojom silom i poveo je u pomoã i Sikuqe. 28 Bogdan III Slepi. i na mogile Koyatha z obu stron Rybnika. Maksim Despotoviã. Ewangelia. i na Mogilu Kajata s obe strane Rimnika. pa zapaziti da je u pitawu oktobar 1506. aby dzwiga³ z nim wieczne przymierze i granice po staremu. pred wegovim izaslanikom i sa svim velmoÿama na Sveto Jevanðeqe da s wim odrÿi veåni mir i granice po starom. i tamo je došao k wemu poslanik od Radula vojvode muntenskog. Bucure¤ti. zowa je Roterzecy. vºzîndu Bogdan vodº cîtº pagubº i-au fºcut Radul vodº în þara sa. I tamo ga je Reå leto upotrebqena je sa znaåewem godina. kod Mogile Kajati30. godine. 33 Reka na istoku Moldavije. decembra. Meðutim. octovrie 28. aby sie pomierzy³ z Radulem woiewoda i innych wiele rzeczy z nim mowi³.

cºlugºr anume Maximian. videãi tolike molbe od onoga kaluðera. sin Despota34. i-au înpºcat cu Radul vodº ¤i s-au întors Bogdan vodº la þara lui. hoteãi da povrati štetu koju mu beše priåinio vojvoda Radul. la þinutul Putnii. Cronica slovenilor Illiricului. i izmolivši vojsku od vojvode Radula. despotski sin od semena gråkih careva. Pišu neki. na teritoriji Moldavije. da buduãi neki velmoÿa iz Moldavije. carele. 36 Hroniåar greši: Maksim je bio izaslanik vladara Vlaške. anume Roman Pribeagul ¤i cer¤ind oaste de la Radul vodº s-au dus de au prºdat toatº Putna. Bogdan vodº. predeo u Moldaviji. Bucure¤ti. i da vrati vojvoda Radul sav plen i paqevinu. Scriu unii cº fiind un boer den Moldova. uåinio je mir wemu za voqu i poslao je s wim svoga izaslanika k vojvodi Radulu. Bucure¤ti 1963. cara gråkog. ¤ºzînd la Rºteza¤ zece zile. cîtº fºcusº în þara Moldovei. 35 34 13 . ¢i a¤a s-au întorsu Bogdan vodº cu pace înapoi. Odavde vojvoda Bogdan. Hroniåar uzima pogrešno da je Despot krsno ime. rugînd pre Bogdan vodº. I tako se vratio vojvoda Bogdan s mirom natrag. tamo ga je doåekao izaslanik od strane kraqa ugarskog36 (ime izaslanika: Maksimijan kaluðer). naime Roman Izbeglica. Cronica româneascº. au fºcut pace pentru voia lui ¤i au trimis cu dînsul solul sºu la Radul vodº. 26). ficiorul lui Dispotu împºratul grecescu ¤i s-au rugat lui Bogdan vodº ca sº facº pace cu Radul vodº. Deciia Bogdan vodº. Mysii cei din Sus si cei din Jos Mysii. što uåini u Moldavskoj zemqi u predelu Putne35. pritoka Sireta. cum ca sº þie pacea neclºtitº în veci. 6 (Georgije Brankoviã. u kwizi: Gheorghe Brancovici. pentru cº sîntu cre¤tini ¤i o seminþie. te je poharao celu Putnu. Posle toga vojvoda Bogdan. vºzîndu atîta rugºminte de la acel cºlugºr. ¢i acolo Radul vodº cu boierii sºi au jurat pre Sfînta Evanghelie. skupio je vojsku i upao u Rumunsku Zemqu i poharao je Rimnik. moleãi vojvodu Bogdana. fecior de despot. 5 (Istoriile domnilor Tºrii Romîne¤ti de Radu Popescu Vornicul. jer su hrišãani i jedno pleme. acolo l-au întîlnit sol de la craiul unguresc (numele solului: Maximiian cºlugºrul). Dupº aceea. ¢i hotarul pre unde au fostu cel bºtrînu au lºsat ¤i sº întoarcº Radul vodº toatº prada ¤i arderea. pomirio ga sa vojvodom Radulom i vratio se vojvoda Bogdan u svoju zemqu. neki kaluðer imenom Maksimijan. I granicu gde je stara bila ostaviše. koji je. I tamo se vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo na Sveto Jevenðeqe. presreo izaslanik od strane vojvode Radula. vrînd sº-¤i întoarcº paguba ce-i fºcuse Radul vodº. au strîns oaste ¤i au intrat în Þara Romîneascº ¤i au prºdat Rîmnicul. den sºmînþa înpºraþilor grece¤ti. da åuvaju mir nepokolebqiv u vekove. i molio se vojvodi Bogdanu da uåini mir s vojvodom Radulom. locul Moldovii. Reka u graniånom pojasu izmeðu kneÿevina Vlaške i Moldavije. zadrÿavajuãi se u Ratezašu deset dana. otišao je. 1987).

66—67). jer kraq beše dao Srem wegovom rodu. A wegov brat Maksim. Godina oznaåena od sazdawa sveta. pošto je sa kraqem Matijom bio pobednik u nekoliko ratova. godine. din ceastº lume s-au petrecut. primio je sveti anðeoski lik usamqeniåkog ÿivota u gradu Kupiniku38. vladajuãi nad Sremom i Slovenskom Zemqom. preselio se s ovoga sveta. Sredwovekovni grad u Sremu. gde je poåivalo i telo wegovoga oca. 40 Pri prevoðewu priloga 6. i-au lºsat ca sº¤i poatº þine întru stºpînirea lor Sremul cu Þara Sloveneascº. nazvavši se kaluðerski Maksim. pre aceia Mateia¤. 697237. ¤i al frºþine-sºu. Unucima despota Ðurða.6. anume Radul voevodul cel Bun. 38 37 14 . godine. naime Ðorðu i Jovanu. Despot Jovan. tima je maxarski kraq Matija dopustio da mogu drÿati u svom vlasništvu Srem sa Slovenskom Zemqom. U gradu je neko vreme stanovala Prepodobna Majka Agelina sa sinovima. stºpînind Sremul ¤i Þara Sloveneascº. i to je sada jedna od tri crkve sela Kupinova. (str. dupre ce cu Mateia¤ craiu în cîteva rºzboae au fost izbînditoriu. 6. I po malo vremena Ðorðe je ostavio slavu ovoga sveta i. unde au dus cu sine ¤i doao sicrie. fiind ¤i mitropolit întru acele pºrþi de locuri ¤i neputînd trºi în Srem fºrº de frate-sºu. Gheorghie s-au lºsat de slava lumii ace¤tiia ¤i fºrº de ¤tirea maicii lui. în beserica sfîntului apostol ¤i evanghelist Luca. ¢tefan. odgovara godini 1464. 6972. i 6. pentru cº craiul au fost dat Sremul rudeniei lui.2. 6977. posle Hrista. utvrðewe despota Ðurða Brankoviãa.1. carii au fost din fiiu-sºu Stefan. Novi Sad 1994. 69) 697739. Crkva Svetoga Luke obnovqena je 1957. unde s-au odihnit ¤i trupul tºtînesºu. Angheliia. korišãen je i postojeãi prevod Stevana Bugarskog u kwizi: Ðorðe Brankoviã. kojega beše oslepio turski car Murat. Iar frate-sºu Maxim. Ioan despot. Nepoþilor lui Gheorghie despot. ca sº-l þie ¤i sâ-l stºpîneascº. to jest po mirskom imenu Ðorðe. ¤i a frºþine-sºu. bez znawa svoje majke Angeline i svoga brata despota Jovana. adecº dupre nume mirenesc Gheorghie. Ioan despot. au priimit sfîntul.1. anume Gheorghie ¤i Ioan. i ne moguãi da ÿivi u Sremu bez svoga brata despota Jovana. Ioan despot. 39 Godina oznaåena od sazdawa sveta. naime vojvodi Radulu Dobrom. a¤adar mitropolitul Maxim au mers cu mumº-sa. povezan drvenom ãuprijom preko Obedske bare sa crkvom Svetoga Luke. Ioan despot. dakle mitropolit Maksim je otišao sa svojom majkom Angelinom u Munteniju k vladaru zemqe. îngerescul chip al traiului singurºtºþii în ora¤ul Cupinic. koji su bili od wegovog sina Stefana. la stºpînitoriul þºrîi. numindu-se cºlugºre¤te Maxim. craiul unguresc. u crkvi svetoga apostola i evanðelista Luke. Angheliia. împºratul turcesc. kamo je odneo sa sobom i dva kovåega. Hronika Slovena Ilirika. în Þara Munteneascº. (str. sa telima svoga oca Stefana i svoga brata despota Jovana40. Gorwe Mezije i Dowe Mezije. da ga poseduje i da vlada wime. odgovara godini 1469. Grad je razoren od Turaka 1521. buduãi i mitropolit u tim oblastima.2. posle Hrista. cu trupurile tºtîne-sºu. pre carele l-au fost orbit Murat. ¢i dupre puþinº vreme.

1. Bucure¤ti 1969). i krenuo je ka Muntenskoj Zemqi i ušao kod mesta koje se naziva Ratezaci. pentru mai mare încredinþare ¤i întemeiere între domni. care cît va birui. un cºlugºr. Dakle. II. cu poftº la Bogdan Vodº trimis pentru pace ¤i aducînd aminte lui Bogdan Vodº detoria cre¤tineascº. I tako je ono izaslanstvo Radula Velikog. Hronica românilor. 8. s obe strane do Siretina. ¢i acolo l-au întîmpinat soli de La Radul Vodº. za koju su duÿni hrišãanski vladari da se svagda staraju. Opere. prin acel cºlugºr. Decii hirotoni ¤i doi episcopi ¤i le deade ¤i eparhie hotºrîtº. da vojvoda Radul 15 . II. ¢i a¤a Isto logotet Miron piše zatim ovako: „Videãi vojvoda Bogdan štetu svoje zemqe. povukavši u pomoã Sikuqe. oktobra 28. uåiwenu od vojvode Radula. Iarº¤ Miron logofºtul scrie dupº aceaia a¤a: „Vºzînd Bogdan Vodº paguba þerei sale. Radul Vodº ¤i alte prºdzi. Viaþa ¤i traiul Sfinþiei Sale pºrintelui nostru Nifon patriarhul Þarigradului. octomvrie 28. Vojvoda Radul sa svojim velmoÿama zakleo se da odrÿava nepokolebqiv mir i drÿavnu granicu gde je bila. Bucure¤ti.7 (Gavriil Protul. de la Milcov pînº la Rimnic ¤i în gios pe de îmbe pºrþile. 8 (Gheorghe ¢incai. ca sº se înderepteze toatº þara de arhierei. trimeþînd ¤i Bogdan solii sºi la Radul. [Patrijarh Nifont] je ustanovio sve obiåaje na pravilima i na temequ Svetih apostola. la Movila Caiatei peste Rimnic. nije mogao da podnese toliko rasipništvo… podigao se sa svom silom svoga oruÿja. pînº în Siretin. preko Rimnika. kod Movile Kajate. cum cº va þinea pacea neclºtitº ¤i otarul þerei. preko onoga kaluðera. anume Maxim. neki kaluðer. gde je sedeo deset dana harajuãi i paleãi od Milkova do Rimnika i niÿe. cea de Radul Vodº fºcutº. ¤i-i învºþº cum vor purta grijº ¤i cum vor pa¤te oile cele cuvîntºtoare carele sînt date-¤i în seamº. ¢i a¤a acea solie a Radului Vodº. da bi arhijereji ispravili åitavu zemqu. pre unde au fost. 1969) [Patriarhul Nifon] tocmi toate obiceiurile pre pravilº ¤i pre a¤ezºmîntul Sfinþilor Apostoli. poslat k vojvodi Bogdanu radi mira i podseãajuãi vojvodu Bogdana na hrišãansku duÿnost. zakquåilo mir izmeðu Bogdana i izmeðu Radula. I tamo su ga presreli izaslanici od strane vojvode Radula. šaquãi i Bogdan svoje izaslanike k Radulu. la carea sînt detori domnii cre¤tine¤ti se caute pururea. ce se chiamº Rºtezaþi. unde au ¤ezut zece zile prºdînd ¤i arzînd. Jurat-au Radul Vodº cu boierii sºi. rodom od srpskih (ne gråkih) despota. dokle ãe svaki vladati. de neamul despoþilor sîrbe¤ti (nu grece¤ti). ce au fost fºcut þerei Radul Vodº. nu putu suferi atîta rîsîpº… sculatu-s-au cu toatº puterea armelor sale. radi veãe dostovernosti i utvrðewa meðu vladarima. au închiat pace între Bogdan ¤i între Radul. naime Maksim. se-l întoarcº lui Bogdan Vodº. i nauåio ih je kako ãe brinuti i kako ãe napasati slovesne ovce koje su im date u dušebriÿništvo. trºgînd ajutoriu pre secui ¤i au purces spre Þeara Munteneascº ¤i au întrat la locul. rukopoloÿio je i dva episkopa i dao im i odreðenu eparhiju.

pre la începutul anului de-acum. domnul Moldovei. vladaru Moldavije.3. pod ovom godinom: „Srpski istoriåar Brankoviã42 pomiwe da Mihwea Svirepi43 ni mitropolita Maksima nije mogao da podnosi i samo da bi ga mogao udaqiti od sebe. 43 Pravo ime vladara bilo je Mihwea Zli. 35). dupº pilda Radului. 1. 42 Grof Ðorðe Brankoviã (1645—1711). i da je te godine postavio Radul V na wegovo mesto kaluðera Maksima. Poate fi cº mitropolitul Valahiei au murit în anul 1507 ¤i în anul acela au pus Radul V. Vrînd a¤adarº Maxim sº se depºrteze. iarº el au remas în Sirmiu". au trimis pre Maxim cu cºrþi. 1508. ca. 8. din Argi¤. i-au aruncat cº fiind el din neamul despoþilor sîrbe¤ti. la Vladislav II. kako je veã reåeno za godinu 1506. doarº turcii n-ar lua în nume bun remasul lui în Valahia. Maksim je primio izaslanstvo. care respuns l-au trimis pe po¤tº în Valahia.2. se facº steînsº legºturº cu ungurii ¤i pentru scopul acesta. 41 Prireðivaå navedenoga dela Georgea Šinkaja tvrdi da je u to vreme vojvoda Radul veã bio ozbiqno bolestan. la anul de-acum: „Istoricul sîrbesc Brancovici pomene¤te cº Mihnea cel Cumplit.s-au nturnat Bogdan Vod cu pace la eara sa". a on je ostao u Sremu". a¤a scrie preavestitul Enghel. cum s-au zis la anul 1506. Chronico Valachico. (str. ce se þin de Valahia. ovako piše preslavni Engel. Maxim au priimit solia. 161) (Navod iz kwige: Engel. da se udaqi Maksim. I tako se vojvoda Bogdan vratio s mirom u svoju zemqu". poslao je Maksima s kwigama k Maxarima. taj odgovor je poslao poštom u Vlašku. (str. 149) (Navod iz rukopisa: Constans Miron. gl. i toga ciqa radi iz Arxeša. kojega beše uputio kao izaslanika k Bogdanu III. da li je vodio Maksima sa sobom. Despre lucrurile. Ali kad je Radul V išao. în locul lui. dus-au ¤i pre Maxim cu sine. 192). scaunul sºu. vrati vojvodi Bogdanu i ini plen koji beše poåinio zemqi vojvoda Radul. eu nu ¤tiu… (str. Hoteãi. da buduãi on rodom od srpskih despota. pre mitropolitul Maxim încº nu l-au putut suferi ¤i numai ca se-l poatº depºrta de la sine. 155) 8. kao što to letopisac veli. i s-au dat prilej ca acesta: Mihnea s-au sfºtuit cu boierii sºi. ne znam… O dogaðajima koji se tiåu Vlaške. 1508. kao što bi hteo preåuveni Engel. craiul Ungariei. au plinit ce i s-au fost încredinþat ¤i au dobîndit respuns în scris de la unguri. nagovestio mu je. na poåetku ove. k Vladislavu II. sklopi prisnu vezu s Maxarima. svoga prethodnika. kraqu Ugarske. pre cºlugºrul Maxim. la unguri. cum mi se pare. toboÿe Turci ne bi blagonaklono prihvatili wegov ostanak u Vlaškoj. Moÿe biti da je mitropolit Vlaške umro godine 1507. dakle. data mu je ovakva prilika: Mihwea se posavetovao sa svojim velmoÿama. godine41. Antiqua Historia Valachiae. antecessorului sºu. pre carele îl trimesese sol la Bogdan III. kako mi se åini. svoje prestonice. cum vrea preavestitul Enghel. ispunio je što mu je povereno i dobio je pismeni odgovor od Maxara. te da se nije mogao krenuti na put. 16 . Darº cînd au mers Radul V. da po ugledu na Radula.

on je 7 godina vladao i preminu. Maxim Brancovici. fata lui Lazar Gheorghievici din Serbia. din Moldova — ¤i de la Bogdan vodº al Moldovii o cîrjie de cinste. razmirica otpoåe. mitropolitul cel mai de demult. Timi¤oara. pobeÿe k vojvodi Radulu. episkop u Sremu i despot. 124) 9. 124) 9. cu aur ferecatº au cºpºtat.8. în Craiova ¤i fu priimit. 17 . luund turcii Sremu. fugi la Radu vodº. Sabor velmoÿa sa narodom Weagua vojvodu. (str. ali zatim piše boqe. Preavestitul Enghel gre¤e¤te cînd scrie cº Neagoe Vodº au domnit de la anul 1512 pînº la anul 1521. a maichii Anghelinii. Maksim Brankoviã. adunînd bani din Þara Rumâneasca. 44 U stvari George Šinkaj greši. episcop in Srem ¤i despot. 9. ci sº împºcºrº. za izvesno vreme". govoreãi: „Istorija Srbije veli da se vojvoda Weagoje Basarab oÿenio Milicom. sinu Joana Kaloerua.4. ãerkom Lazara Ðorðeviãa iz Srbije i da je opet postavio za mitropolita Vlaške Maksima. Întrº Radu vodº a Þºrii Rumâne¤ti cum întrº Bogdan vodº al Moldovlahii. 1981). ¤i cº iarº¤ au pus mitropolit Valahiei pre Maxim. el 7 ani au domnit ¤i rºposº. fiu lui Ioan Caloeru. Ceata boereascº cu poporul pre Neagu voevod. zlatom optoåen dobi. darº apoi mai bine scrie zicînd: „Istoria Serbiei zice cº Neagoe Bessarab Vodº s-au cºsºtorit cu Miliþa. i umalo se ne sukobiše. Mihnea vodº cel Rºu. sakupivši novac iz Rumunske zemqe. u Krajovu45 i bi primqen. jer je vladavina Weagoja Basaraba bila upravo kao što Engel tvrdi 1512—1521.1. 181) Preslavni Engel greši kada piše da je vojvoda Weagoje vladao od godine 1512. zidi mºnºstirea Cru¤edol ¤i moa¤tele a¤ezº. ali se pomiriše. kada su Turci zauzeli Srem. divan. Macsim vlºdica. pînº la o vreme". minunatº. cît erau a sº lovi. Cronica Banatului. 45 Craiova — grad u Rumuniji. iz stare poMaksim vladika. din Þarº în Srem. careº sute de ani s-au pastrat — el aducînd banii si oasele mîni-sa. (str. 9 (Nicolae Stoica de Haþeg. Uðe Radu vojvoda Rumunske zemqe kao što uðe Bogdan vojvoda Moldovlaške. do godine 152144.2. iz Moldavije — i od Bogdana vojvode Moldavije ÿezal åasti. davnašweg mitropolita. de familia veºche a Mihwea vojvoda Zli.3. rºzmiriþº sº scorni. koji se stotinama godina hranio — on donevši novac i mošti svoje matere. majke Angeline. (str. sazida manastir Krušedol i mošti poloÿi. iz Zemqe u Srem.

ostavivši manastir Krušedol. lºsînd mºnºstirea Cru¤ºdolu. care corespunde Patriarhiei Române de azi. koji beše zapoåeo. venåawem zakonom braka se sjedinio. pokrio manastir Krušedol iz Srema. menþinându-¤i ¤i scaunul de mitropolit ungaro-valah. La acesta arhiepiscopu din Srem. 127) 9. koji beše mladiã. da bi dovršio. În lucrare se scrie despee perioadele menþionate. sº o isprºveascº. supporting also the Hungarian-Wallachian Metropolitan throne which corresponds to today's Romanian Patriarchate. ce era june tînºr. On ga je izgradio i umro. cu cununie pre leºge nunþii s-au împreunat. ali mudar.Bºsºrabilor. în Þara Rumâneascº iarº au venit. ACCORDING TO THE ROMANIAN SOURCES Summary Saint Maksim stayed in Wallachia from 1503 to 1508. sestricu arhijerejevu. The quotations form the appendix of the paper and contain the excerpts from the original texte. naime Anepsiju ili Milicu. Maksim. Maxim. ce au început-o. Arsenije Bugarski SAINT MAKSIM (BRANKOVIÃ) IN WALLACHIA. Neagu vodº rºdicînd în þara-¤i mºnºstiri. gde beše vladarski presto. DUPª IZVOARE ROMÂNE¢TI Rezumat Sfântul Maxim a stat în Þara Româneascº în perioada 1503—1508 iar dupº aceea din nou. ca mºnºstirea Cru¤ºdolului din Srem. cu careº domnu Neagu în Bistriþº. 127) rodice Basaraba. postaviše. Arsenije Bugarski SFÂNTUL MAXIM (BRANKOVICI) ÎN ÞARA ROMÂNEASCª. El au fºcut-o ¤i muri. mostly year-books. 18 . dupº cum menþioneazº autorul. în principal cronici. then again shortly in 1512. de milº ¤i aramº bunº. (str. pe baza izvoarelor iniþiale române¤ti. dade vladici Maksimu ponovo dovoqno novca. fiind ea din neamul lui cneaz Lazar. iz milosti i dobroga bakra. sº o acopere. as well as translations into the contemporary Serbian language. buduãi ona od roda kneza Lazara. podigavši u svojoj zemqi manastire. un timp scurt. în 1512. deºte vlºdichii Maxim iarº bani destui. s kojom gospodin Weagu u Bistrici.4. (str. K wemu je arhiepiskop iz Srema. ci înþºlept. La carele vºzînd Neagul vodº o fatº. u Rumunsku zemqu opet došao. which are quoted. anume Anepsia sau Miliþa. varº arhiereului. Weagu vojvoda. Kod kojega videãi Weagul vojvoda neku devojku. Notele constituie o anexº a lucrºrii ¤i conþin extrase din textele originale ¤i traduceri în limba sârbº contemporanº. The paper follows the above-mentioned stays on the basis of the Romanian primary sources. unde era scamnul domnesc. îl pusºrº.

Sredwoškolsko obrazovawe dobila je u temišvarskoj Ÿenskoj gimnaziji „Karmen Silva". Mirjana je samo rano detiwstvo provela u rodnom selu i tu završila osnovnu srpsku veroispovednu školu. u åemu se sastoji wino dobro i slava. 7. gde je osvojila drugo mesto na ispitu zrelosti. godine u Srpskom Semartonu. 97—98. sestro. videla si lepotu srbskoga naroda. Šta je tome priåina da se narod gubi. Wena biografija je karakteristiåna za ovdašwe intelektualce koji su. Obradoviã. zemqoradnik Paja Bugarski. sam i zatire. Araðanina Save Tekelije. 1 2 19 . to jest u škole vere hoditi". koji je u pismu svojoj sestri napisao: „Sestro qubeznaja. promotrila si kako gine za drugoga. Mirjanu Bugarski. 1961. a zemqa im obezbeðivala egzistenciju. Spomen na prof. Dnevnik Save Tekelije. Inaåe tekst kwige åini osnovu ovoga rada. kako išåezava i sebe utamawuje. Bukurešt. Posebna je bila uloga uåiteqa i drugih prosvetnih radnika. a ne vidi da propada? To je. Srbi na ovom podnebqu uspeli da odrÿe jezik i nacionalni identitet. Temišvar. humaniste i narodnog dobrotvora. Milivoj Bugarski ŸIVOT U SLUŸBI SRPSKE ŠKOLE Meðu Srbima prosvetnim radnicima u Rumuniji posebno se isticala prva direktorka Srpske mešovite gimnazije u Temišvaru Mirjana Bugarski. Pored Mirjane imali su još dve ãerke i dva sina. 1993. Posle mature ÿelela je da naS. Mirjana Bugarski je roðena 17. Bugarski. Pravoslavna crkva ih je produhovqavala i objediwavala. Jedna od tih zasluÿnih liånosti bila je i Mirjana Bugarski. Oni su kao amanet prihvatili misli velikog Srbina. 3 D. nevjeÿenstvo: što qudi ne znaju šta je wima polza. teških uslova u kojima su delovali. škola i zemqa. i prešli u Temišvar radi školovawa dece. davali veliki doprinos oåuvawu srpskog nacionalnog duha. Bunder Bugarski. i pored. škola poduåavala. Izabrani spisi. A kako ãemo ih nauåiti? … da im dajemo sposob nauke pridobiti.11:929 Bugarski M. Temišvar. jezika i kulture.1 Ako su i posle tristagodišweg opstanka van svoje matice. Ÿivot i prikquåenija. A.2 rodnom mestu majke srpskog prosvetiteqa Dositeja Obradoviãa. po majci Lujanoviã.UDC 371. septembra 1912. u tome su im pomogli crkva. 1994. 81. Semarton su napustili 1922.3 Roditeqi su joj bili Tinka roðena Ðuriã iz Velikog Sempetra i poznati Semartonac.

nav. 4 5 20 . Vladimir Laskarov i Ivan Ðaja. pod B — Hemiju. rumunski nastavniåki kadar bio je mahom sa doktoratom. Bili su to: Milo Vukåeviã. profesor istorije. Stevan Jakovqeviã. Leto 1936. delo. Škola je radila do aprila 1941. Olga Ðuriã. vrsni filolog. Do završetka studija stanovala je u Ÿenskom studentskom domu.5 Mirjana je otpoåela svoju nastavniåku karijeru kao profesor prirodopisa i hemije. D. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989 (priredio Stevan Bugarski). Bogdan Åipliã. što on nije smeo da olako odbije. imenovao je za wih rumune profesore. 14. 1996. jer bi time ugrozio opstanak rumunske sredwe škole u Vršcu. i — uglavnom — mlaði od rumunskih kolega. Bunder Bugarski.stavi studije na materwem jeziku. matematiku Milan Jovanoviã. Godine 1931/1932. Toga leta preminuo je wen otac. 7597)4 studirajuãi: pod A — Prirodopis. predavala je srpski jezik. bivša mis Jugoslavije. otac joj je ispunio ÿequ iako je sav trošak u vezi sa studijama u Jugoslaviji snosila porodica. Osnovni. Svi jugoslovenski profesori napuštaju Rumuniju i odlaze u izbeglištvo u Englesku i wene kolonije. istoriju i geografiju Stojan Milosavqeviã. Posle završetka studija odbila je moguãnost da nastavi ÿivot i rad u Srbiji. Opšta odlika wenih uåenika bila je ispoqavawe velike qubavi prema srpskoj istoriji i romantiåne vere u nepobedivost srpskog naroda. Na åelu školske ustanove bio je tada direktor Silviu Beÿan. francuski jezik Ÿivojin Mihajloviã. Tadašwi direktor Vasile Miok. Temišvar. Napravila je raspored podelivši åasove prema moguãA. godine kada je Nemaåka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd. praviåni rukovodilac koji je ispoqavao naklonost prema srpskoj sekciji. a uåenike prebaciti u rumunske razrede iste ili drugih škola. Svetozar Markoviã. kasnije åuveni kwiÿevnik. Mirjana predlaÿe direktoru da sama organizuje nastavu Sekcije na srpskom jeziku. potom dekan Filološkog fakulteta u Sarajevu. u kojoj je vladala stroga disciplina i visok kvalitetni rad na poqu nauke. pod V — Teologiju. Preovladalo je mišqewe da sekciju treba ukinuti. sa studijama u Parizu. godine. Meðu wenim profesorima bili su: Siniša Stankoviã. U ovim okolnostima u Srpskoj sekciji su ostali samo Mirjana Bugarski i katihista jerej Pavle Markoviã. Sabqiã. imenovana je za profesora Srpske sekcije u okviru Liceja „Konstantin Diakonoviã Loga" u Temišvaru. bila je upisana kao redovni student na filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta (upisnica — indeks br. To je bila elitna škola. Profesori poslati iz Kraqevine Jugoslavije za Srpsku sekciju bili su izvanredno dobro spremni u svojim strukama. godine bilo je presudno u Mirjaninom ÿivotu. a ona. 75. završivši studije. jer je smatrala za duÿnost da se vrati kuãi i posveti se prosvetnom radu u zaviåaju. u nastojawu da zadrÿi srpske razrede. streqan 1941.

nostima i zajedno sa sveštenikom Pavlom Markoviãem otpoåela naporan rad. Uprava škole je naimenovala Spasoja Nikoliãa za nemaåki i latinski jezik. koliko ih je bilo pre rata. za usmeni ispit iz rumunskog jezika traÿi se prepriåavawe nekog štiva pri konverzaciji na rumunskom jeziku. 1943). pa se iz ålanka „Saopštewe o prijemnom ispitu" saznaje koji su bili uslovi prijema u prvi razred gimnazije. isto to vredi i za srpski jezik. 916 (Temišvar 11. apsolventa Beogradskog bogoslovskog fakulteta. da obrati paÿwu na interpunkciju. 3.7 Mirjana Bugarski sporazumno sa direktorom Vasileom Miokom i sveštenicima Pavlom Markoviãem i Qubomirom Filipovim. Loga. godišwe plaãawe 35. Dakle. U okviru srpske eparhije otvara se internat za mušku decu. sada je došlo troje. pri upisu odmah se uplaãuje 6. 1943). predloÿila je da se na osnovu reciprociteta. Nezadovoqna uåinkom Spasoja Nikoliãa. Srpski list u Temišvaru „Temišvarski vesnik" pratio je rad Srpske sekcije. Osnovno je postignuto: rad Sekcije nije prekinut. Za poåetak školske godine (1941) bio je potreban nov nastavniåki kadar. školske godine. naroåito poznavawe svih vrsta reåi i poznavawe imenskih i glagolskih oblika.6 „Svi uåenici koji se pripremaju da polaÿu prijemni ispit u Srpskoj sekciji: 1. Uprava škole ga je suspendovala i za predavawe latinskog jezika naimenovala sveštenika Qubomira Filipova. Pored prirodnih nauka predavala je i razne druge predmete — do 36 åasova nedeqno od åega je svega 16 bilo plaãeno. neka veÿbaju da pišu po diktatu tekstove na rumunskom jeziku. sveštenika Kostu Nikoliãa i Stojanku Vlahoviã. Srpske novine objavile su ålanak pod naslovom „Otvara se peti razred srpske sekcije.660 leja. Upisivawe se vrši u sekretarijatu Liceja. 4. 2. Temišvarski vesnik XI. 8. veÿbawem ãe se postiãi da uåenik piše što je više moguãe pravilno: da pravilno rastavqa reåi. a Qubomira Ajvaza za matematiku. Ð. U drugom tromeseåju školske godine vlada Milana Nediãa šaqe iz okupirane Srbije za Srpsku sekciju u Temišvaru: inÿewera Ðorða Dimitrijeviãa. umesto sedam profesora iz Jugoslavije. odobri otvarawe ¢ razreda Srpske sekcije u Temišvaru 1943/1944.000 leja. Uåenici koji su završili 6 7 Temišvarski vesnik XI. iz matematike se polaÿe samo pismeni ispit i to na srpskom jeziku." Posle molbe prote Slobodana Kostiãa upuãene Ministarstvu dozvoqeno je otvarawe ¢ razreda srpske sekcije pri Liceju K. za usmeni ispit iz srpskog jezika traÿi se gradivo propisano za IV razred osnovne škole. 915 (Temišvar 8.000 leja. 21 ." Školarina iznosi 10. paroha u Temišvaru — Mehali. Svi uåenici koji su u ovoj školskoj godini završili IV razred Srpske sekcije i poloÿili ispit mogu se upisati u V razred. usled postojawa viših razreda na rumunskom jeziku u Vršcu. 8.

Istovremeno su imenovani i profesori: Aleksandra Bugarski i Ðura Petroviã. na osnovu naimenovawa 8 9 10 Temišvarski vesnik XI. Rumunija je tada imala 16. V. 1948). 22 . u jesen 1948. Åakovi ili u kojoj drugoj školi. godine.5 miliona gradskog stanovništva. Mnogi od wih završili su zatim više škole: Jovan Bogosavqeviã i Emanuel Golub — fakultet istorije. 1943). Na kraju.3 miliona seoskog i 3. 925 (Temišvar 12. Pošto je Mirjana Bugarski bila meðu prvim Srbima profesorima iz rumunskog dela Banata.8 Postavio se problem poveãawa broja uåenika. 30.8 miliona stanovnika od kojih 13. a po završenim studijama u Jugoslaviji — bivši uåenici Sekcije: Ÿivana Lekin i Pera Nedeqkov. Maxari i Srbi u Temišvaru dobili svoje zasebne gimnazije. Kao posledica obraãawa selu sreãu se razredi sa po 60 pa i više uåenika. Pravda. Temišvarski vesnik XI. meðu wima školska reforma iz 1948. Upisnina ili školarina uplaãena pri upisu bila bi vraãena. Milenko Milovan — biologiju. a nisu poloÿili ispit mogu u sekretarijatu Loge podneti molbu za polagawe male mature. Srpski list „Pravda" (osnovan 1944) objavquje ålanak pod naslovom „Primene u ÿivot nastavne reforme". saopštava se da profesori Srpske sekcije pripremaju sve što je potrebno da se doðe do školskih kwiga i uxbenika. 8. završava studije prva promocija srpskih maturanata na tlu Temišvara. 9. Zdravko Fenlaåki — geografiju. Uåenici koji su završili IV razred gimnazije ili liceja. srazmerno veãem broju razreda. godine. 870 (Temišvar 21. Postoje škole na selu sa 12 do 80 uåenika.IV razred Srpske sekcije i upisali se u V razred koje druge škole u Temišvaru ako hoãe i ako ÿele mogu se ispisati iz te škole i upisati u V razred Sekcije. Posle proglašewa Republike. Odnosi se na one uåenike koji su završili ¡¢ razred u Senmiklušu. Rumunija polazi takozvanim putem izgradwe socijalizma. Nikolom Gavriloviãem. Odmah po završetku Drugog svetskog rata Jugoslavija je upotpunila nastavniåki kadar novim profesorima: Lidijom Iskriã. U leto 1947. U molbi navesti tri mesta od kojih bi ÿeleo kandidat.9 Pošto je najveãi deo srpskog stanovništva u Rumuniji ÿiveo na selu trebalo je poraditi da se sposobna seqaåka deca što više pridobiju za školu. koja otvara nacionalnim mawinama samostalne škole. Mihajlo Mitriã — matematiku. Jelka Mijatov — fiziku i matematiku i dr. 1943).10 Pozivaju se svi dosadašwi privremeni uåiteqi koji su u 1947/1948 godine radili u drÿavnim srpskim osnovnim školama. decembra 1947. da podnesu molbu koji ÿele zauzeti uåiteqsko mesto. 2. godine. Tada su Nemci. 367 (Temišvar 15. U oblasti kulture sprovedene su mnoge reforme. te da uåenici u tome ne oskudevaju. Vinkom Viloviãem i Josifom Kalåiãem. isto tako i omladinci sa åetiri ili više razreda gimnazije — sredwe škole. Kosta Stanisav — hemiju.

godine. V. Po završetku studija u Rumuniji. nedovoqno za smeštaj svih ðaka. Trebalo je po treãi put obrazovati potpuno nov nastavniåki kadar. godine korišãene prostorije Vladiåanskog dvora. postaje prvi direktor novoosnovane škole. kroz dve godine izlazi prva serija od 40 svršenih uåiteqa. U novembru 1950. 6). zatim ubrzo i Agronomska škola. a bez profesora. 1950). Narodu su bili potrebni uåiteqi i agronomi. koja priprema buduãe uåenike pohaðaju 116 uåenika od kojih 89 primaju stipendiju.11 Srpska škola ponovo ostaje sa Mirjanom Bugarski. U novoosnovanoj školi broj uåenika poåeo je naglo da raste. igraåka grupa. R. za internat (ista ulica br. Dana Stanisav — Sabo). bio je smewivawe direktora. Pod parolom zaoštravawa klasne borbe. pa su sve do 1955. Mirjana prihvata pragmatiånu varijantu: mobiliše oko sebe ugledne i sposobne intelektualce sa razliåitom školskom spremom.br. fiziku i prirodne nauke. od kojih su prvo troje i apsolventi Srpske sekcije. Dana Stanisav (kasnije udata Sabo). umesto jednog razreda. VII. Jelka Mijatov (kasnije udata Krstiã). Kao da je znala što je oåekuje. Mirjana donosi odluku da se pri Gimnaziji osnuje Pedagoška. Saznaje se da srpsku pedagošku školu."12 gde svodi bilans svog celokupnog rada. Jednom prilikom školu je posetio sam ministar nastave Ilije Murgulesku. u listu „Pravda" potpisuje ålanak Razvoj naših sredwih škola u N. Osnovana je ðaåka pozorišna druÿina. a ni od tada. tako da su se mogla obrazovati tri paralelna. 1948). Branislav D. druga preko puta. a time se obezbeðuje po11 12 Pravda. Prisustvovao je åasu fizike u XI razredu (prof. 11. nijednoj mawinskoj školi nije pošlo za rukom. izdatog od Ministarstva prosvete. 596 (Temišvar 30. Na taj naåin Gimnazija prerasta u školski vaspitni centar. gde je internat i osnovan 1935. Pravda. Krstiã. Škola je posedovala tri laboratorije: za hemiju. Ali svetlo doba škole poåiwe da gasne. naroåito onih što su se zalagali za razvitak svojih škola. dolaze profesori Miša Mitriã. kada je nosila naziv Srpska mešovita gimnazija. bez obzira na društveno poreklo. R. Posle Rezolucije Informbiroa o stawu u Komunistiåkoj partiji Jugoslavije (jun 1948) rumunske vlasti nisu dozvolile daqe prisustvo jugoslovenskih profesora u nastavi. što do tada. Prvi naåin za slabqewe potom i ukidawe mawinskih škola. Tom prilikom dodeqene su dve zgrade: jedna za školu sa posebnim ulazom i parkom ispred ulazne fasade (sadašwa ulica Generala Jona Dragalina br. 197852/1948. Srpsko agronomsko odeqewe broji 33 uåenika. 9). 23 . 7. 352 (Temišvar 4. preduzimaju se represivne mere koje ne zaobilaze ni nacionalne mawine. A Mirjana je primala na školovawe sve uåenike. Pored prosvetno-vaspitnog rada razvijaju se i vanškolske aktivnosti. odabrani su solo-pevaåi i sviraåi na raznim instrumentima.

decembra 1950 odlukom Narodnog saveta Temišvara br. 1950). language and culture. She spent only her early childhood in her native village Semarton. 12. Posle dve godine zaposlila se kao nekvalifikovan radnik u hemijskom preduzeãu. She completed the Faculty of Philosophy in 1935 in Belgrade and was appointed the professor of chemistry and biology in the renowned lycée „Konstantin Diakonoviã Loga" in Timisoara During World War II. Usled toga 5. 60836 oduzeto joj je rukovodstvo Gimnazije i odeqewa koja pri woj beše osnovala. in 1948. 12. 598 (Temišvar 3. despite difficult conditions in which they worked. leåila se i oporavila. ali što daqe od Gimnazije. gave a great contribution to the preservation of the Serbian national spirit. first replaced from the director post. Zajedno sa gimnazijom broj uåenika jeste 410. and then excluded from the lecturing process. nego i iz nastavnog sistema Rumunije. Dosledno „liniji" Mirjanu je trebalo potpuno odstraniti. Milivoj Bugarski LIFE IN SERVICE OF THE SERBIAN SCHOOL Summary The first director of the Serbian Co-ed Grammar School in Timisoara. Bila je najpre profesor u rodnom Semartonu. da potiåe iz bogate porodice. a zatim je prešla u Rudnu. Umrla je 2. Za direktora imenovan je seoski uåiteq iz Varjaša. Ubrzo je pronaðen i motiv. godine u Temišvaru. 38732/02. Biografia ei este ca13 Pravda. ali nikada potpuno. godine. 1952. 24 . usled izmewenih politiåkih strujawa. prima directoare a Liceului mixt sârb din Timi¤oara. VII. in 1950 and 1952. vraãena je u nastavu. Oronulog zdravqa. Later in her life. jula 1968. particularly stood out among the Serbian education workers in Romania Her biography is characteristic for the local intellectuals who. Milivoj Bugarski O VIAÞª PETRECUTª ÎN SLUJBA ¢COLILOR SÂRBE¢TI Rezumat Dintre cadrele didactice sârbe¤ti din România în mod deosebit s-a remarcat Mirjana Bugarski. she was appointed the director of the newly-founded Serbian Co-ed Grammar School. she kept her teaching post. Mirjana Bugarski.13 Ali Mirjanino daqe prisustvo u nastavniåkom veãu bili su smetwa novoj školskoj upravi. Odlukom Narodnog saveta Temišvara br. she was a professor in schools in Semarton and Rudna. Dušan Sabliã.trebni agrotehniåki kadrovi za kolektivna poqoprivredna gazdinstva. godine Mirjana Bugarski izbaåena je ne samo iz škole. Tek negde 1956. As a consequence of political circumstances in Romania. she was soon. too. and after the War.

25 . La Facultatea de Filozofie ¤i-a luat licenþa în anul 1935. ¢i-a încheiat viaþa ca profesoarº la ¤colile din Sanmartin ¤i Rudna. Împrejurºrile politice din România au fºcut ca în scurt timp. ¤i-au adus o mare contribuþie la pºstrarea spiritului. La Liceul de elitº „Constantin Diaconovici Loga" din Timi¤oara a fost numitº profesoarº de chimie ¤i ¤tiinþe naturale. sº fie mai întâi destituitº din funcþia de conducºtoare á Liceului. În condiþiile celui de-al doilea rºzboi mondial a fost lºsatº sº lucreze ca profesor. la Belgrad. Ea ¤i-a petrecut doar frageda copilºrie în satul natal Sanmartin. iar dupº sfâr¤itul rºzboiului a fost numitº. in pofida condiþiilor grele în care au lucrat. în 1950 ¤i 1952. în funcþia de director al Liceului mixt sârb nou-înfiinþat.racteristicº pentru intelectualii de acolo care. în anul 1948. iar dupº aceea exclusº ¤i din învºþºmânt. limbii ¤i culturii naþionale.

.

završio je u rodnom mestu 1895. godine. kao peto od sedmoro dece uåiteqa Tanasija Kostiãa i Kristine roðene Pešiã. Ogwanka. Sede (s leva na desno): Slobodan. 27 . Osnovnu školu. Paulina. Roðen je u Baåkom Feldvarcu (sada Baåko Gradište) 1. A on je na svojim kwigama uz ime redovno dodavao åin i mesto boravka: Prota Slobodan Kostiã. gimnaziju sa ispitom zrelosti u Novom Sadu 1903.1:929 Kostiã S.UDC 262. i Porodica Slobodana Kostiãa 1927. Stevan Bugarski PROTA SLOBODAN KOSTIÃ — ŸIŸA SVOGA VREMENA Obiåno su ga zvali skraãeno: Prota Kostiã. Ispred wih (s leva na desno): Nebojša. Temišvar. Gordana. Mada nije bio Temišvarac po roðewu. 6 razreda. Delija. 012 Kostiã S. Stoje (s leva na desno): Dejan. septembra 1884. Nemawa.

Godine 1922. na toj duÿnosti ostao je do prelaska u mirovinu 8. Bio je ålan Eparhijske konzistorije od 1908. eparhijskog podbeleÿnika za crkveno-administrativne poslove (1. 12. godine3. 1907. 2. 12. godine. do prelaska u mirovinu. Ispitnog poverenstva za steåajni ispit svešteniåkih kandidata. godine). Odmah po rukopoloÿewu administrirao je parohije u Malom Beåkereku (15. u åin protoprezvitera rukoproizveo ga je episkop Georgije (Letiã) u Velikoj Kikindi 7. a za prezvitera 6. „Crkveni. godine. 1 „Glasnik" je imao podnaslov „Crkveni. školski i društveni åasopis" (1935—1940). Knezu (15. 6. 9. 1928. gde je kasnije bio paroh do 1. 1919.bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1907. odnosno „Åasopis Pravoslavne srpske eparhije temišvarske" (1946). Odlikovan je pravom nošewa crvenog pojasa 13. 2. Ispitnog poverenstva za osposobqewe crkvenih pojaca. 3 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu). Umro je u Temišvaru (Gradu) 1956. 8. 10. 1947. 1916). I reda2. 12. eparhijskog beleÿnika od 15. godine. godine. Po ovlašãewu episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa) rukopoloÿio ga je u Novom Sadu episkop baåki Mitrofan (Ševiã): za ðakona 1. školski i društveni meseåni åasopis" (1934). 1. godinu. 28 . 12. Timišoara 1925. Vršio je duÿnost katihete za sredwoškolsku omladinu u Temišvaru 1909/1910. 1921. 9. 1922. 12. postao je nosilac rumunskoga drÿavnog ordena „Za zasluge steåene na crkvenom poqu". školski i društveni list" (1921—1934). U meðuvremenu. „Crkveni. od episkopa temišvarskog dr Georgija (Letiãa). 1956. koji ih je saÿeo u svojim kwigama: Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. 2 Biografski podaci potiåu uglavnom iz pera samoga prote Slobodana Kostiãa. 1907—1. 1910). 1921. godine. od Svetoga arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve. Neposredno po završenom školovawu oÿenio se Paulinom roðenom Åupiã. eparhijskog raåunorevizora za Okruÿne protoprezviterate temišvarski i aradski (1. 7. 9. 1. 1907. 12. 8. Bio je glavni urednik eparhijskoga glasila „Glasnik"1 od wegova pokretawa 1921. 12. 9. Temišvar 1931. åinom protoprezvitera 6. 1909—31. te Eparhijskog administrativnog odbora. Matiåni protokol umrlih. 1911—24. školske godine. 1818. godine. a za okruÿnog protoprezvitera izabran je 1927. Upis broj 14/17. kada je izabran za paroha u Temišvaru (Gradu). tokom Svetskoga rata. 1. 1909. 1916—11. 1910). i arhijerejskog zamenika od 1942. i naslovom protonamesnika 13. Okruÿnim protoprezviteratom temišvarskim administrirao je od 1. 1922. do prestanka izlaÿewa 1946. 1908) i Temišvaru (Mehali) poåev od 14. godine. godine. godine. 1907—30. 1919. 11. Ispitnog poverenstva za osposobqewe uåiteqskih kandidata za svešteniåku sluÿbu. Sahrawen je u porodiånoj grobnici na grobqu sa Lipovskog puta. mobilisan je i bio vojni sveštenik pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom (24. odnosno Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.

U prvoj polovini našega veka u Temišvaru je bilo mnogo uglednih Srba. godine. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Onda je pokušao da na svoju ruku. jer su sve srpske škole u Rumuniji bile veroispovedne. nego poveravan u administraciju4. 29 . A slavio je Svetoga Jovana. On je predwaåio u akciji otvarawa Srpske sekcije niÿe gimnazije i Srpske sekcije Uåiteqske škole u Temišvaru 1934. Svuda je priman sa uvaÿavawem i redovno je obezbeðivao drÿavne zakonske plate. Mada su prvi ulozi uneti još 1922. Svešteniåko-åinovniåki mirovinski fond i Uåiteqski mirovinski fond Eparhije temšivarske. slušali ga. praktiåno bio prvi åovek i za crkve. po svom poloÿaju. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. a u Temišvar je dolazio samo povremeno. zatim i Srpske sekcije više gimnazije 1942. 6 S. tridesetih godina. i za škole. Bugarski. On je bio jedan od srpskih åelnika koji su aktivno uåestvovali u primeni Školske konvencije potpisane izmeðu Rumunije i Jugoslavije 1933. urednost. Pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske. Bio je dostojanstven i strog. Sabqiã. s obzirom na mali broj ålanova. ali ih nisu primili. uz sve to 4 S. „Glasnik. 5 D. strog prema sebi i prema drugima. Pokušao je da reši najbolnije materijalno pitawe: mirovinu sveštenika i uåiteqa. sticajem okolnosti. školski i društveni list" 11—12. godine. marqivost. Predlagao je da budu primqeni u kakav mirovinski fond Jugoslavije ili Rumunije. Crkveni. godine. godine. decembar (Temišvar 1930) 68—170. prešao u Vršac kao episkop banatski. dr Georgije (Letiã). zatim. U Temišvaru. Kostiã. godine temišvarski episkopski presto nije više popuwavan. osnuje sopstveni mirovinski fond6. Hrvata i Slovenaca još 1918. Zbog toga je prota Slobodan Kostiã. i to je bilo u sklopu wegovoga ugleda. i koji su pratili potpisivawe Crkvene konvencije 1934. Kada je tokom rata vojska preuzela neke školske zgrade. Srpsko školstvo u Rumuniji 1919—1989. dugo nije bilo vladike. U crkvenim zgradama dao je urediti konvikte — muške i ÿenske internate s menzom — ostvarujuãi moguãnost da i omladina sa sela pohaða sredwe škole. Temišvar 1996. godine. Uÿivao je ugled i kod drÿavnih vlasti. Posledwi temišvarski episkop. prešao je u Kraqevinu Srba. jer ipak retko je ko od wih propuštao da proti åestita krsnu slavu. Meðutim. a prota Slobodan Kostiã svakako dolazi na åelno mesto meðu wima. to je bilo neostvarqivo. Zbog toga su ga se podruåni sveštenici i uåiteqi pomalo i pribojavali. Po wegovoj smrti 1935. izradio je da se deo Vladiåanskoga dvora ustupi za uåionice Srpske sekcije5. na neredovne uplate (jer i sami ålanovi nisu redovno dobijali platu od crkvenih opština). pa je najpre kao episkop temišvarski stolovao u Velikoj Kikindi. godine. 1932. ali ga nisu voleli. ukazujuãi na wene nedostatke. Zahtevao je taånost.

i pismeno saopštava da je prota Slobodan Kostiã imenovan za arhijerejskog zamenika temišvarskog i da ga je Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve priznao aktom br. 241/Prez. u najteÿe vreme. i rumunskih drÿavnih zakona i vlasti. jula meseca. 105/D/25. fond Verski akti. osujetio je pokušaj drÿavnih vlasti da imenuju drugu eparhijsku upravu. 12. 8 Pod kraj 1942. 37/22. kada sâm više nije mogao da dolazi i zvaniåi8. akt br.prikupqeni novac je obezvreðen inflacijom. nego je vodio crkvu i školu. 1943 vladika Irinej. fond Verski akti. „Temišvarski vesnik" (Temišvar II. protoprezviter stavrofor Slobodan Kostiã. akt br. i to sa pravima i duÿnostima koje beše propisao aktom br. kamoli pisalo. 1943. ali se svo vreme dovijao i — sem što je potpisivawe prepustio najstarijem iza sebe protoprezviteru — nije ispuštao iz ruku upravu nad Konzistorijom. 9. godine prota Slobodan Kostiã poåiwe da potpisuje: „Po nalogu Preosveãenog arhijereja. u nastavku svojih usmenih nareðewa. On se na to nije obazirao. Prota Slobodan Kostiã je sa grupom saradnika stavqen pod sud. Godine 1942. 1943. U zatvoru je proveo oko godinu dana. 30 . „zadrÿavajuãi i nikome ne ustupajuãi od Svete Crkve primqena prava". 1942. 7 S. po manastirima i kod svojih poverqivih qudi9. nego da im sudi rumunski sud zbog „neovlašãenog okupqawa" i „ukazivawe gostoprimstva osobi iz inostranstva". 9 U posleratnim prilikama o tome se nije mnogo ni govorilo. 1183/15. 278/D iz 1943. godine. 6. Aktom br. Neposredno zatim. 1943. Tokom Drugoga svetskog rata prota Slobodan Kostiã je saraðivao sa srpskom åetniåkom vojskom. 241/Prez. 10 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 12. za to su saznale drÿavne i vojne vlasti. Uÿivao je posebni ugled kod crkvenih vlasti. akt br./17. Za åetnike je prikupqao pomoã. 12 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 140/D/11. potpisujuãi redovno: po zaduÿewu i po ovlašãewu. godine novim dopisom stavio je svima do znawa da „nesmetano zvaniåi". To su mu kasnije protivnici stavqali na dušu7. tom ¢ 1940—1945./17. i — kada je god bilo potrebno — skrivao wihove pripadnike u Vladiåanskom dvoru (gde je i sam stanovao). tom ¢ 1940—1945. Beograd 1992. Zato su wegovi protivnici govorili da su arhijereji pod wegovim uticajem. zamenik. tom ¢ 1940—1945. 194212. te da. Od nemila do nedraga. 11 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. eparhijski beleÿnik". imenuje odbor koji ãe ga zamewivati10. a uåinio da Ministarstvo za veroispovesti prizna zamenika koga on beše imenovao. koji ne behu rumunski drÿavqani. fond Verski akti. dopisom je obavestio podruåne crkvene opštine da je privremeno spreåen da u potpunosti vrši svoje duÿnosti. Nekoliko vrlo znaåajnih podataka izneto je u kwizi: Marko Milunoviã. od 28. Sredinom 1943. Za arhijerejskoga zamenika temišvarskog imenovao ga je episkop baåki dr Irinej (Ãiriã) 1942. te da svoju preðašwu odluku povlaåi kao „suvišnu i neefektuisanu"11. uz sve teškoãe zbog trajno nestabilne ravnoteÿe izmeðu episkopa. Na sredu sa raåunima. Nikoliã. Preko svojih veza izradio je da ne budu predati nemaåkoj komandi. 7. 7. 1934). 5.

732/2. Prota Sl. fond Verski akti. i zapisniåki zahtevao od prote Milana Nikoliãa pristanak da se po tom pitawu uputi dopis Patrijaršiji14. ne samo da nije razrešen tih duÿnosti. s obzirom na opšte stawe. Prota Slobodan Kostiã je sazvao Eparhijsku upravu. 278/21. Tekst o navedenom predmetu glasi: „Prota Sl. tom ¢ 1940—1945. sinoda". fond Verski akti. u vezi sa pisawem „Pravde" da je smewen sa uprave Vikarijata. Tada glasoviti Savez slovenskih kulturno-demokratskih udruÿewa u Rumuniji izradio je da Ministarstvo veroispovesti aktom br. 1946. postupa kako po svojoj savesti naðe za dobro i kako ga Gospod uåi13. 68/2/1945. moli protu Milana Nikoliãa da se u toj stvari izjasni. fond Verski akti. samu odluku Min[istarstva] ne priznaje. 14 13 31 . odnosno akt sa potpisom prote Slobodana Kostiãa D 344. Prota Slobodan Kostiã je imao osmoro dece: pet sinova i tri kãeri. 1946. i u Rumuniji. 9. 11. Kostiã navodi da je za postavqawe na åelo Vikarijata kompetentan samo Sv. usamqen. pozvao se na crkvenu disciplinu. 194717. 8. ovlastio ga je da sam odredi sebi zamenika. Ubrzo zatim prota Slobodan Kostiã je oboleo. 11. Oba akta sam svojevremeno video u Eparhijskom arhivu u Temišvaru. 17 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. 2437/11. Neposredno posle rata nove vlasti htele su da ga odstrane. br. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. akt vladike Irineja B. Dopisom br. Arhiv Pravoslavne srpske eparhije temšivarske. beleÿnik i arhijerejski zamenik ove Eparhije. prota Slobodan Kostiã se obratio u Beograd Svetom arhijerejskom sinodu za savet i pomoã. sa potpisom mitropolita skopskog Josifa da. akt br. nego ga Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve… ponovo potvrðuje"15. Svih crkvenih duÿnosti razrešio ga je vladika Irinej s pozivom na odluku Svetoga arhijerejskog sinoda br. 5. Sa decom je imao i radosti. Zapisnik plenarne sednice Eparhijske konzistorije u Temišvaru 30.Po povratku iz zatvora ponovo je nesmetano ušao u sve svoje nadleÿnosti. Na wegovu molbu vladika Irinej (Ãiriã) mu je odobrio tromeseåno bolovawe: ukazujuãi mu paÿwu i poverewe. Prota Nikoliã objašwava stvar na taj naåin. 1946. 9. potišten i premalo napušten. Kostiã. Ponovo mu je ukazana poåast i najveãe poverewe: odgovoreno mu je pod br. akt br. 1907/zap. 9. 43006/1. da su wega — u interesu dobra naroda — zamolili da primi vlast u Eparhiji. sluÿbeno/D/1. sinod u Beogradu. Od tada je prota ÿiveo povuåeno. 321/D/9. On je tu duÿnost poverio jereju Stevanu Tomiãu16. 1946. imenuje sveštenika Milana Nikoliãa za „vršioca duÿnosti upravnika Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". 1946. 6. Protokol sa raznim zapisnicima. i tuge. tom ¢ 1940—1945. 541/3. 1. dogorevajuãi kao voštanica. 1945. 1947. 8. U sklopu nepovoqnih okolnosti nastalih odmah posle Drugoga svetskog rata Srpska pravoslavna crkva se neopravdano našla na udaru novih vlasti i u Jugoslaviji. Sveti arhijerejski sinod je odgovorio dopisom br. naglašujuãi „da protojerej stavrofor Slobodan Kostiã. Prota Milan Nikoliã izjavquje da ãe saåekati odluku Sv. tom ¢ 1940—1945. najviše zbog bolesti. U mirovinu je prešao sledeãe godine. 1946. 15 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu.

u ratnim i poratnim prilikama uništen. u najširem smislu toga pojma. Nebojša (roðen 1919) umro je prilikom zemqotresa u Skopqu 1963. Posebno treba istaãi da je prota Slobodan Kostiã bio u ÿiÿi i ÿiÿa svih naših zbivawa. mada se sada cela graða moÿe. a i treba kritiåki preispitati. Moÿda je. i naporedo s wom napis Razbojnici. pa je ipak pušten. te teškoãe oko štampawa. Zasluÿni pregalac Slobodan Kostiã je zapostavqan i malo-pomalo prepuštan zaboravu. Sa umetniåkog stanovišta najuspelija mu je kwiga Vaqevski muåenici. sticajem nesreãnih okolnosti. ona ãe ostati kao nezamenqivi i nezaobilazni izvor o Srbima u Rumuniji. Moÿe se 18 Rodoslovnu tablicu porodice Kostiã qubazno mi je ustupio gospodin Aleksandar Kucara. ostavivši za sobom sina i kãer. da je bio prenatrpan sluÿbenim duÿnostima. Koristim priliku da mu i ovim putem izrazim srdaånu blagodarnost. zet protine ãerke Delije. pa tek onda slaÿe sledeãi. sâm sebi odredio poloÿaj za najveãi uåinak. a kwiÿevnošãu i novinarstvom se bavio samo uzgred i povremeno. Tokom svoga dugogodišweg rada prota Slobodan Kostiã se bavio i kwiÿevnošãu. Neposredno. s obzirom da je deo dokumenata koji su proti bili dostupni. Ostale wegove kwige su druge prirode: to je nauåni rad u oblasti istoriografije. svojim nesumwivim praktiånim smislom. statistike i demografije. Ilariona Zeremskog i drugih. 32 . Nemawu (roðenog 1912). i od tada mu se izgubio svaki trag. od wega je ostala devojåica. 1924) imaju potomke18. nego po qudskom sauåesniåkom odslikavawu detaqa. U posleratnom zanosu Srbi u Rumuniji okrenuli su se od korena i prošlosti i poåeli pisati takozvanu novu kwiÿevnost i istoriju od poåetka. pod omåom — u to vreme — mogao naãi bilo ko. zagonetno su oteli neznanci usred Temišvara 1946. u kojima se. uzbudqivo štivo pleni ne po onom što se dogaða. udate Boršaru. godine. Zato. On se obilato koristio postojeãim radovima iz pera Dimitrija Ruvarca. ali je on bio takve prirode i shvatawa. Svetozar (roðen 1908) umro je kao bogoslov 1927. Wegove poštovaoce je to tištalo. Nebojša (roðen 1918) umro je mali. da se ni po koju cenu ne bi povukao iz vrtloga zbivawa sa ciqem da se posveti kwiÿevnoj delatnosti. zbog nedostatka ãiriliånih slova. koristio arhivske dokumente i upitnike sa parohija. Velika mu je zasluga što je sabrao ogromnu graðu i štampao je — mahom o svom trošku — u vreme kada se u štamparijama. jer unapred se u svakoj glavi zna šta ãe se dogoditi (a dogaða se jedno te isto: sude prekim sudom i vešaju). Sigurno je da su ga mnogobrojne teškoãe i trzavice koje je imao u voðewu crkvenih i školskih poslova. U prilogu je bibliografija wegovoga kwiÿevnog rada. moralo åekati da se rasturi jedan tabak. Delija 1915—1992 i Ogwanka roð. Dejan (roðen 1910) umro je kao episkop banatski Visarion 1979.Najstariji sin. sve tri ãerke (Gordana 1913—1994. omele da uradi više na kwiÿevnom poqu. izgarajuãi na raznim i mnogim poqima. koji je kao åetniåki privrÿenik bio i u moskovskom zatvoru.

*Prva autorova kwiga. umrla u pritvoru 15.). 8°. VI. obešeni 12. V. kao kakav letopis smrti. samo repaginirani.). aprila 1916. 1919. koje je osudio preki sud.). Ÿivka Goðevac. 48. 1. decembra 1916.). godine (39—45 str.] Pavle Marinkoviã. srpski narodni uåiteq. godine (24—38 str. Cena: 1 dinar = 2. Zvona Pravoslavne srpske crkve u Temišvaru-Mehali. na wegovom grobu zatekla velika kita cveãa i uz wu zapis da je grob posetila grupa Vaqevaca. jezivu tim više što je izloÿena mirno i uzdrÿano. 1970. Kwige 1868—1944. i korici:] Sav åist prihod.8°. obešena 13.). u austrougarsku vojsku i dodeqen na sluÿbu Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom.[une]. u spomen na protine zasluge.[avne] srpske parohije mehalske. V. *Broširano. g. <Ÿupanijska Štamparija>. 53. Blagoje Brdareviã i Dušan Marinkoviã. kako li tek o wemu sude u Vaqevu. Str. koji se po dobru seãaju prote Slobodana Kostiãa iz 1916. [Izdawe autora]. 14—16). aprila 1916. III. i da je cveãe. (16—24 str. Prilog monografiji Pravosl. obešen 31. maja 1916. Slobodan Kostiã. II. pa je ovu kwigu napisao kao ispovest. Prilog: BIBLIOGRAFIJA RADOVA PROTE SLOBODANA KOSTIÃA20 1. I onda se jednoga dana.1.[odine]. [Raspored gradiva:] [Pristup] (3—5 str. — <Temišvar>. Vaqevskim muåenicima (42—43 str. Slobodan Kostiã. i proslave Oca vašega koji je na nebesima19. Teofil Ivanoviã i Stanko Petroviã. Iz rata se vratio opsednut seãawem na te qude i wihove oporuke. Beograd 1989. aprila 1916. 20 19 33 .50 Kr. Temišvar. pa i da bude u posledwem åasu uz osuðene na smrt.). i korišãen isti. obešeni 13. Stana Laziã. godine (11—16 str. [Naznaka na naslovnoj str. I nehotice se nameãu evanðelske reåi: Ne moÿe se grad sakriti kad na gori stoji Tako da se svetli svetlost vaša pred qudima. da vide vaša dobra dela. (38—39 str. godine (5—11 str. obešen 26.2. bio je svedok smrti petnaest mawe-više nevinih. [IV. [Izdawe autora]. Petar Ivanoviã.). Vaqevski muåenici. gde je bio u åinu oficira okupatorske vojske. godine. Str.). XXXI—XXXIII. U duÿnost mu je spadalo da vrši duÿnost zatvorskog dušepopeåiteqa. (Mt 5. Ruÿa Radojåiã. 1924. 1. i koja je detaqno izloÿena u tomu Srpska bibliografija. Štamparija Braãa Åendeš. Od aprila do decembra 1916. Bibliografija je sastavqena po metodologiji koju je Narodna biblioteka Srbije propisala za srpsku retrospektivnu bibliografiju.postaviti pitawe: ako je prota to doåekao od Temišvaraca. aprila 1916. slog. ubrano iz vaqevske crkvene porte. osuðena na smrt vešalima 12. I. *Tekst je najpre objavqen u podlistku lista „Sloga" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. za podizawe spomenika ovim muåenicima. maja 1916. str. paroh temišvarsko-mehalski. VIII. Posebna izdawa 1.1). — Timišoara. *Kao rezervni vojni sveštenik Slobodan Kostiã je mobilisan 1916. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike. namewuje se varoši Vaqevu.

1. godinu.8°. 21 Naznaka sedišta bila je neophodna. Sr. ekonomske i dobrotvorne ustanove Srba u Rumuniji (102—106 str. Pravosl. godine (16—17 str.[ine] (17—48 str. V.[ine] do svetskoga rata (4—12 str. Zvona stare crkve (3 str. akti br. a nakon rata su ukquåene u Temišvarsku. godine.).3. Narodno crkveni imetak u vezi sa sprovaðawem Agrarne Reforme (79—87 str.).).).). *Štampano u 440 primeraka22. *Broširano. — Istorijski pregled (5—18 str.). [Izdawe autora]. 22 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine u Srpskom Semartonu. EK od 3. Hrvata i Slovenaca. Zvona crkvena od 1848. Crkvene opštine.). parohije i veroispovedne osnovne škole (58— 78 str. i bez broja od 5. Prota Slobodan Kostiã. godinu je drugi u nizu šematizama Eparhije temišvarske i prvi sastavqen za sastav Eparhije u Rumuniji od 1918. Srpska crkva u okrugu vaqevskom za vreme okupacije 1915—1918. sastavqen je za nepodeqenu predratnu Eparhiju temišvarsku: obuhvatao je crkvene opštine koje su nakon Svetskoga rata pripale Kraqevini Srba. Zvona nove crkve posle svetskoga rata 1918.).). *Kwiga se temeqi na prikazima Srpske pravoslavne eparhije u Kraqevini Rumuniji. god.).[Raspored gradiva:] Predgovor (2 str. 1.). Letica. Štamparija Braãa Åendeš.). još konaåno ne podeqene.). Izdawe Uprave Pravosl. god. 1924 <1925>.).). oktobra 1924. K 633/prez. Sveštenstvo (31—46 str. Iskaz o deci srpske veroispovedne osnovne škole školske 1924/ 25. 1925. Zvona nove crkve do 1848.).). odnosno Aradskoj eparhiji. jer je istovremeno postojala Pravoslavna srpska eparhija temišvarska u Kraqevini Srba.[emski] Karlovci 1897.[avna] srpska Eparhija temišvarska u Rumuniji (18 str. 23 E. sa sedištem u Velikoj Kikindi. — Timišoara. Str. godine (3—4 str. Rekvirirawe zvona 1917. Hrvata i Slovenaca. Str. Štamparija Braãa Åendeš. *Broširano.2. Brojno stawe 31.[avne] srpske eparhije temišvarske u Temišvaru21. Uvod (3 str.). a nije obuhvatao crkvene opštine koje su tada pripadale Vršaåkoj. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. — Timišoara.). Završetak (48 str. decembra 1924. Temišvar. štampan 1897. Temišvar. Šematizam za 1924. 106. Eparhija temišvarska (5—15 str. *Prvi Šematizam Temišvarske eparhije23.). — Crkvene vlasti (19—25 str. Srpska pravoslavna veroispovedna osnovna škola i uåiteqstvo u kraqevini Rumuniji (47—57 str. Prota Slobodan Kostiã. Pravni poloÿaj eparhije (18 str.). godine (97—98 str. tom ¢ 1921—1925. Zvona crkvena pred svetski rat (12—13 str. 34 .). takoðe i nacionalno mešovite. i na odgovorima sveštenstva na upitnik razaslat krajem 1924. Školovawe sredwoškolske srpske omladine (99—101 str.). koji su bez potpisa objavqeni u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografske jedinice 2. 103. godine. Prosvetne. Prvi šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. Eparhija vršaåka (16—18 str. Prilog istoriji Pravosl.8°. oktobra 1924. godine. Raspored gradiva: Predgovor (3—4 str. i 2.1. u vezi sa ranijim statistikama (88—96 str.). fond Verski akti. V. srpsko-rumunske crkvene opštine. odnosno Maxarskoj. Zvona crkvena u svetskom ratu (13—16 str.4.). eparhijski beleÿnik. godine.[avne] srpske eparhije šabaåke.).

Divqi brakovi (56 str.). sveštenici (62—63 str. — Verski ÿivot (49—65 str. [Raspored gradiva:] Predgovor (3—5 str. Šteta nanesena šumama i zabranima (102—103 str). Bir (40—48 str.). Direktive vojnih vlasti za rešavawe crkvenih pitawa u okupiranoj Srbiji 1916—1918 (6—9 str.[etog] mira (54—55 str. 20. *Okosnica kwige jeste zapis o teåaju.).).). — Crkveni imetak.). — Temišvar. Verouåiteqi. Osnivawe banatskih manastira u opšte (7—8 str. Temišvar. Uništaj braånih ispita (55—56 str.). saåuvan u matiånom protokolu zavedenom 1727. Jezik (65 str. Bogosluÿewe (50—51 str.).). Sveštenici koji su bili za vreme okupacije na sluÿbi (24—31 str. godine.[ira] Kusiãa (9 str.). 1926. Obnova pravoslavnog srpskog manastira Kusiãa u Rumuniji 1930. razvodi braka (57 str. 8°.). a zatim ih. *Kao vojni sveštenik u austrougarskoj vojsci pri Okruÿnom zapovedništvu vaqevskom Slobodan Kostiã je.). Šteta u zvonima (98—100 str. avgusta 1916. Doseqavawe Srba u Banat (6—7 str.). Manastir Kusiã u XVI—XVIII veka [!] (9—10 str.).).). Verski prelazi (58 str. Nauka o veri kao nastavni predmet […] (58—62 str. Šteta u utvarima i crkvenim kwigama-bibliotekama (100—102 str. V.). poåev od 6.14).).).[etih] tajni (54 str.). Pisme [! Pisma] u crkvi (65 str.). II. Prota Slobodan Kostiã.). Nagrada verouåiteqima (63—65 str.). predao Jugoslovenskom poslanstvu u Bukureštu 1921.).). vršio i duÿnost referenta za verska pitawa. god.). Administracija upraÿwenih parohija (73—81 str. IV.).). Brak (55 str.). Raåuni (89—92 str. na osnovu wih napisao je kwigu. Štola (36—40 str. <Braãa Åendeš>. Ÿenidba lica preko 60 [!60] godina (57 str. godine. Pri evakuaciji poneo je sa sobom i po završetku rata doneo u Temišvar sve dokumente što su se kod wega zatekli.). Nabavka sv. Kratak opis svake crkve i parohije u okrugu (10—21 str.). Str.). *U prepisu teksta ima propusta i pogrešno rašåitanih mesta. Str. *Broširano.). Spomiwawe vladara i Arhijereja (54 str. I. samo repaginirani slog. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom (11—14 str. 1. — Šteta naneta imetku crkvenom za vreme okupacije (97—103 str.6. Prilog istoriji pravosl. 1930. Brašno za prosfore (54 str.).). Antimins (51—53 str.). Osnivawe Manast. brak (57 str. Šteta u zgradama (97—98 str. Temišvar. — Administrativno upravni predmeti (65—81 str. Popis imetka crkvenog od 5. 12. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. III. Obavqawe sv. Pisme [! Pisma] u crkvenoj administraciji (65—66 str.).).). Dispenzi.).).).[avne] srpske Eparhije Temišvarske.).).).). Internirawa sveštenika (32—35 str. Štamparija Braãa Åendeš.[ine] (82—88 str. Crkveni peåati (66—67 str. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Mešoviti brakovi (57—58 str.). *Broširano. godine. marta 1916. Zvaniåewe parohijskih zvawa (67— 73 str. Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. Manastir posle spajawa 35 . — Timišoara.). Opãe (49—50 str.). kako sam kaÿe. Sveštenici koji nisu bili za vreme okupacije na sluÿbi (23—24 str. — Sveštenstvo (23—48 str. 1.[a] Slobodan Kostiã. rukovawe imetkom crkvenim (82—96 str. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti.).8°.Raspored gradiva: Predgovor (3—5 str. Naplata sveštenstva (36 str. Štete u gotovini (103 str.). Prot. Upotreba imetka (92—96 str.5.

). Crkvene vlasti (2—7 str. Eparhijska kancelarija (6—9 str. godine (22 str. škola. Protoprezviterati (10— 12 str. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930.19).[ine] (34—35 str. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike u korišãen isti. Sadrÿaj: Predgovor [3]—[4] str. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl.18). — Temišvar.).).). 23. Dobrotvorne srpske ustanove u Srpske sportske ustanove u okviru poglavqa Prosvetne srpske ustanove.7. Bratstvo Manastira (15—16 str. samo repaginirani slog. pošto je kwiga izašla 1931. 1930.). godine. Eparhijska kancelarija (7—8 str. godine (55—56 str. *Broširano. Statistika (79—92 str.). 1—78) preštampana iz „Glasnika".).[ijskog] i manast. Imenik crkvenih opština. godine (23 str. sveštenstva. Manastiri (18—19 str.). Obnova Manastira Kusiãa (18—20 str. *Broširano.). *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Crkvene vlasti (3—6 str. Imetak Manastira Kusiãa (16 str. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932.). Statistiåki pregled o broju crkava. godinu. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] (1—2 str. Umetnost i starina po hramovima pravosl. Brojno stawe ålanova srpske crkve (79—86 str.). åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. godine (56—61 str. Prota Slobodan Kostiã. parohija. samo repaginirani slog 36 . dok je završni deo teksta upravo iz kwige preštampan u „Glasnik" u to tek nakon godine dana. *Broširano. Zvaniåan naziv i podela opšt. Temišvar.). Prota Slobodan Kostiã.).[irskog] sveštenstva po zvawu. 1. Štamparija Åendeš. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. (14—18 str.[ina] Eparhije Temišvarske (19 str. V.).). samo repaginirani slog.). Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske (19— 21 str. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. [4] + 96 + [1]. parohija. Kolo Srpske omladine u Temišvaru. *Na kraju kwige stoji napomena: Preštampano iz „Glasnika".). uåiteqa. *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. 1932. XII.).8°.). Brojno stawe školske dece (87—92 str. taånije bi bilo reãi da su samo prva dva nastavka (u kwizi str.). 1931.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji (62—69 str. Meðutim. stalnosti i åinu krajem 1932. V. dopisan je. Str.). Opravke Manastira (16—18 str.).). *Tekst je najpre objavqen u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. godine. Za kwigu je preuzet bez izmene tekst iz periodike i korišãen isti. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. Sveštenstvo (20—34 str. te napisi Åitaonice. Temišvar. Braãa Åendeš. [Opšti pregled] (2—3 str. Statistiåki pregled o broju paroh.). Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru].). 1. god. Prosvetne srpske ustanove (93—96 str. Protoprezviterati (8—18 str.8.22).). Str.). odnosno dopunski sloÿen Predgovor.).(14—15 str.). Manastiri (12—13 str. Škola i uåiteqstvo (36—54 str. — Temišvar.).8°.). Ipak je i taj deo u kwizi i listu štampan istim slogom.).[avne] srpske Eparhije Temišvarske (70—78 str.

ispravio i dopunio preðašwi tekst. — „Timi¤oara" — Temišvar.).8°. koji je umro 1754. za kwigu.).).). a ovo je bio samo prvi tom.9. godine.8°. Srbi u rumunskom Banatu. ekonomsko-privredni pregled 1940. Istoriski pregled Episkopije temišvarske (13—40 str. V.[etom] sabornom hramu temišvarskom (8—32 str. Srpski saborni hram sv. V.) [Predgovor] (V—VIII str. *O ovom predmetu prota Slobodan Kostiã je pisao u više navrata.). u razdobqu od 1754. nisu navedeni svi postojeãi prilozi. [4] + 32 + [1] + XXXIII—LVI + [1] + 6 listova sa portretima episkopa. godine. Štamparija „Dojna".). [Izdawe autora]. Prilozi [1] str. Od istoga pisca posebno štampani radovi [1] str. Str. [Izdawe Uprave Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru]. Zamišqena je kao dvotomna. Prilozi monografiji Eparhije temišvarske i parohije temišvarsko-gradske. VIII + 138 sa ilustracijama + 1 mapa.16). Pregled svega iznesenoga (137—138 str. uz neznatna osavremewivawa i repaginirawa.[arija] „Doina" […] za srpski deo — Srpska manastirska štamparija Sr.).). *Zatim je pod naslovom Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom srpskom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. Istoriski pregled naseqavawa Srba u rumunski Banat (3—6 str. 1940. Temišvar. Grobovi Episkopa i graðana temišvarskih u pravoslavnom srpskom Sabornom hramu temišvarskom 1757— 1838. takoðe u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2. Prota Slobodan Kostiã. Istoriski pregled opština u kojima su Srbi nastaweni (73—100 str. 37 . 1938. a dodati su mu prilozi za potvrdu navoda. treãe paginacije-LVI str. Srpski narodno-crkveni imetak u zemqi 1940. Statistiåki pregled brojnog stawa Srba u rumunskom Banatu (101—113 str. Zvaniåan naziv i podela opština u kojima ÿive Srbi u Banatu (7—10 str. godine (114—117 str.).[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (7—8 str. *Mada je predmet obraðivan u tri maha.24).[avne] srpske episkopije temišvarske (1—7 str. *Kwiga je predstavqala svojevrsnu sintezu celokupnoga istoriografskog pada Slobodana Kostiãa. Za ÿaqewe je što u teškim nastalim ratnim i posleratnim prilikama drugi tom nije više odštampan. Prota Slobodan Kostiã. Temišvar. Privatni imetak srpskog naroda u rumunskom Banatu (118—125 str. a u listu „Glasnik" u Temišvaru (videti bibliografsku jedinicu 2.). Istoriski. *Broširano. Posed Srba u privrednim spravama. Prilikom prerade izostavio je lica sahrawena u porti. a dowu smawio za 3 godine.10. *Broširano. gorwu vremensku granicu pomerio je za 8 godina. i spisak lica sahrawenih u crkvi nije potpun. — Temišvar.). Str. 1. *Najpre je pod naslovom Grobovi u katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj.).).).). saopštio hronološki spisak od 27 lica. pete paginacije).). ostale su izvesne greške. *Ovaj ispravqeni tekst i wegov slog korišãeni su. od kojih su 23 sahrawena u crkvi a 4 u porti. Istoriski pregled Pravosl.[emski] Karlovci za slovenski deo. zadrugama (135— 136 str. Grobovi u sv. [Raspored gradiva:] Od istoga pisca posebno štampani radovi (II str. brojni. mada nije izostavio Josifa Stamorca. Istoriski pregled manastira Episkopije temišvarske (43—72 str. Zanimawe Srba u rumunskom Banatu (126—134 str. fabrikama.). Štamp.1. [Raspored gradiva:] Predgovor [3]—[4] str. do 1830.

Godine. 2. str. 154. Srbi trgovci i zanatlije u Kraqevini Rumuniji. Sveštenici. III. 8. 1923. 24/20. školski i društveni list". Crkveni. *Do sada ne postoji potpuna kolekcija lista „Sloga". 31/1. 27. S obzirom na obim teksta i na åiwenicu da je „Sloga" bila dnevni list. 7. 5. školski i društveni list". str. 5/10. 1/1. 1923.[alo]-beåkereåke. 8.3. 8. 1922. Stara crkva. Prastara crkva. *Bez potpisa. 256—257. str. Prilozi u periodici 2. 146—147. 38 . 289. 2. školski i društveni list". Opravke. moÿe se zakquåiti da je ceo tekst štampan u feqtonu 1919. IV. 171. 1923. 179. 35. 35/10. Srpska pravoslavna eparhija Timi¤oara u Kraqevini Rumuniji. 22/20. 12. 16. samo na kraju posledwega nastavka. str. 28. Temišvar. br. Crkveni. postoje dva broja u kojima je u feqtonu štampan tekst kwige Vaqevski muåenici: prvi deo napisa o Pavlu Marinkoviãu u broju 122/11. III. br. 1922. 32/10. 5. God. Vaqevski muåenici. 1919. 1923. školski i društveni list". str. Temišvar. 1924. 1/1. 19/1. 1/1. II. 1923. 1923. 11. 33/20. 281—282. str. 2/15. 1919. To je dopunski argumenat za pripisivawe autorstva. s druge strane — kakve sve mane i nedostatke ima isti?. God. Crkveni. God. 16. II. God.4. *Spiskovi po mestima. 1923. 5—6. koja je najpotpunija. 1923. br. 5. 1922.2. br. 22/1. 1923. str. str. 162. 2. 11. *Bez potpisa. — „Glasnik. 1919. 12. Crkveni. 1923. Temišvar. 2. 1923. 5—6. br.5. god. 12. 8. III br. *Bez potpisa. str. 12/20. 1923. 4. str. str.1. Kakve vrline krase naš srpski narod u parohijama. God. 1924. 2. Crkveni. — „Sloga". Temišvar.6. str. Prilog monografiji Parohije m. Nova crkva. 7. 36/20. 1922. 11. 13/1. Izveštaj protojereja Slobodana Kostiãa odnosi se na parohiju u Temišvaru (Mehali). str. 1921. I. 1921. 1. 14/10. II. 102. 1924. 1. III. 6. str. 1923. 12. ali svršetak nikada nije usledio. 2.2. 23/10. 94—95. Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji. 5. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. br. str. Temišvar. 1923. — „Glasnik. do god. str. 4/1. U kolekciji Matice srpske. str. 1923. 34/1. 7. 248—249. 1. 18/20. str. — „Glasnik. str. 2/15. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Svršiãe se". 273. 2. 2666. str. str. [Raspored gradiva] [Pristup]. — „Glasnik. 21/20. [Potpis:] Slobodan Kostiã. *Slobodan Kostiã je bio parohijski adminstrator u Malom Beåkereku 1907— 1910. *Pod tim naslovom štampani su svešteniåki izveštaji sa parohija poåev od god. 12. Temišvar. „Glasnik. 3/10. a niz sveštenika stao je upravo kod wegovog imena. 187. školski i društveni list". i zakquåni napis u broju 126/15. U bibliotekama Temišvara nema nijednoga broja. 2. 1923. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampano na kraju teksta. 20/10. Temišvar. pa je napis ostao bez potpisa. Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. 195. str. br. God. 5. godine.

V. str. str. 1923. Osnivawe Srpske kwiÿare u Temišvaru. God. IV. 6. 11. — „Glasnik. 1925. Mladen Nediã.11. 9/1. 186—187. Temišvar. 21/1. 282. God. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 12. [Raspored gradiva:] [Pristup]. 10. Dragomir Jugoviã. 1925. 200. God.[išvaru]-Mehali. — „Glasnik. školski i društveni list". pa je napis ostao bez potpisa. 11/1. školski i društveni list".14. školski i društveni list". 1926. U ovom sluåaju na kraju posledwega objavqenog nastavka stoji napomena: „Nastaviãe se". 28/1. str. školski i društveni list". str. 9.7. 4. 290. Temišvar. Brankoviã. 6/15. 266. 1926. VI. po stilu. 64. God. školski i društveni list". — „Glasnik. 1925. Crkveni. br. br. 1925. str. 3. 86—88. God. 103—104. 11. 96. Prilog istoriji Pravosl. 1923.9. obešen 23. 26/10. godine. 12. Temišvar. str.000 dinara. Temišvar. 12. samo na kraju posledwega nastavka. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 1923. — „Glasnik. Crkveni. a da niko od špekulanata nije obešen. juna 1916. God. 8/15. Crkveni. 8. Slike iz okupacije Vaqevskog okruga. 2. dobrotvor Srpske crkve u M. školski i društveni list". maja 1916. str. br. 45. VI. — „Glasnik.[a] Slobodan Kostiã. dobrotvor Srpske crkve u Tem. školski i društveni list". [Potpis:] Prot. 2.12. 1923. Kaÿwen smrãu na vešalima 8. 10. godine.[ine] Hajduci Janiãije Jankoviã i Aleksa Milutinoviã. Dimitrije Ÿivanoviã. školski i društveni list". god. mada su oni mnogima oduzeli na razne naåine više od 1. srpske eparhije temišvarske. Temišvar. str. 223—224. 12. 206. 192—193. napis je dodatak. 31/1. po sklopu. Crkveni. 1925. 1923. 38—39. 6. 1923. 33/20. str. *U listu „Glasnik" ime autora obiåno je štampamo na kraju teksta. 2. Crkveni. 7. moÿda i nastavak kwige Vaqevski muåenici. 27/20. Temišvar. str. 1923. br. 1926. 22/1. 13/1. 3. — „Glasnik. str. br. 2/10. 2. str. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 30/20. br. 79—80. 9. br. VI. str. 1923. 215—216. 249—250. 10. 2. a kada je tekst objavqivan u nastavcima. Razbojnici. str. god. 5. 1923. Lukijan T. *Po sadrÿaju. 1923. 8. 1923. str. br. 17/15.8. *U nastavcima prikazano stawe po mestima.13. 5/1. [Potpis:] Slobodan Kostiã. Temišvar. 1926. VI. III. 142—143. str. 29/10. po atmosferi koju doåarava. 5. str.2. str. str. maja 1916. 1925. br. Crkveni. obešeni 31. str. — „Glasnik. 9. Autor ne pravda razbojnike. 1926. God. str. str. Napomiwe samo potresnu åiwenicu da je za razbojstvo od preko 1. VI. Temišvar. V. 2. 9. Crkveni.000 dinara izricana je smrtna kazna. 16/15. ali nastavak nikada nije usledio.10. 13. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 35/10. 12/15. [Potpis:] Slobodan Kostiã. 36/20. 163—165. 1. str. — „Glasnik. Stanoje Radosavqeviã. 232. Temišvar. 79. God. Temišvar. Naš narodno-crkveni imetak i sprovaðawe agrarne reforme. 25/1. 241.[alom] Beåkereku. 24/20. 39 . Bogoslovski teåaj u Temišvaru 1800. 131—132. 2. 1924. 10/15. Temišvarska srpska štedionica. str. 1925. Crkveni.

96—99. *Bez potpisa. str.17. Protoprezviterati. Kostiã. Crkveni. *Barjak se åuvao u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 1929. *Bez potpisa.19. školski i društveni list". 28. [Potpis:] Prot. — „Glasnik. 97—114.[a] Slobodan Kostiã. Pitomci Eparhije temišvarske krajem 1930. Umetnost i starina po hramovima pravosl. parohija. God. Temišvar. str. Barjak Srpskog magistrata varoši Temišvara iz 1782. školski i društveni list". Temišvar. Sveštenstvo. Crkvene vlasti. [Potpis:] Prota Slobodan Kostiã. 56—88. veka [!]. kw. Prinos za podizawe drÿavnih škola. 9.[avne] srpske crkvene opštine Eparhije Temišvarske u Rumuniji. XI. Grobovi u Katedralnoj crkvi temišvarsko-gradskoj. 10/15. 3—4/mart 1931.21. 133—135. Humane ustanove i udruÿewa. Crkveni. god. Novi Sad. Crkveni. 6. 2. g. X. O srpskim pravoslavnim veroispovednim školama. Obnova Manastira Kusiãa. 11. Ekonomske ustanove. [Potpis:] Slob. 5—7/maj—juli 1930. 6—8/15. br. Kako mu se ubrzo potom izgubio trag. kw. Spajawe Manastira Kusiãa sa Zlaticom. Crkveni i školski imetak u zemqi 1930. godine. Kostiã. Uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske 1930—1931. Bratstvo Manastira. školski i društveni list". [Raspored gradiva:] [Opšti podaci] Prosvetne ustanove. XII 1930. — „Glasnik Istorijskog društva". V. 167—171.2. sv. Temišvar. 2. godine. br. — „Glasnik.[ira] Kusiãa. Zastava Slaveno-srpske graðanske kompanije temišvarske iz 1816. 476—478. 41—57. str. školski i društveni list". 2. — „Glasnik. — „Glasnik. sv. br. Manastir posle spajawa. åasnika i zastupnika uprava pojedinih crkvenih opština Eparhije temišvarske 31. 1—2/januar 1931. — „Glasnik. 4—48. Temišvar. XII. str. Obnova manastira Kusiãa. — „Glasnik Istorijskog društva". br.[ine]. Novi Sad. Srbi u Ugarskoj. Temišvar. Listovi i åasopisi. God. God.[ina] Eparhije Temišvarske. 1/1932. Osnivawe banatskih manastira uopšte. Škola i uåiteqstvo. Temišvar. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. [Raspored gradiva:] Predgovor. 3—4/1932. 2. Brojno stawe ålanova srpske crkve.16.15. God. Brojno stawe školske dece. Opravke Manastira.20. str. br. Doseqavawe Srba u Banat. IV. str. 1927. 3/1931. Eparhijska kancelarija. VI. str. God. Zvaniåan naziv i podela opšt. IX. Imetak Manastira Kusiãa. Sveštenici — uåiteqi. Zaklade pravoslavnih Srba kojima rukuju pravosl. str. Statistika. *Uz fotografiju barjaka. Kostiã. Sadrÿaj: [Opšti pregled]. [Potpis:] Sl. Crkveni. 4/15. školski i društveni list".[avne] srpske Eparhije Temišvarske.[odine]. 2. Parohije — škole.18. Manastiri. br. ovaj napis je ostao kao wegov jedini opis. Imenik crkvenih opština. Temišvar. Prosvetne srpske ustanove. 2. god. str. Osnivawe Manast. IX. [Potpis:] Sl. Manastir Kusiã u XVI—XVIII. 1929. 40 . Crkveni.

*Bibliografska jedinica uneta kao nepotpuna prema svojeruånom zapisu Slobodana Kostiãa na rukopisnom zapisu o samom dogaðaju. *Bez potpisa. Protoprezviterati.[emski] Karlovci.22.[avna] srpska Episkopija temišvarska. — „Politika". Str. 16—26. koji se pomiwu u napomenama.24. — „Glasnik. Statistiåki pregled o broju crkava.[irskog] sveštenstva po zvawu. Crkvene vlasti. školski i društveni list". 106—115. 80—90. br. Manastiri. K. str. nr. godine od prote Slobodana T.[etom] sabornom hramu temišvarskom. Kostiãa. 2. 3. 36—44. str. Kako ÿive Srbi u Rumuniji. — U Somboru.*Uz fotografiju zastave. *Bez potpisa. XII. T. nisu štampani. 8°. 1263/21 Decembrie 1934. br.[etoga] Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru. str. str. 5/novembar 1934. an.26. 24. [Raspored gradiva:] [Opšti podaci]. Grobovi u sv. III. Veliki Beåkerek. — Kalendar „Temišvarskog vesnika" za godinu 1838. *Bez potpisa. uåiteqa. u Temišvaru u Banatu pri školskom direktoru Teodoru Jankoviãu Mirijevskom 1779. 108/26. godine.[ijskog] i manast. 3. duša i školske dece Eparhije temišvarske u Temišvaru krajem 1932. 1/juli 1934. str. stalnosti i åinu krajem 1932. 58—62. <1931>. novoj normi. XIII. God. Temišvar. 41 . — „Glasnik. god. str. 1930. — „Jugoslovenski dnevnik". [Raspored gradiva:] Pravosl. Kostiã. Temišvar. 2/avgust 1934. God. — „Vestul". Eparhijska kancelarija. Ime autora javqa se ipak u sadrÿaju br. 2. škola. 1931. školski i društveni åasopis". godine]. *Prilozi osnovnom tekstu. Grobovi episkopa i graðana temišvarskih u Pravoslavnom sabornom hramu u Temišvaru 1757—1838. V. Svešteniåki i uåiteqski podmladak Eparhije temišvarske. 4. *Zastava se åuvala u Sabornom hramu Svetoga Vaznesewa Gospodweg u Temišvaru (Gradu). 2. 1933. 2. Štamparija Stevana Stojaåeviãa. Statistiåki pregled Pravoslavne srpske eparhije temišvarske za 1932. Naši manastiri u rumunskom delu Banata. *U napomeni uz naslov naznaåeno da je tekst saÿet „po radu episkopa Ilariona Zeremskog Srpski manastiri u Banatu. Radovi o Slobodanu Kostiãu 3. parohija. 3/septembar 1934.1. Statistiåki pregled o broju paroh. Sr. str. Dupº izvoarele sîrbe¤ti. Srpski saborni hram sv. Crkveni. 1—2. koji se åuva u Biblioteci Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Temišvaru. Mihai Ro¤u Martinovici. Prikaz kwige: Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. [Potpis:] Slobodan Kostici. 2. Temišvar. 7—8/1932. [O uvoðewu novoga školskog sistema po novom propisu. 3/septembar 1934. Beograd.25. sveštenstva. Kako joj se ubrzo potom izgubio trag. Sombor.2.23. br. 7—15. ovaj napis je ostao kao wen jedini opis. godinu. 63—74. [1937]. godine. str. Timi¤oara. okruÿnog temišvarskog protoprezvitera i starešine eparhijske kancelarije u Temišvaru. Crkveni. 5—6/1932. 1907". Joso Šokåiã.

*Bez potpisa. god. 42 . br. Srbi u Rumunskom Banatu. Stevan Bugarski PROTOPOPUL SLOBODAN KOSTIÃ — FOCARUL EPOCII SALE Rezumat Lucrarea constituie o schiþº pentru biografie ¤i portret. 3(55)— 4(56)/1985. 5. 98—116.*Preštampano iz „Glasa naroda" od 19 do 21 broja. br. o încercare de valorificare a activitºþii unuia dintre cei mai de vazº sârbi din România din prima jumºtate a secolului nostru. 17—22. Radovi prote Slobodana Kostiãa.4. 3. 1940. Stevan Bugarski PRIEST SLOBODAN KOSTIÃ — THE PIVOT OF HIS TIME Summary The paper is an outline for the biography and portrait of the priest Slobodan Kostiã. XV. În anexº este datº bibliografia lucrºrilor sale literare în cea mai largº accepþiune a cuvântului. god. The appendix presents the bibliography of his literary works in the broadest sense of the word. an attempt to evaluate the activities of one of the most renowned Serbs in Romania in the first half of the previous century. str. 583/22. protopopul Slobodan Kostiã. god. — „Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru". XIV. Stevan Bugarski. str. VIII. Temišvar. br. Temišvar. — „Temišvarski vesnik". 3. 1(57)—2(58)/1986.3.

bio intelektualac koji je imao vaÿne poloÿaje u drÿavnoj sluÿbi i advokatsku praksu od ugleda. 29) i Brankovo kolo (1904. Veã kao ðak karlovaåke gimnazije poåeo se pretplaãivati na kwige. U prvi razred gimnazije u Sremskim Karlovcima Lazar se upisao školske 1840/41. i nije zasluÿio potpuni zaborav u svome narodu. oba nepotpisana. i 3. stoji da mu je otac Vasilije bio sveštenik. Nakon gotovo åitavog veka od wegove smrti. 4 Prema podacima iz neobjavqene graðe sa projekta Prenumeracija na srpsku kwigu. a došao je sa Miletiãem iz beogradske gimnazije. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. i to u radovima koji se bave prepoznavawem liånosti u poeziji Branka Radiåeviãa. 639—640). 20. godine. Iliju. ADVOKAT I SVEDOK SVOG VREMENA (1828—1904) Na ime Lazara Zaharijeviãa danas se nailazi izuzetno retko. On umre noãu izmeðu 2. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. meðu Srbima koji su uåili u Slovaåkoj navodi Zaharijeviã Dimitrija. Lazar Zaharijeviã roðen je u Kovinu najverovatnije 1828." Gotovo je sigurno da je Vasilije izmeðu Ilije i Lazara imao i sina Dimitrija. SUDIJA. Maja 1853. upisao na prvu godinu filozofije u gimnaziji u Modri. profesora beogradske gimnazije i ålana Srpskog uåenog društva. koji se radi u Matici srpskoj. sluša- 43 . Novi Sad 1971. a kada se i pomene uvek je to sasvim usput. Lazar Zaharijeviã se kao karlovaåki gimnazijalac. u Vršaåku bo1 Prema podacima Rista Kovijaniãa (Srbi koji su uåili u Slovaåkoj XVIII—XIX vek. a i sam sakupqati pretplatnike4. br. godine na Bratislavskom liceju. 497. koje sam od pokojnog mog brata Ilije dobio. 1. Otac Vasilije2 školovao je svoje sinove3. školovao se od 1844. u fusnoti ili u delu reåenice. 19. ovaj rad je pokušaj da se osvetli wegov ÿivotni put i liånost. 195). Lazar Zaharijeviã je imao dvadeset jednu godinu kada se 1849.962:929 Zaharijeviã L. godine1. u Novom Sadu u gostionici Kod venca bez sveãe i prijateqa. Novi Sad 1953. 3 Na pismu (ROMS.UDC 347. 2 U nekrolozima objavqenim u listovima Narodnost (1904. otac mu je Vasilije. 3. Dimitrija. a koje je mogao pisati isti anonimni autor jer se u malo åemu razlikuju. Lazar Zaharijeviã je zapisao: „Ovo je posledwe pismo. i Lazara. 20 271) koje je Ilija Zaharijeviã uputio bratu u Beå nekoliko dana pred iznenadnu smrt. do 1846. koji je roðen u Kovinu. Teodora Petroviã u radu Nekoliko priloga komentaru Brankova „Ðaåkog rastanka" navodi da je bio trgovac iz Kovina (Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. Nakon završene gimnazije krenuo je 1847. god. Risto Kovijaniã. 3 (Novi Sad 1971) 497). Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. On je pripadao graðanskom sloju vojvoðanskih Srba. pravnika i drÿavnog åinovnika.

Studije prava zapoåeo je 1850. Karaxiãa. preko Vršca. izmiåe preko potoka u manastire. na kwigu L. Atilßö Regulæ (Novi Sad 1846). U ovoj akciji poginuo je carsko-kraqevski kapetan Mihailo Jovanoviã. a ovamo kad na Karlovce pukne top." 6 Ovaj podatak. a mesto da ide na bojno poqe i da tamo sokoli narod na boj. kao pretplatnik na kwigu pesama Sofije V. Biografsko-bibliografska graða. da dobija kao i drugi vojnici jelo i odelo. nacionalno svestan i qudski odgovoran5. objavio je u dva maha u panåevaåkoj „Narodnosti" (1899). pak ni na mene. U okršajima te revolucionarne 1849. Sledeãe godine bio je pretplatnik i sakupqaå pretplatnika za åetvrti deo kwige Jovana Petroviãa. Proishoÿdenße. ali mu to ipak nije bilo ÿivotno opredeqewe. iz Sremskih Karlovaca uputio se u Panåevo i bio rasporeðen u bataqon majora Šariãa. Odnos beåke policije prema velikoškolcima iz predela zahvaãenih bunom. morali su se svake nedeqe u odreðeni lac krasnoreåja. slavnogæ. koji se åuva u odeqewu posebnih zbirki u Narodnoj biblioteci u Beogradu. upisana je 1869. åudovitogæ i bezsmertnogæ Velikogæ Aleksandra carä greåeskago (Novi Sad 1844) i iste godine sakupio dvadeset tri predåislenika/pretplatnika za kwigu Aleksandra Pavloviãa. tih godina neposredno posle bune i rata za osloboðewe. Za ovu odluku morala je biti od znaåaja i åiwenica da je brat Ilija bio ålan Glavnog odbora u Sremskim Karlovcima. Stefanoviã Ravijojle prvi let (Sombor 1869). a 1846. A. Seãawa na ove dogaðaje. ona se ovde u Karlovci širi po kafani. Kratka ercegovaåko-bosanskßö kralý povýstnica (Beograd 1847) i pesme Dimitrija Mihajloviãa Smil (Novi Sad 1847). komandant dva bataqona sremskih graniåara. za wen peti deo. 44 . uåenica prvog razreda u Novom Beåeju. 29) navodi da je Lazar Zaharijeviã dva puta rawen i da samo iz skromnosti nije naveo ovaj podatak u svojim seãawima. Wegova kãi Melanija. Odmah po dolasku u Beå bio im je oduziman pasoš. i to kao slušalac poezije. koja je ÿivo radila na ideji nacionalnog osvešãewa i zahtevawa nacionalnih prava. mladi Lazar je bio rawen7. Podatak o rawavawu izostavqen je u nekrologu objavqenom u „Brankovom kolu". na kwigu koju je sa gråkog preveo Georgije Dimiã. bio je veoma strog.gosloviju. opet se rešim da se uklonim iz Karlovaca i da potraÿim bojno poqe. 7 Anonimni autor u nekrologu objavqenom u „Narodnosti" (1904. Posledwi podatak iz pomenute graðe je da se Lazar Zaharijeviã 1871. godine. i to kao novobeåejski advokat. pretplatio na kwigu Jevstatija Mihajloviãa Sujevrije i neverije sa pretresom i opovrÿewem materijalizma i ateizma iliti bezboÿija (Novi Sad 1871). bataqon se uputio na Arad i uåestvovao u akciji snabdevawa grada hranom i municijom. da je bio poruånik. Zaroblýna Milka (Novi Sad 1844). roÿdenße i ÿitße hrabrogæ. pretplatio 1844. jer je veã iste godine otišao u Modru u Slovaåku i odslušao jednu godinu filozofije na maðarskom jeziku. pretplatio se na Daniåiãevu Malu srpsku gramatiku (Beå 1850). Ako se i nije to pregovarawe moglo odnositi na svu omladinu. sa namerom da kao uåesnik da wihov verodostojni opis. Zbirka raznüß poleznüß predmýta (Beograd 1845). pozorišnu igru koju je preveo Petar Jovanoviã. u Beåu. u åinu narodnog oficira (poruånik)6. Revolucionarne 1848. U to vreme je veã pripadao pokretu srpske omladine. zvani Mikl. 5 U opisu vojnog pohoda u Arad (Narodnost 76. Åim je otišao na studije u Beå. Kao slušalac prve godine vršaåke bogoslovije pretplatio se 1847. 1899) o svojim oseãawima i motivima piše: „Zdravo me bijaše vreðalo u Karlovci to åesto pregovarawe: da je omladina naoruÿana. Gepardija. ali sigurno lakše. omladina mesto da poleti sa narodom u boj. uznosi junaåka dela naših predaka. navodi Vlastoje Aleksijeviã u rukopisu Savremenici i poslednici Dositeja Obradoviãa i Vuka Stef. Iste godine pretplatio se i na kwigu Pijetra Metastazija. Januara 1849.

Branko Radiåeviã. nekada i duÿe. Åesto je u tu kafanu zbog Branka Radiåeviãa svraãao i student medicine Kosta Vujiã iz Beograda. Kada više nije mogao da odlazi sa drugovima u kafanu i uglavnom leÿao u svojoj sobi. dodeqen carsko-kraqevskom sudbenom stolu u Aradu. Odlazio je gotovo svake veåeri u slavensku kafanu „Gerloviã". U svojim uspomenama iz tog perioda Zaharijeviã8 je opisao kako je Svetozar Miletiã 1850. baron Joca Ÿivkoviã i mnogi drugi. Narodnost 13 (Zemun 1900). 10 Lazar Zaharijeviã. U Beåu se Lazar Zaharijeviã druÿio ili viðao sa mladim qudima koji su veã postali ili ãe postati intelektualni i duhovni temeq srpske kulture i istorije. gde su mu obezbeðene zasebna soba i posluga. se upisao na medicinu i uspešno je studirao. Branko je u pola devet svoga Protu zamolio da ode kuãi. to su Branko Radiåeviã. Privoðewe velikoškolaca u policiju bila je svakodnevna pojava. Radiåeviãeva bolest veã bila veoma vidqiva. kada je i to postalo opasno. Nakon sa odlikom završenih studija Lazar Zaharijeviã je 1854. åetiri godine stariji od Lazara Zaharijeviãa. Svojom temeqnom spremom i vrednim radom skrenuo je paÿwu na sebe i odmah je postavqen za centralnog istraÿnog sudiju. åesto je zajmom pomagao Radiåeviãu i Daniåiãu u besparici. priveden u policiju jer je obukao plavu srpsku atilu sa belim gajtanima i crvenom postavom. pa su ga u policiji ošišali. a nastavu su velikoškolci slušali u Terezijanumu. je åuvši za to. Nije je završio zbog prerane smrti. kada bi prolazio car. potoweg patrijarha ProkoBrankova smrt. gde su redovno bili Branko. kojem je po ocu Branko dao nadimak Prota.dan prijavqivati policiji. skidawa kape. U svojim seãawima10 na posledwe Radiåeviãeve dane Zaharijeviã kaÿe da je u jesen 1852. ili. Prestao je da puši i samo je drÿao u ustima polovinu virxinije. On je i zamolio wihovog profesora s medicinskog fakulteta. a razlog da gotovo i nije morao postojati. sin prote Vujiãa. pored drÿavne stipendije. Kako je u to vreme bio neoÿewen. jer hoãe da spava. dobijao i lepu pripomoã od oca. Svetozar Miletiã. odlazio je na ruåak kod tadašweg episkopa. univerzitetske prostorije bile su pretvorene u kasarne. da bi mu prekratili duge veåeri i samoãu. Daniåiã i Natoševiã. da ga smesti u opštu bolnicu. koji je Branka i leåio. Ðura Daniåiã je imao dugu kosu preko ramena i polucilindar. potowi vladika Teodor Ÿivkoviã. odmah svoju kosu malo skratio da bi izbegao moguãu nepriliku. Naizmeniåno su kod wega do deset sati uveåe. Posledwe veåeri kod wega je bio Kosta Vujiã — Prota. Nakon saslušawa u policiji zabraweno mu je da se tako odeven ubuduãe pojavi na beåkim ulicama. Kako je Kosta. bdeli Vujiã. Ðura Daniåiã. Zaharijeviã i Miša Nebrigiã. Narodnost 29 (Zemun 1904). najviše se o wemu brinuo Kosta Vujiã. a u pola deset je umro. nekrolog. a Branko Radiåeviã9. a 1850. 8 9 45 . utråavali grupno u Terezijanum da bi izbegli priliku da moraju da pozdrave cara. Ðorðe Natoševiã. prvo je studirao pravo. Studenti su svoj otpor prema ovakvim postupcima pokazivali tako što nisu dizali ruku u znak pozdrava. a sam bio priliåno štedqiv.

dovode ga privremeno na mesto Javnog notara. u kom se nahodiš. a i vezama. Maðari i Nemci. Tu se sretao sa dva iskusna pravnika. t. što svedoåi o wegovom graðanskom i struånom ugledu. Bila je to osetqiva duÿnost za prostor na kojem su ÿiveli Srbi. 14. a po svemu sudeãi ni kasnije. Nikolom Saviãem. Vrlo dugo je radio i ÿiveo u Beåeju. Zaharijeviã nije znao rumunski iako je ÿiveo u rumunskom okruÿewu. ako poznatog prijateqa imaš. gde je takoðe imao advokatsku kancelariju. Sa Miletiãem se Zaharijeviã poznavao. u kojem je bilo sedište sreskog ureda. Ivaåkoviã piše: „Ja sam bio razumeo da si tamo neke neprilike imao. Kao predsednik Prve panåevaåke sreske ratarsko-zanatlijske zadruge za štedwu i predujam pomiwe se od 1896. ono još iz vremena studija u Beåu. I tada je dvadesetak godina stariji i uticajni episkop Prokopije bio od pomoãi Zaharijeviãu i dobronamernim. br. a popularitet. premešten je u Turski Beåej (Novi Beåej). Neke kontakte mogli su imati i ranije jer je Dimitrije Zaharijeviã bio sa Miletiãem (1844—1846) u Bratislavskom liceju. Politiåki dogaðaji 1860. Drugog poznatog nemam. nije otvoreno uåestvovao. oktobra 1860. U pismu od 23. 14." Kada se stawe normalizovalo i javni notari ukinuti. Kao zvaniånik toga reda.451. Rumuni. u wemu se kao pretplatnik pomiwe i 1871. da sreãan i zadovoqan budeš. Ovo je moje mnenije na iskustvu osnovano. morao imati neke probleme u vezi sa obavqawem duÿnosti javnog notara vidi se iz dva pisma (Rukopisno odeqewe Matice srpske. imam ti javiti: da sam danas pisao G. Tebi sposobnost ne oskudeva. gotovo roditeqskim savetima. U pismu od 3. Nemce i proåaje. Za episkopskom trpezom mladi Lazar je dosta åuo i nauåio od dvojice starih i iskusnih pravnika. ali je kasnije prešao u Panåevo. proti Kikindskom. Da je oko 1860. poreklom iz Novog Sada. moraš imati poverewe sviju bez razlike narodnosti. U to vreme. moraš biti višie partaja i samostalan.pija Ivaåkoviãa. i preporuåio sam te. obazritelno i mudro postupajuãi. ali je bio u prijateqskom dosluhu sa voðom vojvoðanskih Srba Svetozarom Miletiãem. lako moÿeš zadobiti. s takovima ne treba se proterivati. stupio je u red advokata i stekao glas jednog od najboqih poznavalaca austrijskog graðanskog prava. i kao takav i za Maðare. febr. Lakoumni qudi ima svuda. do 1901. a mislim da mi neãeš zameriti što iskreno govorim. i iskonitelno s wima soobraÿenie izbegavati treba. javqa: „Qubezni Lazo! Na tvoje pismo ot 20. i starim Kajzerom.452) koja mu je iz Arada u Turski Beåej uputio Prokopije Ivaåkoviã. gde se za kratko vreme upoznao sa uglednim graðanima i inteligencijom. koji je svoj radni vek završio radeãi u episkopiji. ako ne ranije. Zato. aradskim advokatom. ali wiovo tesno prijateqstvo. Qubav prema tebi i ÿeqa. Istrage je za sluåajeve gde su uåesnici bili Rumuni vodio preko pisara Maðara koji je znao rumunski i koji je istovremeno bio i tumaå. U narodnom pokretu nakon 1860. februara 1861. Pred jesen 1859. a ti se i sam na wega obrati. na ovo su me opredelila". Svojim promišqenim savetima i dragocenim infor46 . Ti si publiåni Notarij. l. bivšim konzistorijalnim fiškalom u Vršcu.

Gotovo sve svoje tekstove napisao je i objavio pred kraj ÿivota12. o razlozima nedrugovawa sa Radiåeviãem. datim Srbima na narodno-crkvenom poqu. i svima je zajedniåko to da je autor svedok nekog dogaðaja ili poznavalac qudi ili situacije. Naime. bio je Zaharijeviã koristan mnogim vaÿnim qudima iz Pokreta. 47 .macijama o raspoloÿewu. Zaharijeviã na odmeren naåin opovrgava tvrdwu da je Branko bio frivolan i tekst završava reåima: „Ovoliko u hatar istine. Svojim prijateqima åesto je govorio da ÿali što je u svojim predviðawima bio u pravu: „Molio sam Boga da me vreme dezavuiše i najsretniji bi bio da sam to doåekao. Ali. Eto se istrošismo ne samo u besmislenoj borbi protiv jaåeg protivnika. Za razumevawe poezije Branka Radiåeviãa i prepoznavawa lica koje on pomiwe u svojim pesmama vaÿni su prilozi Ko je „Jaša". Ovu potowu nesreãu nisam predviðao. s jedne strane naroda. nakon Kikindskog programa 1882. deset je objavqeno 1899. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku" i Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". Koliko je do sada istraÿeno. Kako je sa svojim mišqewem ostao u mawini. wegovi kontakti sa qudima koji su pripadali drugoj struji su oslabili. ostao je privrÿen starim idejama stranke. Zaharijeviã je smatrao da je to opredeqewe pogrešno i da ãe se Srbi u toj borbi uludo istrošiti. Smatrao je da se sa koncesijama. na ÿalost. objavqen u „Braniku". a s druge strane ÿupanijskih vlasti. Tekst je zapravo nastao kao reakcija na ålanak Dimitrija Ruvarca. sa tugom je gledao neravnopravnu borbu sa vlašãu i meðusobna ÿestoka trvewa meðu Srbima. po Miletiãu. nego se trošimo i u kivnoj borbi meðu sobom samima. U tom ålanku Ruvarac iznosi Miletiãeve reåi. a da sperem qagu sa svetla obraza Brankova. a borbu za politiåki preporod odgoditi za povoqnije vreme. svaki dan iznosi preda me crwu buduãnost nego što sam ju i ja zamišqao. U vreme kada su Srbi ušli u neravnopranu opoziciju protiv reÿima (1868). Veã u zrelom dobu i bez mladalaåkog poleta i optimizma. godine. I posle cepawa Srpske narodne slobodoumne stranke prava. kada je ÿiveo u Panåevu. kratke tekstove koji su objavqeni u periodiånim publikacijama. treba zadovoqiti i na tim osnovama organizovati za snaÿniji razvoj u oblasti privrede i prosvete." 11 12 Nav. U tekstu smirenom i sa puno razumevawa za okolnosti u kojima su se našla naša dva velikana i objašwavajuãi prirodu wihovih liånosti. Nekada su ti tekstovi reagovawe na neåija pogrešna tvrðewa i potreba da se nešto razjasni i ispravi. a sada vidim i powam da je i do we moralo doãi"11. i 1900. izgovorene Miši Dimitrijeviãu. Odnose Branka Radiåeviãa i Svetozara Miletiãa iz beåkog perioda pokušao je da objasni u tekstu Miletiã i Branko. Od jedanaest objavqenih tekstova Lazara Zaharijeviãa. Zaharijeviã je pisao malo. a nekada samo ÿeqa da potomstvu ostavi podatak ili opis dogaðaja u kojima je sam uåestvovao. razlog je Brankova frivolnost. iako priliåno povuåen. delo. da treba prihvatiti umereniji politiåki program.

Panåevo 1899. April 21. æ. O tome da je bio poznata liånost svog vremena svedoåi oglašavawe wegove smrti u åetvoro novina u åetiri grada. Zaharijeviã je morao biti upoznat sa Vukovom i Daniåiãevom borbom za srpski jezik i pravopis. u dvoje novina veãim nekrolozima (Narodnost 29 (Zemun 1904). Panåevo 1899. Iz mojih uspomena. on u mlaðim danima nije spadao u red pristalica Vukovog pravopisa jer je samo u nekoliko redaka toga zapisa uspeo da upotrebi više prevukovskih grafema: ý. ›. Sudeãi po zapisu koji je ostavio na posledwem pismu koje mu je u Beå uputio brat Ilija. Narodnost. 77. U svojim objavqenim tekstovima on pitawe jezika nije pomiwao a objavqeni su u godinama kada je Vukova reforma veã bila opšte usvojena. br. Kada je Zaharijeviã poåeo poboqevati i kada se više nije mogao sam o sebi starati otišao je kod kãeri Melanije. Brankovo kolo 20 (Sremski Karlovci 1904) 639—640) i u dvama mawim tekstovima (Glas prava. Panåevo 1900. Narodnost. Iz mojih uspomena. OBJAVQENI TEKSTOVI LAZARA ZAHARIJEVIÃA U „NARODNOSTI" I „NAŠEM DOBU" Miletiã i Branko. Sahrawen je na Srpskom gradskom grobqu u Temišvaru. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. 48 . Iz mojih uspomena. u sedam sati ujutru. Vojeni pohod u Arad 1849. Novi Sad 1887. Panåevo 1899. Panåevo 1899. za koji je izvesno da je ispisan posle 1853. Graðanin 15 (Panåevo 1904). 21. ä. ö. Vazda dosetqiv. Modra (Slovakia) and Vienna. god. okruÿen ãerkom. 105. Panåevo 1900. Ko je Julije u Brankovom „Ðaåkom rastanku". JUDGE.Studirajuãi u Beåu i drugujuãi sa Brankom Radiåeviãem. 33. however. Panåevo 1900. Panåevo 1899. 76. 96. Narodnost. Narodnost. Panåevo 1900. Narodnost. 100. Narodnost.. 66. Narodnost. Naše doba. Narodnost. g. ko je „Seška" u Brankovu „Ðaåkom rastanku". Dopuna vojenom pohodu u Arad 1849. 1904) was educated in Sremski Karlovci. sudstva i administracije 13 (Beograd 1904) 415. zetom i unucima. aprila 1904 (po novom kalendaru). 14. ß. Uspomene. 13. Panåevo 1900. 78. Ko je „Jaša". koja je bila udata za austrougarskog kapetana Ðorða Jankoviãa. Narodnost. Umro je u Temišvaru. a public notary in the Turkish Becse and a lawyer in the Turkish Becse and Panåevo. He was an investigative judge of the Royal Court in Arad. LAWYER AND WITNESS OF HIS TIME Summary Lazar Zaharijeviã (Kovin 1828 — Timisoara. u åetvrtak. i smrt Miklova. Narodnost 29. Brankova smrt. He belonged to Miletiã's National Free-Minded Party.

dar dupº anul 1860 nu a mai fost activ. he wrote shorter texts without literary aspirations. Svetozar Miletiã. A fost judecºtor de anchetº al Biroului judecºtoresc regal din Arad. He took part in the revolutionary events in 1848. His intention was to leave an authentic testimony about some events and well-known personalities to the following generations. but a disreet councillor. notar public în Beceiul Turcesc¤i avocat în Beceiul Turcesc ¤i Panciova. Ðura Daniåiã. and was a contemporary of Branko Radiãeviã. he was not an active member. membru ci doar consilier discret. Intenþia i-a fost ca despre unele evenimente ¤i personalitºþi cunoscute sº lase generaþiilor viitoare mºrturii autentice ¤i posibilitatea ca ele sº fie just înþelese ¤i interpretate. AVOCAT ¢I MARTOR AL TIMPULUI ÎN CARE A TRªIT Rezumat Lazar Zaharijeviã (Cuvin. Svetozar Miletiã. 49 . Kosta Vujiã and others. 1828 — Timi¤oara. so that they could understand and interpret them in the right way. Ðura Daniåiã. JUDECªTOR. Milica Bujas LAZAR ZAHARIJEVIÃ. A fost participant al evenimentelor revoluþionare din 1848 ¤i contemporan al lui Branko Radiåeviã. La o vârstº mai înaintatº a scris texte mai scurte. In his old age. A fost membru al Partidului Liberal Naþional al lui Miletiã. Modra (Slovacia) ¤i Viena.after 1860. fºrº pretenþii literare. 21 aprilie 1904) s-a ¤colarizat la Sremsik Karlovci. Kosta Ðujiã ¤i alþii.

.

UDC 786.2.071.2 Stojkoviã J.

Aleksandar Vasiã

SRPSKA PIJANISTKIWA JOVANKA STOJKOVIÃ
I Prvi visokoprofesionalni i znaåajni srpski muziåki umetnici — kompozitori i izvoðaåi obrazovani na osnovama zapadnoevropskog muziåkotehniåkog sistema, pojavquju se tokom 19. stoleãa. Ovde ãe biti dat prikaz ÿivota i rada slavne srpske pijanistkiwe, kamernog muziåara, koncertne pevaåice, kompozitora i muziåkog pedagoga, Jovanke Stojkoviã, koja je delovala u drugoj polovini pretprošloga veka. Na osnovu kakvih dokumenata današwi muziåki istoriåar moÿe da piše o umetnosti Jovanke Stojkoviã? Tehnika u weno doba još uvek nije bila toliko uznapredovala da bi se danas moglo raspolagati zvuånim zapisima wenih koncertnih nastupawa. Stoga status prvorazrednih istorijskih izvora stiåu ålanci, razliåite vrste i namene, objavqivani u onovremenoj štampi. Pisac ovih redova svestan je metodoloških ograniåewa koja prate korišãewe narativnih izvora, t. j. pisane reåi o muzici kao izvora za poznavawe minule muziåke prakse. Istraÿivawa izvora i literature omoguãila su formirawe liste od preko sedamdeset bibliografskih jedinica. Od tog broja dve treãine pripadaju korpusu izvorne graðe iz starih srpskih listova i novina, dok nešto iznad dvadeset naslova dolazi iz kruga nauåne, sekundarne, u prvom redu muzikološke i leksikografske, pa onda još i kwiÿevnoistorijske literature. Jovanka Stojkoviã je roðena 1854. ili 1855. godine u Temišvaru.1 Do svoje osamnaeste godine ÿivela je u Pragu i Beåu. Klavir je studirala kod Aleksandra Drajšoka (A. Dreyschock), izvrsnog åeškog virtuoza, a potom i kod Franca Lista (F. Liszt), jednog od vodeãih predstavnika pozne evropske romantike i jednog od najboqih pijanista svih vremena.
* Autor se najsrdaånije zahvaquje gospoði Qubici Boškoviã iz Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, g-ði Olgici Momåiloviã iz Biblioteka Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, kao i g-ðici Aleksandri Markoviã iz redakcije Srpskog biografskog reånika Matice srpske, za nesebiånu pomoã pri dobavqawu izvorne graðe iz stare, retke, u mnogim sluåajevima teško pristupaåne štampe. 1 Ne sasvim precizan podatak o godini roðewa objavqen je u nepotpisanom ålanku Beogradske novosti, Vidov dan, Beograd, 30. marta 1872, XII, 66 <1—2>.

51

Na srpskom muziåkom nebu Jovanka Stojkoviã se pojavila, poput meteora, u proleãe 1872. godine. Najstariji poznati zapis o woj dao je Branko Mušicki, kwiÿevnik, publicista, kwiÿevni prevodilac s nemaåkog i francuskog jezika — Getea (J. W. von Goethe) i Ÿila Verna (J. Verne). U novosadskom „Pozorištu", u broju od 27. marta te godine, on piše: „U veoma siromašnoj umetniåkoj gradini srpskoj pupi cvetak, koji svojim mirisom malo da ne ãe nadmirisati sve svoje druge i drugove. To je Jovanka Stojkoviãeva, mlada i lepa Srpkiwa iz Temišvara… Uåiteq List izjavio se… da je smatra prvom pijaniskiwom današwega veka!… Koliko nam godi takav glas o našoj diånoj Srpkiwi, toliko ãemo veãma ÿaliti, ako uÿivawe u wenoj veštini bude za srpstvo — zabrawen plod".2 Ali nije bilo tako. Jovanka Stojkoviã je tokom 1872. godine odrÿala trijumfalnu koncertnu turneju po srpskim gradovima: s ushiãewem su je slušali Novi Sad, Beograd, Zemun, Panåevo (gde je nastupila i kao klavirski saradnik proslavqenog srpskog violiniste Dragomira Kranåeviãa, potoweg koncertmajstora budimpeštanske opere), zatim Vršac, Subotica, Sombor, Beåkerek. Predstavila se i na Rijeci i u Zagrebu. Najave wenih koncerata, oglase s repertoarom, biografske crtice, qubiteqske ali i struåne muziåke recenzije nalaze se u „Pozorištu", „Vidov danu", „Zastavi", „Narodu", „Panåevcu", „Jedinstvu", „Mladoj Srbadiji", „Javoru", „Istoku", „Srpskim novinama", „Videlu". U zagrebaåkim „Narodnim novinama" o wenoj pijanistiåkoj umetnosti laudativno piše August Šenoa; zemunski Nemci, u svome glasilu „Der Grenzbote", izriåu joj pohvale bez znakova nacionalne ili politiåke netrpeqivosti.3 (Pokušaj politiåke sabotaÿe doÿivela je jedino u Somboru. Naime, åim su doznali da je umetnica srpske narodnosti, tamošwi Maðari stali su vraãati kupqene ulaznice za wen koncert.4) Izgleda da je najveãi uspeh poÿwela u Novom Sadu, gde je postala heroinom Ujediwene omladine srpske. U centru Vojvodine doåekana je oduševqeno, a ispraãena je burom pqeska, „opetovanim izazivawem na scenu", cveãem, lampionima i srebrnim lovorovim vencem; pesme woj u åast ispevali su Jovan Subotiã i Laza Kostiã. Nakon ovog senzacionalnog pohoda po srpskim krajevima, mlada umetnica produÿila je — kako je to, uostalom, u obraãawu egzaltiranoj domaãoj publici i najavila5 — svoje daqe muziåko usavršavawe (u ino2 -cki. (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva). Umetnost. Pozorište, Novi Sad, 27. marta 1872, I, 46, 187. Za autora ovog ålanka, koji Jovanku Stojkoviã uvodi u srpsku muziåku kulturu, Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984, 171, sugeriše: „Autor verovatno Branko Mušicki". O Mušickom v. D.<ušan> Ivaniã, „Branko Mušicki", Leksikon pisaca Jugoslavije, knj. IV, Novi Sad 1997, 599. 3 Na ÿalost, nikako se nije moglo doãi do ovih hrvatskih i nemaåkih novina. O wihovom postojawu i sadrÿini obaveštewa pruÿa temeqna studija Stane Ðuriã-Klajn „Jovanka Stojkoviã, zaboravqeni srpski muziåar", objavqena u autorkinoj zbirci ålanaka i studija Muzika i muziåari, Beograd 1956, 59—78. 4 Up. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. Mlada Srbadija, Beograd, 20. maja (svibwa) 1872, III, 20, 319. 5 Isto, 320.

52

Jovanka Stojkoviã 1872. g.

stranstvu). Nije napredovala samo u klaviru, nego je dve godine posvetila studijama pevawa u Milanu. Nisu poznate nikakve åiwenice o muziåkom radu J. Stojkoviã u sledeãih sedam godina. Ãutawe srpske štampe nakratko prekida samo najava wenog uåestvovawa na „besedi s igrankom", koju je Srpsko omladinsko društvo „Prehodnica" priredilo 28. februara 1874. u Pešti, u korist Srpskog narodnog pozorišta.6 Domaãa glasila ponovo izdašno pišu o Jovanki Stojkoviã tek od aprila 1879. g. Pri isteku te godine ona rešava da se nastani u srpskoj
6

Javor, Novi Sad, 10. februarija 1874, 5, 158.

53

prestonici (gde ãe ÿiveti kao privatni profesor muzike i izvoðaå). Nastupala je, u Beogradu, kao pijanista, kamerni muziåar, solo-pevaåica i kompozitor — u Narodnom pozorištu, Gradskoj kasini i Velikoj pivari. Svirala je i pevala ne samo u svoju korist, nego i za fondove pojedinih ustanova i u humanitarne svrhe. Posledwi koncert u Srbiji odrÿala je 15. aprila 1881, kojom prilikom je izvela i dve svoje kompozicije oznaåene kao „transkripcije iz srpskih melodija". Posle ovog datuma nema vesti o wenoj delatnosti u inostranim centrima — jer tamo je prešla da ÿivi i nastupa — sve do 1892. g., kada su somborski „Baåvanin" i novosadsko „Straÿilovo" doneli nekrologe: Jovanka Stojkoviã je umrla 14. ili 16. marta 1892. u Parizu, gde je provela dve posledwe godine svoga kratkog, ali sadrÿajnog, umetnosti posveãenog ÿivota.7 II Šta predstavqa pojava Jovanke Stojkoviã u istoriji novije srpske muzike? Šta je to suštastveno novo, što je ona unela u srpsku muziku, u srpski koncertni ÿivot? Wena je verovatno najkrupnija zasluga što je Srbe, po prvi put, upoznala sa — govoreãi u figuri — „kanonskim" delima evropske muzike za klavir. Zahvaqujuãi wenom repertoaru, srpska publika je imala prilike da sluša neke od najznaåajnijih klavirskih sonata Ludviga van Betovena (L. van Beethoven): C-dur, opus 53 (Waldstein), cis-moll, opus 27, broj 2 (Meseåeva sonata), d-moll, op. 31 br. 2 (Oluja), Es-dur, op. 81a (Sonata rastanka), f-moll, op. 57 (Appassionata), e-moll, op. 90. Sa Dragomirom Kranåeviãem i još jednim umetnikom, åije ime štampa nije naznaåila, izvela je dve izvrsne Betovenove sonate za violinu i klavir: Krojcerovu i Proleãnu. I kao koncertna pevaåica oÿivqavala je dela neprolazne vrednosti: pevala je majstore baroka (Hendl, /G. F. Händel/ — Reåitativ i arija iz opere Rinaldo), rokokoa (Pergolezi, /G. B. Pergolesi/), klasicizma (Gluk, /Ch. W. Gluck/ — Arija iz opere Orfej i Euridika). Kao tipiåan predstavnik epohe muziåkog romantizma, Jovanka Stojkoviã je negovala i kult virtuoznosti. Na wenom programu nalazila su se i takva štiva u kojima je mogla prirediti vatromet pijanistiåkih akrobacija. Listove parafraze i obrade muzike Gunoa (Ch. Gounod), Šuberta (F. Schubert), Donicetija (G. Donizetti), Mocarta (W. A. Mozart); sliåni komadi jevrejsko-ruskog kompozitora i pijaniste Antona Rubinštajna (A. Rubinstein). Ne bi se, meðutim, moglo bezrezervno i odseåno proceniti, kako je to uåiweno u vodeãem leksikografskom priruåniku za srpsku i jugoslovensku muziku, da su na wenom programu
7 Baåvanin, Sombor, 29. 3. 1892, IX, 13 <3>: „† Jovanka Stojkoviã åuvena srpska umetnica, umrla je od zapalewa pluãa, 16 o. m. u Parizu, gde se bavila posledwe dve godine, radi oåne operacije majke joj, i radi davawa koncerata u Parizu." Novosadsko Straÿilovo (29. marta 1892, V, 13, 208), meðutim, kao datum smrti beleÿi 14. marta 1892.

54

„glavno mjesto zauzimale kompozicije izrazito virtuoznog obiljeÿja po uzoru na njezine uåitelje Liszta i Dreyschoka"8. Statistika uverava u barem jednako prisustvo tzv. karakternih komada i, uopšte, kompozicija znaåajne unutrašwe snage i vrednosti. Pored Betovenovih sonata, ona je svirala Šumanovu (R. Schumann) Krajzlerijanu, Šopenove (F. Chopin) etide (koje su autentiåni koncertni komadi, a ne samo tehniåke studije), poloneze, mazurke, nokturna i dr. Jovanka Stojkoviã nije bila samo umetnik; ona je bila i rodoqub. Nije zanemarila ni domaãu, iako — u ono doba — domašajima skromnu, a brojem neveliku muziåku produkciju. Izvodila je virtuozne komade romantiåno-salonskog stila svoga prethodnika Kornelija Stankoviãa, kompozicije Josifa Šlezingera, Davorina Jenka. Pevala je minijature Aksentija Maksimoviãa i hrvatskog kompozitora Vatroslava Lisinskog. Ako je suditi prema saåuvanim napisima, Jovanka Stojkoviã je bila nadmoãan klavirski virtuoz. Hitrina wenih prstiju i ruku — kako prilikom svirawa melodijskih nizova, tako i pri izvoðewima akordske fakture — izuzetna spretnost leve ruke (iz åega se moÿe videti da je bila prava uåenica svog profesora Drajšoka), duboka memorija — kompozicije je svirala napamet, ili, kako bi to kazali stari kritiåari, „bez pregledalice" — u vreme kada svirawe bez nota nije bilo obavezujuãa norma — åistota i raznolika jaåina tona, iznijansirana dinamika, sve je to zapazila srpska štampa. Kao koncertna pevaåica nije imala onoliko uspeha koliko je postigla sa klavirom (oåigledno je to za wu bila drugostepena vokacija). O wenim klavirskim kompozicijama slobodne, varijacione ili fantazijske strukture (što se razabire iz naslova) ne moÿe se ništa odreðenije kazati, prosto zato što se nisu saåuvale (ili, svejedno, što još uvek nisu pronaðene). Kakvi bi bili pravci buduãih istraÿivawa u vezi sa Jovankom Stojkoviã? Šta je potrebno u buduãnosti uåiniti da bi se reqefnije sagledao wen muziåkoumetniåki rad? U neka sreãnija vremena, kada materijalna sredstva budu dopuštala nauåni rad u stranim ustanovama, biãe potrebno pretraÿiti štampu i arhive u svim onim gradovima i zemqama u kojima je srpska umetnica, sva je prilika, prireðivala koncerte. Izvori pomiwu Peštu, Grac, Beå, Trst, London, Pariz, Dansku, Rusiju. Vaqa ispitati i hrvatsku štampu, jer je Jovanka Stojkoviã svirala i u tamošwim mestima. Tako ãe se doãi do podrobnije i taånije slike o wenoj meðunarodnoj pijanistiåkoj karijeri koja predstavqa, u vrednosnom smislu, bezmalo apsolutni curiosum u inaåe skromnoj srpskoj muziåkoj kulturi sedamdesetih i osamdesetih godina 19. veka. Neka bude kazano i to da ãe, verovatno, izaãi na videlo i neki — u ovom trenutku nepoznat — srpski tekst o Jovanki Stojkoviã, onda kada bude bila preduzeta izrada ekstenzivne
8 Up. <Nepotpisano> „Stojkoviã, Jovanka", Leksikon jugoslavenske muzike, knj. 2, Zagreb 1984, 381.

55

muziåke bibliografije domaãe štampe 19. i 20. stoleãa. Takav neophodni, a potpuni manual srpska nauka i kultura još uvek nemaju.9 III Na kraju je neophodno zadrÿati se na analizi jednog teksta koji je za muzikologa od naroåitog teorijskog i istorijskog interesa. Meðu malobrojnim muziåkim kritikama profesionalnog karaktera i nivoa koje su napisane o umetnosti interpretacije Jovanke Stojkoviã nalazi se i jedna recenzija Jovana Jovanoviãa Zmaja.10 Nekoliki su pokazateqi da je Zmaj posedovao solidno muziåko obrazovawe. U ovom wegovom tekstu nailazi se na pojmovni jezik muziåke teorije. Tako srpski pesnik za Listovu klavirsku muziku kaÿe da je „puna harmonijske lepote ali i tehniåkih kaprisa."11 Ovo bi mogao biti najpregnantniji (kwiÿevni i) struåni opis klavirske muzike maðarskog romantiåara, koji je preko medijantike izmenio lik evropske harmonije, a fakturom svog pijanizma iskoraåio iz oprobanih shema tradicionalne klavirske tehnike. Oåevidno dobro upuãen u problematiku klavirske tehnike i fakture, srpski kwiÿevnik za Drajšokovu obradu engleske himne „God Save the Queen", za levu ruku, primeãuje: „…tema <se> strogo delila od pratwe, i ko nije gledao svirku imaðaše taj isti utisak, kao da sluša obe ruke". Sliåno, i u vezi sa List-Šubertovim Baukom: „tema <se> deli na obe ruke, te svaki prst za se mora i da peva i da prati". Ovako podrobne, struåne napomene ni danas — u vreme odmaknuto od muziåkog amaterizma — ne nalaze se u dnevnoj muziåkoj kritici. Tip ovih zapaÿawa daje za pravo pretpostavci da je Zmaj bio mnogo više od qubiteqa klasiåne muzike.
9 U okviru rada na retrospektivnoj bibliografiji naroda Jugoslavije do 1945. godine, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleÿa" u Zagrebu objavio je, godine 1984. i 1986, XIII i XIV tom svoje kapitalne edicije. Pomenute, dragocene, u ovom trenutku nezamewive kwige (Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13 i 14, Muzika, Struka VI, glavni urednik Marija Kuntariã) dosada su najboqi priruånik svoje vrste, ali, na ÿalost, ne i potpun. Naime, u predgovoru uredništva za 13. tom (str. VII) reåeno je: „Knjige XIII i XIV retrospektivne bibliografije Jugoslavenskoga leksikografskog zavoda sadrÿe bibliografiju ålanaka i rasprava o muziåkim zbivanjima kod nas i u svijetu, objavljenih u našoj periodici od njenih prvih poåetaka do 1945. godine". Meðutim, s nepoznatih i nejasnih razloga izostala je kompletna obrada jugoslovenskih listova i åasopisa: graða je data redukovano, a korisniku ove Bibliografije nisu saopšteni principi te redukcije. Na neophodnost opreznog korišãewa ovih priruånika upozoravaju nauånici koji su, u sklopu svojih istraÿivawa i prouåavawa, dopuwavali pojedine odeqke zagrebaåke Bibliografije. Tako je, na primer, prof. dr Roksanda Pejoviã saopštila dodatak k muziåkoj bibliografiji Koste P. Manojloviãa. (Up. autorkinu studiju „Kosta Manojloviã kao esejista i kritiåar", u: U spomen Koste P. Manojloviãa, kompozitora i etnomuzikologa. Zbornik radova. Urednik Vlastimir Periåiã, Fakultet muziåke umetnosti, Beograd 1990. 101—137, sa bibliografskim prilogom na str. 138— 142. B. i kritiåki prikaz pisca ovih redova: U spomen Koste P. Manojloviãa, Zvuk, Zagreb 1990, 5/94 — 95.) 10 -J.- <=Jovan Jovanoviã Zmaj; dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka, knj. 13: Muzika, Zagreb 1984. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. Podlistak. Zastava, Novi Sad, 10. maja 1872, VII, 55 <2—3>. 11 Isto.

56

Zmajeva estetiåka shvatawa nadilaze konvencije romantiåkog doba kroz wegov odmeren, ali ipak kritiåki odnos prema muziåkom virtuozitetu, jednom od zaštitnih znakova 19. veka, koji ãe i ovim kultom proklamovati ideju neponovqivosti stvaralaåkog genija: „Mi nismo qubiteqi velike bravure u muzici a još mawe qubimo himnu, pa ma åija ona bila, ali to nas ne uzdrÿava priznati, da je tu bravuru na klaviru izvršila gðca Stojkoviãeva tako, da bi joj mnogi bravurista mogao zavideti." Znalac potoweg razvoja srpske muziåke kritike prepoznaãe u Zmajevom odnosu prema virtuozitetu preteåu modernih shvatawa jednog Miloja Milojeviãa, vodeãeg srpskog muziåkog kritiåara i esejiste u prvoj polovini 20. veka. Milojeviã i docnija srpska kritika više ãe ceniti unutrašwu lepotu muziåkih dela i interpretacija nego spoqašwi bqesak samonadmetawa u åisto tehniåkoj superiornosti. Za istoriåara srpske muzikografije najveãe iznenaðewe, meðutim, predstavqa onaj odlomak Zmajeve kritike u kojem on tumaåi i vrednuje Jovanke Stojkoviã interpretaciju prvog stava Betovenove Meseåeve sonate: „I sama Klara Šumanka, koja ima toliko dara za Betovenovu muziku, mogla bi u onom sporom i tihom adaÿiju naãi kod Jovanke individualnih nijansa koje bi je pobudile, da razmišqa da li nije baš u tome malaksalom tempu veãi efekt nego u prehitrenom kao što se åesto sluša u koncertima novijih umetnika a naroåito Rubinštajna. Koliko je u prvom delu te sonate pokazala umetnica kritiåkog (podvlaåewe: A. V.) dara toliko je u posledwem pokazala tehniåke hitrine." Primeãeno je da reåi poseduju snagu kojom „redak teksta moÿe kazati i kwiÿurinu neznawa".12 Postoje i suprotni primeri: navedeni citat otvara vrata kritiåarevog znawa i umetniåke osetqivosti. Naime, poznavalac muziåkog klasicizma neãe u tišini preãi preko gorwih redova. Jer, pitawe razumevawa i izvoðewa prvog stava jeste temeqni hermeneutiåki problem Meseåeve sonate. Betoven je izvršio svojevrsnu muziåku revoluciju kada je na åelno mesto klasiåne, stroge i stabilne muziåke vrste kakva je sonata 18. veka, postavio — nokturno. Ali, ovaj neosporni otklon u pravcu nadolazeãe ere romantizma kompozitor je prekrio izvesnom dozom ambivalencije. Kao da se bonski majstor pokolebao zbog suviše smelog prestrukturirawa stare forme; moÿda su na tu unutrašwu dilemu uticali horizont oåekivawa i klasicistiåke pogodbe kasnog 18. i ranog 19. veka?13 U åemu se ogleda protivreånost Betovenovog umetniåkog postupka? On je, s jedne strane, na inicijalno, teÿišno mesto ciklusa stavio jedan veoma lagan, „noãni" stav Adagio sostenuto.14 Ali, s druge, pokušao je, na izvestan naåin, da izmiri 18. i 19. stoleãe tako što je dao „mawe vremena" tom prvom a
12 Up. Svetozar Petroviã, Šekspir i dr Laza Kostiã, Letopis Matice srpske, Novi Sad, januar 1986, 162, 437, 1, 46. 13 Meseåeva sonata potiåe iz 1802. godine. 14 O Betovenovom romantizmu svedoåi i oznaka za Meseåevu sonatu: Sonata quasi una fantasia.

57

III. Novi Sad. 6. VII. Zagreb 1984. 1872.<Jovan Jovanoviã Zmaj. 1872. 13: Muzika. O koncertu pijanistkinje Marije Ðukiã. -cki. 46.) Umetnost. 60. Vidov dan. 52 <2—3>. 58 . Zagreb 1984. 27. XII. Novi Sad. knj. Listiãi. 256. modernog doba srpske muzike. Novi Sad. I. I tako su se srpski muziåar i srpski pesnik našli. (Koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve. Srpsko narodno pozorište. 2. 41. 3. IZVORI I LITERATURA 1. Pozorište. Zagreb. 5.kquånom stavu. leÿi znaåewski fundus cele trostavaåne forme?15 I Jovanka Stojkoviã i Jovan Jovanoviã Zmaj uvideli su da je Betoven. <Autor verovatno Branko Mušicki. Veåe visokog profesionalizma. <Nepotpisano> Beogradske novosti. Koncerti. 1872. Zastava. 50 <4. (Drugi koncerat gðce Jovanke Stojkoviãeve). 4. stubac B>. I. <Nepotpisano> Dopisi. Zastava. 58. briqantne tehnike. 3. 4. Vasiã. Time je otvorio put razliåitim. 5. 10. Svako od wih najavio je vreme visokih standarda koje ãe srpska muzika i muziåka kritika poåeti ubrzano da osvajaju tokom sledeãih nekoliko decenija. 25. Beograd.. Vidov dan. ili upravo tu. Reå. 2. 1872. Naime. ne samo kao kwiÿevnik — pasionirani qubiteq muzike. 89 <2>. 8. Narod. 5. Pozorište. 4. J. da bi umawio (?) romantiåku komponentu u delu. 171> (Pijaniskiwa Jovanka Stojkoviãeva. 29. Novi Sad. 129. Betoven se opredelio za takt alla breve i tako ubrzao puls i oslabio psihološki i stilski akcenat nokturnu koji otvara ciklus. 1872. 20. nego i kao kritiåar od znawa. ruku pod ruku. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. 26. J. u Novome Sadu. 49 <3—4>. =Novi Sad. V. -J. 1. A on. IV. 1872. Priredio Vladimir Otoviã. aprila 1872". 4. up. Pesme. A. Novi Sad 1991. <Nepotpisano> Novi Sad. Laza Kostiã. Pozorište.) Srpsko narodno pozorište. <Nepotpisano> Beogradske novosti. 4. a ne takt. 7. kada je zapoåelo predveåerje te epohe. poglavito. III. Vienac zabavi i pouci. I. 30. 9. Pijanista i kritiåar otkrili su smisao kompozicije i suštinu Betovenovog istorijskog prevrata. 1872. ona se javila kao pijanista evropskog formata. 219. Zato su oboje za kriterijum odredili tempo. 3. u wemu. 1872. XII. utanåane muziåke inteligencije i intuicije. 363> Jovanka Stojkoviãeva. VII. 13: Muzika. u ulozi vesnika jednog drugog. „Jovanci Stojkoviãevoj. Podlistak. ovde. 16. <Nepotpisano> Listak. anticipirao romantizam. Novi Sad. 235. pa i opreånim pijanistiåkim tumaåewima: da li je nokturno samo introdukcija za ciklus. Bibliografija rasprava i ålanaka. Matica srpska. 5. 27. 66 <1—2>. Listiãi. 1872. 191—192. Beograd. 15 O ovim pitawima v. knj. ali i samostalnog i kritiåkog odnosa prema pitawima koncepcije muziåkih dela. Novi Sad. 187. januar 1998. Sedamdesetih godina pretprošlog stoleãa. 243. Beograd. 3.

XLVII. Priredio Predrag Protiã. 1872. B. 1879. I.) Domaãe vesti. Videlo. 5. 1394. Zagreb 1984. 5. 18. 14. <Nepotpisano> Iz umetniåkog sveta. 9. 185> Koncerat g-ðe Jovanke Stojkoviã na glasoviru. Javor. Javor. Novi Sad. 3. 1880. 59 <2—3>. 26. 19. Novi Sad. XLVII. Beograd. 6. 2. 1880. 190. 287. 15. 21. Pozorište. Beograd. 189. 1879. <Nepotpisano> Koncerat i pozorište. 25. <Nepotpisano> Beogradske vesti. <Nepotpisano> =(Srpkiwa veštakiwa). 29. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. dešifracija: Svetozar Markoviã i realni pravac u kwiÿevnosti. <Nepotpisano> (Jovanka Stojkoviãeva).) Narod. Beleške. 84. 18. 30. 1872. 36. 5. IX. 22. 20. 31. <Nepotpisano> Beogradske vesti. 957. 20. knj. Panåevac. <Nepotpisano> Koncerat. 4. 5. Beograd. 25. 472. 26. 38 <2—3>. 59 . Panåevo. Jedinstvo. 5. Domaãe vesti. Stojkoviãeve. 5. 56 <3>. 243. 2. Podlistak. 1872. Srpske novine. 1872. <Nepotpisano> Beseda u Pešti. Istok. Beograd. 255. 105. Istok. 106. 25. Umetnost. IX. Jedinstvo. III. Kwiga 5) Novi Sad — Beograd 1987. Beograd. <Nepotpisano> (Srpska umetnica). I. Beograd. Srpske novine. 12. Beograd. 1880. 23. 1484.. 288. Novosti. 38. VII. Istok. 4. Srpske novine. 19. 4. Panåevo. Narodno pozorište.) Umetnost. -n. Matica srpska — Institut za kwiÿevnost i umetnost (Graða: Srpska kwiÿevna kritika.<Jovan Jovanoviã Zmaj. 1879. 5. IV. 283. 24. 97. 606. knj. 158. Beograd. 10. Srpske novine. 17. 5. Mlada Srbadija. dešifracija: Bibliografija rasprava i ålanaka. Zagreb 1984. Srpske novine. 16. <Nepotpisano> (Koncerat. Srpske novine. 12. 1879. 35. III. 14. 1082. h — m <Hajim S. <Nepotpisano> (Koncerat). 58 <4. 34 <4>. XLVIII. Beograd. 100. 140. IV. roð. IX. I 62. 20. Novi Sad. 33. 7. Novi Sad. 13. 1879. 1879. 1489. 18. 462. IV. 1880. 18. 26. XLVII. 1084. Beograd. 4. 11. Beograd. Beograd. stubac B>. Videlo. 363> Koncerti Jovanke Stojkoviãeve. 1872. 10. 27. Zastava. Panåevac. IV. 1880. IX. IV. <Nepotpisano> (Koncerat. 5. 961. 5. Muzika. 1879. 139 <3>. 376. 25. 1880. 1872. 29. 86. Beograd. 36 <2>. Beograd. Dr V. s nemaåkog prevoda od Kraqa Ludvika I. Beograd. 13. 208. 12. XLVIII. XLVII. <Nepotpisano> (Koncerat. 27. Daviåo. 11. Panåevac. Beograd. -J. Beograd. Srpske novine. <Nepotpisano> Domaãe vesti. Srpske novine. 1283. Novi Sad. 34. XLVIII. Srpske novine. 37. 5. Izveštaj o drugom konceratu g-ðe Jovanke Jovanoviãke. 20. 567> Koncerat Pevaåke Druÿine u Narodnom Pozorištu. 1880. 1879. 1874. 3. 28. 5. Srpske novine. 14. XLVIII. 5. 27 <4>. XLVIII. „Lek za punice". 13: Muzika. Mi-ja-h <Hajim S. 1872. 12. 24. 1879. 55 <2—3>. 45 <3>. XLVII. 1872. 466. Panåevo. Beograd. 1878. XLVII. 13. 32. 5.) Domaãe vesti. 318—320. Beograd. 24. 8. 1872. 15. 13: Muzika. 5. 12. Istok.11. 35 <2>. Domaãe vesti. 1879. Srpske novine. 44. <Nepotpisano> (Koncerat. šaqiva igra Miguela Dijana. 10. 202. 8. Daviåo. Beograd.

Zagreb MCMLXXVII2. 1881. 42. 286—289) 40. Novosadske biografije. Srpske novine. 8. 60. 475. 685. Beograd 1956. Ðuriã-Klajn. 299. 1881. decembar 1984. 146. Ista. Kw. Miroslava Hadÿihusejnoviã — Valašek. 78. Tomandl. Iz Arhiva novosadskog Magistrata. Srpske novine. 49. 48. 13. Baåvanin. 47. Ista. Stajiã. Pro musica (Edicija „Pro musica". 1881. A Survey of Serbian Music through the Ages. 81. 53. Matica srpska (Izdawa Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske. Zagreb 1984. Udruÿewe 60 . knj. S. 381. Zagreb 1962. povodom obeleÿavawa 150-godišwice kompozitorovog roðewa. Cvetko — S. Tekstove pripremili za štampu Mladen Leskovac i Ivanka Joviåiã. 4. 46. Pomenik o tridesetogodišwici Kraqevskog srpskog narodnog pozorišta 1869— 1899. 57. Ista. 236. kwiga 2) Novi Sad 1957. 134. 56. K. 41. 54. 12. 42. Leksikon jugoslavenske muzike. <=Stana Ðuriã-Klajn> „Stojkoviã. 50. 52. R. Petroviã. 289. 282. Prepiska. Beograd. 78. Pro musica (Posebno izdawe) Beograd. Andreis — D. veka". Beograd 1987. Translated by Nada Ãuråija-Prodanoviã. 3. Belgrade 1972. 13: Muzika. S. Ðuriã-Klajn. knj. 51. „Ideologija nacionalnog stila u procesu profesionalizacije napisa o muzici srpskog 19. 30. Struka VI. 29. 3. 43. Ista. Aspekti interpretacije. Jovanka". Referati sa nauånog skupa odrÿanog 29—31. 208. J. V. Kornelije Stankoviã i wegovo doba. 2. Srpska akademija nauka i umetnosti (Nauåni skupovi. 473. Beograd. Zagreb MCMLXIII. 1892. „Beleške o interpretaciji u srpskom XIX veku". 162—164. Jovanka". XLIX. Novi Sad. Beograd 1981. IV 1988. 183. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog od 27. 462. XLIX. 62. do 29. (Pismo Milorada Popoviãa Šapåanina od 14. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva 1838— 1938. i 23.39. 2. 646. 20. R. Novi Sad 1972. Beograd. XXIV. oktobra 1981. J. Sombor. 59—78). Kw. Muziåka enciklopedija. Historijski razvoj muziåke kulture u Jugoslaviji. S. M. <Nepotpisano> Beogradske vesti. „Stojkoviã. Akordi prošlosti. Sveska druga. Dve beogradske godine Zmajeve. Zagreb 1984. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik. 14: Muzika. X 1987. knj. knj. Jovanka". Grad Novi Sad (Graða za istoriju Novog Sada. Ð. Beograd 1899. 29. 150. 1892. 259—286. Ÿ. Fakultet muziåke umetnosti. V. 61. 1881. kwiga druga: Novosadske biografije) Novi Sad 1937. Istorijski razvoj muziåke kulture u Srbiji. 511. Zagreb 1986. Pejoviã. zaboravqeni srpski muziåar". 2. 149. <Nepotpisano> +Jovanka Stojkoviã. Åituqa. 291. 266. Beograd 1985. <Nepotpisano> „Stojkoviã. 8. 58. 4. Jovanoviã-Zmaj. Muzika i muziåari. Kwiga prva (1852—1882). 4. 133. Referati sa nauånog skupa odrÿanog 22. 45. Srpske novine. Panåevo 1938. 3. 44. IX. („Jovanka Stojkoviã. <Nepotpisano> Jovanka Stojkoviãeva. Srpsko muziåko izvoðaštvo 1831—1941. 1) — Muzikološki institut SANU. 167. Izbor ålanaka i studija. Struka VI. Bibliografija rasprava i ålanaka. Ðuriã-Klajn. „Srpski muziåari u Kuhaåevom Biografskom slovniku". Straÿilovo. Folklor i njegova umetniåka transpozicija. 7—8. Bibliografija rasprava i ålanaka. 218. knj. Muziåka enciklopedija. 3. 59. 13 <3>. I) Beograd 1971. 55. Pejoviã. XLIX.

Kwiga o Betovenu sa nama do 1941. the author takes some time to analyze a piece of music criticism about J. 69. 2 (Mondscheinsonate). 52. februar 1993. 361. Beograd 1989. veka. concert singer. D Minor. 101. 61 . Beograd 1994. 53. At the end. 16. Petroviã. Russia Her greatest merit was probably the fact that she acquianted the Serbs with the best works of West European music (Ludwig van Beethoven's sonatas for piano: C Major. 42. Graz. 68. 380. 72. Beograd 1998. Beograd 1991. Odeqewe likovne i muziåke umetnosti. 64. composer and music pedagogue. Ista. Beograd 1994. Beograd 2000. 8—9. DCXXVII. Vienna. 43. esejistiåka i kritiåarska delatnost. Marinkoviã. 76. He was not so successful as a concert singer. Beograd 1993. JOVANKA STOJKOVIÃ Summary In this paper. Istorija srpske muzike za sredwe muziåke škole. 23. with brilliant technique. 9) — Muzikološki institut SANU — Udruÿewe kompozitora Srbije. 86. variations and transcripts for piano were not found. 71. 17. 360. 66. Opus 81a (Les Adieux). S. 103. Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku. 43. S. 66. Turlakov. 22. After her studies with Alexander Dreyschock and Franz Liszt. J. Stojkoviã was an accomplished piano artist. 15. R. 104. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1914. F Minor. Istoriografska. 36. 22. Turlakov. 70. because her fantasies. 71. E-flat Major. Novi Sad 1991. Stojkoviã achieved a significant pianist career. C-sharp Minor. 74. 25-33. Beograd 1994. 70. 63. Ista. 164. Muzikolog Stana Ðuriã-Klajn. Opus 31 No. 39. Srpska akademija nauka i umetnosti (Posebna izdawa. but also with subtle artistic sensibility. Srpsko muziåko izvoðaštvo romantiåarskog doba. Opus 90. 36. 67. She did not perform only in Serbia. 248. 71. S. Kritike. 258— 261. Today one cannot talk about her composing work. 6. E Minor. 61. Kw. Pejoviã. 55. Ista. 23. 81. 373. His insightful approach to Beethoven's Mondscheinsonate points to the fact that modern Serbian music criticism had a significant forerunner in Zmaj. Ÿ. 65. According to the preserved testimonies from the 19th century press. but also in Pest. Trieste. Mocart u Beogradu do 1941. 80. Denmark. Letopis muziåkog ÿivota u Beogradu 1840—1941. Teatron. 68. Jovanka Stojkoviã (Timisoara 1854 or 1855 — Paris. Srpska muziåka misao do osamdesetih godina 19. the author presents a portrait of a famous Serbian pianist. 55—59. March 1892). 78—80. ålanci i posebne publikacije u srpskoj muziåkoj prošlosti (1825— 1918).63. Paris. London. 43. 38. Isti. 75. chamber musician. Quasi una fantasia. 21. Beograd. kompozitora Srbije — Fakultet muziåke umetnosti. Opus 26 No. kw. 67. 15. 19. 42. Stojkoviã published in May 1872 in the magazine Zastava (The Flag) from Novi Sad and written by a great Serbian poet Jovan Jovanoviã Zmaj. 2 (The Storm). J. 78/79/80. Opus 57 (Appasionata).* Aleksandar Vasiã A SERBIAN PIANIST. Opus 53 (Waldstein). 18.

autorul prezintº portretul vestitei pianiste de origine sârbº. Stojkoviã era un artist la pian superior. deoarece variaþiunile ei fanteziste ¤i transcripþiile pentru pian nu au fost gºsite. opus 31 nr. autorul se opre¤te asupra analizei criticii muzicale despre J. Stojkoviã a avut o carierº de pianistº remarcabilº. d-moll. Viena. Modul perspicace în care el a abordat Mondscheinsonate a lui Beettoven arata ca Zmaj a fost un precursor important al criticii muzicale sârbe moderne. Dupº studiile fºcute la Alexander Dreyschock ¤i Franz Liszt. f-moll. Danemarca. opus 57 (Appassionata). J. 1854 sau 1855 — Paris. Es-dur. Stojkoviã pe care în mai 1872. Paris. Rusia. opus 90. opus 81 a (Les Adieux). ci ¤i la Pesta. În final. martie 1892). 62 . compozitor ¤i pedagog muzical. care demonstra o zehnicº strºlucitº ¤i avea un simþ artistic nuanþat. Succese mai puþin însemnate avea ca interpretº la concertele vocale. 2 (Mondscheinsonate).Aleksandar Vasiã PIANISTA SÂRBª JOVANKA STOJKOVIÃ Rezumat În lucrarea sa. interpretº de muzicº de camerº ¤i la concerte vocale. e-moll. Londra. Graz. opus 53 (Waldstein). Astºzi nu se poate vorbi despre activitatea ei de compozitor. Nu a participat numai în Serbia. cis-moll. Potrivit mºrturiilor pºstrate din presa secolului XIX. J. opus 27 nr. 2 (Furtuna). Poate cº cel mai mare merit al sºu a fost sº le facº sârbilor cuno¤tinþº cu cele mai valoroase creaþii aparþinând muzicii Europei occidentale: sonate le pentru pian ale lui Ludwig van Beethoven: C-dur. Triest. în ziarul Zastava (Drapelul) din Novi Sad a publicat-o marele poet sârb Jovan Jovanoviã Zmaj. Jovanka Stojkoviã (Timi¤oara.

Nikola Gavriloviã DEIZAM PRIRODWAKA PAVLA KENGELCA Deizam je nova filozofija XVIII veka. više ne meša u daqi tok stvari.UDC 5:929 Kengelac P. koja se pojavila kao rezultat intenzivnog izuåavawa prirode i wenih pojava. U teÿwi da se ispita priroda i protumaåe wene zagonetke. hemiåar Lavoazije i prirodwaci Bifon i Reomir. u nameri da se izbegne opasan sukob sa zvaniånim stavom teologije i wenim eksponentima. nastava fizike uvodi u škole. tako da se. nauånici su poåeli da prihvataju vrlo elastiåan metod interpretacije pojava u istoriji sveta. posle ukidawa jezuitskog reda. Sistem javnih predavawa i nauånih publikacija dobija sve više u znaåaju. Imena mnogih nauånika iz tog doba danas izazivaju divqewe. ne preza se ni od kakve opasnosti. kao na primer pitawe wegove geneze. Najveãi broj nauånika iz prve polovine XVIII veka su teolozi: opat Nole. Za sve wih. kao astronom Kasini. sa zadatkom da pomiri savremena nauåna dostignuãa sa teologijom. astronomi Laland i Lakaj. minerala. postoji samo da bi uveliåalo slavu i dobrotu Boÿiju. ukratko. deizam postavqa Boga kao tvorca i pokretaåa sveta. ali koji se. kao kod Voltera. svekoliko šarenilo sveta biqaka. botaniåar Line. fiziåar Volta i Galvani. ili sentimentalizma — kod Rusoa. Široka popularnost prirodnih nauka i opšta pasioniranost za wima u doba prosveãenosti imala je tu dobru stranu što je stvorila širok nauåni kadar koji ãe ostvariti smela otkriãa. fiziolozi Spalancani i Pristli i 63 . Bilo da je ponikao na bazi racionalizma. postaje strast i nova religija sa svim svojim odricawima i ekstazama. opat Fromaÿo i svi se oni trude da pomire nauku sa teologijom. Deizam se sastoji u verovawu u postojawe Boga kao prvog pokretaåa. dok su deistiåkom filozofijom bili zadojeni najveãi nauånici toga doba. Ovakav karakter imale su prirodne nauke svuda u Evropi sve do pojave materijalizma i ateizma. ÿivotiwa. Meðutim. opat Pliš. Odanost prirodnim naukama. fiziåari Laplas i Kulon. a na otkriãima mnogih od wih poåiva i danas savremena nauka: matematiåari Dalamber i Mopertuji. veliki potop i drugo. zvezda. kada je nauka nezadrÿivim korakom pošla napred i silom istine nametnula svoj pogled na svet. pošto je izvršio tu svoju funkciju.

I tako daqe. Mariã. Prirodne nauke kod Srba u Vojvodini krajem XVII i poåetkom XIX veka. i Novjejše zemqoopisanije cjeloga svjeta. A na drugom mestu: „Ja ne verujem da ima i jedin razumnij åolovjek na ovome svjetu. Novi Sad. dok je Prokopije Boliã slobodno preradio francusko delo hemiåara Šaptala. Kengelac. teološko-filozofska rasprava napisana u katihetiåkom obliku pitawa i odgovora. Zatim Kratkoje rukovodstvo v poznanije zemno-vodnago kruga od poznatog našeg istoriåara Jovana Rajiãa. u redovima srpske inteligencije. Joakim Vujiã je dao dva dela iz prirodnih nauka i to „Jestestvoslovije. snaÿno osetio uticaj ideja prosveãenosti sa svojim kultom razuma i verom u progres kroz nauku i kroz moguãnost uzdizawa i emancipacije åoveka i cele nacije pomoãu prosvete. raspravu pod naslovom: Fiziåeskoje soåinenije o iskušeniju i razdeleniju vode u vazduh. 1809. Pored ovako impozantnog broja autora i dela. 161. niÿe åelovjek v pravom smislje vzjatij. kao kandidat medicinskih nauka u Haleu. 64 . koji je donosio spisak sveštenika. Meðutim. godine. kako niÿe tako i više. iÿe… sebe samoga. Ili malo daqe: „Moÿet li sebe v pravom smislje åelovjekom narešåi. koja mu je donela ålanstvo u prirodwaåkom društvu „Naturforschende Geselleschaft" u Haleu. na primer. no i utvrditi"."2 Stojkoviã je još odreðeniji kad kaÿe da „izuåavati treba nauku jestestva. 2 P. Mi danas imamo obiqe dokaza o tome koliko su prirodne nauke bile omiqen predmet rada naših qudi i traÿena lektira kod naše åitalaåke publike. pod naslovom Vinoðelac. tako da je Svetislav Mariã s pravom konstatovao da „Prvi deo spiska prenumeranata na tu kwigu skoro liåi na kasniji šematizam Karlovaåke mitropolije. i 1 Svet. Najstarije delo te vrste bila je Istorija naturalnaja filozofov od prefekta petrovaradinski uåilišta Dionisija Novakoviãa (1705—1767). Prva srpska ÿena spisateqica Eustahija Arsiã-Cinciã dala je Poleznaja razmišqanija o åetirih godišwih vremena. objavio 1787. jer åovek mora preimuãstvo svoje u prirodi ne samo odrÿati. koemu ne bi jestestvena nauka mila bila. mnogo znaåajnija su dela Fizika od Atanasija Stojkoviãa i Jestestvoslovije od Pavla Kengelca. 1825. Letopis Matice srpske. i tvari mir sej sostavqajušåija. To je bilo vreme kada se i kod Srba u Austriji. prevod sa nemaåkog od Rafa. nauke i kulture. ne poznajet."1 Konaåno i merodavne izjave naših kulturnih radnika takoðe jasno govore koliki se znaåaj pridavao popularizovawu prirodnih nauka kod nas. Manojlo Jankoviã je. To u prvom redu jasno pokazuje velik broj autora i dela.mnogi drugi. Naše sveštenstvo. Tako Kengelac u predgovoru svog Jestestvoslovija veli da „njes mudr. godine. prirodne nauke su imale neobiåno široku åitalaåku publiku. Jestestvoslovije (predgovor). iÿe jestestvo i bitije tvarej ne poznajet". i to uglavnom srpsku inteligenciju i školsku omladinu. listom se bilo pretplatilo na Stojkoviãevu Fiziku.

Georgija Stefanoviãa. Kengelac. išåete poznati Boga: vozzrite i ispitajte djela jego. iz predgovora pomenutih dela. godine. Rajkoviã.6 Svoje glavno delo. da se prirodnim naukama posluÿe u borbi za iskorewivawe sujeverja i misticizma. Jestestvoslovije. godine. 1801. 65 . šta piše. A. potoweg vrhovnog nadzornika osnovnih škola u Rusiji. što zbog zavisti i svakojakog podmetawa nikada nije uåiweno. Tu je. Novi Sad 1880. ima li nameru što objaviti itd. s druge. pa je štaviše u svom testamentu izrazio ÿequ da se Kengelac postavi za arhimandrita najveãeg srpskog manastira u Banatu — Bezdina. godine. Stojkoviã. Kengelac je radio više godina. Kwiga se sastoji iz osam glava. slušao prirodne nauke kod profesora Forstera. inaåe qubiteqa kwiÿevnosti. jakoÿe prorok Isaij pisja: Vsuje. godini ÿivota. Stratimiroviã ga nemilosrdno progawa. s jedne strane.5 Iz biografskih podataka vidi se da je Kengelac. Isto. ali otada dolazi u sukob sa mitropolitom Stratimiroviãem. gde je proizveden za doktora teologije. koje o jestestvu djejstvuju". zakaluðeri ga temišvarski vladika Petar Petroviã. a izdao ga je novcem temišvarskog trgovca. P. Posle Petroviãeve smrti. i odlikovao se u javnim diskusijama. Qubomoran na wegovo visoko obrazovawe i zaziruãi od wegovih naprednih shvatawa. kao pratilac na školovawu sinova Teodora Jankoviãa Mirijevskog. a to je da u duhu prosvetiteqskih ideja i deistiåkog filozofskog shvatawa.4 „Ibo ot poznanija mir sej sostavqajšåih ÿivotnih i bezdušnih tvarej visit poznanije Tvorca i ziÿditeqa ih. Stojkoviã. na univerzitetu u Haleu. Kako Stojkoviã tako i Kengelac nisu prestali da traÿe „u estestvu silu.koj ne bi rado ot onih knig sovjete iskao i s nimi se uveseqavao. P. godine u Budimu. 1834. a. koji ãe trajati sve do smrti mitropolitove. Iz Rusije je otišao u Nemaåku. roðen u Kikindi 1770. U prvoj se govori o postanku zemqe i o geološkim 3 4 5 6 A. kto jest Bog". Letopis Matice srpske 124. ta bo vas nauåat.3 Zadatak koji su sebi postavili naši qubiteqi prirodnih nauka ne razlikuje se od onoga koji je zagrevao evropske prirodwake. da bi ga zaklonio pred progawawem politiåkih vlasti. Stratimiroviã nije prestajao da se preko podruånih mu vladika neprestano potajno interesuje åime se u manastiru bavi Kengelac. koji su kod nas u to doba zahvatili duboke korene. Kengelac je umro u svojoj 64. Poznato je åak da se na taj naåin doåepao nekih wegovih rukopisa i da ih je uništio. Po povratku u domovinu. Fizika (predgovor). åitateqe…k qubovi i poåitaniju visoåajšago ovoga sušåestva voditi". Odatle Kengelac odlazi u London i Pariz. reåe. a bogoslovske nauke u Seminariji Aleksandra Nevskog u Petrogradu. premudrost i veliåestvo Tvorca pokazati i. gimnaziju uåio u Šopronu i Keÿmarku. Ð. Kengelac. 124. pomire dva opreåna stava u shvatawu sveta — biblijski i nauåni. gde provodi neko vreme. Za vreme svog ÿivota štitio ga je vladika Petroviã. 1811.

u sedmoj o godišwim dobima. Kengelac se sluÿio delom Inokentija Dubravinskog. On traÿi uzroke svaåemu. Wemu nije dovoqno biblijsko tumaåewe „reåe Bog da budet i bišavsja". doduše. u stvari prikaÿe veliåinu i slavu Boÿiju. Za wega prirodoslovac nije onaj koji se samo zadovoqava konstatovawem da stvari postoje. Stoga se on ne zadovoqava onim što je pre wega reåeno. pak. U wima je trebalo da bude reåi o ÿivotiwskom carstvu (II deo). da bi prešao na otvoreno negirawe verodostojnosti i merodavnosti svetih otaca. smatrajuãi ih obiånim qudima koji su kao i svaki drugi åovek. Pošto je zauzeo kartezijanski stav po pitawu metoda nauånog rada. sastavio Jestestvoslovije. a naroåito za prirodne.promenama. pa makar ono proisteklo iz samih svetih kwiga. za koje su wegovi biografi Emil Åakra i Ðorðe Rajkoviã tvrdili da je završio. Åiwenice moraju poåivati na „neoborimoje mudrovanija svojego dokazateqstvo". nego da je duh Boÿiji priroda sama kao „nevidima sila i djejstvije". nameravao da sastavi zemqopis. „On tšåitsja postignuti. nego se trudi da pronaðe istinu nauånim metodom. „polzoju svojeju vsakoje suetnoje åelovjeåeskoje mudrovanije prevashodjašåago. te je tako. a u osmoj o åoveku. po primeru narodnog prosvetiteqa. u šestoj o zemqotresima i vulkanima. u petoj o vetrovima. inaåe Kengelåevog profesora bogoslovqa. u åetvrtoj o izvorima i rekama. u meðuvremenu. i to visokog stila. kako što bje i biti moÿet". Da napiše svoje delo Kengelca je podstakla åiwenica što tada kod Srba nije bilo takvih kwiga. i um prosvjašåajušåago Estestvoslovija obratiti. zatim delima Johana Rajnolda Forstera. nego onaj koji traÿi da shvati zakone wihovog postojawa. Što se tiåe izvora za sastavqawe Jestestvoslovija. On je. jegoÿe mi za tretee lice boÿestva ispovedujem"). rektora Seminarije Aleksandra Nevskog u Petrogradu. preko potreban za sve nauke. kroz upoznavawe veliåanstvenosti prirode i wenih zakonitosti. i jeste ono što ga ponajviše pribliÿava tadašwem stavu u pitawu prirodnih nauka." Meðutim. te da mu je krajwi ciq bio da. svog profesora na univerzitetu 66 . Kengelac je. ne treba smetnuti s uma da je Kengelac bio bogoslov. ali su ga prilike u Evropi i neprestane promene na wenoj karti zbog Napoleonovih ratova zadrÿale za neko vreme od tog posla. Kengelac je planirao da izda još tri kwige. ali da ih nije objavio zbog oštrog protivqewa mitropolita Stratimiroviãa. osetio sav znaåaj prirodnih nauka i wihovog popularisawa za širewe kulture u široke narodne mase. Duh Boÿiji. po Kengelcu. On sam o tome kaÿe da od poznavawa ÿivih i neÿivih biãa zavisi poznavawe „tvorca i ziÿditeqa". po filozofskom shvatawu deist. u drugoj o planinama i peãinama. Kengelac se sve više udaqava od biblijskog uåewa. mogli da pogreše. u treãoj o morima i jezerima. biqnom carstvu (III deo) i mineralima (IV deo). nije ono biblijsko treãe lice Boÿije („Duh ÿe Boÿiji ne razumjejetsja tamo. Taj dualizam. kao åovek evropskoga kova. te je preduzeo.

peåataniju na svjet izdati i vsjem qudim. a naroåito onaj deo koji se odnosi na zaåeãe åovekovo. koje ne priliåe wemu. jako svjašåenik kakovij rimskago. wega je slobodoumnost ovog pravoslavnog arhimandrita. kao i dela drugih francuskih i švajcarskih prirodwaka. Kada je mitropolitu došla u ruke Kengelåeva kwiga. Feria. kvalitativnim promenama na kraju starih. u nemaåkom prevodu. koje je delo imao. i davawu lekcija suprotnih dobrim naravima. i na poåetku novih sistema shvatawa. One su bivale utoliko veãe ukoliko se radilo o korenitim. god. 67 . a da pritom ne povredi pristojnost i svetiwu monaštva koju u sebi nosi. Najveãu je ÿuå na wega i wegovog autora izlio mitropolit Stratimiroviã. kao Dolomjea. Ovo delo. Eda ni mene radi Hristos umre. s sokrušennim serdcem kajušåusja i ploda pokajanija dovoqno pokazavšu. tokmo vraåu i mirskom jestestvoispitatequ priliåna tonkostej". na kojima je poåivalo crkveno — feudalno shvatawe prirode i društva." ASANUK. na soblazan i rstajanije blagonravija na poruganije åina i cerkovawah sluÿiteqej. oplevanija i omerzjenija dostojnij rab pojavqusja. posluÿili su kao osnov svim delima kojima se Kengelac mogao sluÿiti. javno propovedati i jako po dobromu i praktiåeskomu vjeÿestvu lekciji davati. Tisoa. u toj meri frapirala da je odmah od temišvarskog vladike Avakumoviãa zatraÿio da pozove na saslušawe Kengelca i „jego ko slovu i otvjetu o bezåinom proderzostnom i bezstidnom postupcje jego pritjagnuti": „Kako se usudio on" — veli mitropolit daqe — „da govori onakve stvari. dveri pokajanija na vjeki zatvorena ostanut. i o kojem se malo ili gotovo ništa ne zna. a ponajviše Bifonovom Prirodnom istorijom. koje je izlazilo iz okvira obiånih bogoslovskih dela i odavalo oåigledno nauåne pretenzije. koji je trebalo tek da dokaÿe svoju celoshodnost. moralo je da naiðe na oštro protivqewe kod naše klerikalne reakcije. 8 „Eda li sej arhimandrit åital. god. i da ih štampa i na svet izdaje. PMA „A" 8 iz 1816. svog zaštitnika. kao i izrugivawu monaškog i svešteniåkog åina. a koje sluÿe iskquåivo na sablazan i izvrgavawe dobrih naravi.u Haleu. zavrašåen i stroptiven pred Bogom. To je i razumqivo kada se zna da su promene u sferi idejne nadgradwe nailazile u svim vremenima na prepreke. Ovakvo jedno delo. — Isto. pa Karl-Filipa Funkea. u praksi proverenog sistema novim. „Eda mnu edinomu. tehnike i tehnologije poåeo da ruši i same temeqe. Tako je bilo i sa velikim zaokretima u svesti qudi iz doba prosveãenosti kada je nagli razvoj prirodnih nauka.8 Na 7 „Kako derznu on" — veli mitropolit daqe — „onaja. da ne budet mnu uåastiju s satanoju. Eda az edin paåe vsjeh razvrašåennih stroptivih. pa i otvorene otpore. o ninÿe njemu ni v åasnom sodruÿestvje bez povreÿdenija pristojnosti i svjatosti monašestva jeÿe na sebe nosit. glagoqati qet jest. pa ni åasnom åinu kome pripada. PMA „A" 203 iz 1812. cerkoviju i narodom."7 Pa nastavqa: „Da li je ovaj arhimandrit åitao da je neko svešteno lice katoliåke. U doba zamene postojeãeg." ASANUK. Bodea i drugih. u biblioteci temišvarskog vladike. dotrajalih. kalvinskago ili luteranskago vjedanija peåatal i obnarodoval jest izsqedovanije takovih. kalvinske ili luteranske veroispovesti štampao i objavio takve tekstove koji priliåe lekaru i svetovnom prirodwaku".

da li su svi primerci prodati i moÿe li se iz još neprodatih kwiga istrgnuti „soblaznitelnaja i nravovrednaja listi". Naprotiv. pa se one ipak zato ne zabrawuju. pa i na samom beåkom dvoru. i Andrej Najbauer. da drugujem sa satanom. episkop Avakumoviã je odmah u konzistoriju pozvao okrivqenog Kengelca. koji je. pored tolikih prokletih i omrznutih qudi. Odgovor ãe se naãi ako se proanalizira stawe duhova u vrhovima drÿavne administracije. štaviše. luteranskog ili kalvinskog zakona pisao i štampao sliåne stvari. nasrtaji na ovog visokoobrazovanog i naprednog åoveka nisu prestajali."9 Konaåno. dveri pokajawa na vek da budu zatvorene? Pa zar Hristos i zbog mene nije umro? Pa zar ja jedini. Na zahtev mitropolitov. nakon smrti Josifa II (1790) u austrijskoj politici narodnog prosveãivawa došlo je do korenitih izmena. i da mi se pripisuje. Da li je u pitawu samo surevwivost i liåna netrpeqivost. Naime. nego onih mislilaca i prirodoslovaca koje je u kwizi naveo. oni su postajali sve ÿešãi i besomuåniji tako. da ostanem proklet i omrznut pred Bogom i u narodu. godine Kengelac veli: „Pa zar jedino meni. koji se povukao pred nasrtajima Sorbone. Tako je propao i posledwi pokušaj klerikalne reakcije da se na ovo napredno delo baci anatema. meni. Uostalom. 9 Isto. Na kraju. Meðutim. A što se tiåe pitawa da li je negde åitao da je neki sveštenik rimskog. za takvu jednu kwigu dobio zlatnu grivnu na dar od carice Katarine II. nego i mnogima drugima poznato da su Spalancani pa Inokentije Dubravinski. i u kwigama Dositeja Obradoviãa — veli daqe Kengelac u saslušawu — ima mesta u kojima se „javno naåin naš huqat". i Kengelac piše pokajniåko pismo svom episkopu moleãi ga za oproštaj. Doba vladavine Franca I (1792—1835) i Ferdinanda V (1835—1848) karakteriše se snaÿno izraÿenim strahom od prodirawa ideja velike francuske revolucije iz 1789. odluåio da se pokaje. „libegskij luteranskago ispovjedanija propovjednik". arhimandrit odgovara da je ne samo wemu. Sliåno postupku wegovog velikog francuskog jednomišqenika Bifona. 68 . maja 1816.kraju se mitropolit interesuje u koliko je primeraka kwiga štampana. postavqa se pitawe koji je razlog što je mitropolit Stratimiroviã tako postupio prema jednom od svojih najistaknutijih predstavnika monaškog reda u mitropoliji. takoðe je objavio sliånu kwigu. a wegov autor osramoti u oåima javnosti. åije se kwige åitaju po celom svetu. U tom pismu pisanom u manastiru Senðurðu 20. osetivši svu svoju nemoã da im se odupre. obavio saslušawe i kopiju wegovu poslao mitropolitu u Karlovce. nedostojnom rabu boÿijem. da je Kengelac. i demokratskih ideja rasprostrawenih napoleonovskim ratovima. koji se skrušena srca kajem i koji sam pruÿio dovoqno dokaza mom pokajawu. kako meðu sveštenim tako i meðu svetovnim licima. takve kwige pisali i predavali javnosti. U wemu se Kengelac brani da misli za koje ga optuÿuju nisu wegove originalne.

Sve se svodilo na to da se ne radi na stvarawu uåene. Ko meni sluÿi. moÿe da ide. nad åijim je izvršewem bdela åak i tajna policija. mitropolit Stratimiroviã. Da bi se tome pariralo. u pogledu obrazovawa i vaspitawa mlade generacije. ili ãu mu ja dati 'laufpas'. štampe i sredstava javnog informisawa graðana. propuštao je samo ono što je odgovaralo politici vlade. nije zahtevalo stvarawe uåene. nego generacije pokornih podanika i sluÿbenika. Poznate su Tugutove reåi: „Mogu da me mrze. u svojstvu ministra spoqnih poslova Austrije (8. kada su na åelu beåke vlade stajali kancelari Franz Thugut (1794—1809) i Wenzel Metternich (1809—1848). O tome najboqe svedoåe reåi koje je izgovorio pred nastavniåkim veãem qubqanskog liceja. wenn man mich nur fürchtet). Obojici je prva briga bila da uguše svako stremqewe ka slobodi mišqewa i akcije. koje ja ne umem da cenim. Pod uticajem svojih svemoãnih kancelara. nego i. Wega je nasledio kancelar Meternih. Die Geschichte der Ungarn II. pa i za Habzburšku u Austriji. faktiåki vladao. Meni nisu potrebni uåevni. 10 E. ponela peåat takvog nazadnog shvatawa. obrazovane i prosveãene omladine. marta 1848). dosledno je izvršavao carsku naredbu o beskompromisnoj pokornosti na koju se i formalno bio obavezao prilikom svoje arhijerejske inštalacije 1790. koji je. Vi se pridrÿavajte starih. dobrih. i politikom cele Evrope (osim Engleske). Nakon kratkog predaha pod Leopoldom II (1790—1792) u Austriji je nastupio period reakcije. Åuvajte se da meðu omladinom širite nove ideje. blagodareãi Svetoj alijansi. u carsko-kraqevskim naslednim zemqama više se. duhovni starešina svekolikog pravoslavnog ÿivqa u Monarhiji. a sa kojima se i mi moÿemo sasvim dobro oseãati. tako da je åitava delatnost u vezi sa školama i obrazovawem u Monarhiji. svestan svoje odgovornosti pred Bogom. niti ãu ih ikada ceniti. koristeãi se pritom svakovrsnim represivnim merama. sam „dobri car Franc" (Der gute Kaiser Franz) snaÿno se odupirao prodoru novih ideja. kojih su se pridrÿavali i naši prethodnici. znawa i spoznaje moglo je samo da naškodi ostvarewu tog osnovnog ciqa. Ko to ne ume ili neãe. 332. obrazovane generacije. naroåito nakon uspeha u italijanskim pohodima 1821. od direktora obrazovno-vaspitnih ustanova zahtevao je da se školska omladina obuåava u poboÿnosti i bezrezervnoj pokornosti. ne samo austrijskom. nego pokornih i vladajuãoj klasi odanih podanika. pred carem i pred narodom. nego dobri graðani. kada je izjavio: „Sada kolaju neke nove ideje. u postjozefinskom periodu. Kada je u pitawu školstvo.Pobeda republike u Francuskoj i svrgavawe kraqevstva mogli su da budu presedan za sve evropske monarhije. 69 . Csuday. oktobra 1809—13. Wegovo je delo pooštrena cenzura kwiga. Previše slobode. mora da poduåava ono što ja nareðujem.10 Za wegovo vreme åak je i sveštenstvo izgubilo svoju preðašwu samostalnost i postalo obiåno oruðe u sluÿbi carske premoãi. i ponovne potvrde Ilirskih privilegija 1792. Pridrÿavajuãi se naåela politiåkog pragmatizma. samo neka me se plaše" (Man mag mich hassen.

A kada je reå o kontraverznoj liånosti nepriznatog arhimandrita Pavla Kengelca. Autorul vorbe¤te în continuare despre rezistenþa pe care a întâmpinat-o aceastº operº în cercurile aflata la conducerea Mitropoliei din Karlovci. Nikola Gavriloviã DEISMUL NATURALISTULUI PAVLE KENGELAC Rezumat În aceastº comunicare a sa autorul prezintº dovezi cu privire la apartenenþa arhimandritului mºnºstirii Sf. Gheorghe) Monastery (Romania). as well as the Metropolitan Stratimiroviã's fear to arouse anger in these circles and fall into disgrace himself. so it included a broad circle of scientists of that time and acquired a very broad range of followers. Pavle Kengelac. pa i samog partijarha Arsenija III Åarnojeviãa. ca filozofie dominantº în secolul XVIII. the author discusses evidence related to the fact that the Archimandrite of the Sendjurdj (St. Pavle Kengelac. zbog nepokornosti nasilnom smrãu umorenog Mojseja Putnika. adhered to the ideology of enlightenment and deism as the prevailing philosophy of the 18th century. ko zna da li bi wegovu zlu sudbinu doÿiveo i sam Dositej da se nije na vreme razmonašio i sklonio u Srbiju. It is known that the aim of this philosophy was to reconcile contemporary scientific achievements with the official theology. The Archimandrite Kengelac expressed his adherence to this movement in his work „Jestestvoslovije" (The Study of Nature) published in Buda in 1811. Arhimandritul Kengelac a demonstrat apartenenþa la aceastº mi¤care în opera sa „Jestestvoslovije" („¢tiinþa despre naturº„). publicata la Budim în anul 1811. Aceastº mi¤care a luat na¤tere ca urmare a studierii intensive a naturii ¤i fenomenelor ei ¤i a cuprins un cerc foarte larg de oameni de ¤tiinþº din perioada aceea. This movement resulted from the intensive study of nature and its phenomena. Ogrešiti se o tu naredbu znaåilo je doÿiveti sudbinu wegovog neposrednog prethodnika. asigurându-¤i un spectru foarte larg de adepti. kada je kleåeãi qubio šnalu na cipeli carevima Leopoldu II i Francu I. Stefan Stratimiroviã.godine. The author believes that one of the reasons for that was invidiousness and personal animosity of the mentioned Metropolitan towards the man who wanted „to stand out". la ideologia iluminismului ¤i deismului. Nikola Gavriloviã DEISM OF THE SCIENTIST PAVLE KENGELAC Summary In this presentation. Este cunoscut cº obiectivul acestei filozofii a fost sº împace realizºrile ¤tiinþifice moderne cu teologia oficialº. Gheorghe (România). including the Metropolitan himself. în primul rând cea a 70 . even more important reasons were the activities of the conservative top circles of the Austrian state administration and of the Vienna Court itself. The author then discusses the resistance which this work faced in the top circles of the Karlovci Metropolitanate.

iar prin aceasta el însusi sº cadº în dizgraþie. precum ¤i teama mitropolitului Stratimiroviã de nu i se face observaþii. ba chiar ¤i la însº¤i Curtea din Viena.insu¤i mitropolitului Stefan Stratimiroviã. ¤i în mºsurº ¤i mai mare activitatea cercurilor conservatoare din vârfurile administraþiei de stat austriece. Drept motiv se aminte¤te invidia ¤i intoleranþa personalº a mitropolitului menþionat faþº de omul care dore¤te „sº se distingº„ . 71 .

Razne ÿeqe. 1858. a i u drugim listovima. blagodati što prosipa tiho. Beå) za godine: 1846. mewajuãi mesta izlaska (Beograd. Segedin. 1849. U toku jedne noãi na kartawu je izgubio 5500 k. Od koje je sudba rastavila 1 Porodica Pavla Trifunca je bila jedna od najbogatijih u Kikindi. Wegovoj Svetlosti Stefanu — vojvodi srbskom. „srbsko-narodni mesecoslov". koji je izašao. za dobro srpskog naroda kao on. Ovaj nekadašwi oficir Austrije. dokazivao se na mnogim poqima intelektualnog rada. O Petru Åarnojeviãu i wegovom bogatstvu pisano je mnogo. Utehu pevcu. 1847. 1848. Spasoje Grahovac KWIŸEVNI RAD ALEKSANDRA ANDRIÃA Aleksandar Andriã je neopravdano zaboravqen srpski kwiÿevni stvaralac. predsedniku Matice srpske u vreme Maðarske revolucije i posle we. Vence Velebitske vile. Gogla). Zemqodelac ÿeli. Wegovom veliåanstvu… Caru Ferdinandu I na roðendan 19." Najverovatnije je da su ova dva godišta izašla uz finansijsku pomoã ove dvojice uglednih i bogatih qudi. 1850. Srbsku åezwu itd. Spomenik glavnom vragu mome i srbskome — polkovniku Jovanu Suzanu. Nesuðenoj. Markov lov (staro-srpska skaska od Jovana N. a osmo — Petru Åarnojeviãu.09 Andriã A. 1859. Pesme je objavqivao i u „Svetovidu" i „Vostoku". 73 . Rastanak godine. zemqe. Jovanu Štrausu mladom. Subotica.UDC 886. Sremski Karlovci. koji je sam napustio vojniåki ÿivot.1 U „Zimzelenu" je objavio mnoge pesme: Molitvu Višwemu. Qubve åezwu. Šesto godište posvetio je Pavlu Trifuncu. kwiÿestvo grleãi. Prve pesme potpisivao je sa Aleksandar Andros. i tako radilo.1. i 1861. Izdavao je „Zimzelen".j. Malo je naših qudi u wegovom vremenu toliko radilo. „najstarijoj lozi plemenitoj. Pobeðenu mudrost. rod qubeãi. Vasiliju Ÿivkoviãu — parohu panåevaåkom. aprila 1846. VENCI VELEBITSKE VILE „Poletela Velebitska Vila Da poseti sestru na Avali. Meni dajte šalu. Wegovoj ekselenciji… Josifu Rajaåiãu.

Tim' da venåa uskrsnutu pravdu. Koji.Ima više od trista godina. Lepe dare tri lovora venca. Kad to vide Velebitska Vila. Dugo misli kome da ih dade. U pesmama Zagorkiwe vile! Koji venac skida s' wene glave. Koji steÿe duh i telo sramno. Koj' je junak nad svim junacima. Prima Vila sa Avale dare. Gorostasne. Onaj meãe na dostojnu glavu: Aleksandra Karaðorðeviãa. Koji zemqu srpsku izbaviše. Onaj meãe na dostojnu glavu: Avramovu. Jer joj retko sestre dolaziše. venac prima iz desnice. Zaåudi se Vila na Avali. Od tolikih srpskih vitezova. To se wojzi pravo uåinilo. Avalkiwo Vilo! Evo sam ti došla u posetu. Lepe dare nosi sestri dragoj. Pa otide natrag Velebitu. mudrost. za junake liåke: Da ãe doãi wima u posetu I doneti iz Srbije dare — 74 . I donela tri malena dara. Koji jošte davnog zaviåaja. Na Vuåiãa srpskoga vojvode. Od tolikih srpskih sokolova. Druga oba u rukama nosi. Koji prima iz lijeve ruke. Seãaju se verno i spomiwu. Kad uvidi sestru Zagorkiwu. Jedan venac trepti joj na glavi. hrabrost. Dugo misli kome da ih dade. Šta s' uvenåa pravda. Da obiðu staru domovinu. Da nagradiš ti zaslugu pravu. Od zla grdna stoletnoga iga. Onaj meãe na dostojnu glavu. koji tamo pored mora rastu. Sobom noseã pozdrav Avalkiwe. Pa se tako jadne otuðuju! Pozdravqa je Velebitska Vila: — Bog pomogo. Da usreãi zemqu ponositu. koja mudro misli.

Al' se sa we åuju samo plaåni zvuci. istovremeno. ovo je bio odgovor na pesmu Vase Ÿivkoviãa Ustrelnom pesniku A. U deseteraåkim stihovima. ukazuje na potrebu da se autor oslobodi tuÿnih i plaåevnih tonova u svojoj lirici: „Uzdisaji teški izdaju te kivno. Kad nov Dušan spoji razvaline!" U pesmi Venci Velebitske vile opevana je nesreãna sudbina srpskog naroda. Udešena arfa leÿi ti na ruci. one smetaju današwem åitaocu. torÿestvovawe. 3 Toma Vuåiã Perišiã (1787.Kad s' ponovi što je rastavqeno. To su pravi mali hvalospevi osobama koje su stajale na åelu drÿava. Donela je tri venca da wena sestra ovenåa tri najveãa srpska sina.4 Hvaleãi Andriãev talenat. U tvome se oku svetli suza divno. Od srpskih pesnika Aleksandar Andriã je posebno cenio Vasu Ÿivkoviãa. naroda. Vrativši se svome Velebitu. drÿavnik. 5 Isto."5 Aleksandar Andriã je napisao više oda znamenitim liånostima. za koju je Jovan Deretiã rekao da je to jedna „petrarkistiåka kancona". Ti stihovi nikako nisu bili izraz pišåevog ravnodušnog rodoqubqa i wegove slabe srpske orijentacije." U stvari. na dan inštalacije… 17. mudrost (u liånosti Avrama Petronijeviãa)2 i hrabrost (Toma Vuåiã Perišiã). donela je pozdrave gorostasnim liåkim junacima. Vila Avalkiwa prvi venac daje Aleksandru Karaðorðeviãu („da ovenåa uskrsnuãu pravdu"). takoðe i wegovog sina Mihaila. drugi stavqa na glavu Avrama („da usreãi zemqu ponositu"). II 1846. Pune udvoriåkih tonova. Andriã ih je pisao zato što su takvi stihovi bili uslov odreðenim srpskim interesima i zato što je tako usmerenu poeziju traÿila austrijska vlast. staleÿa. opevana je Vila Zagorkiwa koja je došla u Beograd da poseti sestru na Avali. a treãim ovenåava vojvodu Vuåiãa („koj' je junak nad svim junacima"). Dolaskom na vlast 1858. Ovakva poezija 2 Avram Petronijeviã (1791—1852). nekoliko puta bio ministar inostranih dela Srbije. sreãna što je svojim vencima ovenåala pravdu (simboliåno je predstavqa knez Aleksandar Karaðorðeviã). izruåen austrijskoj policiji. naterao Miloša da podnese ostavku. Almanasi Vukovog doba. 4 Jovan Deretiã. „parohu panåevaåkom. Ÿivkoviã je wu napisao povodom Andriãeve pesme Qubve åezwa. za godinu 1847. stihotvorcu srbskom. vera. 1842. 75 .3 Pesma je objavqena u „Zimzelenu" za 1846. Beograd 1979. s Tomom Vuåiãem bio na åelu Ustavobraniteqa protiv kneza Miloša. sa veoma izraÿenom idejnom i prospektivnom orijentacijom. ili 1788—1859). voða Ustavobraniteqa. Najviše zbog ove pesme Andriã je krajem 1859. u zatvoru je i umro. Miloš ga zatvorio. godine. godinu. to je bila Miloševa osveta. Ÿivkoviã. A… u. za vreme vladavine Aleksandra Karaðorðeviãa. Wemu je posvetio pesmu Vasiliju Ÿivkoviãu.

rondo. Andriã je u jednom broju lista preuraweno dao oduška svojim oseãawima. godinu dana ranije. šarade. 1791—1941. sa podnaslovom Pripovedke. u Beåu. rapsodija. „Svetovid". homonime. pripovetke. štampariju i kalendar „Zimzelen". i tu nastavio da u svojoj. u septembru. oda.6 Te godine. skaske. Kada je izdrÿao kaznu zatvora. godine. kojima autor teorijski razmatra pojedine lirske vrste. gazela i ritornel.otvarala je prostor za ostvarewe nekih srpskih nacionalnih interesa. madrigal. on je spreman da proda list. godine u Beograd. sonet. Ovaj je ålanak prosledio svome ministru u Beå. Našavši se u velikim problemima. iz Beåa prenetoj. zagonetke. elegija. Pisao je novele. U Beogradu je izdao svoja Celokupna dela. anagram i homonim. u kojoj je s puno simpatija pevao o Danilu i pozvao Srbe iz Vojvodine da se pod wegovim voðstvom ujedine. baronu Kempenu. Pisao je o tome šta su pesma. anagrame. desetina. Na šest meseci u odsustvu osuðenog Andriãa Miloš Obrenoviã je predao austrijskoj policiji. 1859. ditiramb. 136. u Beogradu". Andriã je tada od austrijske vlade dobio opomenu. A kada je u 32. polindrome. izašloj 1863. da se ne moÿe oåekivati da ãe carevina za Bahom zaplakati. U prvoj åasti. A Andriã je i takve pesme pisao. Istorija Srpske štampe u Ugarskoj. Pre pokretawa kaznenog postupka Andriã je pobegao u Beograd. a wegovu ÿenu uhapsila i internirala u Dobanovce. šestina. prešao je 1860. Zatim je naveo primere za zagonetku. Iznosili su 1. Taj ålanak u „Svetovidu" prokazao je vladika Platon Atanackoviã okruÿnom naåelniku Novog Sada. logogrife. kaÿwavajuãi ga tako zato što je pre Svetoandrejske skupštine bio bliÿi Aleksandru Karaðorðeviãu nego wemu. logogrif. triolet. šaradu. himna. informativne i istorijsko-kwiÿevne tekstove. kancion. objavqeni su Zakoni stihotvorstva. osmina. broju lista objavio pesmu Pozdrav Crnogorcima na Grahovu. Pre nego što je prešao u Beograd. štampariji izdaje „Svetovid". bio osuðen na jednomeseånu kaznu zatvora. Na kraju godine gubici lista bili su veliki. Andriã u listu piše. polzindrom. „dozvoqavajuãi da mu perom diktira srce a ne razum". godine. na gubitak kaucije od 100 forinti i na naknadu svih troškova za kazneni postupak. Andriã je. pa je tako „Svetovid" bio prinuðen da preštampava tekstove iz drugih novina. Krestiã. gde je oåekivao dolazak supruge Jelisavete i štamparije. Novi Sad 1980. objavqena je Andriãeva pripovedaåka proza. Wegov kwiÿevni rad je vrlo raznovrstan i bogat. Saradnika je bilo malo. povodom pada Bahovog apsolutizma. Meðutim. 76 . „izašloj kao drugo (1865) i treãe odeqewe (1866). 6 7 V. sa podnaslovom Stihotvorenija. austrijska vlast je u Zemunu zaplenila celokupnu pošiqku adresovanu na Aleksandra Andriãa. kancona. s prizvukom ironije. tercina. Ona je stvarala moguãnosti i za pisawe sliånih pesama u srpskom duhu.7 U aprilu 1859. heroida. Isto. znao je šta ga åeka. 137. U drugoj åasti Celokupnih dela. kantata.700 forinti.

Ÿivkoviã. Kinea. jula 1876. U „Zimzelenu" je objavio više priloga namewenih poqoprivrednicima i domaãinstvima („zemqodjelne i domostrojne sitnice"). na prvoj stranici. Maltica. koji. i svi Sloveni treba da znaju i da koriste. Posebnu i veliku vrednost ima štampana srpska bibliografija za tri godišta: 1847. godinu. zalagao za „pomirqivu i oportunistiåku politiåku orijentaciju". listu za politiku i narodnu prosvetu. Nemaåki jezik prihvatao je kao univerzalni u Austriji. list na nemaåkom jeziku. Svedoåanstvo. 1848. Sa nemaåkog je preveo Ÿurnalistiku i kwiÿestvo u Austriji i Rusiji. otvoreno i uporno. Stojan Novakoviã je u „Srbskom narodu". uzoritoj i viteškoj Srpkiwi. Umro je 23. Godine 1858. Andriã je prouåavao i kwiÿevnost drugih naroda. veštaåkom gnojivu. Beograd 1982. godine u Bukureštu osnovao Slovensku druÿinu. vjeÿestvo i ÿivota). U wegovoj štampariji izlazila je „Jugoslavija". godine. izdao je kalendar na nemaåkom jeziku — „za qubiteqe Slovenstva. godinu. åiji je bio prvi privremeni predsednik. Interesovala ga je i poqoprivredna problematika. U Beogradu je dobio srpsko drÿavqanstvo. U „Zimzelenu" je objavio više oglasa. Srpske bibliografije 1766—1850. Napustio je Srbiju 1870. To su bili jedini originalni radovi na srpskom jeziku u ovom listu. govorio je. to su bile prerade aforizama starih pisaca: Šlajermahera. najåešãe su objavqivani wegovi tekstovi. oruðu za rad. Bila je vidna i wegova aktivnost u Matici srpskoj. koji je izlazio u Novom Sadu. Vukovu reformu srpskog jezika i pravopisa nikad nije prihvatio. Isto. u frontispisu prve åasti Dela nalazi se tekst posvete: „Wenoj svetlosti crnogorskoj knegiwi Darinki Petroviã Wegoš. ÿetvi. meðu koje i srbqe raåunamo". objavio vest o smrti ovog 8 9 10 D. U stvari. åiji je bio ålan Uprave. Bukurešt 1976. mali kalendar za 1861. godine i otišao u Bukurešt. u kojem se Andriã.9 koju je ranije veã zastupao u „Svetovidu". gde je godinu dana ureðivao i izdavao „Slobodni orijent".Na potkoriånoj stranici. list na bugarskom jeziku. 108. 77 . vršidbi itd. 200. Najviše ga je interesovala nemaåka literatura. U „Podlisku Vostoka".10 Aleksandar Andriã je 1875. U to vreme u Bukureštu je ÿivelo više bugarskih revolucionara koji su ispoqavali znaåajnu nacionalnu društveno-politiåku aktivnost. 205. izdao je „Bršqan". tu izlazi na srpsko-bugarskom jeziku list „Vostok". U „Zimzelenu" je objavqivao aforizme (za hudoÿestvo. Sahrawen je na rumunskom pravoslavnom grobqu u Bukureštu. roðenoj Kvekiã.8 Kao urednik i izdavaå „Svetovida". M. Lihtenberga i Ebersberga. Vebera. Ukupno je opisao 97 kwiga. Pisao je o orawu. sejawu. Ostao je veran starom pravopisu i jeziåkim naåelima Jovana Haxiãa. i 1849. Pankoviã." Aleksandar Andriã je bio svestran kwiÿevni stvaralac. ali najveãi wihov broj veã je bio zabeleÿen. Tu Quben Karavelov izdaje „Svobodu".

åoveåanstva protiv krvološtva azijatskog i ugwetavawa. a former Austrian officer who decided to leave military life. i onog ubeðewa. He also published texts in the field of agriculture whose aim was to educate agricultural households. editor and publisher. a ne verujem da ima igdi ikoga koji bi se mogao na wega potuÿiti. He never accepted Vuk Stefanoviã Karadÿiã's reform of the Serbian language. A zasluÿio je mnogo više. He was a member of Matica Srpska's Administration." Opštu sreãu srpskog naroda. He edited and published newspapers. This paper is a contribution meant to remind our contemporary public on the unjustifiably forgotten literary worker Aleksandar Andriã. dva puta ne neznatne gubitke pretrpio. hrišãanstva. no åudim se — da od srpskog konsulata ni posluÿiteq došao nije… U privatnom ÿivotu bio je åestit i pošten åovek. list za politiku i narodnu prosvetu 58. 78 . da ne moÿe niko hrðav i huqa biti. he published his Collected Works. Aleksandar Andriã nije doåekao. Few persons at the time worked so much working for the benefit of their nation. nauånik i drÿavnik. Novi Sad 1876."11 Završavajuãi ovaj inmemorijalni tekst o ovom velikom Srbinu. skoro svi ovde ÿiveãi Srbi. Stojan Novakoviã. Sunt puþini oameni care în acea pe11 Srbski narod. fost ofiþir în Austria care a abandonat singur viaþa militarº. Stojan Novakoviã zakquåuje: „I tako nas ostavi opet jedan borac za slobodu i prosvetu naroda srpskoga baš u doba. Ovo je dosad najduÿi tekst o ovom neopravdano zaboravqenom srpskom pesniku. poznati srpski kwiÿevnik. On je o svakom mislio dobro. o kojoj je tako åesto pevao. and founded „The Slavic Company" in Bucharest in 1875. Zasluÿio je da mu se i kwiÿevno delo i åastan ÿivot i grob otrgnu od zaborava. informative texts and odes to famous personalities which were used for particular occasions. magazines and calendars. pa je ovde zbog te svoje novåane dobrote. Konstatujuãi da je na sahrani bilo mnogo sveta.zasluÿnog kwiÿevnog radnika. In Belgrade in 1863. He was a writer. but adhered to Jovan Hadÿiã's orthographic and language principles. Spasoje Grahovac ACTIVITATEA LITERARª A LUI ALEKSANDAR ANDRIÃ Rezumat Aleksandar Andriã. Spasoje Grahovac LITERARY WORK OF ALEKSANDAR ANDRIÃ Summary Aleksandar Andriã. zapisao je: „Na sahrani je bilo puno sveta. wrote poetry and prose. tried his hand in numerous fields of literary work. kad se odpoåela sveta borba Srpstva. s-a afirmat în multe domenii ale activitºþii literare. studied literatures of other nations and translated from German.

79 . A scris poezie ¤i prozº. în 1863. Aceastº lucrare þine sº reaminteascº opinia noastrº publicº contemporanº cº a fostuitat în mod nejustificat zelosul creator literar Aleksandar Andriã. reviste ¤i calendare. care erau ocazionale. A redactat ¤i editat ziare. propriile Opere complete. A publicat texte din domeniul literaturii în care urmºrea scopul de a instrui gospodºriile de agricultori. A fost membru al Conducerii Matiþei srpska. A fost scriitor. ci a rºmas fidel principiilor ortografice ¤i lingvistice ale lui Jovan Hadÿiã. spre binele propriului popor. la Bucure¤ti a înfiinþat „Societatea slavº„.rioadº sº fi muncit atât de mult. La Belgrad ¤i-a tipºrit. redactor ¤i editor. În 1875. Reforma limbii sârbe a lui Vuk niciodatº nu a acceptat-o. a studiat literatura altor popoare ¤i a tradus din limba germanº. texte informative ¤i ode unor personalitºþi cunoscute.

.

Razlog za to je što se za vreme ustavobraniteqskog reÿima (1842—1858). SRPSKOM DRŸAVNIKU IZ TEMIŠVARA Poåetak XIX veka. a åesto su se åuli i glasovi da se drÿavna sluÿba napunila „neoteåestvenim" sinovima. 81 . 1 2 S. nisu ostvarili svoja oåekivawa. Ðorðe Ðuriã O ALEKSI JANKOVIÃU. nada da ãe dospeti na više åinovniåke poloÿaje nego što bi im to pošlo za rukom u monarhiji Habzburga. meðutim. Beograd 1990. Wih pokreãe potraga za sluÿbom. godine. Posle završene osnovne škole i gimnazije u rodnom gradu. postao je crkvewak gradske crkve u Temišvaru. Leipzig 1858. kako su ih u Srbiji poåeli nazivati.1 Najmoãniji åovek ustavobraniteqskog reÿima Toma Vuåiã Perišiã nije voleo „nemaåkare". Das Staatsrecht des Fürstenthums Serbien. Jankoviã je roðen u znamenitom temišvarskom kvartu „Fabrika" 1806. kada poåiwe istinska izgradwa institucija srpske drÿave. veka nacija. 109—140. Ustavobraniteqi i wihova vlada. koja se baš i nije mnogo zanimala za ovog znaåajnog srpskog drÿavnika. Jovanoviã. I. tokom åetrdesetih i pedesetih godina XIX veka poveãao se broj onih koji su dolazili. ali i instinktivni oseãaj da ãe u okvirima kakve-takve nacionalne drÿave uspeti da potvrde svoj nacionalni i qudski identitet. na više mesta. E. Tkalac. sudovi i školstvo) izgraðene su uz veliku pomoã Srba iz Ugarske i Austrije. ubrzo su Prvi i Drugi srpski ustanak Beogradski pašaluk uåinili centrom Srpstva i buduãom maticom nacije. Najvaÿnije institucije ustavobraniteqske Srbije (åinovniåki aparat.UDC 32:929 Jankoviã A. Taåan datum wegovog roðewa istoriografija.2 Jedan od wih bio je i Temišvarac Aleksa J a n k o v i ã . zatekao je Srbe bez sopstvene drÿave. koje su ozvaniåile Francuska revolucija i revolucije 1848. pošto je osiromašio i nije mogao da vodi radwu. Dokaz za to je i åiwenica da od tridesetih godina XIX veka mnogi školovani Srbi iz Ugarske i Austrije dolaze u Srbiju. Meðutim. svima je bilo jasno da jedan od oslonaca reÿima åine baš „preåani". godine. oseãala sve veãa potreba za školovanim qudima. meðutim. nije utvrdila. raseqene po Balkanu i sredwoj Evropi. Ovaj oseãaj bio je u skladu sa ondašwim stawem duha u Evropi. Iako mnogi od „preåana". Wegov otac Mita bio je abaxija.

Novi Sad 1996. 5 Holm Sundhaussen. München 1989.8 Po zbacivawu kneza Mihaila i dolasku na vlast Aleksandra Karaðorðeviãa. Krestiã. 7 Wurzbach. on je zajedno sa Vuåiãem i Petronijeviãem radio na suzbijawu te agitacije i uåvršãivawu vlasti. pošto se kãi kneza Miloša Savka udala za Jovana Nikoliãa tek 1831. jer se narod u Beogradu pobunio protiv Vuåiãa i Petronijeviãa.349. Jankoviã biva postavqen za direktora kneÿeve kancelarije.5 To je Jankoviãa navelo da se 1839. 3. Jankoviã je pošao sa wim. Meðutim. 196—197.354. koja ga je preporuåila srpskim vlastima. Jankoviã tu ponudu prihvata i prvo postaje sekretar uprave varoši Beograda. Pomenik znamenitih qudi u srpskog naroda novijeg doba.4 Posle toga Jankoviã napušta Srbiju i odlazi u Prešov.279. Miliãeviã. 3. Historische Statistik Serbiens 1834—1914. 4 Wurzbach. 6 Pomenik. 8 Isto.2% pismenih qudi. Kada je 1842. kãi kneza Miloša. 534. Vuåiã i Petronijeviã su morali da napuste Beograd. koje 1838. godine u kneÿevoj pratwi u Carigrad. godine vrati u Srbiju. godine. a ubrzo zatim i åinovnik u kneÿevoj kancelariji. godine.6 U tom svojstvu putovao je 1840.9 Pošto je u leto 1843. 73. Na toj duÿnosti pomagao je knezu Milošu i Avramu Petronijeviãu u pripajawu šest nahija Srbiji 1834. tako da je pisao proglase i proklamacije narodu i note stranim dvorovima. 197. mit europäischen Vergleichsdaten. 57. godine. Meðutim. Tada je Jankoviã od Petronijeviãa preuzeo voðewe inostranih dela i na tom poloÿaju 3 M. Kada je 1843. Beograd 1888. X. Za vreme ove bune Jankoviã je bio neka vrsta Vuåiãevog sekretara. Preåani i šumadinci. godine ruska diplomatija povela agitaciju za povratak Obrenoviãa u Srbiju. a zatim i sekretar novog kneza Mihaila. 73. Biographisches Lexikon des Raiserthums Oesterreich. 82 . Jankoviã kao ustavobraniteqski pristalica nije hteo da ide u Kragujevac. Ð. P. zbog velike potrebe za obrazovanim qudima ponuðeno mu je da ponovo stupi u drÿavnu sluÿbu. udata za Jovana Nikoliãa od Rudne. 73. gde ga je sultan odlikovao ordenom Rišan iftihar. s. Ubrzo se pokazalo da je on postao jedan od stubova ustavobraniteqskog reÿima. Znameniti austrijski biograf Konstantin Vurcbah navodi da je Jankoviã prešao u Srbiju 1929.356.7 Po povratku u Srbiju knez Mihailo je jedno vreme sa upravom prešao u Kragujevac. 3. U Srbiju.Aleksa Jankoviã je 1834. u kojoj je i dvadesetak godina kasnije bilo svega 4. Wien 1863. Konstant von Wurzbach. gde završava studije prava. 9 Rukopisno odeqewe Matice srpske. Zehnter Theil. pa je istupio iz sluÿbe. školovan pravnik bio je prava retkost. godine. 3.3 Po dolasku u Srbiju Jankoviã je postao pisar okruÿnog suda u Kragujevcu. gde otvara advokatsku kancelariju. godine Vuåiã krenuo u Kragujevac da pobuni vojsku protiv kneza Mihaila. godine ruska diplomatija ipak primorala ustavobraniteqe da obnove izbor kneza. mi smo prihvatili Miliãeviãevu tvrdwu da je Jankoviã u Srbiju došao 1834. V. godine kruniše polagawem advokatskog ispita u Pešti. godine u potrazi za sluÿbom prešao u Srbiju. X. U tome mu je od pomoãi bila Savka Nikoliã.

Saglasno kneÿevim planovima o osloncu na Austriju protiv rusofilske struje u Srbiji. 7051/198. Jankoviã je za vreme Revolucije 1848. ASANU. 14 J. Srbima iz Ugarske i Austrije koji su zauzimali visoke åinovniåke poloÿaje u drÿavi. 812. Jovanoviã. M. godine. 158. 15 J. 459. godine morao podneti ostavku na ministarski poloÿaj. Prodanoviã. Unutrašwa i spoqna politika. Ipak. 805. 73. delo. 815. nav. 7051/678. godine. delo.12 Kao vrhunac kneÿevog poverewa došlo je Jankoviãevo postavqewe za ministra pravde i prosvete januara 1847. Strawakoviã. nav. J. 1421. koji je bio neka vrsta protivteÿe Vuåiãu. 54. Zagreb 1925—1929. godine odnosi Šumadinaca i „nemaåkara" bili su tema mnogih rasprava u srpskoj javnosti. Beograd 1932.ostao do poåetka novembra 1843. Jankoviã postaje jedan od najpouzdanijih dvorskih qudi i predvodnika kamarile. 83 . delo. Iscrpan izveštaj o jednoj takvoj situaciji daje Stojan Simiã u pismu Teodoru Pavloviãu 9. 1960. 154—157. on je na tom poloÿaju vodio austrofilsku politiku. Meðutim.14 Po svedoåewu Jakova Igwatoviãa. Strawakoviã. kada se atmosfera oko skupštine malo stišala ove posledwe ostavke nisu uvaÿene. Kao jedan od najistaknutijih „preåana" u sluÿbi srpskog kneza. godine.16 Jankoviã je bio jedan od pristalica politike 10 D. Zagreb 1960. marta 1846. kada se uzme u obzir da u ustavobraniteqskom sistemu nije bilo politiåara u današwem smislu te reåi. delo.15 Posle stišavawa revolucionarne bure 1848—1849. godine. Narodna enciklopedija II. j. t. predmet 21. 16 ASANU.854. Strawakoviã. X. nav. V. Jankoviã je uz još nekolicinu visokih åinovnika podneo ostavku i na sluÿbu u kneÿevoj kancelariji. Prodanoviã. U politiåkim borbama rusofilske struje i Vuåiãa protiv kneza Aleksandra Karaðorðeviãa poåetkom pedesetih godina XIX veka. Rapsodije iz prošlog srpskog ÿivota. Jankoviã je inaåe bio u srodstvu sa Kniãaninom. kao austrofil pod uticajem austrijskog konzula u Beogradu Teje Radosavqeviãa. 306. S. K r e s t i ã . on postaje i jedan od predvodnika dvorske kamarile.11 O velikom Jankoviãevom uticaju svedoåi i åiwenica da je prilikom kneÿevog puta u Rusiju on rukovodio drÿavnim poslovima u zemqi. 100—101. D. 128. 13 D. podrÿavao beåke reakcionarne krugove u borbi protiv revolucije. delo. I pre 1848. 1845.10 Posle konaånog uåvršãivawa kneza Aleksandra Karaðorðeviãa Jankoviã se ponovo vraãa na funkciju direktora kneÿeve kancelarije i direktora kancelarije ministarstva inostranih dela. moÿe se zakquåiti da su ove naoko administrativne funkcije sobom nosile veliki uticaj. 163. tako da je on ostao na åelu kneÿeve kancelarije. delo. godine zahvatio Evropu osetio se i u Srbiji. Strawakoviã. 82. nav. Enciklopedija Jugoslavije IV. Vlada ustavobraniteqa 1842—1853. P. „narodni predvoditeq" Vuåiã uspeo je da nezadovoqstvo ustavobraniteqskim reÿimom kanališe u mrÿwu prema „nemaåkarima". Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. 55. 1413. Beograd 1957. Jankoviã Aleksa. J. nav. Pošto je na Petrovskoj skupštini nastavqena povika na „nemaåkare". Stanoje Stanojeviã. Novi Sad 1966. Miliãeviã. 12. 159. ROMS.13 Talas revolucija koji je 1848. 11 Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti. nav. 162. ASANU. 7051/1403. nego da su drÿavom upravqali åinovnici. 110—114. 12 Wurzbach. D. Igwatoviã. M. 1423. Jankoviã je bio kneÿeva spona sa Stevanom Kniãaninom. Kao ÿrtva tog talasa Jankoviã je marta 1848. fond DSS.

na åijem je åelu bio Ilija Garašanin. kako u Srbiji tako i u susednoj monarhiji. 190. Wurzbach. ASANU. zajedno sa Kniãaninom bio na åelu srpske delegacije koja je poslata u Petrovaradin da pozdravi cara Frawu Josifa na wegovom putu kroz Maðarsku. D. godine. Nav. Beograd 1975. 197. on je bio odreðen i da cenzuriše „Srbske novine". 73. delo. godine. 154—157. i ministra inostranih dela Jankoviã je ostao do marta 1852. a i knezu je savetovao da ga razreši. 84 .19 Nova potvrda wegovog znaåaja za reÿim kneza Aleksandra Karaðorðeviãa došla je oktobra 1851. pored poslova u kneÿevoj kancelariji. nav. 199. 68.20 Iako u novoj vladi. Na poloÿaju kneÿevog predstavnika. nav. nego je to koristila kao sredstvo politiåkog pritiska. Do toga je došlo jer je Avram Petronijeviã. delo. godine. 188. Bjelica. kada je postao vršilac duÿnosti predsednika vlade i ministra inostranih dela. 198. nav. D. Jovanoviã. Ubrzo potom i knez Aleksandar je prešao u Zemun da se sastane sa austrijskim 17 18 19 20 21 22 M. 67. delo. Kada je došlo do zategnutosti u odnosima sa Rusijom. despotska Rusija nije brinula za „qudska prava" srpskih podanika. VIII 1851. godine Ilija Garašanin uputio raspis vlastima da spreåe narod da govori protiv „praviteqstva" carska Rusija je iskoristila ovaj neustavan potez predsednika srpske vlade da izvrši snaÿan pritisak na wu. ASANU. tako da je podrÿao vladino pooštravawe cenzure štampe. X. 202. a zatim tamo i umro. meðutim.18 Jedan od Jankoviãevih zadataka bio je i da motri na pokrete pristalica Obrenoviãa. Starao se o razvoju kragujevaåke topolivnice. i da spreåi wihove akcije. Dok je obavqao ove duÿnosti on je radio na nabavci oruÿja istovremeno od Rusije i Austrije.„åvrste ruke". tada ono nije moglo biti rešeno povoqno po Srbiju. otišao na sluÿbeni put u Carigrad. Kao ministar inostranih dela morao je stišavati diplomatski skandal koji je izbio zbog svaðe izmeðu srpskog „praviteqstva" i engleskog konzula u Beogradu Fonblanka. godine Jankoviã je. 177. Strawakoviã. 178. Politiåka štampa u Srbiji 1834—1872. 21. Od 1850. åiji je ålan postao 1850. Naravno. nije bilo mesta za Jankoviãa.22 Jula 1852. godine. 7051/1374. bio je jedan od svega trojice školovanih u ovom sedamnaestoålanom telu. delo. Strawakoviã. D. kako se onda zvaniåno nazivao predsednik vlade.21 Kada je oktobra 1852. 144—146.17 O Jankoviãevom uticaju na drÿavne poslove poåetkom pedesetih godina govori i åiwenica da je Ilija Garašanin tvrdio kako je on u lošim odnosima sa knezom samo zato što Jankoviã i dvorska kamarila prave intrige protiv wega. Jankoviã je Garašaninu predlagao da se povuåe. S. 1380. U vreme dok je on vodio spoqne poslove bilo je pokrenuto i pitawe o nasledstvo kneÿevskog dostojanstva. kao poznati austrofil. 1441. 196. koji je obavqao te funkcije. 139—141. 180. Jankoviã-Kniãaninu. U Drÿavnom Savetu. Tom prilikom je odlikovan ordenom austrijske krune II reda. formiranoj marta 1852. on je i daqe ostao jedan od najznaåajnijih politiåara u zemqi. Strawakoviã. godine.

210. 240. godine vodio razgovore o tome. ona je. D. Hercegovina i Stara Srbija pripoje Srbiji. nav. posle pola godine rada morala pasti. delo. Kada je posle Tenkine zavere knez veãinu drÿavnih savetnika prisilio na ostavke. Prodanoviã. X. Strawakoviã. Ova vlada je mogla biti sastavqena jer je Jankoviã uspeo da privremeno izmiri Vuåiãa sa knezom. Kneÿevine Srbije. Aleksa Jankoviã — Vuku Karaxiãu. Istorija politiåkih stranaka i struja u Srbiji. 26 V. godine. Prema tvrdwama Milana Ð. što je dovelo do protesta i preãutnog štrajka engleskih i francuskih diplomata u Beogradu. On je na tom poloÿaju bio od decembra 1855. 154—157. Strawakoviã. Ustupak Vuåiãu bilo je mesto ministra unutrašwih dela. Politika Francuske u Austrije na Balkanu u vreme Napoleona III. godine Jankoviã je zakratko bio ministar pravde. D. Beograd. 23 24 85 . Kraqevine Srbije. Jankoviã je kao kneÿev pristalica ostao jedna od najuticajnijih liånosti u ovom zakonodavnom telu. Miliãeviãa. 224. Jankoviã je tom prilikom caru predlagao da se Bosna. 25 Ustavi i vlade. 74. Vuåiã je u strahu za svoju bezbednost ukoliko se Obrenoviãi vrate u Srbiju. a samim tim i knezu. ali i da zatraÿi pomoã za odrÿawe kneza na prestolu. Posle toga Jankoviã je prešao u blagu opoziciju vladi Stevana Markoviãa. U vrewu pred izbijawe Krimskog rata. 8254. ASANU. Kao Srbin iz Austrije. Nav. Jankoviã je bio pogodna liånost za to zbliÿewe. delo. godine.24 Krajem 1854. S. delo.carem. Kraqevine SHS i Kraqevine Jugoslavije (1835—1941). Kao potvrda austrofilskog pravca kneza Aleksandra došlo je imenovawe Alekse Jankoviãa za kneÿevog predstavnika (predsednika vlade) i ministra inostranih dela. 27 ASANU. Aprila 1853. 198. ali je rusofilska opozicija kneza prinudila da ga smeni. pokušao da se pribliÿi knezu Aleksandru i tako ojaåa wegov poloÿaj. zbog istovremenog austrofilstva i Vuåiãevog uticaja na wu. Beograd 1925. do maja 1856. 6. 64. 182.23 Ovaj kneÿev sastanak sa carem oznaåio je potpuno pribliÿavawe Austriji i pokušaj da se uz wenu pomoã odoli namerama Rusije da preko svoje stranke u Srbiji Obrenoviãe vrate na kneÿevski tron. Jovanoviã. M. Popoviã. nav.27 I pored velikog truda da se vlada odrÿi. godine on je putovao u Beå da bi se konsultovao sa carskom vladom o drÿawu pred predstojeãi Krimski rat. Beograd 1957. V 1853. U tom pismu on Vuka moli da odvrati beogradske Jevreje koji su došli u Beå da se ÿale caru protiv srpske vlade i obeãava da ãe „Praviteqstvo sve što je moguãe za wihovu korist izraditi". koje je povereno wegovom pristalici Raji Damjanoviãu. Za posrednika u toj nameri odabrao je Jankoviãa. Ova opozicija nije nikako bila usmerena na rušewe kneza Aleksandra Karaðorðeviãa nego na suzbijawe uticaja nove dvorske kamarile u kojoj Jankoviã i Aleksandar Nenadoviã nisu bili uticajni kao raniWurzbach. Pomenik.25 Ova vlada vodila je izrazito austrofilsku politiku. 209. IV 1856. Aleksandar Nenadoviã — Kniãaninu 12.26 Jedan od karakteristiånih primera koliko je Jankoviãu bilo stalo do mišqewa zvaniånog Beåa o wegovoj vladi je i pismo Vuku Karaxiãu u Beå aprila 1856. sa kojim je maja 1853. J. 105. 172.

nav. To se i dogodilo. 31 32 86 . Tom prilikom on je Jevremu Grujiãu rekao „Izdajte najharmoniånije zakone. Nije to moj brate veãa vlast što on traÿi. bio jedan od voða stranke „kajmakamaca". na presto vratiti Obrenoviãi. 182. Padom ustavobraniteqskog reÿima završena je i politiåka karijera Alekse Jankoviãa. decembra 1858. 77. Posle kneÿevog bekstva u beogradsku tvrðavu Turcima. U jednom poduÿem patetiånom govoru ubedio je vojsku da ostane verna knezu Karaðorðeviãu. Ovome Kwazu neãe po voqi biti. kako su ih protivnici podrugqivo nazvali. Buduãi da je Vuåiã bio nepismen i da nije imao pravniåkog znawa. 205. desilo se suprotno. delo. J. ukoliko on bude zbaåen. Potom je bio odreðen da u ime saveta zajedno sa Vuåiãem poðe u skupštinu i ubedi je da odustane od izbora Obrenoviãa. 120. M.29 Jankoviã je åak predloÿio da se pored Saveta uvede skupština kao dowi dom. a ukoliko ih knez ponovi one bi bile obavezujuãe. sednicama je rukovodio Jankoviã.30 Ovaj predlog Savet naravno nije prihvatio jer bi on narušio same temeqe ustavobraniteqskog poretka. Jankoviãev prelazak u opoziciju vladi vodio je ka wegovom zbliÿewu sa Vuåiãem. Meðutim. nav. godine Jankoviã se suprotstavio i projektu zakona po kojem bi Savet mogao samo jednom da odbije kneÿeve primedbe.32 Epilog Svetoandrejske skupštine bio je povratak Miloša Obrenoviãa za kneza u Srbiju. On je. Beograd. jer se govorilo da ãe posle zbacivawa kneza Aleksandra wihove voðe postati turski kajmakami (namesnici) u Srbiji i da imaju veã napisane fermane za to. Jovanoviã. Prodanoviã. 168—170. Prodanoviã.je. I. delo. 195. nije bio u interesu ali su ÿeleli da u reÿimu Aleksandra Karaðorðeviãa ojaåaju svoje pozicije. Vuåiãa i Mišu Anastasijeviãa.28 Tako su Nenadoviã i Jankoviã bili protiv uvoðewa ÿandarmerije umesto graðanske policije koje je predlagala vlada. 117. J. nav. 185. 251. Nepune dve godine kasnije. delo. S. zatekla i znamenita Svetoandrejska skupština. delo. J. a kada je za vreme zasedawa skupštine shvatio da ãe se. Jovanoviã. Zapisi. godine. on je sa jedanaestoricom savetnika otišao u kasarnu i hrabrio vojsku da onemoguãi skupštinu da dovede Obrenoviãe. Jankoviãu je dodeqena drÿavna penzija. Skuština i okupqeni naoruÿani narod oko we „ubedili" su savetsku delegaciju da se pomiri sa povratkom Obrenoviãa. delo. jednog od wegovih najistaknutijih predstavnika. S. Jovanoviã. kada je posle smrti svoga oca na presto došao knez Mihailo. Kako beleÿi biograf 28 29 30 S. Krajem 1857. Jankoviã nije bio potpuno siguran u to da kneza Aleksandra treba zbaciti sa prestola. Ni jednom od wih povratak Obrenoviãa. nav. 254. Ustavni razvitak i ustavne borbe u Srbiji. nav. Grujiã. Prodanoviã. uåinio je sve da se knez Aleksandar odrÿi. Po dolasku kneza Miloša on je ostao bez drÿavne sluÿbe. godine došao na åelo Saveta. M. Vuåiã je 1858. a Jankoviã je postao wegov potpredsednik. 116. 194.31 Na ovom poloÿaju Jankoviãa je. nego bezvlastje". uz Garašanina. J.

Prvi su smatrali da došqaci iz Ugarske i Austrije zauzimaju poloÿaje u drÿavnoj upravi koji pripadaju wima. Istoriografija ima obavezu da rasvetli delatnost ovakvih liånosti i da ih prikaÿe bez upuštawa u moralne ocene wihovih postupaka i uverewa. Sahrawen je u Beogradu pored palilulske crkve. godine.33 Osim uåešãa u voðewu drÿavnih poslova. prilikom Vukovog spora sa Jovanom Haxiãem stao na Vukovu stranu. Novi Sad 1930. 36 ASANU. 1845. fond DSS. 11. predmet 10. i 1854. da u sluåaju rata Srbije i Turske stane na åelo srpske vojske. Otada do smrti. M. 35 ASANU.34 Kao ministar prosvete uåestvovao je u izradi Ustava Društva 1847. predmet 21. Haxiã. nemaåki i latinski jezik. jedini wegov politiåki åin posle Svetoandrejske skupštine bio je neuspeo pokušaj da 1862. 128. ÿiveo je u Beogradu i Panåevu. godine. tako da danas i meðu istoriåarima ima malo onih koji su uopšte åuli za wega. a za wegovog poåasnog ålana izabran je avgusta 1845.Milan Ð. 1854. Srbina u austrijskoj sluÿbi. 1855. Q. Kiãoviã. iako preåanin. a narod je åesto ÿeleo da veruje da za wegove nedaãe nisu krivi knez ni razni „predvoditeqi naroda" nego åinovnici koji su došli sa strane. godine. austrofil i jedan od voða dvorske kamarile nije bio omiqen ni od narodnih prvaka ni od naroda. 8254. godine nagovori pukovnika Bigu. Pomenik. Ÿivot i rad Vuka Stefanoviãa Karaxiãa. 661. Ako bismo na takav naåin posmatrali Jankoviãevu karijeru. obavqao je tu funkciju u dva navrata. Miliãeviã. 13 i 17. Takoðe. moÿda najznaåajnijeg perioda stvarawa srpske drÿave. U jednom wihovom razgovoru rekao je da „Praviteqstveni posao nije mešati se kakvim ãe pravopisom spisateqi svoje kwige pisati i štampati". Tome je doprinela i åiwenica da Jankoviã kao „preåanin". 10 (23) juna 1869. tokom 1847—48. 12. predmet 64. uoåili bismo da je on bio jedna od deset ili petnaest najistaknutijih liånosti ustavobraniteqskog doba.36 Iako je aktivno uåestvovao u svim znaåajnijim dogaðajima ustavobraniteqskog perioda. fond DSS. Društvu je moglo sluÿiti na åast što se na wegovom åelu nalazio visoko obrazovan åovek koji je znao francuski. predmeti 8. 13. Aleksu Jankoviãa su buduãa pokolewa veoma brzo zaboravila. Jankoviã je odrÿavao kontakte i dopisivao se sa Vukom Karaxiãem. 1847 predmeti 10. Zanimqivo je da je. 1848. godine našao meðu osnivaåima Društva srpske slovesnosti. a pošto je ministar prosvete ujedno bio i predsednik Društva. Stojanoviã. Jankoviã je ostavio traga i u kulturnom ÿivotu Srbije. J. To je sudbina onih istorijskih liånosti koje i pored predanog rada u poslu kojim se bave ne steknu epitet preteåe ili voðe. Beograd 1924. 33 34 87 .35 Mada je kao predsednik obavqao samo administrativne poslove. 660. On se 1842. 198—199. godine. Jankoviã je nastojao da se te zabrane ukinu. ASANU. i da zasluÿuje da se bar raspravqa o wegovom mestu u istoriji srpske drÿavnosti. kada su uvoðene zabrane rasturawa Vukovih kwiga u Srbiji zbog pravopisa.

of the Council. 88 . Un timp oarecare a fost secretar al cneazului Mihailo. Dupº venirea la putere a aparatorilor Constituþiei (1842—1852) devine director al Cancelariei cneazului. Then he went to Hungary. A fost membru. In his foreign-policy orientation. Dupº orientarea sa politicº în sfera politicii externe a fost un pronunþat austrofil. he became the director of the Prince's office. the most powerful institution at the Constitution-Supporters' time. iar de douº ori ¤i pre¤edintele ei. He was the secretary of Prince Mihajlo for some time. He was a member. de asemenea în douº rânduri a fost ministrul justiþiei ¤i al învºþºmântului (1847—48 ¤i 1854).Ðorðe Ðuriã Summary ON ALEKSA JANKOVIÃ. After completing grammar school. Întreþinea contacte cu Vuk Stefanovic Karadÿiã. În Serbia. Ðorðe Ðuriã DESPRE ALEKSA JANKOVIÃ. Dupº aceea pleacº în Ungaria ¤i î¤i ia licenþa în drept. În douº rânduri a fost prim-ministru al Guvernului ¤i ministrul afacerilor externe (1851—52 ¤i 1855—56). Dupº ce a terminat liceul. He returned to Serbia in 1839. and its president two times. where he made a distinguished clerical and political career. unde a fºcut o carierº funcþionareascº ¤i politicº de invidiat s-a reîntors în 1839. cea mai puternicº instituþie din perioada apºrºtorilor Constituþiei. where he completed the study of law. He also kept contacts with Vuk Stefanoviã Karadÿiã. iar într-o perioadº ¤i vicepre¤edinte al Consiliului. unde lucreazº ca funcþionar. in 1834 he stayed shortly in Serbia. He was an honorary member of The Society of Serbian Learning. he was a pronounced Austrophile. A SERBIAN STATESMAN FROM TIMISOARA Aleksa Jankoviã (1806—1869) was born in Timisoara. în anul 1834 se aflº o perioadº scurtº în Serbia. he was also the Minister of Justice and Education two times (1847—48 and 1854). and after the Constitution-Supporters (Ustavobranitelji) came to power (1842—1858). Contemporanii îl considerau drept unul dintre conducºtorii camarilei Curþii. He was the Prime Minister and the Foreign Minister two times (1851—52 and 1855—56). and for some the vice-president. His clerical career resembles the careers of numerous Serbs „from the other side of the border" (preåani) who served the Serbian princes. Cariera sa de funcþionar reaminte¤te de cea a multor persoane din nordul Dunºrii. OM DE STAT SÂRB DIN TIMI¢OARA Rezumat Aleksa Jankoviã (1806—1869) s-a nºscut la Timi¤oara. care erau în slujba cneazjilor sârbi. A fost membru de onoare ¤i al Societºþii de literaturº sârbº. His contemporaries thought him to be one of the leaders of the court camarilla. where he served as a clerk.

majstori obrade drveta Janiãi iz Arada bili u stvari vajari. pa bi predstojala i provera da li je odliåan istoriåar srpskog drvorezbarstva bio u pravu. opravdano nije bio usmeren i na Janiãe.2 Pregršt dragocenih biografskih podataka doneli su Stevan Bugarski i Qubomir Stepanov. Bugarski — Q. Bise Gavriloviã.51:929 Janiã Miodrag Jovanoviã VAJARI JANIÃI IZ ARADA Dve odrednice usmeravaju ovo saopštewe. Kad Moriš poteåe kroz pero. a kum Nikola Aleksiã u broju 6. Rad 3. Subotica 1996. u sedamdeset devetoj godini. Zakquåak je vodio oceni da se posle Deviãa iz Baåke Palanke „drvorezbarstvo pretvorilo u obiånu zanatsku veštinu". juna 1864. 3 S. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. kada je zabeleÿeno da se udovac Mihailo oÿenio Ekaterinom.1 Treba odmah reãi da je Janiãev uåiteq bio upravo Deviã. kako ga naziva S. Novi Sad. godine. godine zaB. godine. V. 251. nav. slavnih slikara Nikole Aleksiãa i Konstantina Danila. verovatno uåio drvorezbarstvo kod Georgija Deviãa. gde je stariji Mihailo. Jednoj je data naglašena prednost veã u naslovu. Srpski spomenici u Rumuniji. Popoviã. A Janiãi su spomiwani ponajviše. Bugarski. Bugarski. a sa prihvatawem enciklopedijskog upozorewa da i duborez ima isto znaåewe „tehnike ukrašavawa drveta dubqim zahvatima u materijal". U Arad su došli pre 1844. S. Stepanov. Svakako ne netaåno. U domaãoj literaturi još uvek najcelovitiji pogled na drvorezbarske centre u XVIII i XIX veku. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Izraåunato na osnovu smrti 2. Bugarski. Bukurešt 1991. odnosno Mihail. ako ne i jedino. Dobili su izdvojenu paÿwu tek kod skorašwih istraÿivaåa srpske umetnosti u rumunskom delu Banata. delo. Braãa Lazar i Mihailo poreklom su iz Baåke Palanke. Neki drvorezbarski centri u Vojvodini. Delotvorne u XIX veku. Gavriloviã. ãerkom Georgija Papa iz Arada. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. istorija nacionalne umetnosti još uvek ih naziva samo drvorezbarima. jer se istraÿivawe ograniåavalo na teritoriju Vojvodine. Jovanoviã. 1 2 89 . 19.UDC 745. Novi Sad 1997. M. Mihailo je roðen verovatno 1785. tamo gde se govorilo o wihovim dekorativnim okvirima za ikonostase visoko vrednovanih. Stanovali su u aradskom predgraðu Šarkad u Bagremovoj ulici broj 11. jer su.3 Znatno mlaði Lazar ga je nadÿiveo i 1867. inaåe nedovoqno prouåeni. S.

6 Takoðe pre 1820. delo. 8 S. 110. 11 S. prihvata se udeo Mihaila Janiãa 1820—1821. a potom najduÿe sa Nikolom Aleksiãem. i 1840. danas u srpskom delu Banata. åak izvesnije 1819. godine. Kad Moriš poteåe kroz pero. najpre sa Danilom. delo. i Ostojiãevu 1862. u upravo dovršenoj novoj srpskoj crkvi u selu Knez. delo. u srpskoj crM.12 Stotinak godina kasnije. godine izveo oltarsku pregradu po uzoru na temišvarsku Sabornu crkvu. Jovanoviã. gde su se kao pozlatari pojavili Vasa Derešãe i Jovan Bondin. godine. godine. godine. 323. 6 Nav. delo. delo. 95. U Sabornoj crkvi u Temišvaru to je obavqeno do 1837. Jovanoviã. bili su i tu zajedno na poslu. radionica Mihaila Janiãa je radila za hram u temišvarskom predgraðu Mehala. M. pre 1820. nav. Jovanoviã. sa starim janiãevskim saradnicima pozlatarom Vasom Derešãe i slikarom Nikolom Aleksiãem. nav. Bugarski. 12 S. delo. Stepanov. u Tekelijinoj crkvi. nav. u Radojevu 1859. Nav. delo. Pretpostavqeno je weno sudelovawe u izradi ikonostasa u pravoslavnoj crkvi u Lugošu. za ikone Save Petroviãa.5 A poåeci radionice Janiãa vode u drugu deceniju XIX veka.vršio verovatno zajedniåki zapoået ikonostas u aradskoj Staroj Mikalaki. Kumovi. nav. delo.11 Uz takoðe izvesnu pomoã istog pozlatara. nav. Mihailo Janiã je završavao ikonostas u crkvi nadomak svoje kuãe u Aradu. kada je u kasno proleãe Mihailo umro. Posledwa istraÿivawa su utvrdila da wegovom opusu treba pridodati još i ikonostase u crkvama. Jovanoviã. za ikone sina Nikole Aleksiãa Dušana uradio i svoj posledwi ikonostas. M. delo.4 U Nemetu je pre 1870. godine uz saradwu pozlatara Aleksandra Tepfera. delo. nav.8 Usledilo je više od trideset godina saradwe sa najistaknutijim slikarima epohe. Bugarski. 372. Jovanoviã. nav. M.10 Nikola Aleksiã nije na Janiãe åekao ni na sledeãem zajedniåkom zadatku izrade ikonostasa u Velikom Senpetru. Dogaðalo se to izmeðu 1862. kao i u (koju stotinu metara udaqenoj) rumunskoj Sabornoj crkvi. Milanoviã-Joviã nije utvrðeno Janiãevo prisustvo u Radojevu i 4 5 90 . 461. Ugovorne obaveze Janiãa tekle su od 1843. Ikonostas u Panåevu je bio pripremqen za Danilove ikone pre 1828. s obzirom da je sledeãe godine završio slikawe Pavel Ðurkoviã. M. 224. godine u Ketfequ. 1970. godine. 478.9 Naruxbine su se ispuwavale istovremeno i za dva mesta. Bugarski. i 1864. godine. nav. 7 S. 378. Štaviše. prilikom terenskih istraÿivawa O. godine navodila imena Lazara Janiãa i pozlatara Vase Derešãe. istiåe se primer rada na oltarskoj pregradi za crkvu u Srpskom Senmartonu izmeðu 1835. 488. U Malom Beåkereku Aleksiã je imao pripremqenu oltarsku pregradu 1853. Bugarski. 10 M. nav. Bugarski — Q. a 1889. Jovanoviã. kada je Mihailo Janiã u selu izvesno vreme i stanovao. Janiã i Aleksiã. godine. 169. 158. 228. da bi se za ikonostas u Varjašu 1861— 1862. nav. a Manojlo-Emanuil Antonoviã bio slikar. od znaåaja za naåin funkcionisawa ne samo Janiãevog ateqea. delo. 9 S. delo.7 Mada takoðe sa izvesnom rezervom. a uz saradwu stolara Georga Liblajtnera i pozlatara Manojla Antonoviãa.

Monografska posveãenost delatnosti aradskih Janiãa bila bi od višestruke koristi.13 Prouåavawa drvorezbarskih. ali pre toga imao je i druge poslove. Istovetnom ciqu sluÿili su motivi iz repertoara antiåke umetnosti. sastavqaå prvog Slovnika umjetnikah jugoslavenskih. Ivan Kukuqeviã Sakcinski. pretvarali se u golubije sivu raskošnu kulisu za Danilove i Aleksiãeve ikone. Istureni ispred ravni pregrade doprinosili su efektu monumentalnosti i sveåanosti. Novi Sad 1978. åije je delo zavredelo i ovakav oblik uvaÿavawa. 1825. pribavio je podatke o Dimitriju Petroviãu. godine pošao je Petroviã åamcem do Vukovara. 247. 13 Slikar ikona bio je aradski sveštenik i umetnik Dragutin Ostojiã. nav. Na takvoj opoziciji beliåasto-sivog „marmorirawa" i ÿutog katarinengolda Mihailo Janiã je iznašao karakteristiåan sklad. Meðutim. ali ne sa ulogom nosaåa. Još je istraÿivaåki pionir B. pomalo izgubqene iz vidokruga prouåavalaca. pa daqe do Temišvara. suprotnom utisku. venci. „Vajar. razumqivo u saglasju sa naruåiocima. zadrÿali su. kanelure na stubovima. na beåkoj Akademiji za likovne umetnosti. gde je o trošku pravoslavne crkvene opštine „naåinio nacrt ili osnovu za jedan oltar". Kapiteli. Gavriloviã primetila da je punoãa drvorezbarskih oblika Georgija Deviãa „svojom teÿinom delovala skoro kao puna plastika". Gavriloviã. kao dotada i neimari. U ovom åasu istiåe se samo kratko zalagawe da se wihovoj disciplini umetniåke obrade drveta potraÿi odgovarajuãe mesto i to ne samo u smislu i granicama terminološke determinacije. Veã dosegnuto davawe prednosti slikanim poqima nagrizlo je perforiranu prozraånost oltarskih pregrada u srpskim hramovima XIX veka. vajarskih poslova aradskih Janiãa imaãe polazišta u wihovim velikim prethodnicima. koncepcija i realizacija doprinose drugaåijem. 91 . svakako prevashodno u produkciji ateqea Georgija Deviãa. 169. delo. odnosno u duhu aktuelnog klasicizma iz prvih decenija XIX veka. girlande.14 Kao savremenik. Wihov ustaqeni model vodio je uvek imitaciji mermerne konstrukcije kojoj se koloristiåki suprotstavqaju pozlaãeni delovi rezbarenog drveta. ne. luåni ili trouglasti timpanoni. primenu iskquåivo ornamentalnih motiva. mjedorezac i qevar" radio je ikonostas novosagraðene Saborne crkve u Beogradu. Arhitektonikom ikonostasa dominiraju stubovi. spletovi traka. pribliÿavali su se ampirski otmenim i odmerenim formama. Novi Sad 1959. v. Na primer. Na osnovu procentualnog odnosa konstrukcije i samih slikanih poqa prema aÿuriranim delovima zakquåilo bi se da su u Janiãevom ateqeu smišqani ikonostasi kao priliåno zatvorene celine.kvi u Staroj Moldavi Vladislav Vereš je izveo nov ikonostas kao uspešnu evokaciju na Janiãe. 14 B.: Graða za zaštitu spomenika kulture Vojvodine III. samo kod nekog iskusnog majstora veštine. 45—50. Zbog mnogo mawih Ostojiãevu. prvom srpskom vajaru školovanom u modernom smislu. Nastavqajuãi generalni princip formalnih osobenosti i sadrÿaja oltarskih pregrada. i VIII—IX.

u Austriji. B. skulpture.19 sklawaju se u neku drugu vrstu. u domaãoj praksi.15 Taj aradski vajar bio je Mihailo Janiã. delo. oni nisu vajari nego drvorezbari. Prilep 1986. bez primisli da pripadaju porodici vajarstva. Uåeni bezdinski monasi nisu posegli za reåima nepoznatog ili pogrešnog porekla. IV. F. a sve od nemaåke reåi Bildhauer. u najboqem sluåaju primewene umetnosti. majstor Aksentije Markoviã nazvan je — vajateq. s obzirom da su se i ovi itekako bavili ukrasnim oblikovawem volumena svojih proizvoda. sudbonosnije probleme. Zagreb 1858. Posle nedavnog poÿara i preduzete sanacije. duborezbarstvo. wegov materijal nije bio predodreðen iskquåivo za drvorezbarsku obradu. duboresci ili ikonoresci. Imali su oni druge.16 U stvari ne bez osnova. U argumentaciji za glavnu tezu ovog saopštewa trebalo bi uneti i åiwenicu da se na primeru jednog ikonostasa utvrðuje da plastiåki ukras nije sav od drveta. I niko nije imao potrebu da se zbuweno zapita otkud takva kvalifikacija u vreme kada se konstruktori srpskih ikonostasa drugaåije nazivaju. von Miklosich. S. Temišvar 1999. Þornakov. U XVIII i XIX veku u prekosavskim oblastima. Bezdinci su upotrebili. prilikom sklapawa ugovora za izradu drvenog mobilijara u hramu manastira Bezdin. Wien 1963 (fototipsko iz- 343. Tvoreštvoto na mijaåkite rezbari na Balkanot od krajot na XVIII i XIX vek. na samom izmaku XVIII veka. da bi završili u cehu sa poslastiåarima. 342. nav. ili. skulptor. stari sredwovekovni slovenski i srpski naziv za veštake koji umetniåki oblikuju drvo. srbizirano uprošãeno piltor. 92 . ali. Slovnik umjetnika jugoslavenskih. piltor. Kao korisnici na koje se odnosila dakako su bili upoznati sa wenim osnovnim znaåewem.troškova. D. Stepanov. Gavriloviã. Najåešãi termin bio je bildhauer. u stvari. Markoviã je imao zadatak da konstrukciju oltarske pregrade uradi od dobrog åetinarskog. 19 M. ošteãewa na Janiãevoj oltarskoj pregradi. Svemu se prikquåuje ponavqawe uverewa o odbojnosti 15 I. drvorezbarstvo. Kukuljeviã Sakcinski. åamovog drveta. U borbi za svoja cehovska prava i autonomiju bili su u sukobu sa stolarskim cehom. Lexikon paleoslovenico-graeco-latinum. u natpisu na zidu srpske crkve u Beloj Crkvi oznaåen kao stanovnik Arada. Ãoroviã-Qubinkoviã. 16 17 18 dawe). U jeziåkoj. A tridesetak godina ranije. graðewe ikonostasa je kasnije povereno „aradskom vajaru". Sredwevekovni duborez u istoånim oblastima Jugoslavije. 341. oni su bili reðe obrazoresci. a bildhauerske. koja jednostavno i jedino znaåi vajar. Beograd 1965. Dakle. makedonska rezba i kopaniåarstvo. Manastir Bezdin.17 Ÿiteq Novog Sada. Ali. Bugarski — Q. ulomci su otkrili da su neki delovi pozlaãene ornamentike — od gipsa. vajateqske delove od lipovine. naroåito kod istoriåara umetnosti. poslovnoj i umetniåkoj praksi kod Srba u XVIII i XIX veku najviše prihvaãena bila je izvorna nemaåka reå bildhauer. Meðutim.18 Proistiåe da nema ni jeziåkih prepreka da se drvorezbari smatraju i nazivaju vajarima. kao okvira Danilovih ikona u Uspenskoj crkvi u Panåevu. pisao je Sakcinski.

which thus includes the Janiã brothers from Arad. Kotora. as well as all other typological characteristics. Po svim tipološkim odrednicama drvorezbarstvo pripada skulpturi. the wood-carvers were often called bildhauers. make the Serbian wood-carving a part of the history of national sculpture. Miodag Jovanoviã THE JANIÃ BROTHERS. SCULPTORS FROM ARAD Summary For more that thirty years. Protruding from the partition surface and with a classicist repertoire of ornamente. too. potom i u obnovqenoj Kneÿevini Srbiji. pa je uglavnom tako i prouåavana kao wen zavisni sekundarno znaåajan deo. 93 . However. pre svega oltarskih pregrada. na primer. since they actually belonged to the field of sculpturing and sculpture. Lazarice i Kaleniãa. od Zete i Raške do Studenice. istina vezanoj za arhitekturu i spoqni ukras. preparing for them gilded altar partitions and other church furniture. Tematska i ikonografska svedenost srpskog drvorezbarstva novijeg doba oåigledno ne moÿe biti prepreka za odgovarajuãi pristup u ukupnom vrednovawu. In Serbian art during the 18th century. Pored ostalog. do crkve u sremskom selu Molovin. bez obzira koliko proreðeno. Pritom. pogotovu figuralne plastike. usually carved in wood. sa neoåekivanim prodorima i severno od Save. representing a variation of the old Medieval Slavic term „vajatelj" for the skilled persons who artistically shaped wood.20 Sliåan tretman doÿivqavalo je i drvorezbarstvo. Deåana. Meðutim. pune figuralne skulpture bilo je u srpskoj sredwevekovnoj plastici. Columns. sredinom XVIII veka. whose primary role was not to support the iconostasis.Srpske pravoslavne crkve prema vajarskom oblikovawu samostalne. there were neither linguistic nor other reasons to place wood-carvers and wood-carving into a specific and particular kind of applied art. u tumaåewu osobenosti ornamentalnog drvorezbarstva u Austriji. Almost absolute prevalence of ornamental motives during the 19th century. they helped create me effect of monumentality and solemnity of the frames for the icons by Konstantin Daniel and Nikola Aleksiã. 20 Kwiga Jovanke Maksimoviã o srpskoj sredwevekovnoj skulpturi (Novi Sad 1971) još uvek je najboqe svedoåanstvo o rasprostrawenosti i znaåaju vajarstva u srpskim zemqama od IX do XV veka. zaboravqalo se da je juÿnobalkanski duborez dugotrajno obraðivao i qudsku figuru. the word vajar (sculptor) also appeared at the same time. Thus. smatrano samo za prateãi i drugostepeni sadrÿaj ukrašavawa mobilijara. which is the German term for sculptors. pa su i Janiãi iz Arada izvanredni drvorezbari. Vajari. još mawe posebna disciplina. brothers Mihailo and Lazar Janiã as wood-carvers collaborated with the most renowned Serbian painters from the mid-19th century. dominate in the architectonics of their iconostases. ono ne moÿe biti ni neka nedefinisana.

94 . care au avut drept scop obþinerea monumentalitºþii ¤i splendorii cadrelor pentru icoa-nele lui Constantin Daniel ¤i Nikola Aleksiã. ei au completat ¤i repertoriul clasicist al ornamentelor. în realitate aparþine sculpturii. cu cei mai distin¤i pictori sârbi de la mijlocul secolului XIX. În arhitectonica iconostaselor lor dominº coloanele. care a provenit de la denumirea slavº veche medievalº. cum erau numiþi experþii care modelau în mod artistic lemnul. dupº toate determinantele sculptura în lemn sârbº. deci ¤i a familiei Janiã din Arad. În cursul secolului XVIII. cum li se zice sculptorilor în limba germanº. în cele mai dese cazuri sculptate în lemn. Din aceastº cauzº nu existº nici obstacole lingvistice ca sculptura în lemn sº se camufleze în vreo formº aparte a artei aplicate. dar ea. Cuvântul sârbesc vajar a apºrut în acela¤i timp. Precumpºnirea aproape absolutº a motivelor ornamentale în cursul secolului XIX. pregºtindu-le. se include în istoria sculpturii naþionale.Miodrag Jovanoviã SCULPTORII DIN FAMILIA JANIÃ DIN ARAD Rezumat Fraþii Mihailo ¤i Lazar Janiã au colaborat timp de treizeci de ani. iconostasele ¤i alte obiecte de mobilº bisericeascº. dar nu cu rolul de suport. me¤terii de sculpturº în lemn adeseori au fost numiþi bildhaueri. ca me¤teri de sculpturi în lemn. Aflându-se în faþa iconostasului. în arta sârbº.

Potiåe iz stare srpske vlastelinske porodice. Petrovom praunuku Jovanu. i sinovi mu. data je 4. kuBaron Fedor Nikoliã od Rudne pio pustaru Rudna za 52. posle åega mu je. i posledwu. Imawe na pustari Rudna bilo je dosta neugledno. treãu od 50 do 150. Petar i Slavon. drugu imawa izmeðu 150 i 300 hiqada. 1694. Plemiãki list i grbovnica izdati su 1693. godine. Emanuel. baron Fedor Nikoliã od Rudne.732 Nikoliã F. Koliko je. rodom je iz Temišvara.028 forinti. marta sledeãe. sva su imawa podeqena u åetiri kategorije: prvu su åinila ona åija se procewena vrednost kretala izmeðu 300 i 400 hiqada forinti (bilo ih je samo 4). 95 . avgusta 1779. pravnik i narodni dobrotvor. koji je bio oÿewen Marijom Jankoviã. februara 1778. mali bio rudwanski posed jasnije se vidi kad se uporedi sa najskupqe prodatim. Pred licitaciju u Beåu. ÿitequ Oseka. potvrðeno plemstvo. kome je posveãen ovaj rad. ali je delovao na širem srpskom prostoru i ostavio znatne tragove u XIX veku kao politiåar. zajedno sa Todorom Jovanoviãem Mirijevskim. „inaåe Nikoliãu (Nikola aliter Nikolicz)". a 26. åetvrtu. aprila 1783. plemstvo su dobili Nikoli. 18. godine Miroslavu Nikoli. godine potvrda o plemstvu u peštanskoj ÿupaniji.UDC 929. ona koja nisu prelazila 50 hiqada forinata. realno. ili drugaåije Nikola Nikoliã. Jovan je 1781. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OD RUDNE Znameniti Srbin sa tla današwe Rumunije.

7% pravoslavni. koji je 10. Popisan je jedan sveštenik. godine. a u rubrici „plemiãi" nije unet nikakav podatak. septembra 1797. privatni mu je uåiteq bio svršeni pravnik Svetozar Miletiã. Temišvarskom saboru.000 forinti. U jednom domu ÿivi proseåno „samo" 7. maja 1836. rodio im se u Temišvaru 7.246. prisustvovalo je. Horvati. a negde prvih godina åetvrte decenije devetnaestoga veka ga i oÿenio Jelisavetom. zu Rudna Torontaler Comit. Jovan nije imao dece. avgusta do 22. No.47 forinti. Vitkoviãi. Na kraju zasedawa Sabor je izabrao deputaciju koja ãe odneti zakquåke caru i zamoliti ga da ih potvrdi. a pri kraju 1851. Rudna je brzo rasla. katolika je samo 1. vlasnici Rudne su Nikoliãi i Joanoviãi. Veliki Komloš i Albrehtsflur. pristav. Temišvarskoj i Sremskoj ÿupaniji. ipak je bio ugledni plemiã: kraqevski dvorjanin. posle åešãih urgirawa. i 1816. Stariji od dvojice sinova. Vulini. Assesor". a jedan od šest izabranih spahija bio je Jovan Nikoliã. pa je adoptirao Jovana Belåiãa. veã je imala 247 kuãa i 1815 duša. odnosno 350 stanovnika. po jednom domu. U osvajawu pustara predwaåili su graniåarski kapetani — Tekelije. kojem piše iz Rudne. a wena vrednost iznosila je 40. Kako je zasedawe trajalo puna tri meseca — od 20.29 forinti. 1790. Školovao se u Temišvaru i Pešti. godine. naime. 15. novembra — Nikoliã se dobro upoznao i sprijateqio sa novoizabranim mitropolitom Stevanom Stratimiroviãem. vitez Zlatnog runa i sudija table u Torontalskoj.6). Vujiãi. mlaðom kãerkom kneza Srbije. Miloša Velikog. Zoriãi. a jedan je ÿiteq protestant.3 stanovnika. 1787. zemqa je prve „kontribuentske klase".5) i varoši i sela zajedno (7. Po popisima iz 1792. niÿi sudski ili upravni sluÿbenik. Fedor.2%. i osamnaest plemiãa.Braãa Kristofer i Kiril Nako su. preneo na wega prezime i grb. da je popravio svoju kuãu i poziva ga da mu doðe u goste. novembra 96 . pored ostalih delegata. Jedan od wih bio je „Johan von Nikolita. Savkom Obrenoviã. koju je.018. godine. Nikoliãi. Pet godina kasnije osnovaãe Jovan Nako zaduÿbinu od 5. Macedonija je tad bila u posedu porodice Vidak. Mladi supruÿnici su imali petoro dece. Dobio je predikat „od Rudne". Godine 1824/25. U jednom od mesta ÿivi åak preko 12 ÿiteqa u proseku. koji je asesor Temišvarskog komitata. dvanaest godina posle Jovanovog priloga. od kojih su 98. isplatio tek 1844. Još uvek je i samo „asesor". Jovan je jedva smogao snage da kupi polovinu jedne od najmawih koje su se našle na licitaciji. Rudna je tad mala naseobina. platili åak sedamsto hiqada forinti za Nakovo i Veliki Sent Mikloš sa pustarama Marijenfeld. ali se u spiskovima saborskim vodi kao „deputir iz Oseka". Imala je. Na åelu se nalazio general baron ot Papila. godine) i tako postao prvi od srpskih plemiãa koji su novåano pomogli ovu srpsku kulturnu ustanovu. što je ispod proseka za selo (7. Nešto pre toga Jovan Nikoliã je Matici srpskoj priloÿio 250 forinti (1832. To zvawe ima još samo Petar Malenica od Velikog Gaja. juna / 26. a vrednost imawa je 41. samo 72 doma u kojima je ÿivelo 107 porodica.

nije wegov ciq. ali je i on poslao 10 dukata. ali i da tamo bude viðen. „Prva je igra bila kolo. baron Fedor Nikoliã. Kao poslenik liberalne stranke bio je ålan srpskog kluba. Knez Aleksandar je sam priloÿio 10 dukata. januara iste godine wegov je ded Miloš ponovo knez Srbije. odrÿana je u Pešti veoma uspela „srpska beseda". novembra iste godine. Veã 12. svršeni pravnik. kwegiwom Persidom. pa je sasvim sigurno da je Mihajlo preporuåio zetu Jovanu da sinove poveri upravo wemu. Ðorðe Stratimiroviã. i 20. ÿeli da ode u domovinu svoje majke da vidi dedu i ujaka. Godine 1865. novembra 1859. ali se ubrzo posvetio politici. Taj je deo završen horskom pesmom Davorina Jenka Što ãutiš Srbije viteški? U drugom je delu bila igranka. i neki drugi izvoðaåi. „a poznati srboqub Venijamin Kalajlija 25 fv. moÿda baš i zahvaqujuãi wemu. Namesništvo Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata izveštava ga 5. jer drugoga (vaqda uåiteqa) nije hteo imati". Tad je veã i veoma aktivan u nacionalnoj kulturi. U kulturnom delu programa uåestvovala je šestogodišwa Miletiãeva kãerka Milica. navodi Miletiãeve reåi Vasa Stajiã.došao u Beå da kod tamošweg advokata Dvoraåeka. Tom je prilikom sakupqeno 500 forinti za srpsko narodno pozorište. „Pre podne pripravqam se za polagawe mojih nauka. za zemaqskog poslanika u pardawskom srezu. neko vreme praktikovao kao advokat. jer je i sam veoma cenio Miletiãa." Knez Mihajlo nije prisustvovao. 19. Svetozar Milutinoviã i Jovan Damaskin. Izabran je 1861. a ujak Mihajlo vrhovni komandant. Nikoliãa (potowim baronima Fedoru i Mihajlu). knez Aleksandar. patrijarh Samuilo Mašireviã isto toliko. koja je recitovala narodnu pesmu Smrt majke Jugoviãa. Nikoliã Maãedonski"). pa knez Verde i nekoliko maðarskih velikodostojnika. tri put u nedeqi dajem åasove sinovima G. vr. To. a. U kolo se prva uhvatila mlada kwegiwica Jelena Karaðorðeviã i tako ga je lepo odigrala da je milina bilo gledati". prakticira. Dvoraåeka. vladika budimski 20. godine. wegov stric Aleksandar „Rudwanski". je Matici srpskoj priloÿio 100 forinti (upisan je kao „baron Fedor pl. osvojio je mandat u ÿomboqskom srezu. sa suprugom. Pravne nauke Fedor je svršio u Gracu. ali i Karaðorðev sin. sa liste Deakove stranke. po preporuci Jovana Haxiãa. meðutim. Maðarski spahija Venijamin (Bewamin) Kalai Naðkalovski /kojeg autor ove novinske vesti zove 97 . koje se tako dobro i oduševqeno odigralo da ti je dolazilo kao da si gdegod usred ravne Baåke. izabran je u Ekonomski odsek. kojoj su prisustvovale mnoge poznate liånosti srpskog politiåkog i javnog ÿivota: Stevan Branovaåki (u svojstvu naåelnika Društva za Srpsko narodno pozorište). a na glavnoj konstitutivnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. Svetozar je nešto pre toga dobio 500 forinti stipendije od kneza Mihajla. Do 1860. 1858. wegova supruga 50 forinti. posle podne prakticiram kod G. januara sledeãe godine. a na sledeãim izborima 1865. sluÿbovao u Vojvodovini srpskoj. da mu je odobren pasoš za putovawe po Srbiji. koja je potrajala do jutarwih sati. pa dvadesettrogodišwi maðarski baron. Od 25. poloÿio advokatski ispit. koja se drÿi 18.

pa Ðorðe Ševiã. plaãenu unapred.500 guldena. Mihajlo je sahrawen 15. knez Srbije. Najduÿe je boravio u Briselu i Londonu. meðutim. avgusta 1867. a za sobom nije ostavio testament. na vest o smrti u Beograd je doputovao i grof Ziåi da vidi da li se što moÿe prigrabiti za bivšu Mihajlovu suprugu. 1867. Mihajlo. 12. osporavao vaqanost akta o „rastavi od stola i posteqe". Milan Obrenoviã. a 2. Tako se i unuk Milošev svrstao u sam vrh srpske kulturne elite u Ugarskoj. u tom smislu. i garantovanu wegovim imawem Poqana Dolÿ. Ziåi je. Beogradski sud je pokrenuo ostavinsku raspravu i celokupnu imovinu podelio na Petriju Bajiã od Varadija. i tom prilikom joj dao jednu zgradu u Beåu i godišwu rentu od 5. juna 1868. „Pošto ÿelim da nasledstvo dobiju Nikoliãevi. a ålanovi su još i Jovan Maletiã. pisao sam odmah Fedoru Nikoliãu i obavestio ga o svemu što sam znao o Ziåijevim planovima" — zapisao je u svom Dnevniku Bewamin Kalaj. Pri sentandrejskoj Preparandiji osnovao je fondaciju iz koje ãe se svake godine davati dva dukata uåeniku koji postigne najboqi uspeh iz srpskog jezika. Antonije Haxiã. pa pesnik Laza Kostiã. proveo je putujuãi „po evropskim drÿavama i prouåavajuãi politiåko-administrativno ustrojstvo i ekonomske odnose i ustanove". ali je veã januara 1869. Politika mu je. Prvi na spisku ålanova Ekonomskog odseka je „baron Fedor Nikoliã Rudwanski". Kalaj se svrstao na stranu Fedora Nikoliãa. Petriji od Varadija i potomcima pokojne Savke. Kad su god Temišvarci sakupqali priloge da bi omoguãili gostovawe Srpskog narodnog pozorišta. Fedor je voleo pozorište. Od supruge Julije se razveo 1865. Knegiwa Julija se na tom roåištu sa svojim zahtevom nije pojavqivala. prema tome. pa je išao od jednoga do drugoga i raspitivao se o srpskom pravosuðu. juna u 8 åasova pre podne. i barone Fedora i Mihajla Nikoliãa od Rudne. Putovawe je morao da prekine na vest da mu je ujak. koju je on zastupao. kojeg je od ranije poznavao. „kao najstariji". wen advokat podneo zahtev sudu ÿupanije Ilfov 98 . buduãi prvi srpski krunisani kraq posle Kosova. Tu ih je doåekao Bewamin Kalaj. Jovan. Celokupna wegova imovina je. trebalo da pripadne wegovim sestrama. stariju sestru. koja se drÿi u Novom Sadu 17. koji je saåinio biskup Josip Juraj Štrosmajer izmeðu Mihajla i Julije. ubijen u Košutwaku. Jovan Jovanoviã (Zmaj). i 1868. u svojstvu jednog od glavnih organizatora pogreba. Mihajlo je poginuo. Wegov je zamenik Jovan Radovanoviã. pored ostalih. Jovan Subotiã. I tada je u Beogradu bio grof Ziåi. ÿivotno opredeqewe. Dve godine. Kosta Novakoviã i drugi. i 18. åiji je zamenik Jovan Haxiã. a jedan dukat onome ko se bude „odlikovao u pravoslavnom katihizisu". Nikoliãima od Rudne. jula je drÿana skupština. Ali.„poznati srboqub"/ se zaista trudio da dokaÿe svoju naklonost Srbima. sinove mlaðe sestre pokojnika. stigli u Beograd. na kojoj je za kneza izabran maloletni unuk Miloševog brata Jevrema. pa su on i otac mu. Na Glavnoj skupštini Društva za Srpsko narodno pozorište. uvek je davao pozamašne sume. dopuwen je Upravni odbor u kojem su sad.

oni vele: da li ãe ovako biti to biti i onako…" Sutradan. Miloševa i Mihajlova imawa u Rumuniji donosila su godišwe prihode izmeðu 70 i 80 hiqada dukata. Sa grupom temišvarskih trgovaca formirao je konzorcijum.000 metriåkih centi meqave godišwe. tajno su se dogovorili da u Ustav Srbije. Spor je voðen od januara do 12. koje je kupio Georgije Haralambu. gde je Skupština zasedala. Te iste godine Fedoru se ukazao zraåak nade da postane nasledni knez Srbije. Namesnici maloletnog Milana. koji je donet 1869. Mlaði Fedorov brat Mihajlo je svoja imawa Herešti i Casciorele prodao 1892. posle fruštuka. sporazumom potpisanim u Bukureštu. unesu odredbu da ãe prestolonaslednik srpskog dvora biti baron Fedor Nikoliã od Rudne u Banatu. mada je imao sasvim realne izglede. Uveåe pred zasedawe došli su kod Mihajloviãa i Ristiã i Blaznavac da åuju wegovo konaåno mišqewe. Obrazloÿewe mu je bilo „da se familija umnoÿi te da ne misle neprijateqi da nema koji da nasledi". i upoznao ga sa ovom idejom. jer su Bla99 . pored ostalog. juna 1873. po kojem je Fedoru pripalo: „Imawe Mavrodin i Buzescu u ÿupaniji Teleorman. O tome postoji zapis na unutrašwoj strani zapadnog zida. godine podigli veliki. prvi koji je dotada nastao od veleposedniåkog i trgovaåkog kapitala. Niko od naslednika tada nije boravio u Rumuniji. Baron Fedor Nikoliã tako. imawe Tamadea-Tamasesti u ÿupaniji Ilfov i jedna åetvrtina imawa Andrasesti". i podatak da je crkva „prepravqena i slikana uz pomoã stanovnika i barona Fedora Nikoliãa 9. aprila. godine hram Preobraÿewa gospodweg u selu Mavrodin. pa je odluåio da deo novca uloÿi u podizawe parnog mlina u Velikoj Kikindi. Ristiã je došao u fijaker Stevåe Mihajloviãa. aprila 1892. Gradili su Obrenoviãi i crkve po Rumuniji. „No kad im ja na sve te govore odjedanput odgovorim da ja nigda na to pristati neãu da dvorim maxarskog barona kao srpskog prestolonaslednika.da pokrene proces protiv naslednika. godine. åije ãe se brašno ubrzo posle toga trošiti i na beåkom dvoru. za imawe Tamadea-Tamasesti. Za 1500 deonica akcionari su uplatili 450. Jefta Tanasijeviã je u ime barona Fedora Nikoliãa. moderan parni mlin kapaciteta 150. pa su imawima upravqali drÿavni pravobranioci. tutora maloletnog Milana. namesnici su Stevåi saopštili da su se dogovorili „da pred Skupštinu ne iznose ono" što su sinoã s wim raspravqali — da u Ustav neãe stavqati pitawe prestolonaslednika.000 forinti i 1869. Godine 1879. koji dvori Maxarima. kada je doneta konaåna presuda na Julijinu štetu i presuda beogradskog suda postala konaåna. Naslednici jedno vreme nisu delili imovinu. 11 kilometara udaqenom od grada Aleksandrija. godine Atanasiju Stoloÿanu. Tada je veã ekonomski znaåajno ojaåao. Mihajlo je podigao 1856. na kojem je. To znaåi da je Fedoru sa te strane pristizalo blizu dvadeset hiqada na godinu dana. Uåinili su to tek 8. i Panaita Georgija zugrafa". Tokom putovawa za Kragujevac. od suda ÿupanije Ilfov traÿio prepis sporazuma iz 1873. Jovan Ristiã i Milivoje Blaznavac.

poåetkom 1872. septembra 1880. Na predlog ministra finansija. za naåelnika je izabran dr Mihajlo Polit-Desanåiã. Brat pesnika Jovana Jovanoviãa Zmaja Kornel Jovanoviã krenuo je iz Novog Sada za Vršac 7. Na mesto predsednika je došao istaknuti ålan Narodne stranke dr Stevan Pavloviã. ali nije smatran wenim ålanom sve do 1880. još 1865. arhimandriti Anðeliã i Mihajloviã. Aleksandar Stojaåkoviã i ministarski savetnik Teodor Mandiã. po kojoj åak i vrlo blizak srodnik vladajuãe dinastije u Srbiji. dr Igwat Brliã iz Slavonskog Broda. Jovanu Boškoviãu i wemu izabrani i zamenici. jula imenovao barona Fedora Nikoliãa od Rudne za civilnog adlatusa. Ubrzo potom su usledile i druge promene. Bewamina pl. je prispeo u Åakovo odakle je otišao u Rudnu baronima Nikoliãima. Meðu wima i baron Fedor Nikoliã od Rudne. 9. i neki drugi. koji ga je lišio slobode." Wega je u Brodu doåekao baron Nikoliã. koji je pomalo znao „zemaqski jezik. zajedno sa ministrom Kalajem. meðu vodeãim notabilitetima na dogovoru oko toga kako da obezbede pobedu na predstojeãem Saboru. Decembra 1878. Pomiwe se. razrešen je duÿnosti poglavar Dalen i za komandujuãeg generala i poglavara zemaqske vlade postavqen je kowiåki general baron Jovan Apel. avgusta 1882. Nekoliko godina posle aneksije.znavac i Ristiã bili veoma uticajni qudi u Srbiji. akademski ÿivopisac iz Subotice. a kikindski sreski naåelnik Lujanoviã. Bio je Srbin i po ocu i po majci. Kada je baron Fedor Nikoliã u pitawu. da se raspitivao o raspoloÿewu naroda za revoluciju u Vojvodini. Bašaid i Melence. pa iz we došao u Kikindu. To bi trebalo da zadovoqi i umiri bosan100 . godine priloÿio Matici 100 forinti. avgusta. Samuilo Mašireviã. Samo su Jovanu Ðorðeviãu. dr Milan Jovanoviã Batut. kada je zvaniåno primqen. Baron Nikoliã se. teško da je mogao naãi boqe. na skupštini Matice srpske primqeno je åak 114 novih ålanova. Kalaja. I on ãe se naãi. pa su zajedno ušli u Sarajevo 26. Livije Radivojeviã. Austrougarska je (tek krajem 1882) konaåno završila ozbiqniju reorganizaciju svoje uprave u Bosni i Hercegovini. avgusta. Rešewa za nove qude nalazio je i caru predlagao ministar Kalaj. nije postao knez Srbije. u politici. baron Fedor Nikoliã je izabran za ålana Upravnog odbora Društva za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. a za podnaåelnika Antonije Haxiã. kako je napred navedeno. Aksentije Marodiã. Te godine dobio je i jedno od najviših priznawa za jednu diplomatsku misiju koju je sa uspehom obavio u Rumuniji. 6/18. U Blaÿuju su ih doåekali mnogobrojni sluÿbeni izaslanici. sremski ÿupan Kuševiã. i u nekakvim sumwivim poslovima. meðutim. štampar u Novom Sadu. Dve godine kasnije. Jovanu Subotiãu. car je svojim rešewem od 15. Nemac iz Slavonije. lekar u Somboru. gde je uhapšen. On je tvrdio da putuje „radi plasirawa srpskog zajma". Prisutni su bili i episkop Nikanor Grujiã. juna 1876. Na novu duÿnost je došao 1. Nikoliã je. sve više udaqava od svog nekadašweg uåiteqa Svetozara Miletiãa. Carevom odlukom od 9. Arsa Pajeviã.

Nijemczek naslikao nekolike veoma lijepe dekoracije udešena je finim ukusom i spretno za prikazivawe pojedinih kratkih šaqivih komada i humoristiåkih predavawa". Zamenik vojnog guvernera bio je jedno vreme Srbin. general Jovanoviã. a zvaniåne novine. Na sveåanom ruåku. oktobra. Ãirilica više nije progawana nego je sama vlada pokrenula list „Prosvjeta" na tom pismu. gdje mu je gospoja jedan mali teater operu uredila bila. ministar Kalaj.ske Srbe. baron Fedor Nikoliã. Srbin Nikola Kašikoviã je veã 1885. koji je tom prilikom u wegovu åast prireðen 21. Pa ipak su prilike za Srbe bile dosta povoqne. Ova malena pozornica. oktobra/5. Nikoliã je kao baron po uputstvu Kalaja davao zimi sijela i bogate zakuske u svome domu. presrela ih je oveãa grupa qudi i umesto obavezujuãeg „ÿiveli". pa su u to ime ispili zdravicu wihovim veliåanstvima. Kraq Maðarske ga je 1884. sem u vreme åasnog posta. Obrenoviã ga je pozdravio kao svog roðaka åije prisustvo svedoåi o dobrim odnosima izmeðu Austro-Ugarske i Srbije. Nikoliãu je. marta /12. što je bilo objavqeno i u zvaniånom listu. predao naåelniku Rakoviãu „svotu od 50 for. „Velikim krstom Takovskog reda". U jesen iste godine baron Nikoliã je boravio u Beogradu. caru Frawi Josifu. novembra 1882. i sama u komadima igrala…" Ovi su se skupovi odrÿavali jednom sedmiåno. štampane su i ãirilicom i latinicom. A on je u Sarajevu organizovao zabavu i za sebe i za druge. 6. carici Jelisaveti i careviãu Rudolfu. Veã sutradan je civilni upraviteq. Po autoru priloga sinoãna predstava je bila poåetak nekakvog novog ciklusa zabava i jako se dopala prisutnima. O jednom od tih „sijela" pisao je „Sarajevski list" 1. 24. za koju je ovdašwi slikar g. februara 1883. U programu su uåe101 . godine odlikovao „Krstom reda gvozdene krune I razreda" i imenovao „tajnim pravnim savetnikom". na kojem su bili adlatus Nikoliã. a nešto kasnije i „vekoveåitim ålanom gorweg doma". Nikoliã je uzvratio nazdravivši kraqu Milanu. „Sarajevski list". kao protivteÿu postavio Nemca koji je trebalo da kontroliše wegove postupke. u oåiglednoj nameri da podvuåe plemenit gest darodavca. poåela da uzvikuje: „Mi traÿimo praviånost inaåe moramo propasti!" Poåetkom septembra 1882. od poåetka 1883. tajnik legacije Horovic i maðarski kwiÿevnih Aÿbot. u Bistriku je izbio velik poÿar koji je priåinio ogromne štete. iz svojega xepa" — zabeleÿio je sluÿbeni „Sarajevski list" u sredu. kraqici Nataliji i prestolonasledniku Aleksandru — nije propustio da zabeleÿi „Sarajevski list". Na jednom putovawu poštanskim kolima od Zenice do Sarajeva. pokrenuo „Bosansku vilu" u kojoj je javno smeo da polemiše sa zagrebaåkim Hrvatima šta je srpsko. a šta hrvatsko. pod naslovom Iz sarajevskog društva: „Sijelo u barona i baronice Nikoliãa iskupilo je i sinoã lijep broj prijašwih gostiju iz prvih ovdašwih krugova. Narod ipak nije rado prihvatao nikoga iz carevine. gde ga je kraq Milan odlikovao najvišim tadašwim srpskim odlikovawem. pak. Sinoã je domaãinski odbor za prireðivawe ovijeh zabava otpoåeo niz novih prikazivawa na naroåito spremqenoj malenoj pozornici u glavnoj prijemnoj dvorani. septembra 1882. godine. Nikoliãu je ubrzo stiglo priznawe i od wegovog suverena.

tako. kao graðanskom poglavaru Bosne i Hercegovine. dobilo pravo javnosti. Sabovqeviã je. lista za „politiku. Zalagao se baron Nikoliã i za oÿivqavawe drugih kulturnih projekata u Bosni. belocrkvanskom i starobeåejskom. 1. po drugima. sveåanom puštawu u saobraãaj sarajevskog tramvaja. ali je na kraju ostao bez mandata. meðutim. Svi su se slagali da se oseãa potreba za jednim srpskim novinama koje bi izlazile u ugarskoj 102 . darovao ugarsko baronstvo. uz tamošwu pravoslavnu Bogosloviju i „ukrasio je prigodnim ikonostasom". a poåetkom maja 1886. Prisustvovao je. marta 1888. godine. „prvi put u Sarajevu obukao sjajno ruho ugarskog velikaša". Tako je vladajuãa stranka obezbedila da se u parlamentu više nije mogao åuti glas kritike narodnosnih poslanika koji bi bio upuãen na raåun maðarske vlade i wene velikomaðarske politike. kãerka generala Ciolicha". razrešio ove duÿnosti u Bosni. Za te i druge zasluge varoš Sarajevo ga je proglasila za svog poåasnog ålana. 27. ålana carske kuãe. pa je ono. a baron Molinari i „šumski upravnik g. Vlasnik baron Fedor Nikoliã. Car mu je. manastir Dobruw kod Višegrada". bio prisiqen da poslaniåko mesto u Velikoj Kikindi prepusti baronu Fedoru Nikoliãu. maja 1885. januara 1885. Po jednima. Protokol mu. 10. Mihajla Polita Desanåiãa je kandidovala Srpska narodna slobodoumna stranka u tri izborna sreza: titelskom. „wegovim je podvigom zemaqska vlada nanovo sagradila starodrevni srp. U Ugarskoj su ga åekali novi izbori. je na sveåanom doåeku nadvojvode Albrehta. Hoffmann su izveli nekakav skeå. Nije sporno da je u gradu na Miqacki baron Fedor Nikoliã ostavio trajni trag svog åetvorogodišweg boravka: vlastitim novcem izgradio je crkvu u Reqevu. prosvetu. Sad je grupi wegovih politiåkih istomišqenika bilo potrebno javno glasilo koje bi širilo wihove ideje i stavove. nalaÿe i mnoge ceremonijalne nastupe i pojavqivawa. Urednik Aleksandar Stojaåkoviã". doneo kratku belešku o pokretawu „Srpskog Dnevnika". „Javor" je 27. pa konzul Müler. od Srba su na tim izborima pobedili još: Fedorov teåa baron Miloš Bajiã u moraviåkom srezu. ali ga je ipak. a pravniku Mihajlu Sabovqeviãu je dato mesto javnog beleÿnika. za vladajuãu partiju pouzdanijem kandidatu. privredu. Zemaqska vlada je 14. koji su drÿani 1887.stvovali „gospoðica pl Ciolich. Upraviteq gimnazije Jilly je recitovao poznatu Šilerovu pesmu Alpinski lovac. Okupilo je blizu 500 ålanova i odmah poåelo sa radom. opet. Rudwanski spahija je postao ålan „zajedniåkog delegacionog poverenstva". Aleksandar Stojaåkoviã u belocrkvanskom. odobrila pravila Muzejskog društva. radinost i trgovinu. sa proširenim odborom kojem je baron Fedor Nikoliã bio na åelu. Nikoliã je to sam traÿio iz porodiånih razloga. februara 1886. uåinio je to na predlog administracije. jer se osetno promenio kurs prema Srbima. Vasa Popoviã u starobeåejskom i Petar Lupa u sentandrejskom. Pored barona Nikoliãa. te nadzornik Vukeliã. pravosl. oktobra iste godine. Pored ove crkve. Nikoliã je bio inicijator okupqawa grupe srpskih poslanika u ugarskom drÿavnom Saboru i razgovora oko pokretawa ovog lista.

koji se wegovim imenom diåi. Sa dosta ironije i sarkazma list ovako ocewuje posetu poslanika svojoj izbornoj bazi: „Pri dobrom šampawcu je raspravqeno mnogo vaÿno pitawe. brzo prestala da izlazi — 31. baron ispunio ona mnoga obeãawa svoja. Autor beleške se interesuje kako je „g. Na proslavi pedesete godišwice Tekelijine zaduÿbine koja je drÿana „licem na svetoga Savu". Neumrlom Savi Tekeliji budi slava veåita. koji nam je veã i do sada mnogo vaqanih Srba vaspitavao. da s nama zajedno proslave pedesetogodišwicu ovog od neumrlog Save Tekelije. U citiranoj belešci u „Javoru" data je i kratka. 14. „Branik" je trijumfovao. åitamo u tim novinama da se oåekuje dolazak poslanika Fedora Nikoliãa da onima koji su ga izabrali "poloÿi javan raåun o svome delawu u ugarskom saboru". na celoj naslovnoj strani. a ujedno molim g. a koji ãe nam. koja je uåinio baš o 'krušelomiju' tribine pred distriktskom kurijom". budi dug. aprila 1890. „Naše doba". mnogobrojnih opštekorisnih i dobrotvornih društava u Budimpešti kao i van we. osnovanog zavoda. s radošãu pozdravqam u ovoj sveåanoj sednici peštanske pravoslavne crkvene opštine naše mile goste. kao i zato što ga „kod naroda osumwiåiše ostali novinari". bar onaj deo javnog mwewa koji formira lokalni list „Sadašwost". Wegovim vlasnicima je ostao samo ogroman deficit. gde naš mili srpski narod ÿivi. januara 1889. zbog toga što joj je vlasnik bio pripadnik vladajuãe liberalne stranke. programska osnova: „zastupaãe teÿwe sadrÿane u poznatim odlukama „Kikindskog programa" i programa 'Srpskog kluba' u Zagrebu". 11/23. Jedna od tih je i duÿnost predsednika Srpske crkvene opštine u Budimpešti. Novina je. oktobra na naslovnoj stranici. u sredu. nadzornika tekelijinog zavoda. meðutim. I s tim otvaram današwu sveåanu sednicu. marta 1889. ali je konaåan dogovor postignut tek kad su baroni Miloš Bajiã i Fedor Nikoliã prihvatili da u celosti finansiraju ovo glasilo. nego marqivo pohodi sabor i vazda uåestvuje u vaÿnijim sednicama mu. koji su nam sa sviju strana.prestonici. nije naklowen. dobrotvora našeg naroda. otvorio je sveåanu sednicu ovim reåima: „Gospodo. da bi imao dobrotu ovde izneti vaÿnije podatke o ÿivotu i radu velikog srpskog mecenata Save Tekelije. još mnogo vrlih muÿeva podariti. pod naslovom Veliki gosti. veåiti opstanak. ako Bog da." U Kikindi mu. meðutim. O samoj poseti „Sadašwost" piše 1. se pojavio posledwi broj. I druga srpska glasila pišu o aktivnosti Fedora Nikoliãa. Sredinom septembra 1889. velikog formata. Bewamin Kalaj je vladu Bosne i Hercegovine pretplatio na 25 primeraka „Srpskog dnevnika". åime je u stvari bio i „vrhovni nadzornik odgajawa srpske mladeÿi u Tekelijanumu". pa ne uÿiva samo to odliåje po imenu nego vrši te svoje poåasne duÿnosti sa retkom savešãu i odanošãu". „U povoju eto nestade nedonošåeta" pisao je „Branik". is103 . ali veoma precizna. Kao vid svoje pomoãi izdavaåima. S toga je i predsednik narodno-ekonomskog odbora poslaniåke kuãe. pored ostalog piše: „Kao poslanik ne vrši on svoje poslaniåke duÿnosti samo po formi kao mnogi poslanici srpske i druge narodnosti. ovamo stigli. a od wega osnovanom zavodu.

pored ostalih. Stevana Anðeliãa i graditeqa Ðule Partoša. posebno delatnost svojih delegata i svog poslanika barona Nikoliãa. pa da moÿemo svi skrstiti ruke i mirno spavati". a åist prihod milion forinti. Kada se pojavi u sjajnom maðarskom ruvu od atlasa. Od te do 1899. prireðivane: „Na crkveni vrati ga doåekuje patrijarh u raskošnoj odeÿdi pravoslavne crkve. maja 1890. Sledeãe. godini bio je 12. sjajnim perom za pervaÿenom kuåmom." Te jeseni osnovan je u Novom Sadu Središni kreditni deoniåarski zavod veãinskim kapitalom patrijarha Brankoviãa. paÿwa i dobrota. pa je baron Nikoliã iskoristio priliku da sa wima porazgovara i o poslovawu ovog preraðivaåkog giganta.pravqeno je. Veãina osnivaåa i deoniåara bili su Srbi. […] Svetina ga na ulicama pozdravqa oduševqenim ÿiveo i pogaða koliko sela mu vredi sjajno ruvo". veleposednika Lazara Dunðerskog i „drugova". åiji je bio veãinski vlasnik. u krupnim oåima mu ÿar. komisar pod blistav ikonostas. U istom broju „Sadašwost" prenosi pisawe jednog maðarskog lista koji je ovako opisao barona Nikoliãa: „Baron Fedor Nikoliã je veã i za oko veoma zanimqiva pojava. upravnika gimnazije Stevana Laziãa. s wim je deset popova u svetlim odeÿdama i u takoj pratwi — impozantna pojava — ulazi kraq. godine zasedao je Srpski crkveno-narodni Sabor u Karlovcima na kojem je baron Fedor Nikoliã bio kraqevski komesar. U nastavku se opisuju poåasti koje su mu. sa bogato ukrašenim maåem o bedru. potpredsednika saborskog Odbora.244 forinti.052. trgovinu „i poqsku privredu u Dowoj Ugarskoj". Ciq osnivaåa Zavoda bio je da brzim i jeftinim kreditima pomaÿu radinost. i Hajm Mor. gradonaåelnika Miliãa. sa skupom pervaznom lentom na pleãima. Pa kad g. onda da bogme da ne moÿe biti ništa u stvari. osim 'Srpskog naroda' ". to na sv. pa tako 6. ali je svako mogao da bude ålan. piše da je kraqevski komesar prisustvovao polagawu kamena-temeqca za gradwu nove zgrade gimnazije i bogoslovije u Sremskim Karlovcima. sa blistavim tokama. i Rista Teleåki. i da je u opasnosti kakvoj. a predsednik Lazar Dunðerski. to na pravoslavnom narodno-crkvenom Saboru. koji mu sarkastiåan osmeh ne pokriva. pravosl. Kamen je bio „izdubqen". Uz ovo pismo stavqen je i spisak sa imenima svih dotadašwih direktora Karlovaåke gimnazije „i svi politiåni i beletristiåni listovi naši. Dane Stankoviãa. i to na opšte zadovoqstvo i pitawe avtonomije naše crkve i škole. baron kategoriåno izjavio. jer je g. Upraviteq je bio Lazar Milošev. Veliåanstva. te tamo namešten presto zauzima kao zastupnik Weg. soboqim brkom. baron o tome ne zna ništa. a u to je udubqewe smešten zapis sa potpisima barona Fedora Nikoliãa. srpskom sinodu". da se ta avtonomija krwi. Doåeku koji mu je upriliåen i prijemu koji je on priredio prisustvovali su. godine bio je ravno deset puta „kraqevskim poverenikom. Godišwi promet u 1891. 104 . kao kraqevskom izaslaniku. da on ništa ne zna. 1890. Velikokikindska „Sadašwost" prati zasedawe Sabora. ålan Upravnog odbora akcionog mlina. barona Fedora Nikoliãa. upravnik.

Eremiã. slobodoumne stranke". Fedor je veã imao blizu 4 hiqade jutara obradive zemqe u Vlaškoj. 15n. ali je „Sadašwost" donela 8. još tri advokata. Bilo je to imawe Tanadeu Ÿos. u kojem izlaÿe svoj program: „U drÿavnopravnim pitawima stojaãu na stanovištu liberalne t. godine. uvereni da ãe on najviše uåiniti za sredinu koja ga bira. kad je ovaj „sa svog korektnog drÿawa kao kraq. imao je najviše zemqe — 6. Eremiã". godine 300 virilaca — poslanika koji plaãaju najveãi porez i po toj osnovi ulaze u skupštinu. „Braãi svojoj Srbima i biraåima veliko-kikindskim" sa „Srbi braão!" Podseãajuãi åitaoce da je pre pet godina. dva sveštenika i jedan uåiteq. 22. istakao „za poslaniåkog kandidata preuzvišenog gospodina barona Fedora Nikoliãa baš sam g. Zato oni. Odmah iza wega bio je baron Fedor Nikoliã sa 6. Štampao je oglas „poštovanoj braãi biraåima". kaÿu oglašivaåi. da nije voqan da brani svoj mandat. datiran 5/7. januara 1892.Dvojica od trojice osnivaåa bili su u to vreme najbogatiji Srbi u Ugarskoj. Zato se sad.631 jutro. dvadesetak kilometara od Bukurešta. crkvenom saboru stekao qubavi. sveåano izjavquju da prihvataju kandidaturu barona Nikoliãa. 88 n. Na spisku je bilo ukupno 87 Srba. Lazar Dunðerski. Pre no što je nasledio imawe pokojnog ujaka. naslednik Gedeona. trgovac Marko Bogdan. wegov brat. a novi izbori drÿati izmeðu 16. potpisani. sam sebe kandiduje kao wegovog protivnika. koji je sam sebe kandidovao. decembra 1891. poštovawa i poverewa. i 25. U izbornu se trku ukquåio i Paja pl. advokat dr Ÿivko Bogdan. opet. „G. a sada." pisala je „Sadašwost".360. a „najjaåi je baron Fedor Nikoliã sa 6082 fr. Na ovom se oglasu potpisalo 75 viðenijih Kikinðana. januara 1892. a wegov brat Mihajlo imao je 4. a to znaåi da traÿi podršku istih biraåa koji su se veã opredelili za barona Fedora Nikoliãa. tvorca porodiånog bogatstva. advokat Milan Petroviã. U istim se novinama. vlasnik „Sadašwosti".081 fr. na posledwoj strani. decembra. I åuveni Mladen Trifunac se svojski zalagao za izbor Fedora Niko105 . marta vest da je Eremiãeva stranka napala wegov mandat. kaÿe. Meðu potpisnicima su: okruÿni prota Ðorðe Vlahoviã. Paja plem. januara preko „Sadašwosti". no odbranu je uzela u ruke wegova stranka". dvanaest najviðenijih varošana obraãa 9. j. godišweg poreza. Kikindska „Slobodoumna stranka". poverenik na srpskom nar. protivno voqi tamošweg nezavisnog srpskog stanovništva. istakla je za svog kandidata dosadašweg poslanika „wegovu preuzvišenost" gospodina barona Fedora Nikoliãa od Rudne koji potpuno poverewe biraåa uÿiva".729 jutara. na kojem je sagradio školu i crkvu. godine pojavio oglas naslovqen sa Poštovani biraåi u kojem se biraåko telo podseãa da ãe se zemaqski sabor raspustiti 24. koji je plaãao 86. te da se spor vodi pred petim sudskim odborom Ugarskog sabora. Pobedio je Fedor Nikoliã. baron Nikoliã je izjavio. Zbor biraåa je zakazan za isti dan (bila je nedeqa) u dva sata posle podne u Karinoj areni. Prvi je na listi bio crwanski vlastelin grof Andrija Åekowiã. Evo još jednog pokazateqa koji svedoåi o bogatstvu barona Fedora Nikoliãa: ÿupanijska skupština torontalske ÿupanije imala je 1890. naåelnik Rista Teleåki.

ekonomskom poqu. kojom ãe prisustvovati isti kraqevski izaslanik. uz pucawe topova i svirawe vojniåke bande". jula. koji ãe kasnije postati gradonaåelnik Kikinde. a crkvi wezinu avtonomiju da potpomogne uåvrstiti". List „Srpski sion" je objavio kratku belešku. Predviðeno je da mu se priredi sveåani ruåak (banket). U tom su odboru bili i advokat Milan Petroviã. imenovan baron Fedor Nikoliã. åasova pre podne" doãi u posetu Kikindi. Na stanici je doåekan „od gradskog poglavarstva i poåasne kompanije u prisustvu mnogo radoznala sveta. Po isteku ovog poslaniåkog mandata. jula 1897. Ispod obaveštewa da je umro Petar Åarnojeviã. kad moÿe da donese narodu svome sreãu. godine sazovu svoj Narodno-crkveni Sabor. Nešto kasnije.liãa. „Sadašwost" je 19. osnovao je u Kikindi Odbor trinaestorice Nikoliãevih pristalica za borbu protiv radikala i Politovih liberala. Za sveåani doåek imenovan je posebni odbor. da baron Nikoliã stiÿe u Karlovce „u subotu u oåi Petrovadna osobnim vozom u 3/45 posle podne. baron Nikoliã se više nije kandidovao za narodnog poslanika. juna) car je dozvolio da se uporedo odrÿi i sesija svetog Arhijerejskog sinoda. „Åine se pripreme da bude što lepše doåekan" — završava svoj tekst urednik „Sadašwosti". godine. koji nas je iz Stare Srbije ovamo doveo. a nakon wegovog izbora. Doåek preuzvišenog kr. Na reåi patrijarhove dobrodošlice baron Nikoliã je odgovorio „da uvek rado ovamo dolazi. aprila 1892. Od stanice do patrijaršiskog dvora prevezao se sveåanim dvorskim åetvoropregom. posledwi temišvarski grof". za koji je. kãerka barona Nikoliãa. kao kraqevski poverenik. te wegov brat. Ni traga. Ovaj je skup Srba ostao poznat kao Petrovdanski sabor. nego je samo kao ålan Gorweg doma obavqao svoje duÿnosti u parlamentu. pisala je „Zastava" 8. a sad su za leðima barona Nikoliãa". godine donela i vest da ãe poslanik Fedor Nikoliã. dakle. te da ga pozdrave srpski. „Osim ovog djelokruga baron Nikoliã je kao predsjednik i upravni vjeãnik raznih financijalnih zavoda do svoje smrti revno djelovao na nar. a najradije onda. avgusta 1892. poverenika biãe po izdatom protokolu". Nikoliã je stigao u najavqeno vreme. „pravi tajni savetnik i nasledni ålan ugarske velikaške kuãe". kikindske novine su objavile kratku vest pod naslovom Svatovi u kuãi našega poslanika iz koje saznajemo da su se „prošlog åetvrtka u peštanskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi" venåali: Jovanka. Marko „gvozdeni". u åetvrtak. 26. taånije 7. Uveåe je trebalo da se organizuje bakqada. „Ranije su bili narodwaci. jer je poåeo na ovaj veliki pravoslavni praznik." Car Frawa je Srbima odobrio da za 29. juna /11. Iza ulaza u dvor doåekao ga je patrijarh Georgije Brankoviã sa visokopreosveštenim episkopatom i dvorskim sveštenstvom. „potomak iz one stare porodice Åarnojeviãa iz koje je i patrijarh Arsenije. dr Ÿivko Bogdan. Pred sam poåetak zasedawa (11/23. maðarski i nemaåki. od one ranije zajedqivosti. i Geza Duka od Kadara. „ iduãe nedeqe oko 9. juna. 106 . dvosmislenosti i sarkazma koji su bili tako vidqivi u pisawu istih novina za vreme prethodnog mandata istog poslanika. zastavaši.

Potom je izabrano posebno izaslanstvo koje ãe pozvati kraqevskog komesara na sednicu — po dva poslanika iz svake eparhije.Stan mu je bio pripremqen u patrijaršiskom dvoru i tu je. vojniåkog åasništva. — i åesto nepotpunim uredbama. rado prima izjavu lojalnosti Srpskog narodno-crkvenog Sabora. Baron se tom prilikom legitimisao. srpskom jeziku. gradskog poglavarstva. „Posle je blagoizvoleo qubazno primiti podvorewe sveštenstva. kojeg je pratila ova svita. diplomatski izvede Sabor iz zabluda. u kojem je podvukao da. a predvodio ih je episkop vršaåki. koja je za ovu priliku bila ureðena u velikoj gimnazijskoj dvorani. Tu je patrijarh biranim reåima pozdravio prisutne i zamolio ih: „odbacimo sve ono što nam lepoj slozi i opštem sporazumu na putu stoji. avtonomnog åinovništva. Nastojao je da „odnošaje na poqu crkveno narodne srpske avtonomije sredi i u svoj pravilan kolosek dovede. Sigurno je protokol strogo predviðao da se kraqevski izaslanik. na naåin na koji se obratio i zasedawu svetog Sinoda: „Što se tiåe burnoga vremena imam izjaviti. no skoro nemoguãe steãi jasan pojam. Saboru se. Baronu Nikoliãu. Novosadske i Karlovaåke gimnazije i drugih korporacija". Pred svima je predao i traÿio da se proåita kraqev ukaz o wegovom imenovawu za komesara. 107 . i iz kojih je uredaba. — meðu kojima ne postoji organiåka veza i sistematiåka postepenost. jer je baš to velika nezgoda za srpsku narodnu crkvu i školu. Prvi deo svog govora. ne samo teško. odmah po dolasku. pa makar mu materwi jezik i bio srpski. pa kao sinovi jednog Oca nebeskog i sinovi jednog oca zemaqskog. juna u podne. Ovako je objasnio šta od Sabora oåekuje car Franc Josif I: „Da se pre svega. U petnaest minuta do dvanaest åasova krenula je povorka crkvenih velikodostojnika — patrijarh. na wegovo traÿewe. primio patrijarha i episkope. Šestog dana zasedawa. dvorsko i ostalo sveštenstvo — iz patrijaršijskog dvora put sabornice. obratio kraqevski komesar. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet. jula. da se i na moru åesto podiÿu bure. koja je bila precizirana zvaniånim protokolom. 5/17. Saboru obrati na jeziku drÿave. izgovorio je na maðarskom. da nema jedinstvene organizacije i da se upravqa zasebnim. „Srpski sion" do najsitnijih detaqa opisuje ceremoniju otvarawa. ali se i stišavaju. što mu na ÿalost nije pošlo za rukom. u ime Wegovog carskog i kraqevskog Veliåanstva. o pravima srpske narodne pravoslavne crkve u domovini našoj". Baron Fedor Nikoliã je nastojao da polako. da taj ÿeqeni sporazum i slogu postignemo". a laða brodi daqe mirno svojim putem i stiÿe daqe svome ciqu". Sabor je poåeo 29. i zapostavqajuãi svaki drugi predmet (…) sastavi jednostavna srpsko narodno-crkvena organizacija. a ono što je smatrao znaåajnim da kaÿe rekao je na materwem. kotarskog suda. episkopi. a kada je ušao u salu doåekan je burnim „Ÿiveo!" Potom „zauzima mesto pod baldahinom i na maðarskom jeziku" pozdravqa Sabor. je „poåasna kompanija pred gimnazijskom zgradom na pijaci odala propisanu poåast". upotrebimo zgodnu ovu priliku. opetujem pre svega. Wegove sugestije nisu prihvaãene jer „zdruÿene narodne stranke nisu dozvolile da se krwi jedno sveto pravo našega sabora".

Ozbiqno je oboleo sredinom 1902. godine. u prvom redu. ne prestaje da bude aktivan. Stevan V. Ni reprezentativni skupovi se ne mogu zamisliti bez wegovog prisustva. Bliÿio mu se. Iz jedne od mnogobrojnih åituqa. Kuševiã. barona Fedora Nikoliãa i Svetozara Kuševiãa".U nedequ. Svetozar pl. 19. dr Ivan Ivanoviã. marta 1903. i kr. meðutim. Peštansku crkvenu opštinu i Tekelijanum predstavqali su dr Mladen Maðareviã. paroh Vladimir Dimitrijeviã i Steva V. godine „Sarajevski list". Patrijarh Georgije je 1900. od Srba. Oko odra je 108 . iste novine donele su i ovu noticu: „Kako smo u prošlom broju kratko javili preminuo je u petak pod noã u Rudni (u Banatu) na svom dobru c. marta 1898. koji je istakao zasluge pokojnika kraqu. 1. Govorio je episkop Lukijan. „patrijarha Georgija Brankoviãa. marta. poslanici Stevan Jovanoviã. Na opelu je åinodejstvovao episkop Lukijan Bogdanoviã. godine u Temišvaru je osnovana Dobrotvorna zadruga Srpkiwa. interesovala privreda. vicekonzul Branko Mušicki. broju pisao da je Velikaška kuãa Ugarske izabrala u ugarsku delegaciju. tajni savjetnik baron Fedor Nikoliã od Rudne poslije duÿeg bolovawa u 67 godini ÿivota". uz prisustvo „hiqada naroda i gospode iz okoline. pa konzul Kraqevine Srbije Ðorðe Barlovac. 1899. kurijalni sudac Vasilije Vasilijeviã. februara. saznajemo da je jedno vreme bio i predsednik Društva za regulaciju Tamiša i Begeja. meðutin. Sledeãe. februara/1. U Odbor za spoqne poslove izabrani su patrijarh Brankoviã. protama Jovanom Kovaåeviãem i Ðurom Stajiãem i dvanaest drugih sveštenika. Tri dana kasnije. U znak priznawa Zadruga ga je izabrala za poåasnog ålana i uvrstila u red svojih dobrotvora. pa je duÿe vreme bio predsednik Tamiško-agrarne štedionice „i mnogih drugih privrednih ustanova". na svom dobru u Rudni. „Rudna 15. kraj. iz cele temeške i torontalske ÿupanije i grada Temišvara". u porodiånoj grobnici na svom posedu u Rudni. Baronu Fedoru Nikoliãu je tom prilikom zahvaqeno na desetogodišwem predsednikovawu. Fedor Nikoliã i Ðorðe Ðurkoviã. godine odrÿana je u Tekelijanumu glavna skupština peštanske Srpske crkvene opštine. godine u 47. sa arhimandritima Georgijem Letiãem i Isakom Došenom. domovini i pravoslavnoj crkvi. Baron Fedor Nikoliã preminuo je ovdje sinoã iza dugog i teškog bolovawa" — pisao je 16. koje objavquju skoro svi srpski listovi. Nad grobom se od pokojnika oprostio temišvarski advokat dr Svetozar Dimitrijeviã. kraqevski savetnik Pavle Jovanoviã i protoprezviter Velimir Nedeqkoviã. Ðorðe Ðurkoviã. On. Rudwanski spahija je bio jedan od osnivaåa priloÿivši pozamašnu sumu. Sahrawen je u utorak pre podne. „baron Fedor Nikoliã". „Srpski sion" je 1899. februara 1903. Wega je. Nema sumwe da je baron Nikoliã tih godina jedan od najviðenijih Srba veleposednika. o åemu se vodi raåuna u svim prilikama. a upokojio se 14/27. februara/4. Popoviã. Popoviã Åika-Steva. godine jednom prilikom u peštanskom hotelu „Bristol" priredio sveåani ruåak na kojem su bili: episkop Lukijan Bogdanoviã. Arsen Zubkoviã.

februara i 1. decembra 471. avgusta/7. 544. 34. koji je veã tada „carski i kraqevski ataše. 207. „Wiva". 131. 1889. 567. Zbornik Matice srpske za istoriju 15. Nad grobom barona Fedora Nikoliãa od Rudne. koji je usinio (adoptirao) Jovana Tirfeldera i 12. 284—287 1867. Beograd 1976. 1882. Memoari Stefana Stevåe Mihajloviãa (1861—1878). januara. Najstarija. 19. 147. 1. 1897. br. tu bio i wen muÿ. preneo na wega baronstvo. 1903. sa ostalom dvojicom zetova. sin baron Fedor. 11/23. Dnevnik Bewamina Kalaja 1868—1875. baš kao ni stric joj. Zemaqska uprava za Srpsko vojvodstvo i tamiški Banat.49. februara i 1. Karlovcima. 28. Novi Sad 1977. Urman u Temišvaru. 143. br. 27. 1890. 5. aprila. 93. kw. oktobra naslovna strana.. 6. Temišvarski sabor 1790. 29. 24. 266. 3. 10. Sirotiwu je svugdije potpomagao. kãeri Jovanka. 32. II/14. ali je. 8. 104. Bewamin. 1898. govorio 18. 208. „Kao åovek" — pisao je na vest o smrti barona Fedora Nikoliãa sarajevski „Istoånik" — „bio je u privatnom ÿivotu jako omiqen. 159. a uz to dobra srca i dareÿqiv. Srpska manastirska štamparija. Novi Sad 1996. koja ãe ga se vazda sa blagonaklonošãu sjeãati". N. 1903. T. 156—157. aprila. 109 . Sremski Karlovci 1972. naslovna strana. 1891. Novi Sad 1985. septembra. 1883. koja se rodila u Sarajevu. sv. u Sr. 47.stajala oÿalošãena najuÿa rodbina: supruga Vilhelmina. nije imala poroda. „Bosanska vila". septembra 1905. Ujediwena omladina srpska i weno doba 1860—1875. V. br. Gavriloviã. analitiåki inventar. 42. 1889. 8. „Naše doba". graða 1860—1885. marta. 1894. S. K. 519. 19. 4. 404. br. Govor Wegove preuzvišenosti gospodina kraq. marta. 252. 1. februara/3. br. 36. i Jelisaveta. „Letopis Matice srpske". I 5687. Štamparija Henr. Oplakivale su ga i tri unuke: kontese Fedora i Vilhelmina Hardeg i Mišelina od Viha. maja 146. kw. god. „Javor". februar „Istoånik". Petroviã. Krestiã. 28. Svetozar Miletiã i Narodna stranka. „Sarajevski list". N. 46. Petroviã. 1903. 421. supruga grofa Hardega. 6. koji nije imao porodice. marta 1903. Odeqewe istorijskih nauka SANU (Beograd 1991) 23. jula. 150. 64. „Sadašwost". 22. 32. 1892. 19. Novi Sad. S. Treãa kãerka. 1888. 4. 140. 546. 1903. marta. Spomenik CXXXII. 141. br. 248. br. Novi Sad 1977. 1866. novembra. i 354. Ludvig od Viha. „Matica". III. 9. baronesa Jovanka. baronesa Vilhelmina. „Srpski sion" 1897. 756. br. 624. 157. grb i prezime. Grosinger. udata za barona Duku. 551. Graða iz sovjetskih arhiva. 63. 146. umrla je na poroðaju. 16. Jovan je tom prilikom dobio i predikat Obrenovski (de Obrenov). 431 i 432. KORIŠÃENA LITERATURA: „Narodni muzej Kikinda". 214. 3. 13. br. marta 1903 Dr Svetozar Dimitrijeviã. Mihajlo. Ovo podseãawe na ÿivot i delovawe Fedora Nikoliãa došlo je bezmalo ceo jedan vek posle wegove smrti. jula 1897. Iz istorije Srba u Ugarskoj i Slavoniji u XVIII veku. 1903. 857. 7. 1899. brat baron Mihajlo. „Bogoslovski glasnik". poverenika barona Fedora Nikoliãa od Rudne drÿan u sednici Srpskog pravoslavnog narodno-crkvenog Sabora od 5/17. Gavriloviã.

E. Hegediš. kw. 145. Istorija Novog Sada. 265. 45. Srbi u Vojvodini 3. Åehak. Popoviã. He was born in Timisoara on May 26. Melhior. Zbornik radova Narodnog muzeja Åaåak. was a very serious candidate for the heir of the Serbian throne. 108—110. during which his longest stays were in Brussels and Paris. the youngest daughter of Prince Miloš. The Hungarian Government then sent him to a special diplomatic mission lasting several years. 1. 272. 41. 72. 25. Srpske plemiãke porodice u Vojvodini od 1690 do 1790. the tutor of under-aged Milan Obrenoviã. Q. Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791—1914. 267. 262. 1—2. Lebl. 84. 323.V. 153. as Miloš's grandson. Poÿarevac 1894. Zbornik Matice srpske za istoriju 24. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. 1864—1880. and on his mother's side of Miloš the Great. 394. Krestiã. saying that he would never accept to take care of a Hungarian Baron who is to be the Serbian heir. Ceroviã. 31. Novi Sad 1926. Fedor. where Svetozar Miletiã gave him private lessons. Anton Duišin. Istorija Matice srpske. Novi Sad 1991. D. Novi Sad 1980. 99. Demografske i agrarne statistike Vojvodine 1767— 1867. Novi Sad 1981. M. 29. Rajkov. 167. Beograd 1983. Baron Fedor Nikoliã of Rudna stood out as one of the most eminent Serbian aristocrats in Hungary from the middle till the end of the 19th century. XIII. Åaåak 1974. Plemstvo kod Srba u Ugarskoj u XVIII veku. 407. 444. A. 429. as a son of the Baron Jovan Nikoliã of Rudna and the princess Savka. 40. Prince Mihajlo. 139. Politiåki lik Vase Stajiãa. 169. Åobanoviã. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. After his uncle. M. V. K. 393. 42. Kovijaniã. Ÿivkoviã. ÿivot i rad. A. 266. When Bosnia and Herzegovina was annexed. 264. 76. 353. Radniåki pokret u Banatu do osnivawa Socijaldemokratske partije Ugarske 1868—1890. Novi Sad 1940. 36. 193. Novi Sad 1894. 78. R. 103. K. T. Sarajevo pod austrougarskom upravom 1878—1918. 538. Popoviã. 228. Foriškoviã. 79. 112. Novi Sad 1971. 221. 22. Sarajevo 1960. Milisavac. 93. 1836. 263. 140. V. Baron Nikoliã appeared to be the ideal person for the first civilian administrator. Novi Sad 1977. sharply opposed such a solution. Zbornik Matice srpske za istoriju. 57. 77. 302. V. Stajiã. Vladimir Milankov BARON FEDOR NIKOLIÃ OF RUDNA Summary On his father's side a descendent of the famous Karamats from Zemun. Istorija srpskog naroda. Posledwi izveštaj o prilikama u Velikokikindskom dištriktu 1876. Kruševac. so the Empe- 110 . he completed the grammar school in Timisoara and studies of law in Graz in 1858. 83. Srpski posedi u Rumuniji u XIX veku. Novi Sad 1992. 442. Ÿ. 45. Svetozar Miletiã. VI. Sarajevo od svog postanka do danas. 136. Novi Sad 1990. Novi Sad 1993. Srpski romantiåari u Slovaåkoj. Novi Sad 1979. 510. 144. Novi Sad 1963. He completed elementary school in Timisoara and partly in Vienna. 92. a hero and a skilful diplomat. Stevåa Mihajloviã. Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenaåka III. Zagreb 1928. sv. 39. A. 297—300. 68. 62. was assassinated. II.

A fost ales membru al Consiliului administrativ al Societºþii pentru Teatrul Naþional Sârb. In the middle of 1902. În drum spre Kragujevac. de la mijlocul pânº la sfâr¤itul secolului XIX. iar când a fost anexatº Bosnia-Herþegovina. iar acesta s-a opus cu vehemenþº unei asemenea soluþii. se straduiau din rºsputeri ca în Constituþia din 1869 sº insereze prevederea potrivit careia Fedor sa fie mo¤tenitorul tronului. ca nepot al lui Milo¤. the Central Government of Bosnia and Herzegovina rebuilt the Serbian Medieval Monastery Dobrunj near Višegrad. a fost un candidat foarte serios la tronul sârbesc. M. iar dupº mamº al lui Milo¤ cel Mare. unde a fost adoptatº Constituþia. Politica i-a devenit profesie. ca mo¤tenitor. în cadrul cºreia cel mai mult s-a reþinut la Bruxelles ¤i Paris. ¢coala primarº a frecventat-o la Timi¤oara. who also got the attribute „Obrenovski". for ten years he was the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Pest. Fedor. the greatest in Hungary at the time. had no children. He also helped expand and paint the church which his uncle. he fell seriously ill and died on February 27. 111 . ¤i împºratul l-a numit în aceastº funcþie în 1882. He also successfully carried out economic and financial activities. baronul Fedor Nikoliã de Rudna s-a evidenþiat. he founded the „Central Credit and Stock Bureau" in Novi Sad. built in 1856 in his estate Mavrodin in Romania Furthermore. Mihajlo. o perioadº la Viena. S-a nºscut la Timi¤oara în 26 mai 1836. he inherited his large estates in Romania. the newspaper which was short-lived. He was elected member of the Executive Board of the Association for the Serbian National Theatre. în 1858. liceul l-a absolvit la Timi¤oara. cea mai tânºrº fiicº a cneazului Milo¤. Thanks to his efforts and with his money. Prince Mihajlo. In the period from 1890 to 1899. unde i-a dat ore particulare Svetozar Miletiã. de mai mulþi ani. next to the Orthodox Theological School in Raljevo. l-au informat în legºturº cu aceasta pe Stevåa Mihajloviã. together with his cousin. Dupº atentatul sºvâr¤it asupra unchiului sºu. deoarece niciodatº nu va accepta sº slujeascº unui baron ungur ca mo¤tenitorului de tron sârb. ca unul dintre cei mai de vazº nobili sârbi din Ungaria. coat-of-arms and family name to his adopted son Jovan Nikoliã Tirfelder. thus also taking care of the Tekelianum. he used money from these resources to build the famous steam-mill in Kikinda. persoanele care guvernau în locul cneazului minor Milan. 1905. he was ten times the special imperial envoy to the Serbian Ecclesiastical-National Councils and the meetings of the Holy Archieros Synod. Guvernul maghiar l-a trimis atunci într-o misiune diplomaticº specialº. baronul Nikoliã s-a dovedit a fi o persoanº idealº pentru funcþia de primul guvernator civil. He also tried his hand in newspaper publishing. dar teatrul a rºmas preocuparea sa. Thus politics became his profession. In 1888. With his own money he built a church in Sarajevo. tutorele minorului Milan Obrenoviã. After his uncle's death. and Aleksandar Stojaåkoviã he started „The Serbian Daily". Ristiã. ca fiu al baronului Jovan Nikoliã de Rudna ¤i al prinþesei Savka. On October 7. together with the Patriarch Brankoviã and the estate-owner Dunðerski. he transferred the baronetcy. At the end of the century (1890). Vladimir Milankov BARONUL FEDOR NIKOLIÃ DE RUDNA Rezumat Descendent. Blaznavac ¤i J. cneazul Mihajlo. dupº tatº. al distinsei familii Karamata din Zemun. and decorated it with a corresponding iconostasis. but theatre remained his preoccupation. 1903 in his estate in Rudna Fedor's brother. Baron Miloš Bajiã. iar dreptul la Graz. to grant credits to the crafts and economy in southern Hungary.ror appointed him to that post in 1882.

iar în perioada îndeplinirii acestei funcþii se ocupº ¤i de Tekelianum. ziar care a avut o viaþº scurtº.El ¤i-a încercat forþele ¤i ca editor de ziare. la Sarajevo a zidit o bisericº lângº Seminarul Teologic din Reljevo ¤i a împodobit-o cu un iconostas ocazional de circumstanþº. Pe 7 octombrie 1905 el a transmis titlul de baron. Guvernul Bosnia-Herþegovinei a zidit din nou mºnºstirea medievalº Dobrunj de lângº Višegrad. „Institutul de credit ¤i acþiuni central pentru creditarea diverselor activitâþi ¤i a economiei în Ungaria de sud". a fost trimisul special al regelui la soborurile populare-Biserice¤ti sârbe¤ti ¤i la sesiunile Sfântului sinod arhieresc. blazonul ¤i numele de familie fiului adoptiv Jovan Nikoliã Tirfelder. Spre sfâr¤itul secolului (1890) s infiinþat la Novi Sad. cea mai mare din Ungaria în perioada aceea. Datoritº meritelor sale ¤i a banilor pe care i-a asigurat. 112 . Împreunº cu vºrul sºu. împreunº cu patriarhul Brankoviã ¤i cu latifundiarul Dunðerski. Dupº moartea unchiului a mo¤tenit mari posesiuni ale lui în România. S-a ocupat cu succes ¤i de afaceri economico-financiare. timp de zece ani deplini a fost presedintele Comunei biserice¤ti ortodoxe sârbe. iar pe 27 februarie 1903 a încetat din viaþº pe mo¤ia sa din Rudna. „Srpski dnevnik" („Jurnalul sârbesc". cºruia i s-a adºugat ¤i porecla „Obrenovski". nu a avut copii. Exact de zece ori. Mihajlo. baronul Miloš Bajiã ¤i cu Aleksandar Stojaåkoviã a înfiinþat. în 1888. a ridicat-o în anul 1856 pe domeniul sºu Mavrodin din România. Pe lângº aceasta. cneazul Mihajlo. Cu mijloace proprii. iar banii pe care i-a câ¤tigat acolo i-a investit în construirea vestitei mori cu aburi din Kikinda. Fratele lui Fedor. în perioada 1890—1899. Pe 1a mijlocul anului 1902 s-a îmbolnavit grav. El a ajutat sº se extindº ¤i picteze biserica pe care unchiul sºu.

a zamonašio se u Peãkoj patrijaršiji. oktobra 1739. Od 1718. episkop budimski (1716—1728). 5. Nikanoru Zrinopolskomu6. 4 Dositej (Nikoliã). u svoje vreme. februara 1727. februara 1728. episkop temišvarski (1713—1727). a gramata o izboru i hirotoniji izdata je tek 14. episkop vaqevski (1715—1738). Sofroniju Segedinskomu i Baåkomu7 i bivšomu Peåujskomu Nikanoru8. podleÿašåie katedri našoj. primio i monaški åin. episkop peåujsko-mohaåki (1710—1718). episkop slavonski (1721—1743).1 takoÿdeÿe i podleÿašåim katedri Našoj Bogoqubeznejšim episkopom: Mihailu Budimskomu. 2 Mihailo (Miloševiã). temÿe po obiåaju našemu sobravšusja vsemu osvjašåenomu saboru v bogohranimoj varoši Karlovci iz duhovnago åina i mirskago. 3 Joanikije (Vladisavqeviã). Pre izbora za episkopa bio je egzarh mitropolita beogradsko-karlovaåkog. Banata Tamišvarskago.3 Dositeju Vaqevskomu.UDC 262. Sluåisja vadovu ostati prjestolu bogospasnija episkopii karansebeškie. Gramata mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja (Petroviãa) glasi: „Mojsej Petroviã Boÿieju milostiju vostoånia cerkvje pravoslavne Episkop i Mitropolit Bjelgradski i vsego naroda hristianskago pod vlastiju prjesvjetlago cesara v Servii. episkop Nikanor ÿiveo je u manastiru Krušedol. 7 Sofronije (Tomaševiã). 8 Nikanor (Melentijeviã).12:929 Dimitrijeviã N. do smrti. Sava (Vukoviã) episkop šumadijski NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ) EPISKOP TEMIŠVARSKI (1728—1744) Episkop Nikolaj roðen je u Hercegovini. episkop kostajniåko-zrinopoqski (1716—1728).2 i haÿi Joanikiju Temišvarskomu. gde je. Slavonii. Horvatskoj.4 Nikiforu Slavoniskomu5. godine. 5 Nikifor (Stefanoviã). voinstvenih gospodarej i pomjestnih ideÿe priluåisja priti osvjašåewejšemu Arhiereju Dalmatinskomu kir Stefanu. Ungarii. decembra 1725. za episkopa kostajniåko-zrinopoqskog. Umro je aprila 1737. Sirmii. 6 Nikanor (Dimitrijeviã). Ugrovlahii cesarskoj i jego veliåestva savjetnik i proå. episkop baåki (1718—1730). 113 . i saborno sudihom åestwejšago Jeksarha Našego kir Nikolaja 1 Izgnani episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã) izabran je 1. Za episkopa vršaåkog potvrðen je 4.

budimskom vladici Vasiliju13. 10 Isto. nav.. Gramate mitropolitske i patrijaraške. zvali Babom. veršaåkago. jer je veã 21. Grujiã. kada je bila u pitawu crkvena administracija i poštovawe peãkog patrijarha. godine premešten u Eparhiju temišvarsku. M. Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu IV. Karlovci 1905. palanaåkago i logoškago. 12 Potowi episkop baåki (1731—1756). te je „patrijarh pisal monastirom sa zapreštenijem kletvenim. episkopa aradskog. Dato u varoši Karlovaåkoj 1727. Fev. administrator Dimitrijeviã pisao patrijarhu „lÿu na monastire: da meso jedu. ali smo. 114 . R. Naime. Grujiã. Peãki patrijarsi i Karlovaåki mitropoliti u 18. 14. 232. episkop Nikolaj je bio priliåno svojeglav åovek i nije se drÿao uobiåajenog reda i protokola. Posle izgnanstva iz Dalmacije. aprila 1728. 558—559. u åijem radu je. da sije ne djejet se".Dimitrijeviãa dostojna seja Blagodati — rukopoloÿihom jego vo episkopa na više reåenuju episkopiju karansebiškuju i podleÿašåih dištriktov horšavskago. 13 Vasilije Dimitrijeviã. oktobra 1730. Naime. Srpski Sion. a i episkopi. veli Visarion „patrijarhu otpisali svi. Faåeš. jula 1730. veku. Episkop Nikolaj nije se dugo zadrÿao u Eparhiji karansebeško-vršaåkoj. Sremski Karlovci 1931. koji je prognan iz Dalmacije. da ãe drugu pamet uzeti"."9 Iz gramate mitropolita Mojseja vidi se da je egzarh Nikolaj (Dimitrijeviã) za episkopa karansebeško-vršaåkog izabran na Crkveno-narodnom saboru u Karlovcima. da po monastiri svirale i gluma i tanci tvoret se. Na poleðini pomenute gramate mitropolit Mojsej napisao je: „preselihom po našemu sabornomu razsuÿdeniju vo eparhiju temišvarskuju episkopa i s podleÿašåih jego dištriktov: Lipovu. došlo je do „borbe o mitropolitski presto izmeðu drÿavnog kandidata Nikole Dimitrijeviãa. episkop Stefan je izvesno vreme prebivao u Lici i u Beogradsko-karlovaåkoj mitropoliji. kao vrhovnog starešine autonomne Karlovaåke mitropolije." Kako su najodluåniji protivnici Dimitrijeviãevi bili fruškogorski manastiri."11 U toj borbi obojica su nastojala „da zadobiju naklonost patrijarhovu u Peãi za sebe i pomoãu wegovom savladaju svoje protivnike. kojeg su Fruškogorski monasi. 232. mc. temišvarskog episkopa i administratora Beogradsko-karlovaåke mitropolije… i Viãentija Jovanoviãa. pod uticajem Rimske kurije Mletaåka vlada je generalnom providuru Alvizu Moãenigu naredila da iz Dalmacije ukloni episkopa Stefana (Qubibratiãa). Beåkerek i Panåevo. 9 D. 27. Åanad. pored arhijereja Karlovaåke mitropolije. Sr. 559. i da kalogeri protivne (jemu) sabore sastavqaju". episkop budimski (1728—1748). 14 Rad. 11 Rad. to je po jednom pismu Visarionovom od 29."10 Posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojseja. na åelu sa arhimandritom krušedolskim Visarionom Pavloviãem12. kao episkopskog i narodnog kandidata. delo. M.14 Iako nije bio bez vrednosti. uzeo uåešãa i episkop dalmatinski Stefan (Qubibratiã). Åakovu.

temišvarski. 158. Episkopi na to oãutaše. 225. sebiški. sastaše se u Petrovaradinu episkopi vaqevski. naime. Jakšiã. Koadjutor mitropolita Viãentija Jovanoviã. da sakupi episkope. 329. ali mu u Beåu tu molbu odbiše. veã je naredio generalu Hamiltonu. a ne preko wega kao pretpostavqenoga mu duhovnog starešine. 15 16 115 . te. kako svedoåi jedno pismo patrijarha peãkog Arsenija IV iz Peãi 1730. baåki i aradski. zajedno sa narodnim prvacima vojniåkog i graðanskog staleÿa. traÿio je da mu se za sufragana postavi wegov arhiðakon. U pismu se. kada je za to bilo potrebe. 19 Isto. 434/1736. da mu izabere koadjutora". te da oni izaberu izmeðu sebe jednoga za koadjutora mitropolitu". Meðutim. ali general Hamilton nije usvojio predlog.17 Svi su izgledi da su episkopi imali nameru da izaberu koadjutora s pravom nasledstva. 21. Povodom toga. 17 M.16 EPISKOP NIKOLAJ KAO KOADJUTOR MITROPOLITA KARLOVAÅKOG VIKENTIJA JOVANOVIÃA Kada je mitropolit Vikentije (1731—1737) oboleo."15 Patrijarh Arsenije IV je preko arhimandrita krušedolskog Visariona uticao da za mitropolita bude izabran episkop Vikentije „kao episkopski i narodni kandidat. a nam kopiju posilal åto u nih vozpisal. „ali car nije hteo pristati na izbor takvog koadjutora. koji je bio kandidat austrijskog dvora". P. starešine jerusalimskog metoha u Nišu."19 General Hamilton izvestio je mitropolita Vikentija da je car odobrio postavqewe episkopa Nikolaja da do sabora obavqa duÿnost koadjutora. zamoliše cara Karla VI „da se zbog nemoãi i starosti Mitropolitove (Unpasslichkeiten und Alterhalber) odrÿi u Beogradu opãi sabor. no ipak kasnije prijaviše ceo postupak Hamiltonov visokim dikasterijama. Srpski Sion XVII.18 Episkopi su predloÿili da do sabora koadjutor bude episkop budimski Vasilije (1728—1748). obratio „svetjejšim vaselenskim patrijarsima preko arhimandrita Germana.20 Isto.karlovaåki mitropoliti su se. O Viãentiju Jovanoviãu. Novi Sad 1909. obraãali pravoslavnim istoånim patrijarsima preko peãkog patrijarha. 20 M. 18 D. Isto. Za koadjutora postavio je episkopa temišvarskog Nikolaja i izdao mu dekret „da je to uåiweno uz privolu petorice episkopa. A. koji bi ujedno i naslednik mitropolitov bio. kojima zapreti to poricati. godine. nasuprot Nikole Dimitrijeviãa. kaÿe: „I gospodin pokojni mitropolit (Mojsej Petroviã) koliko je god krat pisal vaselenskim preko nas je slal. 231. Ruvarac. septembra 1736. episkop Nikolaj se. Sremski Karlovci 1907. a mitropolit se zahvalio caru što mu je postavio koadjutora.

za koji i moli Hamiltona da se kod cara zauzme. Isto. novembra 1736. ali i da pomene saziv sabora. Episkop Nikolaj je Savetu obeãao „da ãe se potruditi. da klir ne globi narod.Dvorski ratni savet je poåetkom decembra 1736. potreban je sabor.22 Iz prepiske izmeðu mitropolita i generala vidi se da je prvi stalno insistirao na sazivu Sabora. On je napred video. tim ãe boqe biti. kojim svakako nije bio zadovoqan jer mu je episkop Nikolaj nametnut kao drÿavni åovek."23 Hamilton je bio isto tako uporan kao i mitropolit i odgovarajuãi razdraÿenim tonom pitao ga zašto je potrebno sazivati sabor. i što se on pre sastane. protiv odrÿavawa sabora. pored zahvaqivawa na koadjutoru."26 Ali i Hamilton je imao primedbe na mitropolitove postupke. trudiãe se. i što reše. On je uostalom caru i dikasterijama govorio za sabor. Mitropolit je iskoristio priliku da se.25 Sa koadjutorom nije bilo sreãe. „Što se stole tiåe. Wemu izgleda da mitropolit i klir više imaju pred oåima svoj interes. mitropolit mu je rekao. åim ãe dvoru dokazati svoju revnost za narodne stvari. i on ne bi nikad ni iskao (angesuchet) koadjutorstvo. jer „na smawivawe stole i uklawawe eksekucije neãe se narod tuÿiti. a osobito u kliru. 21 22 23 24 25 26 M. Kad je dole bio. Prebacio je mitropolitu „uzapãewe imawa episkopa baåkog i vaqevskog [a i ova dvojica imala su tešku narav kao i koadjutor]. da ne vidi. neka pošqu gore na potvrdu. i da se treba postarati za takse. jer je vrlo brzo „izbilo na površinu neprijateqstvo meðu mitropolitom i koadjutorom."24 Mitropolit je i daqe ostao pri svom i odgovorio „da se o toj stvari ne moÿe rešavati bez sabora". delo. Jakšiã.21 Beå se nadao. nav. odnosno Beå. što se stole tiåe". episkopu Nikolaju naredio da otputuje u Karlovce ili u Beograd i stupi na svoju novu duÿnost. ne moÿe se ništa uraditi bez sabora. da u ovako zamršenim odnošajima mora biti preåi interes Veliåanstva i opãi". 116 . 160. ali oni drÿe. a general je. Isto. nego Boÿji. od 24. Sa koadjutorom. Isto. kaÿe mitropolit. Osobito mu preporuåuje. bez znawa klira i naroda. „da ãe se starati za harmoniju u narodu. da koadjutor s wim rðavo postupa. da zaw nije zgodno vreme. Mitropolit se tuÿio Hamiltonu. jer bi inaåe mogao i stupiti još gori zaplet. i hoãe samo vremena da dobiju. osvrne na primedbe. da izvrši što mu se u dekretu zapoveda. ali da se to svrši. episkopima i glavnijim qudima iz naroda moÿe on spremiti stvar (predloge). O stoli moÿe govoriti sa privremenim koadjutorom i ostalim episkopima. koje je na dvor uåinila nesloga klira. da nerede ukloni i neslogu iz korena išåupa. kao što se vidi iz pisma generala Hamiltona mitropolitu Vikentiju. Isto. Isto. da to neãe iãi bez teškoãa i vike. i ustruåavao bi se primiti ga. te tim ukloniti rðave impresije.

" Kad mitropolit to nije uåinio. a mitropolijom je opet upravqao episkop Nikolaj. vidi se da je mitropolit Vikentije stavqen pod „neku kuratelu". a eto prošlo je veã nekoliko meseci. Meðutim. a u stvari poslao ga je da stane na put bezobzirnoj unijatskoj propagandi i da rukopolaÿe mlade rumunske kandidate u åin ðakona i prezvitera. januara 1737. a ništa nije uåiweno. jula 1730). Graðanske vlasti su od mitropolita traÿile da likvidira dugove u vezi sa regimentom. no kad bi to bilo istina. po Milutinu Jakšiãu. te je mitropolit Vikentije u te krajeve poslao episkopa krušedolskog Nikanora (Melentijeviãa) da toboÿe skupqa priloge za Husarsku regimentu. Tako 7. Isto. neka wegova pisma odaju ga kao briÿnog arhijereja.28 jer se potrebna materijalna sredstva nisu mogla obezbediti dobrovoqnim prilozima. 463) da mitropolit ne dopušta izdani svitak publikovati. koja je.. Mitropolit Vikentije umro je u Beogradu 6. obraãali su se na koadjutora Dimitrijeviãa. 163. i dodaje: 'mi bo 27 28 29 Isto. DO 1739.660 f. pa se ona bez pastira skita — da se sirotama ne izgubi imetak. ova Husarska regimenta imala je i dobru stranu. GODINE Iako se u nauci smatra da je episkop Nikolaj bio konfliktna liånost. juna 1737. 117 . što mora na dvoru izazvati nezadovoqstvo. godine vladika piše proti Raki u Sentmikluš „da mu åešãe javqa kako je u protopopiji."29 Iz pisma barona Engelharda od 13. STAWE U EPARHIJI TEMIŠVARSKOJ OD 1737. jer se govori da ima jedan kapital arhiepiskopije od 6000 for. sakriven kod jednog trgovca u Budimu. a takoðe i da se obeštete episkopi baåki i vaqevski. koji je krajem 1735. jula 1737. 160—161. 161. br. februara 1737. a activa i passiva mitropolije ne moÿe na åisto izvesti. Isto. a wegov prihod imao se koristiti za otplaãivawe dugova.da od tog imawa nije ništa nestalo. On je. odgovorio (31. iznosio 159. dug se stvorio jer su graðanske vlasti zabranile „silom uterivati trošak" za izdrÿavawe Ilirske husarske regimente. bila „za mitropolita pravi izvor beda i nevoqa". Okleva se i sa likvidacijom i klasifikacijom regimentskih dugova. nedavno pomrlih sveštenika — åije sluge napuste marvu. vraãawe mu moglo bi se svršiti za nekoliko åasova. Nekoliko meseci pred smrt izgladili su se odnosi izmeðu mitropolita i koadjutora. a naroåito da nadgleda siroåad nekih. kao što je upravqao i posle smrti mitropolita beogradsko-karlovaåkog Mojsija (+ 27. U to vreme se u „Erdequ i Maloj Vlaškoj uveliko radilo na unijaãewu pravoslavnih Rumuna."27 Naime. meðutim.

no obšteju pravdoju i putem (hoãe) ješte zaplatiti. „Vladika ga u pismu titulira 'sloveswejši'. Naime. 32 Isto. uz to. da mu naðe 3—4 kowa. ekzarhiju i milostiwu. izdrÿavali od dimnice. kao i wihovi parohijani.34 Vladika je iskoristio priliku da. On je vršio i nadzor nad vladiåinim imawem na salašu. a po tom krov moju moÿete popiti obojica'. naredi ðalskim parosima „da kaluðere i sveštenike putnike. kada je došao izaslanik da kupi ekzarhiju: 'neka doðe arhijerej i donese meå i neka mi otseået glavu. åakovaåkog sveštenika Arsenija i partoškog namesnika jeromonaha Joakima. Pop u Ivandi rekao je pred nekoliko popova. u isto vreme. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III. jula 1738. 118 . i 1739."32 Da sa episkopom Nikolajem nije bilo šale svedoåi i wegovo nareðewe u vezi sa ponašawem dvojice parohijskih sveštenika u Ivandi i Parcu. 12. episkopa temišvarskog. da pokupi zaostatak episkopskog dohotka u wegovom protopopijatu."30 U toku leta 1738. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. i paraåkom knezu i narodu za wihova popa. venåanice. nego izašavši iz kråme sa kocem vikao je da vladici nije ništa duÿan. episkop Nikolaj je „u jesen 1738. jer je doznao da je veoma nepokoran i protivan 'episkopskom autoritetu'. da ih opsluÿuje. kao i u Srbiji. pored brawa wegovog vinograda. jer mu je novac vrlo potreban da što pre napravi novu rezidenciju na mesto izgorele. godine na ovom majuru nalazio se jedan uåiteq. koje je åesto dobivao. šarana i soma. jer je ostao i bez wih. vladika Nikolaj „šiquãi. sme30 R. 31 Isto. pa dok pop ne doðe vladici 'i ne oåisti se' naredio je parohu senmikluškom Milošu. pored majura u Temišvaru. u isto vreme. zapovedio ðalskim sveštenicima da oberu vinograd i vino smeste u dobre sudove". Sremski Karlovci 1930. 1738. Uåiteq je bio nezadovoqan sa hranom koja mu je donošena iz Temišvara. 34 Isto. milostiwe i taksa. dok ne izdrÿi šestonedeqni kontumac zbog kuge. 33 Isto. vladika je pisao knezu Jovi i Hrišãanima u Ivandu: „da im je popa za neko vreme odluåio od sluÿbe. da je wegovo pismo kuÿno i da on sad (dok traje kuga) niåije zapovedi ne sluša. 1737."31 Buduãi da su se arhijereji i u Karlovaåkoj mitropoliji u ovo vreme. bez wegova pisma ne smeju primati niti im oni.iÿdivenije davati budemo'."33 Buduãi da su temišvarski episkopi. 468. godine. Grujiã. imali i vinograd u Ðali. 'da hoštet ne samo molitvu' s blagoslovenijem v'sprijati. da po åakovaåkom dištriktu pokupe dimnicu. a naroåito nije voleo ribu liwak. Sliåno je pisao. vladika je u svojoj poslanici popretio svima sveštenicima i ostalim 'koji ne bi duÿno dali'. i nije smeo u Temišvar. Naruåuje mu. A pop iz Parca nije hteo ni da primi cirkular vladiåin o ekzarhiji. pošto se od ogwa saåuvane stvari nalaze po sanducima na majuru. Zatim nalaÿe proti. åije je naplaãivawe uvek išlo teško.

godine. uvek kod pojedinih parohijskih sveštenika. od marta do maja 1739. Zatim ih kore zbog nesloge. Isto. episkop Nikolaj je 26. 119 .ju šta davati."37 Pošto je u Brašovu došlo do spora u vezi sa proširewem oltara. Isto tako vladika nareðuje. aprila 1741. Vladika je 28.39 Izvesne stvari pokojnog episkopa Maksima. Ko se ogreši o tu zabranu biãe kaÿwen duhovnim kaznama. za svoj trud i sluÿbu. Svaki ko sazna da se ko bilo ogreši o tu zabranu i radi svoga interesa 'dosaðuje qudima'. da mu sa nekim qudima doðe na sud.36 Problem visokih naplata postojao je. jer nam unutrašwi neprijateq mnogo više moÿe škoditi od spoqašweg (ciqa se na uniju)'. na åelu sa mitropolitom karlovaåkim. da mu doðe i jedan åovek. Isto. marta 1745. juna 1739 „pod pretwom gubitka epitrahiqa. radi supstancije svoga pokojnog episkopa Maksima Nestoroviãa. Tako „za vreme svoga boravka u Pešti. jer je vladika Nikolaj u to doba vršio jurisdikciju i u Erdequ. juna 1739. ako prvo ne uspe. 470. duÿan je prestupnika prijaviti vladici. koji je. i on bi rado išao s wima."35 Kao i drugi eparhijski arhijereji Karlovaåke mitropolije. za administratora Vršaåke eparhije postavqen je episkop Nikolaj. a episkop budimski Vasilije (Dimitrijeviã) predao ih je jereju Joanu Josifoviãu tek 14. poslao „srpsko pismo popu Teodoru u Brašov s pozivom. Isto. 469—470. i episkop Nikolaj se morao duÿe baviti izvan eparhije radi svršavawa svojih eparhijskih poslova. ali narod nije dao. 1738. Vladika ãe. da na poziv patrijarhov idu u Beograd. popisane su tek 1."38 Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima (Nestoroviãa). a prote imaju pozvati i narod da takve sveštenike prijavquju. kao administrator vršaåke eparhije. odluåewem od crkve i bogosluÿewa. koji je 'radi svoga oåinstva' doneo gramatu prokletstva' (od patrijarha?) u Brašov da se proåita u crkvi. vladika Nikolaj postavio je za svoga namesnika u dijecezi lipovskog protu Hristifora i dao mu instrukciju kako ima da upravqa. a u prisustvu hilandarskog arhimandrita Gerasima. Zato je i episkop Nikolaj. uåiniti izmirewe izmeðu parniåara ili uåiniti pravedan sud. radi spora wihova oko proširewa oltara crkve u Brašovu. najstroÿije zabranio svima sveštenicima da ne smeju od svojih parohijana ni najmawe šta više uzimati. inaåe. Isto. juna 1739. koje su se åuvale u jednom sanduku u Sentandreji. Cirkular je napisan na srpskom i vlaškom jeziku. 35 36 37 38 39 Isto. a kada se vratio traÿio je od wega izveštaj o svemu". ali neka mu veruju da baš nema saåim". On ãe doneti pravednu presudu. 469. 3. pošto sazna kakva je toga åoveka 'pretenzija'. nego je 'obiåaj i uzakoweno'. izgleda. ÿiveo i umro u Karlovcima. 468—469. odluãewem. preko prota. godine „pisao partoškom igumanu i vršaåkim tutorima.

Iz jednog wegovog pisma pisanog u Temišvaru 8. S tim sreãnim glasom sinoã kurir doðe. mnogi Turci kod Mehadije potuåeni. oruÿani Turci. a za wim idu jedan general sa 300 turskih barjaka (tako vele!) i šesnaest tugov i ostalom wihovom tiranskom muzikom ili dah bulanom. sem za sluåaj da to pismo bude datirano posle ove okruÿnice. i vele da ãe 300 turskih zarobqenika onamo skoro dovesti'. koji je radio tamošwi 'kulunxija' Ðorðe. kapitan-lajtnant iz Petrova sela. na Almaš. Ali. godine i o tome izveštavao patrijarha Arsenija IV. Odreðene su bile dve carske regimente da te Turke isprate preko granice. okrenu se. koja je ranije jako harala. Odmah se po Turskoj pronela vest da su 'kauri pobeðeni'. te ih u klancu opkole i sve potuku. 120 . Odgovarajuãi na ovo pismo."40 Izgleda da vladiåina zabrana o primawu monaha sa strane nije urodila plodom. jula 1739. jer ãe inaåe liåno odgovarati. pre nekoliko godina. patrijarhu Arseniju IV Jovanoviãu u Beograd saznajemo: da su „poåetkom jula 1738. jula 1738. traÿi taj dom za sebe. iako je pokojni prota primio novce za tu kuãu i o tome izdao potvrdu. episkop Nikolaj kaÿe „da je pokojni sebiški episkop Maksim Nestoroviã. i 1739. i vladika Nikolaj 1. ovdašwi carski podanika. ponovo piše okruÿnicu okruÿnim protoprezviterima" da izveste sveštenstvo po svojim protopopijatima. a mesto i kuãu kupio je od pokojnog prote Ãirila Markoviãa-Juzbašiãa. Isto.Posle smrti episkopa vršaåkog Maksima došlo je do spora u vezi sa episkopskom rezidencijom u Vršcu. Zatim se tuÿi vladika. — U vezi s tim vladika moli patrijarha da uzme k sebi wegov srebrni i pozlaãeni krst na lancu. Meðutim. sagradio u Vršcu dom 'mitropoliji karan-sebiškija i veršaåkija — tojaÿde eparhiji iÿdivenijem'. dok prvo ne izdrÿi šest nedeqa kontumac u Zemunu ili Slankamenu. a ostao je kod pokojnog vaqevskog episkopa Dositeja. tu im 'carska gospoda prirediše dobrodošlicu. a oni koji su bili u unutrašwem šancu predali su se pošto su 'dobili pardon' da pod oruÿjem mogu izaãi. navale na pratwu i od obe austriske regimente jedva se koji begstvom spasao. U istom pismu vladika Nikola izvestio je još patrijarha da je veã nešto ranije 'åakovaåki išpan Nikola otišao sa 3000 naši Srba."41 Episkop Nikolaj je budno pratio borbe carskih regimenti sa Turcima u Banatu 1738. makar imao i dozvolno pismo od samog vladike. na jednom za napad podesnom mestu. da unapred ne primaju ni jednog kaluðera. sada wegov sin. protiv nesreãni buntovnika-Vla40 41 Isto. te zbog toga još ni tada niko iz Banata nije smeo u Srbiju niti u Slavoniju (Srem). dodaje vladika Nikola. te mnogi Turci sa zastavama i muzikom preðu u Banat. Åim se kakav putnik kaluðer pojavi neka ga uhvate i izveste vladiku o wemu. kako u Temišvaru narod još dosta åesto umire od kuge. Za ovaj sluåaj zainteresovao se i patrijarh Arsenije IV pismom od 4. jula 1739. Meðutim. — i vratiãe mu kad se otvore putovi.

Meðutim. dao spaliti crkvu i rezidenciju wegovu. jer niko od sluÿiteqa nije za to znao. 43 Isto. dok se vladika nalazio u Banatu radi carskog foršpana'. avgusta 1739. saåuvaj Boÿe. ima oko 500 janiåara i jedan baša s wima. pušteni da prikupe otkup za robqe. 107. Grujiã.ha. Ako general ÿeli. Iz tog pisma se vidi da je vladika podneo Dvorskom ratnom savetu u Beåu memorijal protiv bivšeg savetnika Temišvarske administracije — Deÿana. pa ma to 42 R. da nema nikakva straha od neprijateqa i da je usled izobilne kiše. obaveštavao i austrijske graðanske vlasti o kretawu Turaka i uopšte o stawu na ratištu. meðutim. no još ne znam šta su uåinili'. kada bi. za turske provale u Vršcu uhvaãeni bili i u Oršavu odvedeni. 44 Isto. maja 1739. pa odande. jer onih 3000 Srba ne hteše ništa protiv Vlaha preduzimati. saznao. a crkvu i rezidenciju da ne pali åak ni onda. pored patrijarha Arsenija IV. februara 1739. Dok je u Temišvaru. Sremski Karlovci 1930. i 1739. kako Turci govore: da im je data zapovest da se skupe kod Vidina. što je 1737. godina vanredno rodna i bogata". Tom prilikom propalo je i 2000 dukata' kotoriji v' stjewe sozidati bili vo jedinoj kutiji od pleha'. veã stoji onako kako su ga uzeli. komandirajuãi general Najperg izdao je Deÿanu nalog da upali varoš. buduãeg mitropolita karlovaåkog (1748—1749). A 12. Tim povodom episkop Nikolaj 1. zatim.44 SPAQIVAWE SABORNE CRKVE I EPISKOPSKE REZIDENCIJE U TEMIŠVARU 1737. piše iz Temišvara u Beå logotetu Vladulu Malaesko „o spaqivawu crkve i rezidencije episkopske u Temišvaru. isti vladika je javio patrijarhu: da je krajem decembra 1738. 121 . Stoga je general Najperg obeãao da ãe vladici drugi dom dati. Åuli su. gde ãe dobiti daqa nareðewa posle mesec dana. da je gorwi šanac pokvaren i da se Turci nalaze samo u dowem. svojim pismom od 23. po nareðewu iz Beåa. januara 1739. Borbe s Turcima u Banatu 1738. za vreme. Tako 22. U Oršavi. kako vladika veli. otišla redovna carska vojska na Vlahe. obavesti o politiåkoj situaciji: on mu piše „da je u Banatu dubok mir. a od to doba veã je prošlo 15 dana. koji se htedoše caru podkloniti. kuga i u samoj rezidenciji bila. došlo je do rušewa Saborne crkve i episkopske rezidencije u Temišvaru. harala kuga a u odsustvu episkopa Nikolaja. Ali je Deÿan tu zapoved prestupio. Oko grada nisu ništa popravqali."43 Episkop Nikolaj je našao za shodno da i episkopa aradskog Isaiju Antonoviãa. pod jamstvom. 106. da kada tamo odnesu otkup još boqe razvide i raspitaju o svemu kako je tamo."42 Vladika Nikolaj je. da u Mehadiji nema više od 200 Turaka i nešto Vlaha. godine piše generalu Najpertu u Arad „da je od Srba koji su. vladika ãe mu javiti imena tih qudi i moÿe im se poveriti. Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu III.

Vladiku u više maha naziva „Raitzisher Bischoff". Dimitrijeviãa. Zeremski. na jednom mestu navodi kako je srebroqubivi vladika išao u Lugoš „unter die Wallachen". 89. U tom svom izjašwewu uopšte se ruÿno izraÿava o vladici. Iz pisama Nikole Dimitrijeviãa. da sa svojim agentom (advokatom) s kojim radi. traÿi da se cernira general Najberg. preko temišvarske administracije. Palanka se morala svakako porušiti da ostane ravnina oko glasije. Naime. Stanovnike naziva „Raitzen. 45 46 122 . Glasnik istoriskog društva u Novom Sadu V. Tako episkop kostajniåko-zrinopoqski Stefan Qubibratiã (1728—1737) R. Dvorski ratni savet dostavio je tu tuÿbu Dvorskoj komori u Beåu i ova je zatraÿila od Deÿana izjašwewe na tuÿbu. radi proširewa utvrðewa morala palanka demolirati (na drugom mestu navodi da je to uåiweno zbog kuge). dobio od Ratnog saveta preko generala Najperga poziv da radi te parnice doðe u Beå. da doðe do palate kakva mu ne pripada („eines ihm ungehörigen Palasts")46 Iako je episkop Nikolaj moÿda bio teÿak za saradwu. a crkva da je bila od drveta. Kaufleuthe und Innwohner". neki De Iean po zapovesti generala grofa Najberga spalio dvor i crkvu i to stoga što se toboÿe. a Deÿanov dom da se sekvestira i wemu preda. koja ima da mu se dade za popaqenu rezidenciju. pa da se kuãa spali. ali on ne zna kako ãe. veli vladika Malaesku. Grujiã. To se izjašwewe nalazi na istom mestu. 471. kad je bio u crkvenom poslu otsutan. episkopa temišvarskog. to je vladika uloÿio svoj protest i uspeo je da se Deÿanu zabrani prodaja doma dok se ne svrši wegov proces sa vladikom. Tri puta je vladika pozivan da napusti stan. kod koje je Deÿan bio savetnik. sada Deÿan odlazi iz Temišvara u Nemaåku i veã je pokušao bio da svoj dom proda. nalazi se u prepisu tuÿba temišvarskog episkopa N. a on ãe potvrditi wegove navode i poduprti wegovu molbu. raspita se u Beåu o odšteti. Ne veruju u vladiåinu tvrdwu o 2000 dukata i podsmeva se kako bi vladika hteo umesto svoje „pastoral-Hutte". a vladiåina kuãa leÿala je svega tri hvata daleko od gradskoga bedema. podnesena Dvorskom ratnom savetu. u odeqku Banatica za septembar 1741. Kako. Zbog tadašwih nemira on (vladika) bio je sakrio u crkveni zid 2000 dukata. godine. Stoga on moli Malaeska. Sada je. radi spaqene crkve i rezidencije.bio i samog savetnika Deÿana i uputio ga da se radi toga obrati s molbom Dvorskom ratnom savetu i posebno feldmaršalu Kenigsegu. Griechen. U woj se on ÿali kako mu je. a palilo se zbog kuge koja je bila izbila u toj palanci. Sremski Karlovci 1932."45 Šta se dogaðalo sa ÿalbom episkopa Nikolaja u Beåu saznaje se zahvaqujuãi istraÿivawima pokojnog episkopa gorwekarlovaåkog Ilariona (Zeremskog). I. pak. Temišvarski episkop Nikola Dimitrijeviã i paqewe wegove rezidencije i crkve. „u komorskoj arhivi u Beåu. kada veã dve godine nije dobio iz svoje dijeceze nikakav prihod' te dosta tesno i skrbno' i kod kuãe ÿivi. U wemu Deÿan navodi da je rezidencija bila malena kuãa. a kamo li da moÿe u Beå iãi. on je uÿivao simpatije neke od svoje sabraãe. što se vidi iz wihovih testamenata. Pošto mu je ÿivot u opasnosti. meðutim.

vladike Kostajniåkog. bez redovne bogoslovske spreme. Episkop Nikolaj umro je 25. kojem je ostavio 204 forinte „i okrom toga åto je i pri pogrebu i posle sluÿio".49 Iako nije bio domorodac i. the bishop Nikolaj was appointed the coadjutor. After the death of the Belgrade—Karlovci metropolitan. 290. he was the exarch of the Belgrade—Karlovci metropolitan. some of his letters disclose him as a caring archpriest and impressively testify about the situation in the Timisoara Diocese between 1737 and 1739. III..u svom testamentu. episkop Nikolaj je bio jedna dinamiåna liånost. Their mutual conflicts lasted till the Metropolitan's death in 1737. Sahrawen je u manastiru Bezdin. V. the Bishop of Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). Timisoara was attacked by plague. a ÿeleo je da ga vidi i kao karlovaåkog mitropolita. Arh. 275. izuzev episkopa budimskog Vasilija Dimitrijeviãa. što ukazuje i na to da je episkop Nikolaj bio prirodno inteligentan åovek i da je dobro savladao nemaåki jezik i u „carstvujuãoj Vijeni" razgovarao sa najvišim vlastima bez prevodioca. after which Nikolaj was given the administration of the metropolitanate. D. Therefore. saåiwenom u Kostajnici 13. Karlovci 1905. After the Metropolitan's illness. the bishop Vikentije was elected. Srpski Sion. vladike seåujsko-oseåkog. verovatno. there arose a struggle for the metropolitan throne between him. particularly supported by the archimandrites from the monasteries on the Fruška Gora Hills. O ostavini Maksima Gavriloviãa. and the charter on his election and appointment was issued only in February 1727. toåiju jedna mitra i trikeri i dikeri. Testamenti vladiåanski. Mojsej Petroviã. 1728—1737. aprila 1737. Sr. godine. during the burning of buildings. the Bishop sued Ovde se misli na mitropolita karlovaåkog Vikentija Jovanoviãa. the Serbian Orthodox Cathedral and the bishop's residence were tora down. R. Vikentije Jovanoviã. Before he was elected bishop. i Mitropolita47 pri meni niåto više west. 48 47 123 . Although it is believed that the Bishop Nikolaj was a conflict personality. During his absence from the town. He was soon trasferred to the Timisoara diocese. Sava (Vukoviã). Testamenat Stefana Qubibratiãa. THE BISHOP OF TIMISOARA (1728—1744) Summary The Bishop Nikolaj Dimitrijeviã was born in Herzegovina. kao i ostalim arhijerejima. 49 Isti. Nikolaju Dimitrijeviãu vladiki temišvarskom da preda. Due to the influence of Patriarch Arsenije IV."48 Vladike Nikolaja seãa se na samrtnom åasu i episkop sigetski i mohaåki Maksim Gavriloviã (1721—1732) i testamentom mu ostavqa 102 forinte. in 1730. and the Arad bishop. and became a monk in the Peã Patriarchate. Karlovci 1905. supposedly for prevention. kaÿe: „Ot opšåestva iliti G. 1721—1732. juna 1744. as the candidate of the Austrian Court. Srpski Sion. He was confirmed as the Vršac bishop in 1725. koja je uspela da pridobije i simpatije beåkog dvora koji ga ja postavqao za koadjutora Karlovaåke mitropolije. koe preporuåam protopopi dmitrovaåkom da pošqe. a on G. Sr. pomalo prgava.

¤i episcopul de Arad Vikentije Jovanoviã. Dupº moartea mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. and probably without the regular theological education. Din cauza bolii mitropolitului în funcþia de adjunct a fost numit episcopul Nikolaj. Conflictele dintre ei au durat pânº în preajma morþii mitropolitului. episcopul Nikolaj a fost o personalitate dinamicº. în calitate de candidat el Curþii austriece. too. Mojsej Petroviã. who still managed to win the affinity of the Vienna Court. iar diploma privind alegerea ¤i hirotonirea a fost eliberatº abia în februarie 1727. which appointed him the coadjutor of the Karlovci Metropolitanate and wanted to see him as the Karlovci metropolitan. care a reu¤it sº dobândeascº ¤i simpatia Curþii de la Viena. consilierul responsabil al administraþiei din Timi¤oara. Din aceastº cauzº episcopul l-a acuzat Cirtii de la Viena pe Dejan. Although he was not a native. Sava (Vukoviã). unele scrisori ale sale dovedesc cº a fost în arhiereu grijuliu ¤i vorbesc în mod sugestiv despre starea în care se aflº Eparhia Timi¤oara între 1737 ¤i 1739. Desi se considera cº episcopul Nikolaj a fost o persoanº care u¤or intrº în conflicte. probabil. În scurt timp a fost mutat în Eparhia Timi¤oara. în 1737. 124 . în Timi¤oara bântuia ciuma ¤i. Sub influenþa patriarhului Arsenije IV a fost ales episcopul Vikentije. s-a ajuns la lupta pentru scaunul de mitropolit între el. Episcopul de Šumadija NIKOLAJ (DIMITRIJEVIÃ). pe care l-au sprijinit îndeosebi arhimandriþii din mºnºstirile din Fruška Gora. Deÿan (Dejan). chipurile. the Bishop Nikolaj was a dynamic personality. slightly short-tempered. care l-a numit adjunct la mitropolia din Karlovci ¤i a dorit sº-l vadº ¤i ca mitropolit de Karlovci. Înainte de a fi ales episcop a fost exarh al mitropolitului de Belgrad ¤i Karlovci. A fost confirmat ca episcop de Vâr¤eþ în 1725. era fºrº pregºtirea teologicº necesarº. iar dupº aceea episcopului Nikolaj i s-a dat sº conducº mitropolia. De¤i nu era bº¤tina¤ ¤i. din motive preventive au fost aprinse mai multe clºdiri ¤i cu acel prilej au fost doborâte ¤i Biserica episcopalº sârbeacº su re¤edinþa episcopului.the responsible councillor of the Timisoara administration. EPISCOPUL DE TIMI¢OARA (1728—1744) Rezumat Episcopul Nikolaj Dimitrijeviã s-a nºscut în Herþegovina ¤i s-a cºlugºrit la Patriarhia din Peã. to the Austrian Court. În timpul absenþei sale din ora¤. în oarecare mºsurº irascibilº. în anul 1730.

i spisao je Nemcima ÿalostivu igru pod imenom Heros. zemqedrÿac. na åemu se javno zahvaqujem. pronikao je g. Ne raåunajuãi kwiÿevne priloge u dodacima.737 Damaskin Boÿidar Kovaåek DVA KWIŸEVNA IZNENAÐEWA IZ PORODICE DAMASKIN „Novine srbske" Dimitrija Davidoviãa izlazeãi u Beåu nisu. druga nam odunud zija — gdi ãe muza lepo da nam peva kad se åas s ovim. kolika bi razlika izmeð' naše i wine pesme bila!" Tekst je potpisan sa: „U Temišvaru. nego do pevawa! I kad peva. sa prilozima mahom prevoðenim iz stranih novina. dobroÿelateqnij …ãæ. — kamo sreãa da nam se retki ovakvi dusi i na takva saåiwenija na svom materwem jeziku daju. a åas s onim nedostatkom imamo boriti? Ta pre joj je do plaåa. na ÿalost. åesto donosile vesti iz naših krajeva i o našim qudima. Beå 1819." * Istraÿivawa u Maðarskoj za ovaj rad omoguãio je Novosadski sajam finansirawem mog boravka u Budimpešti septembra 2000. kakvo l' obraÿenije jeziku svom davali kad bi se pilom (sic! treba verovato silom) vkusa svoga krasnogi oštrotom visprenoga svoga duha materwem svom kwiÿestvu posveãivali! Mi siromasi spisateqi imamo s posvednevnim potrebama starati se — kad jednu zakrpimo. ne peva joj se što joj ide od srca. veã što … No.1 U prvom delu tog napisa govori se o našim piscima koji su na stranim jezicima pisali i objavqivali. ove godine. Sava Damaskin. igra ÿalostiva u pet dejstvija) iz koje se vidi da ÿilu stihotvornu ima i da je jezik nemaåki iz osnovanija uåio. 125 . kakve bi plodove rodu svome prinosili. Savi Damaskinu. 1 Novine srbske 78. Heros.j. Kako im je Bog ne samo dar iliti ÿicu poetiåesku dao. Drugi deo teksta odnosi se iskquåivo na Savu Damaskina: „Sada pak. Citati iz novina daju se osavremewenim pravopisom. Jedno takvo pojavilo se u rubrici „Smesice kwiÿestvene" pod naslovom Nekoliko reåi g. nemaåkome stihotvorcu. 584. bile su to novine opšteg ÿurnalistiåko-informativnog tipa. kad bi se ovakvi dusi kojima je sušåestvovawe obezbeðeno pera primili i naše muze privatili.UDC 929. Tim su dragocenija retka obaveštewa o zbivawima u srpskom svetu. no jošt pri tom i imawem ji obdario da bezbriÿno ÿiviti mogu. ein Trauerspiel in fünf Acten (t.

VIII 1851) završio je u Beåu filozofsko pravne studije pa je sluÿbovao kao prisedateq Rudarskog suda u Šem2 3 4 5 6 Heros. wome nije ispriåana jedna mitološka priåa. Prekorni napis iz novina dvostruko privlaåi paÿwu — jer svedoåi o jednom dramskom delu. u štampariji Karla Gerolda. Wurzbach. nemaåkom. sledio poetiku melodramskog tipa. Kreonov sin i Herosov prijateq. tada dosta rasprostrawenu u teatrima. wegov sin. pesnik. neoåekivani rezultati. a ni u temišvarskim.2 Po ex libris — peåatu sa grbom stavqenim na naslovnu stranu kwige vidi se da je taj primerak pripadao biblioteci porodice Nadašdi. a ima i mesta sa scenskom muzikom. Laos. godine. str. 126 . posebno na harfi. Medvedgrád. sasvim oåigledno. štampana u Beåu. 13. komandant kraqevske garde. Gedruckt bey Carl Gerold. Biographisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich. zarobqenica.3 Iako je izdana u Temišvaru. koji kaÿe za sebe da je „siromah spisateq". kw. jer se time u okviru teme ne bi ništa dobilo. Wien. 34.Ko je ovaj dopisnik iz Temišvara.4 Liånosti drame su: Hipomedon. Drama je pisana u stihu. Kreon. Kasandra. kraq od Tebe. moglo bi se dokuåiti podrobnijim istraÿivawima. pevaåkih numera. No. na pojedinim mestima ima izosilabizama. Temesvar 1819. Biografski leksikon austrijskog carstva s kraja prošlog veka5 kod imena Karla Johana Petera. 361) stoji da je Sava Damaskin pisac ove drame na nemaåkom. Karl Peter Johann Graf Sermage von Szomszédvár u. Jokasta. fon Sermaÿ. Wien 1877. nego je autor upotrebio motive iz više mitova tebanskih i trojanskih i kompilirawem došao do posebne fabule. ali ja ih za ovu priliku nisam preduzeo. ali su dala jedan sasvim iznenaðujuãi. Heros. Åuvar. III. vrhovni sudija. wena poverenica. U jugoslovenskim bibliotekama je nema. Veã po licima jasno je da je drama sa mitološkom sadrÿinom. 92. II 1793 — Beå. Našao sam je i snimio u Maðarskoj drÿavnoj biblioteci Seåewi. Nádasd-Ladányi Könyvtár. Tragawa za eventualnim izvoðewima ove drame ostala su uzaludna. Autor je. Laokoon vojvoda. U Šafarikovom delu Geschichte der südslawische Literaturen (Prag. Damaskinovu dramu Heros nije bilo lako naãi. stoji to na kraju dela. Bibliografska provera ovog podatka dala je afirmativan rezultat. ali srpske provenijencije. Taj grof Sermaÿ (Zagreb 25. grofa od Somsedvara i Medvedgrada6 beleÿi da je pod pseudonimom Sava fon Damaskin napisao dramu Heros i izdao je u Temišvaru 1819. i jer apostrofira pisca iz veoma ugledne banatske plemiãske kuãe. kwiga je. 1865. Ein Trauerspiel in fünf Acten von Sabbas von Damaszkin.

Kwigu je izdao u Temišvaru. 130. Magyar írók élete és munikái (Ÿivoti i dela maðarskih pisaca) I—XIV. istorijski zbornik pod naslovom Klio i više pesama. Temes vármegye nemes családai (Plemiãske porodice Tamiške ÿupanije) II. To su sve neke moguãnosti liånih veza izmeðu ova dva plemiãa. Tábornokok es törzstisztek a szabadságharcban 1848—1849 (Generali i štabni oficiri oslobodilaåkog rata 1848—1849). Sabbas upuãuje na odrednicu Sermage von Szomszédvár.nicu. Porodica je imala i drugo prezime Qubomiroviã koje se. po svoj prilici. Bavio se kwiÿevnošãu. a ima ih åetrnaest ispod oltara u crkvi u selu Nemetu (današwe rumunsko ime Beregsºu Mic) ne beleÿe to prvobitno prezime. Magyarország családai (Maðarske porodice) III. on nije pisac tragedija Heros. kada su se svi Damaskini. Magyar nemes családok (Maðarske plemiãske porodice) III. gde su bili posedi Damaskina. mada i ÿiva nemaåka literatura potvrðuje autorsku identifikaciju pisca drame Heros. Iako. Sermaÿa. 9 Konsultovao sam. Ni grobovi porodice. II 1969. 127 . 491—2. a izumrloj banatskoj plemiãkoj familiji koja se pomiwe u više maðarskih genealoških i biografiåkih dela. pa i sestra Pulherija nalaze na spiskovima pretplatnika na kwige. Budapest. napisao je pesniåku zbirku Rezeda. sa teritorije Sentištvanske Maðarske koju ovi leksikoni pokrivaju. Pest 1858. 229—230. Prizvuk zagonetnosti ostaje. a verovatno je to wihov otac uåinio za sve. Budapest 1891—1941. 10 S. a wega nema. sem u godini 1814. 128—129. 86—87.. 8 Szinnyei J. Temišvar. Hrvatsku i Slavoniju. Bona Gábor. Kampelen Béla. sem pomenutih u prethodnoj napomeni. stub. Dakako. Lendvai Miklós. 225—226.10 7 Na primer Deutsches Literatur-Lexikon. meðutim. ne beleÿe kao pisca Savu Damaskina. francuskog plemiãskog porekla iz Bezansona. još i sledeãa dela: Nagy Iván. gde se pod odrednicom Damaszkin. Gulyás P. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. Bugarski.9 Prema tim izvorima omoguãeno je praãewe åetiri generacije porodice od kraja XVIII do kraja XIX veka. 1899.7 U prilog tvrdwi da je Sermaÿ autor ide i åiwenica da maðarski leksikoni pisaca. našli meðu pretplatnicima na Fenelonov roman Prikquåenija Telemaka. Budapest. sve na nemaåkom. 1912. za razliku od K. Po godinama Karl je blizu Savi Damaskinu.. pa savetnik Visoke komisije Dvorske komore u Mincu. Karlov otac Petar Jovan bio je u braku sa Katarinom Nadašdi iz reda najvišeg transilvanskog plemstva. a usput i o wegovoj znamenitoj. Beograd — Novi Sad 1995. a uåinili bi to da je on pisac drame jer je. Wegova porodica je veoma ugledna. Budapest. pored veã pomenute drame. po majåinom poreklu nije baš daleko od Nemeta. ipak vaqa reãi koju o Savi Damaskinu. no to ni tragom ne objašwava zašto bi jedan uzeo ime drugoga kao literarni pseudonim i to samo za jednu kwigu. Kao boroni doselili su se u Ugarsku i od Leopolda I u XVII veku dobili grofovski rang. Karl Johann Peter koja se nalazi u kwizi XVII stub. ni oni najopširniji. 1983.8 Još jedan dokaz da se Sava nije zanimao za kwiÿevnost donosi åiwenica da se i wegov otac i sva tri brata. pomiwe ponegde samo uz rodonaåelnika plemiãske grane Stefana. Magyar írók élete és munkái I—X (dopune i ispravke Siweijevog dela) štampawe nije još dovršeno. 690. zatim åasnik Banskog sudbenog stola za Dalmaciju.

248.To selo. 542—544. Prema maðarskoj istoriografiji Stefan Damaskin — Qubomiroviã dobio je od cara Franca I plemstvo i darovnicu za Nemet 20. a u Temišvaru dvospratnu kuãu i hotel „Kod jelena". Terezijom. a druga Vergilijeva. Novi Sad 1972. 12 U Matici srpskoj u Leksikografsko-biobibliografskom odeqewu åuvaju se kartice svih pretplatnika na srpske kwige izdane prenumeracijom. XII 1799. Kwige koje je kupovao pokazuju da je imao qubavi za poeziju — od åetiri kwige za koje znamo da ih je kupio jedna je Paåiãeva. uz nemetsko vlastelinstvo posedovao je i Hajduåicu. Antonijem. mada ne baš åesto — spiskovi beleÿe šest takvih sluåajeva. a to je.11 Stefan je bio sudija višeg suda Torontalske i Tamiške ÿupanije. Marcus v. 266. Servisky Grundherr zu Kanischa i Johann von Nikolics Assessor in Torontaler Komitat u pismu saborskog komesara generala Johana. Sida Mawea me je obavestila da je u porti crkve u Buzjašu saåuvan nadgrobni krst Alekse Damaskina sa srpskim natpisom. zagovarao Sava Tekelija. Bugarskog. VIII 1832). U periodu od 1802. 279—290. juna 1817. Imali su Damaskini i posede oko Velikog Gaja u juÿnom Banatu. Plemstvo je dobio zajedno sa suprugom Marijom.12 Umro je 28. Bio je oÿewen Jelenom Tekelijinom. Bio je ålan saborskog odbora za formulaciju zahteva pravoslavaca u Ugarskoj. N. Herren) na devetom mestu nalazi Stephanus von Damascin zu Nemeth. Stevan Damaskin je bio meðu veoma aktivnim uåesnicima Temišvarskog sabora u åije ålanstvo je ubeleÿen 21. koja je ÿivela do 1874. Simeonom. ne slaÿe sa åiwenicom da se na spisku poslanika Temišvarskog sabora datiranom 27/16. dalo joj je plemiãski predikat. a plemiãski predikat Von Nemeth 19. Nije ostavio potomstvo. godinama. a isto tako nazvan on. Vladimir Otoviã. pa zatim u Torontalskom komunitetu. a kasnije kao spahija asesor temišvarske ÿupanije. Najstariji sin Aleksandar bio je do smrti (1842) asesor prvo u Temišvaru. pretplaãivao se na srpske kwige. o kojem podataka ima u istoj kwizi S. Petroviã. 128 . Radom na ovom dovršenom. IX 1800. avgusta 1790. ali neštampanom projektu rukovodio je. Gavriloviã. meðutim. naknadno. Katarinom i Anom. a bilo je u posedu porodice. pa joj je ukazana po11 S. do 1814. Šmidfelda (Schmidfeld) kancelaru Kaunicu (Kaunitz-Rittberg) okarakterisan je kao opredeqen za inartikulaciju srpskih privilegija u ugarske zakone. Zapamãen je naroåito po ÿalbi koju je sa Markom Servijskim uputio Saboru zbog zapostavqawa plemiãa pravoslavne vere pri imenovawima u sluÿbe u ÿupanijskim i višim organima vlasti. Bio je veoma bogat åovek. Savom. 214. oåigledno. Posed je Damaskin kupio verovatno prilikom rasprodaje komorskih dobara oko 1780. Temišvarski sabor 1790. znamo. roðenom u porodici Zako (ona je umrla 22. Ovo se. Iz ovih åiwenica proizilazi da je carska tapija na posed došla. 516. i decom Aleksandrom. Antonije je bio dvadesetih godina sreski naåelnik sentandrejskog sreza. u Temišvaru. VIII 1790. te po ÿestokom napadu na temišvarskog episkopa i administratora Mitropolije Petra Petroviãa da prodaje naciju. Pulherijom. u odeqku posednika — plemiãa (Grand. Ni kwiga mu nije bila strana.

Treãi brat Simeon. Jedan spisak pretplatnika na kwige beleÿi ga 1847. a umro u Temišvaru 1867. a izgleda da se nije ÿenio. Prišao je maðarskoj vojsci juna 1848. predvodio one koji su se javno protivili zakquåcima Kongresa. Treãi Antonijev sin Jovan. a filozofski stupaw završio je u Pešti. Imali su sedmoro dece: Antonije se takoðe pretplaãivao na kwige. godine. bio bataqonski aðutant Leopoldovog puka u Petrovaradinu. Biãe da je wega. ali je ubrzo postavqen za sreskog naåelnika u Vršcu. godine. roðen 1817. pa i Šilerov Vilhelm Tel koji je preveo Brankov otac Teodor (Boÿidar) Radiåeviã i štampao iste. kao poruånika. pa major. poudale su se — Pulherija za Nikolu Herbaija. u Novom Sadu. No. bio je major u maðarskoj vojsci. Prva kwiga na kojoj stoji wegovo ime kao pretplatnika je Fenelonov Telemah iz 1814. Bio je veliki ÿupan Tamiške ÿupanije i jedan od zapaÿenih uåesnika Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. a 1845. Meðu petnaestak kwiga koje je kupio su Vidakoviãeva gramatika. dedin imewak. Bio je oÿewen Etelkom Feldvari i s wom imao troje dece. „pritjaÿateq Nimeta i više slavnih [var] meða sosjedateq". Stefan. Iz spiskova pretplatnika na kwige (a pretplatio se svega na tri) doznajemo da je 1840. dakle åovek sudske struke. za našu kulturu slavne 1847. Završio je prava u Debrecinu i Keÿmarku. tada kao pretplatnika dao uvesti wegov otac (bio je tada još deåak). Bio je ktitor pravoslavne crkve u Nemetu. Åetvrti Stefanov sin je Sava. Bio je oÿewen Pulherijom Palikuåevni i imao s wom kãer Anðeliju. vrlo intenzivno åetrdesetih godina. Po slomu Revolucije našao se na listi osuðenika. Završio je beåku vojnu inÿewerijsku akademiju i bio je u aktivnoj vojnoj sluÿbi. pa i Brankova prva kwiga. pomilovan je 1850. Stefanove kãeri. U tom åinu je bio i poåetkom previrawa 1848/49. Poåetkom revolucije 1848/49. bio je najboqi åitaå meðu Damaskinima svoje generacije. a umro u Beåu 1860. pa potpukovnik. kao ålan povereništva Temišvarske ÿupanije. Terezija za uglednog plemiãa Petra Malenicu. i 1854. Tako je. Bojiãeva. Sledeãu generaciju Damaskina åine Antonijeva deca. sem Ane koja je rano umrla. na suðewu u Aradu dobio je dvanaest godina tamnice. i uskoro postao kapetan. za åiju je izgradwu (1855—1861) poklonio 600 forinata i 100. zapovednik vojnog okruga Bistrica u Erdequ.åast pozivom na proslavu stogodišwice Save Tekelije 1861. Dositejeva. U školu je išao u Temišvaru. kao i ostale svoje sinove. Na to je Svetozar Miletiã 129 . roðen je u Vilogošu 1812. kada se pored pravnih kwiga na srpskom „prenumerirao" i na Vukova dela. Od 1837. bio je ålan Matice srpske. tri godine kasnije potporuånik je u istom puku. Maletiãeva dela. Wegov brat Ðorðe roðen je u Ikladu u Temišvarskoj ÿupaniji 1815. Katarina za Jovana Ðiku. O wemu ãe se govoriti kasnije. Vukova. natporuånik u Temišvaru. nije dugo ostao u zatvoru. Vojna karijera nije mu bila ÿivotno opredeqewe.000 cigala. bio je moÿda najznaåajniji iz porodice Damaskina. Ostale wegove pretplate su iz godina 1838.

Stepanov pretpostavqa da su braãa zajedno otišla nekud na daqe školovawe. 134). Traÿeãi Savu u maðarskoj literaturi i priruånicima.14 naime godine 1806. saborski zastupnik 1790. Arsen. To mu je omoguãilo da preskoåi drugi i da se 1807. koji je bio povod ovih beleÿaka o porodici Damaskin. i on i stariji brat Simeon izašli su iz te škole. Zastupao je Stari Arad. bio je upisan kao gramatista (I razred) u Pijaristiåku gimnaziju u Temišvaru uz podatak da ima jedanaest godina. a bio je oÿewen Katarinom Teodoroviã. 1861. naišao sam u Guqaševom delu o maðarskim piscima15 na sledeãu odrednicu: „Damaskin Arsen (od Nemeta) privatnik. i Marija Zako. No. 60. II 1863. Ovom posledwem izdanku porodice izgubio sam trag. Sem toga još samo bibliografski podatak da je napisao kwigu A maszai fensikon (Na Masai visoravni) i izdao je u Budimpešti 1906. Reåeno je veã da je u jednom trenutku istraÿivawa Sava Damaskin izgubqen kao pisac nemaåke tragedije Heros. roðen 9. Magyar írók élete és munkái. novembra 1914. koji je sa Emom Vašarheqi imao takoðe troje dece: Jelenu. i Stefana (1861—?). Umro je u Temišvaru novembra 1892. 15 Gulyás Pál. „Branik" mu je objavio nekrolog (br. o kojem ãe kasnije biti reåi. da je Rascijan roðen u Temišvaru od oca Stefana. v.reagovao veoma ÿestoko. I 1866. Na moju molbu gospodin Qubomir Stepanov iz Temišvara pregledao je podatke u Drÿavnom arhivu u Temišvaru. kao dvanaestogodišwak. Kao åetvrti sin roðen je verovatno 1795. posebno fond Pijaristiåke gimnazije. roð. Terezija (1829— 1882) za Teodora Fogarašija od Ÿidovara. Margitu i Stefana (roðen 1892). Putovao u istoånu Afriku 1903. koja se udala za Nikolu Cirkoviãa. završivši šesti razred. a za Antoniju (1821—1871) nema podataka. Iste godine 1809. Na kraju godine bio je odliåan ðak. upiše u treãi gramatikalni razred. treãi od wih 46. u lov na lavove. Antonijeve kãeri su se poudale: Marija (1819—1864) za Petra Nikoliãa od Rudne. V Budapest 1943. upisao u prvi gramatikalni razred 1804. Veã je reåeno da su mu roditeqi bili Stefan. Imali su kãerku Lauru. Od sve dece Antonijeve potomstvo je ostavio jedino Ðorðe i to kãerku Margitu koja se udala za Janka Dadawija. Simeon se. Bio je na besedi koju je omladina priredila 12. mlaði Damaskin.13 Jovan Damaskin je bio i poslanik u Ugarskom saboru kao jedan od jedanaestorice srpskih predstavnika. istim procesom istraÿivawa došlo je do drugog iznenaðewa — pojavio se kao pisac drugi. 13 14 130 . Roditeqi: Ðorðe i Etelka. Sava je umro u Deblingu 19. na åemu mu se toplo zahvaqujem. umro u Budimpešti 7. i qubazno mi ustupio podatke. Feldvari. Vaqa se vratiti Savi. Sava je vršio duÿnost sudije višeg suda. Jelena (1827—?) za Nikolu Kiša itebejskog. Srpski dnevnik 58. Pogledao sam zatim katalog Memorandum varoši novosadske Ugarskom saboru. i sinove Arsena. U istoj školi završio je åetvrti razred gramatike i prvi humanistiåki. Uåestvovao je u Pešti i u srpskom društvenom ÿivotu. oktobra 1854. ali nije ni drugi humanistiåki razred (završni gimnazijalni) na više razrede filozofije.

Masai stepa koja je doista visoravan. nema baš neke veãe privlaånosti za današweg åitaoca. Åak ni åasopis koji je više decenija izlazio pod naslovom Vadász és versenylapok (List za lov i kowiåke trke) nije se oglasio povodom kwige. no ne prebogat. wegove lovaåke trofeje. No. a i to sa nekakvom kolonizatorskom superiornošãu. bio je. 24. „posle putovawa". Na poåetku kwige slikao se pred šatorom pred putovawe u lovišta Masai stepe. gde je prisustvovao krunisawu pape. ovu Arsenovu kwigu. pa potom od Kaira do Aleksandrije. Kakvi su to prijateqi vidi se po naslovqavawu predgovora: „Dragi prijateqi. što se naroåito neprijatno oseãa kad pomiwe ÿene kojima je „åinio åast". pa je rešio da celo putovawe opiše u tri kwige. Te fotografije nas upoznaju i sa Arsenovim likom. Ispriåaãe šta je radio i video za tri nedeqe boravka u Kairu i na putovawu Nilom do Asuana.Seåewijave biblioteke i pod prezimenom Damaskin našao jednu jedinu odrednicu. delom vozom a delom karavanom. godinu dana mu postavqaju mnoga pitawa. u Pešti. u temišvarskom nekrologu o kwizi se kaÿe da ima nauånu vrednost. Prijateqi su ga ubedili da poåne s drugom kwigom i on im je predaje na åitawe. ilustrovana fotografijama. dakle popriliåno imuãan. Najviše fotografija prikazuju. Ipak. a pri kraju kwige sa ålanovima ekspedicije i za oproštaj od åitalaca sam. stari moji lovaåki drugari!" Na wih je mislio i pišuãi kwigu. Dakako. Bio je to kato131 . ima 284 strane veãeg formata. sam. ålanovima ekspedicije. Opisaãe put ugandskim vozom. Drugom kwigom opisao bi lovove u „Nemaåkoj Istoånoj Africi". kako je Damaskin naziva). to dakle nije bilo iskquåivo putovawe iz liånog zadovoqstva. Kwiga. do Kilimanxara. Ekspediciju u Afriku finansirao je. Naÿalost. Wen sadrÿaj je baš lovaåki i malo je opisa. (Danas je to Tanzanija — krajevi juÿno od Kilimanxara. bilo ih je i pre i posle toga afriåkog najveãeg. dobro opremqena. no kad ih ima plastiåni su. To je obimna kwiga. razume se. Takoðe i o qudima piše malo. oprostivši se s majkom. Nije mu to bilo jedino lovaåko putovawe. Po povratku. Sadrÿaj treãe kwige najopširnije je izloÿio. jer je od ministara prosvete Vlašiåa (Wlassics Gyula) traÿio putne troškove za preparatora Kalmana Katanu (Kittenberg Katona Kálmán) kojeg je vodio sa sobom na nagovor direktora Maðarskog muzeja Imrea Salaija (Szalai Imre) i šefa muzejskog Ornitološkog odseka Ðule Madarasa (Madarász Gyula). decembra 1905. Bagamojo. dakle. U prvoj bi opisao put od Trsta do Mombase i od tog grada na istoånoj obali Afrike. a to su odreda uroðeniåke sluge kojih nije bilo malo. Na putu je proveo punih devet meseci. sestrom i bratom na Badwi dan 1903. veli on u predgovoru koji je potpisan u Temišvaru. primorske gradove: Dar es Salam. nisam naišao ni na kakav prikaz ili kritiku wegove kwige. Pisaãe i o Rimu. åini se. Tanga i ostrva Zanzibar i Pemba (Arsen pogrešno piše Temba). lovove u Sredwoj Africi kod Viktorijinih vodopada. oko tridesetpet. opisujuãi lovove govori i o pomagaåima. Pošao je. Ipak. u to vreme prvi deo svog naslova list je veã bio zanemario uprkos aristokratskim tradicijama koje su ga pokrenule.

however. Count Sermage von Szomszedvar and Medvedgrad. Arsen published a book A Maszai Fensikon (On the Masai Plateau) in which he described his hunting and other expeditions in the regions south from Kilimanjaro. together with his wife. a brat Stevan oÿewen takoðe katolikiwom.16 Za åuðewe je da pomenuti lovaåki list nije ni zabeleÿio smrt istaknutog lovca. and used the name of the Timisoara aristocrat only as a pen-name. Bila su ratna vremena. mada se prilagoðavala aristokratskom okruÿewu. da je na put pošao krajem 1903. four sons and four daugh16 Budapesti Hirlap (Budimpeštanski glasnik) 281 (Budapest 9. dakle. This book was supposed to be a part of Arsen's trilogy about his great journey to Africa and expeditions in the wild regions. XI 1914) 7b i Temesvári Hirlap (Temišvarski glasnik) 262 (Temi¤oar 10. ali je vest o wegovoj smrti najtuÿnije odjeknula u Temišvaru. tamo se razboleo i umro. To saznajemo iz dva naðena kratka nekrologa. in the same research. åuvala je svoje pravoslavne i srpske tradicije. Arsen Damaskin. in the present Tanzania. Boÿidar Kovaåek TWO LITERARY SURPRISES FROM THE DAMASKIN FAMILY Summary Searching for the play Heros. godine. However. the author found evidence that this tragedy was written by Karl Peter Johann. a da je kwiga rezultat posledweg najduÿeg putovawa. was discovered as a writer.liåki Badwi dan — i predgovor kwige je dve godine kasnije na taj dan napisao. Karakterišu ga kao „åuvenog lovca na lavove". list je bio sasvim redukovan. gde ÿivi zaista mnogo wegovih prijateqa. too. starting from Stevan. Thus a member of the famous Damaskin family was lost for literature. 132 . The article also offers facts about other members of the Damaskin family. Ÿiveo je tada još uvek u Temišvaru. stare temišvarske kuãe. jasno je. Temišvarski nekrolog izraÿava ÿalost za ålanom istaknute. sestra Margita udata za Eugena iz srpske no veã pokatoliåene plemiãske porodice Dadawi od Ðulveza i Diwaša. ali za putovawe se pripremao u Pešti. the coat-of-arms and the attribute von Nemeth at the end of the 18th century. Iz peštanskog nekrologa saznaje se da je u Afriku putovao više puta. for which it was said that it had scientific value. Wen plemiãski ugled nije bio mali i. Pomiwe Arsenov zanimqiv ÿivot bogat avanturama. a grandson of Sava's brother Antonije. U Pešti je ÿiveo. which Novine Srbske (The Serbian Newspaper) from 1819 mention as Sava Damaskin's work in German. Wegova veã ostarela mati Etelka bila je roðewem Maðarica. gotovo samo na programe proreðenih kowiåkih trka. a ne januara 1904. who inherited family nobility. Ovaj rad posveãen je najviše Savi i Arsenu. he wrote this book only. Arsen se nekoliko godina pred smrt iz Temišvara preselio u Peštu. No i daqe je više pripadao rodnom gradu no gradu u kojem je umro i u kojem je sahrawen na Farkašretskom grobqu. In 1906. no Damaskini su porodica kojoj bi se vaqalo posvetiti više. XI 1914) 4d.

dar în cadrul aceluia¤i proces de cercetare a fost descoperit. În anul 1906 Arsen a publicat cartea A maszai fensikon (Pe podi¤ul Masai) în care a descris expesitiile sale vânº tore¤ti ¤i cele întreprinse în regiuni aflate la sud de Kilimanjaro. well-known for his political activities at the Serbian Council in Karlovci in 1861. Din generaþia a treia fac parte nepoþii lui Stevan. autorul a ajuns la dovada cº aceastº tragedie a scris-o Karl Peter Johann Sermage von Szomszedvar und Medvedgrad. Din generaþia a patra fac parte Arsen ¤i fratele sºu Stevan. Articolul oferº date ¤i despre alþi membri ai familiei Damaskin începând cu Stevan. after whose only son one loses the trace of the Damaskin family. însº. în 1861. Astfel unul dintre membrii cunoscutei familii Damaskin este pierdut pentru literaturº. în Tanzania de azi. Aceastº carte ar fi trebuit sº fie o parte a triologiei lui Arsen despre lunga sa cºlºtorie în Africa ¤i despre expediþii în regiuni sºlbatice. iar numele nobilului din Timi¤oara i-a servit ca pseudonim. doar aceastº carte. despre care s-a spus cº are ¤i valoare ¤tiinþificº.ters. ca operº în limba germanº a lui Sava Damaskin. including Jovan. despre care. blazonul ¤i predicatul von Nemeth la sfâr¤itul secolului XVIII. Arsen Damaskin. Boÿidar Kovaåek DOUª SURPRIZE LITERARE ALE FAMILIEI DAMASKIN Rezumat Fºcând cercetºri cu privire la drama Heros. iar cu unicul fiu al acestuia se pierde urma familiei Damaskin. fratele lui Sava. El a scris. The fourth generation includes Arsen and his brother Stevan. cunoscut prin acþionarea sa politicº la Soborul sârbesc din Karlovci. împreunº cu soþia. already Hungarized in its last offspring. ca scriitor. care a primit drept mo¤tenire titlul nobilitar. ultimul sºu urma¤ fiind deja maghiarizat. 133 . se scrie în „Novine srbske" (Gazeta sârbeascº) din 1819. fiul lui Antonije. The third generation comprises Stevan's grandsons. cu cei patru fii ¤i cele patru fiice. printre care se aflº ¤i Ivan.

.

382— 401. Posle unije sa Rimom pravoslavni hrišãani iz Erdeqa ostali su bez svog voðe. Najviše od ovih bili su uhapšeni i zatvoreni u Beåkim zatvorima gde su mnogi pretrpeli muåeniåku smrt. Buduãi da su veze u verskom pogledu sa Rumunima sa juga i istoka Karpata bile zabrawene. septembra 1700. pošto je wihova jerarhija ukinuta od katoliåke uprave Habsburgovaca. Dragomir. veã ÿivo obeleÿava svoje postojawe u celom periodu u kome je bila prinuðena da ÿivi u senci. napisanom u Alba-Juliji. Nikolaje Oprea iz Selišta i mnogi drugi sveštenici i vernici. 135 . rešio je da prizna i postavi jednog jerarha i to u liånosti episkopa Budimskog Dionisija Novakoviãa. Potpisom ovog akta RPC iz Erdeqa ušla je u epohu ÿešãeg gowewa i muåeništva nego što je bila za dugi period Reforme. 294—324. Vasa Lupuloviã ŸIVOT I RAD EPISKOPA SOFRONIJA KIRILOVIÃA Kroz svoj ÿivot i rad vladika Sofronije Kiriloviã postao je znaåajna liånost koliko za Srpsku pravoslavnu crkvu koju je sluÿio kao arhimandrit Manastira Grabovca.1 Roðen u Seåuju u 1 Opširno o ovim znaåajnim istorijskim dogaðajima u Erdequ u prvoj polovini XVIII veka: M. Rumunska pravoslavna crkva iz Erdeqa bila je teško povreðena u samom svom biãu aktom o priznawu unije sa Rimom od 5. Ovaj akt poptisan je od tadašweg episkopa Erdeqskog Atanasija Angela i još 54 protopopa i 1563 sveštenika. toliko i za Rumunsku pravoslavnu crkvu gde ga nalazimo na kratko vreme kao episkopa Erdeqskog u veoma teškim vremenima. Nezadovoqstva i nemiri izazvani prilikom Unije u redu pravoslavnih hrišãana poåeli su da se šire po celoj zemqi Erdeqa. Episkop Budimski i Temišvarski.12:929 Kiriloviã S. oni su primili potporu od srpskih arhijereja sa podruåja Karlovaåke Mitropolije koji su se zalagali i radili na sreðivawu stawa Crkve u Erdequ. Posle razdobqa od 60 god. U ovim narodnim pokretima u borbi za oåuvawe pravoslavqa istakli su se: kaluðer Visarion Saraj sabrat manastira Pakrac pop Sofronije iz Kioare. ali ona nije nestala kako je tvrdila dvorska propaganda. Beåki Dvor. S. pop Molnar iz Sada.UDC 262. Istoria Bisericii Ortodoxe Romane 1. Istoria dezrobirii religioase a romanilor din Ardeal in sec al 18-lea. 500—512. uvidevši da na drugi naåin ne moÿe smiriti verske nemire u Erdequ. Bucure¤ti 1981. Pacurariu.

i Rumune). Ep. 504. Pacurariu. O. Ruse. austrijska vlast je preduzela je još dve mere za širewe unije u Erdequ. Kostadinoviã. R. Novi Sad 2000. Hitchins. 6 M. 587—596.3 Dok je upravqao Manastirom Grabovac. crkveni ikonostas iste crkve „bogato bio ukrašen i pozlaãen".4 Na Arhijerejskom Saboru odrÿanom 1769. 63—71. 9—10. Sibiu 1974. B. Tri veka unije kod Rumuna. ali 1770. Arhiv za istoriju S. carica Marija Terezija anulirala je izbor. B. delo. Ilirska u Beåu u kojoj su se štampale bogosluÿbene kwige za sve pravoslavce iz Austrijskog Carstva (Srbe. 863—937. Jivi. Karlovaåke mitropolije. bio je izabran za episkopa Erdeqskog. S. Kragujevac 1999. O. Tako je 28. 145—148. 2. din Transilvania dupa 1761. a 21. R. Prvi šematizam P. 183. sazidan je zvonik na crkvi manastira koja je posveãena Svetim Arhistratizima Mihailu i Gavrilu. 146.5 Osim toga traÿilo se novom episkopu da ne prima u svojoj eparhiji sveštenike koji su bili rukololoÿeni izvan Erdeqa. proizveden u åin arhimandrita i postavqen za egzarha Budimske eparhije. Q. Šumadijski. O. delo. delo. za god. januara 1770. Ceroviã. Karlovci 1913. A. ista carica imenuje ga za episkopa Erdeqskog dobivši u meðuvremenu dobre preporuke od svojih savetnika. pored kojih su dodali još dva: da ne odrÿava sabore sa sveštenicima i da ne vrši kanonske posete bez odobrewa Erdeqskog gubernijuma. i još više. Documente privitoare la trecutul B. 1996 462. Sibiu. Iz „razloga" što sabor nije imao „nadleÿnost" da izabere episkopa za Rumune nego samo za Srbe. Kaleniã 2. Tako po nalogu veã pomenute vlade osnovana je štamparija tzv. Karlovci 1896.Mohaåkom srezu. Novi Sad 1997. Pacurariu. Beju. 1—3. 1896. 3 Isto. Prot I. din Transilvania in sec. R. maja posveãen u Sremskim Karlovcima za episkopa. 2 Sava Ep. 136 . Mitropolia Ardealului XIX. nav. Popoviã. Marjanoviã. Srpski Jerarsi od 9 do 20 veka. godine za vreme mitropolita Georgijeviãa. svešteniåku karijeru zapoåiwe u Manastiru Grabovcu gde je došao još kao dete i dobio monaški postrig. Temišvarski zbornik. Ceroviã. nav. al 18-lea. svi grupisani oko toga da ne spreåava širewe unije. 18-og veka. U åin ðakona i prezvitera rukopoloÿio ga je episkop Budimski Vasilije Dimitrijeviã. S. Budimske. 18—22. 106. nav. 13—36. da denuncira takve sveštenike.2 Za vreme sledeãeg Budimskog episkopa Dionisija Novakoviãa postavqen je za egzarha Seåujske eparhije. K. Dragomir. Beograd—Podgorica—Kragujevac. LXXX. bio potvrðen od carice i iste godine 27. 5—6. 5 M. Sa ovom merom što se tiåe Erdeqske eparhije imalo se u vidu spreåavawe unošewa bogosluÿbenih kwiga iz Moldavije i Vlaške u Erdeq. N. O. R. Grke. Srem. P. Relatile Mitropoliei de Carlovitz cu B. Srbi u Rumuniji. wegovim trudom i zauzimawem 1761. Srem. dok je 1768 god. aprila 1762. Novom izabranom episkopu Erdeqske eparhije stavqene su od austrijskih vlasti isti teški uslovi (11 na broju) kao i wegovom prethodniku Dionisiju Novakoviãu. Znaåajni istorijski dogaðaji rumunsko-srpskih odnosa u Transilvaniji u prvoj pol. 1920—1930. Bucuresti 1970. Iste godine kad je imenovan Sofronije za Erdeqsku eparhiju. B. 4 G. Romanii din Transilvania ¤i unirea cu Biserica Romei. 3. Q.6 1—2. LXXXVIII. V.

Savi Popoviãu-Barãanu (1735—1808) 13. Popoviã — pošto je bio popov sin.7 U isto vreme u Sibiwu su se nalazili neki Grci trgovci koji su imali svoju crkvu. Sibiu (1955) 1991. jer wemu su sledili još 6 generacija plemenitih i uåenih sveštenika. oktobra 1771. Cioran. 9 E. jer je u ovom gradu bilo lakše vlastima da prate wegov rad. B. A. 10 Isto. prezime Barsan latinizirao je i tako porodica Barsan pretvara ime u Popoviã Barãianu. Isto. Kao agilni diplomata vladika Sofronije uspeo je u jesen 1771. vladika je unapredio u åin protoprezvitera za novoosnovani protoprezviterijat Rešinarski: „Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Ovaj protoprezviterat nije dugo trajao. Odanost prote Komana srpskim vladikama vidi se iz onoga što je wegovom sinu dao ime Sava Popoviã-Barãianu: Sava po prvom srpskom arhiepiskopu Savi Nemawiãu. Ova se crkva nalazila na mestu sadašwe katedrale. Ovaj sveštenik je za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio imenovan za protu Sibiwskog protoprezviterata. U Sibiwu nije ni bilo crkve gde da sluÿi ni stan za boravak. Proroka Ilije (danas prepodobna mati Paraskeva. ali Grci nisu hteli da priznaju wegov autoritet. juna 1772 god.Istovremeno obnovqen je jedan stariji nalog po kojem su pravoslavni Rumuni bili obavezni da primaju u wihovim crkvama unijatskog episkopa i da slušaju wegovu propoved. jer na samo 12 km postojao je protoprezviterat Sibinski. te je bio primoran da stanuje u kiriji. oktobra 1772. iz stolice Sibiwa… podigao sam i postavio ga za protoprezvitera hrama Sv. od episkopa Dionisija Novakoviãa. Roðen je 1699. Izdat je akt za protoprezvitera kir Komanu Barsanu. Roðen je 1735. rukopoloÿen od episkopa Klimenta u Rimniku 1740. vladika je izdao akt i sinu prote Barsana. Umro je 1804. godine. sveštenika Komana Barsana iz Rešinara i wegovog sina Savu Popoviãa-Barãana. proti… Dato u Sibiwu 11. bio je rukopoloÿen za ðakona 11. oktobra 1764.8 Iste je Grke pokušao da dovede pod svoje poslušawe i wegov prethodnik. U ovakvim teškim uslovima došao je vladika Sofronije u Erdeq poåetkom 1771. Prota Koman Barsan je ÿiveo 105 godina. vladika Dionisije Novakoviã. a sinðeliju je dobio od episkopa Sofronija 13. Koman Barsan sluÿio je za vreme åetvorice srpskih Erdeqskih episkopa. decembra 1761.. 131—132. Sofronije Kiriloviã SS"9 Takoðe. uz pomoã vlade da dovede pod svoje poslušawe Grke iz Sibiwa i tako reši problem crkve u kojoj je mogao vršiti bogosluÿewe. Godine 1772. godine. U åin sveštenika rukopoloÿen je od episkopa Partemija iz Rimnika. Sinðeliju je dobio od episkopa Dionisija Novakoviãa 5.) u Rešinaru da nas predstavqa u Rešinarskom protoprezviteratu uz åasni tron Sibiwa mi ga potvrðujemo i postavqamo. Podigao je pravu svešteniåku dinastiju.10 Isto. 131. Sapte generatii de preoti si protopopi-profesori din aceeasi familie: Barcianu 1699—1903. Sava Popoviã-Barãianu je sluÿio za vreme åetiri srpska episkopa. 7 8 137 . Sveštenika Komana Barsana iz Rešinara. Za vreme episkopa Gerasima Adamoviãa bio je prota Sibiwskog protoprezviterata. imenovan je od episkopa Sofronija za protu novoosnovanog protoprezviterata Rešinar koji je imao u svom sastavu 8 parohija. Instaliran je u Sibiwu. Za vreme svog episkopstva u Erdequ vladika Sofronije je imao kao sledbenike: Dimitrija Eustatijeviãa koji mu je sluÿio kao sekretar i tumaå za rumunski jezik.

352. aprila 1781.11 U ovakvim teškim uslovima vladici je bilo teško da obavqa svoje duÿnosti. 17 Opširno o instalaciji u Temišvaru videti radove: S.Vladika Sofronije je pretrpeo mnoge teškoãe koje su mu stalno stvarali unijatski episkopi Atanasije Rednik (1765—1772) i Grigorije Major (1773—1782). 16 S. Srem. a eparhija je data na upravqawe proti Jovanu Popoviãu iz Hondola. Od strane klira bili su prisutni: Vikentije Popoviã episkop Vršaåki. nav. godine kada je bio imenovan za Temišvarskog episkopa. Do imenovawa Gedeona Nikitiãa (1783) Sofronije je i daqe rukopolagao sveštenike za Erdeqsku Eparhiju. avgusta 1781. delo. 27.16 Ustoliåewe za episkopa Temišvarskog obavqeno je 11. 16. Temišvar 1938. je Erdeq. Kostiã. Matezen donosi odluku da se Sofronije premesti kao episkop u Budimsku Eparhiju. Srpska Pravoslavna Karlovaåka Mitropolija po podacima od 1905. godine od Beåkog Dvora premeštaj u neku drugu eparhiju.14 U Budimu ga je instalirao komesar general-major Berlendesen. 476. Karlovci 1897. srpskom Sab.17 M. Kostiã. hramu Temišvarskom 1757—1838. 22."15 U Budimskoj eparhiji je sluÿio do 27. godine kada je uz vojnu silu uzeta crkva iz Rošije Montane od pravoslavaca i data na korišãewe unijatima. 11 12 138 . nav. dok je pravoslavni sveštenik Petar Dib bio uhapšen. Pošto nije bio podoban kod nadleÿnih vlasti. Temišvar 1940. nav. Kosovac. 13 Isto. avgusta 1774. Kao primer sluÿi dogaðaj iz 1772. 14 i S. 7. 106. Takoðe su bili prisutni i predstavnici drÿavnih vlasti. Za Erdeqsku episkopsku stolicu Sofronije predlaÿe Beåkom Dvoru sebi za naslednika svog sekretara Dimitrija Evstatijeviãa koji je bio veoma uåen åovek (školovao se u Kijevu). godine. Kostiã.. G. godine. Jovan arhimandrit Hopovski. god. delo. U meðuvremenu vlasti su odobrile Sofroniju molbu. Srpski Sion. Marjanoviã. izaslanik Beåkog Dvora. maja 1774. komesar Baron.13 Pošto se sumwalo u ispravnost wegovog pravoslavnog ispovedawa vere. 506. nav. delo. Izgleda da mu se zdravstveno stawe pogoršalo i zato je traÿio 1774. one ga nisu prihvatile kao Sofronijevog naslednika. Gerasim Adamoviã arhimandrit manastira Svetog Ðurða i deset protoprezvitera. napustio a na saboru koji je tada odrÿan. 3—4. Pacurariu. Sinod je zahtevao da javno ispoveda naåelo svoga verovawa i da ponovo poloÿi zakletvu. 4. Karlovci 1905. 14 M. Marjanoviã. Srem. 15 G.12 Na prezentaciji mitropolita Vikentija Jovanoviãa-Vidaka bio je potvrðen od Marije Terezije za episkopa Budimskog 24. Pavle Avakumoviã arhimandrit Bezdinski. 13. delo. Srbi u Rumunskom Banatu. Za vreme svog episkopstva u Budimskoj eparhiji nije zaboravio mesto odakle je poåeo svoju svešteniåku karijeru — Manastir Grabovac i zato wegovim nastojawem crkva ovog manastira biva ukrašena „vešto izraðenim ÿivopisima. Grobovi episkopa i graðana Temišvarskih u pravosl.

with great efforts he managed to bring under his auspices the Greek merchants from Sibinje who already had their church at the place of today's cathedral. because it was easier for the authorities to monitor his work in that town. he was given the rank of archimandrite in 1762. Nevertheless. Like to his predecessor Dionisije Novakoviã.18 Wegov portret slikara Save Petroviãa iz 1818. 18 Opširno o sahrani ep. katalog slikarstva. kako na duhovnom tako i na kulturnom planu. both for the Serbian Orthodox Church in which he served as the Archimandrite of the Grabovac Monastery. At the time of the Buda Bishop Dionisije Novakoviã. He was located in Sibinje (Sibiu). Umro je 28. so he was forced to rent an apartment. he began his priest career in the Grabovac Monastery where he arrived already as a child and received a monastic initiation. Ordained for the bishop on May 27 in Karlovci. godine nalazi se u Manastiru Bezdin. as the Bishop of Duda and Timisoara. 142. godine. Sahrawen je pod velikim polijelejem niÿe soleje u temišvarskoj Sabornoj crkvi u redu sa episkopima temišvarskim Stevanom Avakumoviãem i Maksimom Manuiloviãem. that he should not keep councils with the priests. 36—38.Buduãi da je bio bolestan od sušice zdravstveno stawe mu se postepeno pogoršavalo tako da je u Temišvaru proÿiveo zadwih pet godina ÿivota. the Bishop Sofronije had collaborators: Dimitrije Eustatijeviã who was his secretary. then an interpreter for the Romanian language — the priest Koman Barsan from Rešinar and his son Sava Popoviã — Barãan. that he should not go to canonical visits without the approval of the authorities and that. but was acknowledged only a year after by the Empress Maria Theresa who in the meantime received good recommendations about him from her councillors. he should not receive priests ordained outside Erdély (he was even asked to report such priests to the authorities). the Austrian authorities imposed difficult conditions implying that he should not hinder the spreading of the uniate. Grobovi. Beograd 1965. During his service as a bishop in Erdély. Sofronija videti rad S. At the Holy Synod of the Serbian Orthodox Church held in 1769 he was elected the bishop of Erdély. Kostiãa. prilog 4.19 A delovawe episkopa Sofronija Kiriloviãa ostavilo je dubok trag u crkvenoj istoriji Srpske pravoslavne crkve i Rumunske pravoslavne crkve. Born in Szecs in the Mohács county. and thus to solve the problem of the church. 19 139 . In Sibinje there was no church where he could serve nor a place stay. februara 1786. Sofronije arrived to Erdély in 1771. Klasicizam kod Srba. and for the Romanian Orthodox Church as the Bishop of Erdély in very difficult times. Vasa Lupuloviã LIFE AND WORK OF THE BISHOP SOFRONIJE KIRILOVIÃ Summary During his life and work Sorfonije Kiriloviã became a significant person. in his diocese.

due to his efforts the church of this Monastery was adorned with wall-paintings. viitorul episcop Sofronie a fost cºlugºrit de tânºr la Mºnºstirea Grabovaþ. apoi ca episcop de Buda ¤i de Timi¤oara. Cererea sa i-a fost îndeplinitº abia peste un an. Pe toatº durata slujirii în Ardeal a fost nevoit sº suporte multe greutºþi din partea episcopilor uniþi Atanasie Rednic (1765—1772) ¤i Grigorie Maior (1773—1782). During his service as a bishop in the Buda Diocese. când a fost numit titular al scaunului episcopal de la Buda. Asemenea predecesorului sºu (episcopul Dionisie Novacovici) i s-au impus condiþii grele (11 la numºr).Unlike them. ¤i ajutat de autoritºþi. dar nu a fost confirmat decât în 1770 de împºrºteasa Maria Tereza. The authorities approved his plea in 1774. he did not forget the place where he started his priest career — the Grabovac Monastery. vizitele canonice) fºrº aprobarea guvernului ¤i de a nu primi preoþi hirotoniþi în afara Ardealului. beside the bishops of Timisoara Stevan Avakumoviã and Maksim Manuiloviã. în septembrie 1773. în calitate de colaboratori apropiaþi. 1781. care i-a slujit ca secretar ¤i interpret. he had great difficulties with the uniate bishops Atanasije Rednik (1765— 1772) and Grigorije Major (1773—1782). 1786 and was buried in the Orthodox Cathedral in Timisoara. i s-a impus sº nu întreþinº legºturi cu preoþii sºi (sobor. episcopul Dionisie Novacovici l-a ridicat la rangul de arhimandrit La sinodul arhieresc din 1769 el a fost ales episcop al Ardealului. Cu eforturi personale. astfel cº a fost nevoit sº stea în chirie. Vasa Lupulovici VIAÞA ¢I ACTIVITATEA EPISCOPULUI SOFRONIE CHIRILOVICI Rezumat Prin viaþa ¤i activitatea sa episcopul Sofronie Chirilovici a rºmas în istorie ca o personalitate importantº atât pentru Biserica Ortodoxº Sârbº. so he was transferred to be the bishop of the Buda Diocese. toate grupate în jurul faptului de a nu împiedica rºspândirea uniaþiei. lângº Mohaci. La Sibiu. Nºscut la Seciuia. i-a avut pe bra¤oveanul Dimitrie Eustatievici. 140 . He served in the Buda Diocese till August 27. Instalat la Sibiu din considerentul de a fi mai u¤or de supravegheat de autoritºþi. În anul 1762. therefore. He found eternal peace with Our Lord on February 28. în 1783. el a reu¤it sº aducº sub ascultarea sa pe unii negustori greci din Sibiu care aveau o bisericº pe locul actualei catedrale mitropolitane ¤i astfel sº rezolve problema slujbelor. sº fie numit la una din eparhiile ortodoxe sârbe. but also largely because of his poor health. Because of many difficulties. There he spent the last years of his life. ¤i pe protopopul Coman Barsan ¤i fiul acestuia Sava — Popovici Barceanu din Rº¤inari. when he was appointed the bishop of Timisoara. dupº ce aceasta a primit referinþe bune despre el de la consilierii sºi. episcopul Sofronie nu avea nici bisericº unde sº slujeascº ¤i nici locuinþº. Episcopul Sofronie Chirilovici a venit din Ardeal la începutul anului 1771. episcopul Sofronie a continuat sº hirotoneascº preoþi pentru Ardeal. pe care a slujit-o mai întâi ca arhimandrit al Mºnºstirii Grabovaþ. Necazurile ce i-au fost pricinuite ¤i înrºutºþirea sºnºtºþii sale l-au fºcut pe Sofronie sº cearº. cerându-i-se chiar sº-i denunþe pe ace¤tia. Ba chiar mai mult. in 1774 Sofronije asks the Vienna Court to transfer him to some other diocese. dar ¤i pentru Biserica Ortodoxº Românº pe care a slujit-o în calitate de episcop al românilor din Ardeal în vremurile grele ce au urmat evenimentului unirii cu Roma din anii 1698—1700. Pânº la numirea noului episcop Ghedeon Nichitici.

Fiind bolnav de tuberculozº. graþie efortului sºu. în rând cu episcopii Stevan Avacumovici ¤i Maxim Manuilovici. episcop la Timi¤oara. 141 . A fost înmormântat în biserica Timi¤oara-Cetate. bisericii din mºnºstire i-a fost restaurata pictura. Mºnºstirea Grabovaþ ¤i. a murit la 28 februarie 1786. Numiþ în 1781. Sofronie a petrecut aici ultimii sºi ani de viaþº.Pe timpul pºstoririi sale la Buda nu a uitat locul de unde ¤i-a început cariera preoþeascº.

zbog toga ih je teško pratiti. kao i rad drugih Srba tog vremena. ni ime mu nije srpski napisano. Rodom je iz Velikog BeåkeNepoznati autor.UDC 61:929 Åokrljan Ð. pak pomiwe se kao zasluÿni fizikus slavne Torontalske varmeðe i Kraqevskoga vengerskog lekarstvenog uåenog društva ålen u Temišvaru. Novi Sad 1952. Prilozi za biografski reånik Srba lekara Vojvoðana 1756—1940. godine 1845. IV. sticajem okolnosti. podaci o ÿivotu i radu dr Ðorða Åokrqana. 1802. pa ipak je. razasuti su po nedostupnim arhivima i retkim listovima i åasopisima. wegov rad. ostao neistraÿen i malo poznat. Wegova doktorska diploma je publikovana 29. Doktor Ðorðe Åokrqan. III. o dr Ðorðu Åokrqanu našlo se samo ovo: „Åokerqan dr Ðorðe."1 Dakle. 139. postavqen je za sekundarnog fizika u Velikom Semiklušu. a 30. Zaista. Temišvar reka. koliko ih ima. Adrijana Sida Mawea DOKTOR ÐORÐE ÅOKRQAN — ÅUVEN BLIZU I DALEKO Doktor Ðorðe Åokrqan spada meðu qude koji su u prvoj polovini XIX veka oznaåili epohu u Temišvaru i okolini. 143 . 1804. iz poznate i razgranate po1 R. Jeremiã. Kada je sredinom dvadesetog veka sakupqana biografska graða o Srbima Vojvoðanima kao lekarima. Banatski muzej.

Nepotpisani tekst Dimitrija P. u pravoj lozi bio: Lazar → Kiril → Ðorðe. dakle. p. str. inaåe savremenik dr Ðorða Åokrqana. Visszaemlékezések. 10 Moÿda ãe se podatak naãi kada nam budu dostupni dokumenti o školovawu dr Ðorða Åokrqana. 5 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. pripada prevodiocu Dimitriju P. 7.10 O daqem ÿivotu Ðorða Åokrqana najviše detaqa daje opet Dimitrije P. 696. sada je u vlasništvu Banatskog muzeja u Temišvaru. je napisao: „Néhai Csokerlyán György buziási fürdõorvos mellképe. 9 Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905.3 Od kojih je Åokrqana poreklom Ðorðe kazuje Dimitrije P. Dosada nije razjašweno zašto je nazvan i Vukadinoviãem. õsz hajazattal… Az öreg úr 1848-ik szeptember 14-én halt meg Buziáson. 6 Isto. azbuånim redom. god. gdi se årez nekoliko godina pri sveobštoj bolnici u lekarJakov Åokrqan iz Velikog Beåkereka. godine. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar] 1854]."6 Meðutim.7 prvobitni vlasnik slike. Pošto je matiåni protokol krštenih u Velikom Beåkereku zaveden tek 1778. III. u Temišvaru [1856]. 55. a jedan od wih je åak sluÿio kao sveštenik u temišvarskoj Sabornoj crkvi. koji se nalazaše kod wegovog unuka dr Georgija Åokrqana. str. 49. 1888. doktor medicine i sin mlogozasluÿenoga senatora Kirila…"5 Rodoslov Åokrqana bi. tadašwem referendaru pridvorne Maðarske kancelarije. Tirol: „A Lazar Åokrqan. koji je Dvoru velike zasluge åinio. Tirol: „On je dostojinstvo doktorata poluåio u Peštanskome sveuåilištu 1802. opisujuãi jedini portret dr Ðorða Åokrqana saåuvan u Temišvaru."4 I na drugom mestu: „Georgij (Vukadinoviã) Åokrqan."8 Prema ovom zapisu proizilazi da je dr Ðorðe Åokrqan roðen 12 godina ranije.rodice Åokrqanovih. godine podnadzirateq u Beåkereåkom okruÿiju.2 neki su ÿiveli u Temišvaru (Gradu) i Temišvaru (Fabriki). Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1857. od kojih su neki bili u vezi i prepisci sa Dositejem. 84 éves korában. inaåe interpolacija u tekstu. godine. Tirola. Po Grizelinu. Temesvárott. 7 Slika uqe na platnu dimenzija 17 cm x 13 cm. 3 2 144 . Tirolu. postao je 1764. kao što se moÿe videti iz Dekreta. Karlovci 1910. 4 Iz istorije Banata. 1764. 8 Ormós Zsigmond. Podatak o dr Ðorðu Åokrqanu. Jovan Åokrqan 1830—1831. str.9 podatak je teško proveriti. Tirol je izriåit u tvrdwi: „…rodio se u Velikom Beåkereku 1776. Doduše Dimitrije P. rad nepoznatog autora. Godina roðewa dr Ðorða Åokrqana nije nigde direktno zapisana u dokumentima koji su nam dostupni. godine. godine i odma je zatim otišao u Beå episkopu tamišvarskom Stefanu Avakumoviãu..

13 Buzia¤. godine. pak i današwe ukrašenije Buzjaško — wemu. jer behu školski drugovi: obojica su 1802. vodu analizirao. wegov prilog je bio meðu veãima: iznosio je 100 f. Taåno je da su još 1770. u kojem su bili i drugi Srbi lekari. Kad se episkop Avakumoviã vratio natrag u svoju eparhiju. godine branili doktorske disertacije u Pešti. Ðorðe Åokrqan se 1821. ali po isteåeniju nekoliko godina dao je on ostavku i preseli se u Tamišvar. Ali própisi se nisu poštovali. s kojim je Ðorðe Åokrqan prisno saraðivao. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar 1854]. 14 Isto. 145 . u prvom redu zbog moåvarnog zemqišta. godine upisao meðu priloÿnike za zidawe crkveno-opštinskog doma. istraÿivawe lekovitih izvora u selu Buzjaš poåelo je još na samom poåetku XIX veka. sada grad dvadesetak kilometara jugoistoåno od Temišvara. Godine 1819. izgraðen i prvi vodotoraw. pa 11 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. åiji je ålan postao. dr Ðorðe Åokrqan je svoje ime vezao najviše za bawu Buzjaš. krvi.nome iskustvu izobrazio i usavršenstvovao. u Temišvaru zdravstveno stawe nije bilo zavidno. Ovde su ga graðani za ålena komuniteta jednodušno izabrali. pa je poåetkom XIX veka zdravstveno stawe bilo i daqe loše. 55—56. nehigijenskih uslova i åestih ratova. na koje je sluåajno naišao.13 Dimitrije P. za gradskog fizikusa i upraviteqa graðanske bolnice imenovan je dr Vasilije Bajiã."11 U vreme dolaska Ðorða Åokrqana. kao dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã. godine. kao osnovatequ. sve je to trebalo sakupqati i åekati petak. gdi su ga odma za fizikusa Torontalske varmeðe postavili. kumovala je plemiãkim porodicama Georgijeviã ot Apadije i Ðuriåko ot Modoša. Tirola. tako da su zabeleÿena i dva talasa kolere: 1831. godine gradske vlasti donele própis kojim se zabrawuje bacawe po ulicama mrtvih ÿivotiwa. biãe svoje prepisuje…"14 Zaista. kada su opštinska kola iznosila ðubre iz grada. gdi nebrojeni bolnici iscjelenije poluåavaju. perja. Nepotpisani tekst Dimitrija P. uåestvovao. U narednim godinama u gradu na Begeju je radio razvijeni lekarski kadar. taåno je da je godine 1774. mada je bio Temišvarac i ugledni ålan gradskog opštestva. otpadnih voda i sliåno. doskora selo. 12 Tabla sa imenima svih tadašwih graðana-priloÿnika åuva se u sveåanoj zbornici crkveno-opštinskoga doma izgraðenog 1824. i 1837. Ukquåujuãi se u ÿivot Pravoslavnog srpskog opštestva. Ali. azbuånim redom. cjelbonosan izvor ovaj. i u wemu je. svojstva i krjepost wenu opisao. onda se i vrstnij Åokrqan vrati u postojbinu i zaviåaj svoj. pri Sabornoj crkvi u Temišvaru (Gradu). Tirol veli: „Åokrqan je u Buzjašu osnovao sadašwa cjeliteqna kupališta.12 U Temišvaru se porodica Ðorða Åokrqana kretala u visokom društvu. izmeðu ostalih. prvu probu na svojoj supruzi upotrebio i tako. utrobâ zaklanih ÿivotiwa.

slatine blage i beskusne. materije koje vodi daju boju. okrepquje organizam u sluåaju da åovek izgubi veãu koliåinu krvi (posle poroðaja. magnezijuma blagog. 110—111 i 114—117.16 Prema tadašwem nalazu a izraÿeno tadašwom terminologijom. 18 Magyarorvosok és természetvizsgálók IV nagygyýlése. Temeswar 1843. Pest 1844. arhimandrit manastira Svetog Ðurða na Brzavi. usled nesuglasica vezanih za medicinske sisteme i praksu. 151—156. dojewa. Banatskij almanah za godinu 1827. Pavle Kengelac. Društvo je imalo za ciq usavršavawe medicinskog znawa. prestalo da postoji 1841. leåi bubrege i polne organe. blagog kreåa koji se ne pali. na kongres je došlo oko 200 uåesnika iz Åeške. kroz Segedin i Arad. Slovaåke. åiji je predak dr Toma i sam bio ålan Društva. pod odreðenim uslovima lekovito utiåe na asteniåne grudne bolesti. napora. dr Åokrqanu. što govori o ugledu koji je uÿivao. gline. blagotvorno deluje u sluåaju bolesti unutrašwih organa (ÿeludca. godine. Pošto su neposredno pre tog dogaðaja bila zavedena brza poštanska kola od Pešte. da pojaåava mišiãe. mleånih sudova. xigerice. neposredno nakon drugog talasa kolere. Maðarske i Austrije. 28. trajao je dve nedeqe. Hrvatske. u Temišvaru je osnovano Društvo za praktiånu medicinu — Verein für praktische Heilkunde. stalno obaveštavawe ålanova o novostima u medicini u potpunom skladu sa kolegijalnošãu. hroniåni reumatizam. Zakquåak Ðorða Åokrqana jeste da je ova voda lekovita. avgusta 1842. Godine 1838. stomaka). kremene zemqe. leåi skrofulozne bolesti. pojaåanih iskquåivošãu pojedinaca. 17 Podaci o Društvu za praktiånu medicinu potiåu iz porodiånog arhiva porodice Stefanoviã. dobre namere i voqe wegovoga predsednika. prema Temišvaru. Za predsednika Društva izabran je dr Ðorðe Åokrqan. Pešta 1811. doprinosi poveãawu broja crvenih krvnih zrnaca. poznavawe zdravstvenog stawa u Temišvaru. Saobrazno svom Statutu. gorsku naftu koja se brzo isparava. buzjaška izvorska voda sadrÿi: „ugqenokiseloga vazduha.i zapis o tome ostavio.18 P. Jestestvoslovije. creva. pozitivno utiåe na ÿenski organizam.17 Sledeãe godine u Temišvaru je odrÿan Åetvrti kongres lekara i prirodwaka u Temišvaru. Društvo za praktiånu medicinu je. 15 16 146 . Temišvar [1826]. Kengelac. dr Toma Stefanoviã i dr Pavle Vasiã.15 Ðorðe Åokrqan je uzorke vode sa tri razliåita izvora nosio u Peštu radi analize i meðu prvima je struåno opisao wen sastav i celebna svojstva. To su zakquåci na osnovu laboratorijskih nalaza. leåeãi sterilitet. a poåeo je 8. Primjeåanija o buzijaškim cjelitelnim istoånicima po G. poveãava imunitet organizma. kongres je radio u 13 odseka. Na ÿalost. Meðu uåesnicima iz Temišvara bila su i trojica Srba lekara: dr Ðorðe Åokrqan. a koja vodi daje miris gorskog uqa". rahitizam kod dece. gvoÿða sa vazdušnim kvasom sajediwenog. posle bolesti ili pri kraju neke bolesti). obiåne soli. jedan od prvih srpskih prirodwaka. ali i na osnovu dugogodišwe lekarske prakse u Buzjašu. kraj sveg autoriteta.

22 Kao i kod podatka o roðewu. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. 1943.19 „Kada ga je Konsilium 1842."21 Dimitrije P. 1854]. Kako. i ovde se mora imati u vidu i tvrdwa Ormoša Ÿigmonda da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. IV. 21 „Temeswarer Wochenblatt". 4. onda ovaj proslavqenij lekar ostavi Tamišvar i preseli se sasvim u Buzjaš. 45/11. moÿda bi trebalo imati u vidu da godine 1848. objasniti da nije upisan u Matiåni protokol umrlih? Mada je Matiåni protokol umrlih pri pravoslavnoj crkvi u Buzjašu saåuvan za razdobqe 1831—1852. izabran za dopisnog ålana Kraqevskog peštanskog društva lekara. Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. br. ni ovaj podatak nije bilo moguãe taåno utvrditi. septembra.Mada je tom prilikom zapaÿeno da su se higijenski uslovi u Gradu osetno poboqšali. Nagradni fond prikupqao se od samih medicinara. pa i pouzdanija. Donoseãi ovu vest. ako bi se trebalo opredeliti izmeðu wih. godine. Tvrdwe Dimitrija P. stoga je wegova tvrdwa potpunija. Na ÿalost. 11. Tamišvarskij kalendar za prostu godinu 1855 [Temišvar. Tirol navodi da je Ðorðe Åokrqan i „umro u Buzjašu 1848. 56. azbuånim redom. Nepotpisani tekst Dimitrija P. meseca nojembrija". br. god. Tirola. Tirol nije bio u Temišvaru. Obojica su. 11.23 u wemu nema upisa za godinu 1847. jer se wegova smrt nije našla upisana u matiånim protokolima ni u Temišvaru ni u Buzjašu. Temišvar. Nepotpisani tekst Dimitrija P. azbuånim redom. godine za fizikusa u Buzjašu naimenovao. 1943. jednoglasni u tome da je Ðorðe Åokrqan umro u Buzjašu 1848. god. Tirola i Ormoša Ÿigmonda razlikuju se u pogledu datuma smrti. a Ormoš Ÿigmond je bio u Buzjašu. Ðorðe Åokrqan je krajem oktobra 1843. nego u Beogradu. „Temeswarer Wochenblatt". Zbirka matiånih protokola graðanskog stawa. meðutim. Ðorðe Åokrqan je ubeleÿen meðu prvim priloÿnicima. Ovaj iskusna starina znatno je doprineo obrazovawu lekara i razvoju Buzjaške bawe. 47/25. ali 14. Matiåni protokol umrlih 1831—1852. 19 20 147 . 22 Kratke biografiåke primjetbe samo nekih znamenitih lica u istoriji Banata. 1854]."20 Kao priznawe koje mu je ukazano zbog posebnih zasluga. istaknuto je da hitno treba ukloniti nezdrav uticaj barskoga vazduha na qudski organizam. Delegati na kongresu odluåili su da ustanove nagradu u vrednosti od 100 dukata za onoga ko bi rešio navedeni problem tokom naredne dve godine. br. 56. Tirola. nabqudavši dobrotvorenija qudskome rodu. Dimitrije P. godine. temišvarske novine su pisale: „Tokom 25 godina Ðorðe Åokrqan je obavqao plodnu delatnost u našem gradu. IV. Fond Pravoslavne rumunske parohije u Buzjašu. 23 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. bes razlike vjere i jezika. gdi je dane ÿivota svog proveo na miru i bez svetskoga ÿubora. meðutim. spasavajuãi od smrti bezbrojne qudske ÿivote.

Prilikom raznih godišwica Buzjaške bawe Ðorðu Åokrqanu se odaje pošta na razne naåine. upis broj 35/06. koji je umro 12. Vraãajuãi se protokolu na materwem jeziku. 1842. „Analele Banatului". verovatno. 148 . 11. Dimitrije P. Vukadinoviã. Date referitoare la comuna Buzia¤. Obistinilo se što je rekao pesnik: „On je åuven blizu i daleko. a sahrawena je u Buzjašu „vo grobije". i Katarina Åokrqan je verovatno sahrawena na tom grobqu. maja 1842. Zbirka matiånih protokola graÿanskog stawa. pa je veã i zbog toga morala ugroziti deo okolnog grobqa i usloviti zasnivawe novog pravoslavnog grobqa izvan sela. To se obiåno ne da ostvariti odjednom. Godine 1842. godine grobqe je još bilo oko crkve. godine. ime Ðorða Åokrqana je veoma prisutno u Buzjašu i u svim napisima koji se odnose na Buzjaš. Wu je opojao paroh Temišvara (Grada). a nisu prepisali upise iz maðarskog protokola. umrla je supruga Ðorða Åokrqana. U tom pogledu vaqa pomenuti da se i sada u porti nalazi stari nadgrobni krst plemiãa Alekse Damaskina ot Nemeta. Zbog toga je moguãe da je smrt Ðorða Åokrqana bila upisana u maðarski protokol. Predsednik prvog lekarskog društva u Temišvaru."27 24 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog arhiva. godine bila izrada spomen-peåata dimenzija 55 mm x 24 mm sa likom dr Ðorða Åokrqana i natpisom: „1764—1848. godine. svakako je veãa od svoje prethodnice-brvnare. Ðorðe Åokrqan je imao i ãerku Jelenu. kao što je. sahrawen zasluÿni buzjaški lekar? Odgovor moÿe biti samo posredan. Sjeni iskustvom proslavqenog qekara Ðorða Åokrqana Vukadinoviãa. Znaåi. Prema tome. 1838". u Buzjašu umro dr Ðorðe Åokrqan. Fond Pravoslavne srpske parohije u Temišvaru (Gradu). sagraðena 1837. 26 Arhiv Pravoslavne crkvene opštine u Temišvaru (fabrici). 05. 29/10. Razloga tome moÿe biti više. koja se pomiwe kao kuma na nekom krštewu. kao i u veãini naših mesta. Matiåni protokol umrlih.24 Postoji. recimo. 49—50. Tamišvarskij kalendar za godinu 1854 [Temišvar 1854]. meðutim. nego se toliko åuvenoj osobi ni grob ne zna. ali je u pitawu. Mada nema spomenika. ni prebrzo. 03. 1842. dakle.25 Sadašwa crkva. upis br. Gheþia. Kopija wegovog jedinog portreta izloÿena je u Buzjaškom bawskom muzeju. Matiåni protokol umrlih 1842—1852. grobove braånog para Åokrqan trebalo bi s najveãom verovatnoãom traÿiti u porti buzjaške pravoslavne crkve. sveštenici su nastavili da upisuju od mesta gde su stali. br. Kada je 1848. nije bilo razloga da ne bude sahrawen u porti. pored svoje supruge. zavedeno voðewe protokola na maðarskom jeziku. Vek i po kasnije ne samo da takav spomenik nije podignut. 25 I. 1996. to što je u Temišvarskoj eparhiji januara 1846. Tirol je nekada bio mišqewa da bi Ðorðu Åokrqanu trebalo podiãi spomenik u Buzjašu.26 Drugo se o woj zasad nije moglo naãi. koje je prestalo 1848. koji nije saåuvan. kao i u drugim mestima. br. tvrdwa da je u starini u Buzjašu. Temišvar. pravoslavno grobqe bilo oko crkve.i 1848. 38—40. 1835. godine. 2/1930. Ðorðe Åokrqan. Gde je. ni spomen-obeleÿja. 27 J.

Ni jedno ni drugo nije potrebno. Mirise raznosi. Muzejsko je posisao mleko. On je åuven blizu i daleko. Za narodnost kol'ko se trudio. mudrost i redko iskustvo Dalo mu je nebesno suštenstvo. zdravqe milo Mlogim je vratilo Iskustvo. Ovo izlagawe je pokušaj da se takva akcija podstrekne. A trud i umješnost Krase mu otliånost Með' smrtnim. K'o dosada što si Tvorio. Prilog: SJENI ISKUSTVOM PROSLAVQENOGA QEKARA ÐORÐA ÅOKRQANA VUKADINOVIÃA Cvetaj vjenåe na Ðorðevoj glavi. Davnašwa je. Ti si vjestnik bezsmrtnoj mu slavi.Ali. Bolne svakog doba Odtrzat' od groba Sa travom. potreba da se wegova biografija upotpuni i da mu se odredi pravo mesto — ni više. meðutim. Wegova su djela Javno pokazala Pred Srbstvom! 149 . Šta je smrtnim od sveg dragocjeno. u nedostatku vaqane biografije ispredaju se niåim potkrepqene priåe. Razum. A rod Srbskij kako je qubio. Ÿivot. To je wemu bilo povjereno. ni niÿe — u istoriji banatskog zdravstva i srpskog ÿivqa. kojima mu se pokušava i dometnuti i oduzeti.

Autor M. pre¤edintele primei Asociaþii Medicale din Timi¤oara. unul dintre primii medici la Bºile Buzia¤. Since his biography is incomplete and not well-known. originar din Becicherecu Mare. a fost un medic apreciat în Timi¤oara secolului al XIX-lea. Tip peåata: Spomen-peåat 2. 1838. Dimenzije: 55/24 mm 5. Ðorðe Åokrljan. Adriana Sida Manea DR. OM DEVENIT EXTREM DE CUNOSCUT PÂNª DEPARTE Rezumat Dr. 10. he was the president of the first medical association in Timisoara. Predsednik Prvog lekarskog društva u Temišvaru.Spomen-peåat Tekst: 1764—1848. Mesto gde je udaran: Temišvar 3. ÐORÐE ÅOKRLJAN. born in Nagy Beckerek (Veliki Beåkerek) to a famous and numerous family. 19. lucrarea de faþº este o încercare ca viaþa ¤i acþivitatea doctorului Ðorðe Åokrljan sº fie studiatº ¤i valorificatº. Boja tuša: crna 6. 10. Dat fiind cº biografia sa este puþin cunoscutº. this is an attempt to throw light and evaluate the life and work of Dr Ðorðe Åokrljan. 150 . was a renowned doctor in Timisoara in the 19th century. Temišvar Tehniåka objašwewa s desne strane: 1. Datum kada je udaran: 19. Primewen na poštanskim kovertima Adriana Sida Manea DR ÐORÐE ÅOKRLJAN — FAMOUS BOTH AT HOME AND FAR-AWAY Summary Dr Ðorðe Åokrljan. 1996—1900. Marxiwean 7. dintr-o familie mare ¤i cu renume. 4. un sârb ¤i donator de vazº. Dr George Åokrqan. a respectable Serbian and a benefactor. one of the first doctors of the Buzias Spa. 96.

2 Emil Turdeanu (Emil Turdeanu). rimniåkog episkopa Partenija. GODINE U MANASTIRU VODICA. Jedini izvori su Sluÿba Svetom Nikodimu sa ÿitijem. Pisali su o wemu Ilarion Ruvarac. 217—225. Paris 1954. Godišwak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu ¡. 1883. koji je štampao rimniåki episkop Josif Bobulesku (Iosif Bobulescu).5 George Mihaila (Gheorghe Mihºilº)6 i drugi. Romanoslavica. 171—173. Novi Sad 1956. godine. Archiv für slavische Philologie. XIII. U RUMUNSKOJ ZEMQI O srpskom kaluðeru Nikodimu (Gråiãu) ili Nikodimu Tismanskom i wegovoj misionarskoj delatnosti u Rumunskoj Zemqi postoji bogata istorijska i struåna literatura.1 Aleksandru Štefulesku (Alexandru ¢tefulescu). 15—16. 114—144. PREPISANOM 1404—1405. o wegovoj delatnosti na ovim prostorima malo se zna. iz 1767. ed. Bd. Bucure¤ti 1903. II. 151 . poseban otisak iz Revue des etudes roumaines. XI. † 1406. 6 O nekim aspektima rumunsko-srpskih kulturnih i kwiÿevnih odnosa krajem H¡¢— poåetkom H¢ veka: Nikodim. der erste Klostergründer in der Walachei. u: Radovi ¢ jugoslovensko-rumunskog simpozijuma. 2 Mºnºstirea Tismana. 5 Srpsko-rumunski odnosi H¡¢—H¢¡¡ veka. godine. iako je Nikodim u Rumunskoj Zemqi više boravio od trideset godina. Nicodim de Tismana et Grégoire Camblak.UDC 271:929 Nikodim 091=861„14" Ÿiva Milin O SRPSKOM KALUÐERU NIKODIMU I O WEGOVOM RUKOPISNOM ÅETVOROJEVANÐEQU. 2. No. 7 Isto. tismanskog jeromonaha Stefana. iz 1839. koji je izgradio prve rumunske manastire u srpskom stilu i u wima organizovao monaški ÿivot po kanonima svetogorskih manastira. 3 Les prémiers écrivains religieux en Valachie: l’hégoumene Nicodéme de Tismana et le moine Philothée. godine. 221—222. Romanoslavica. i Ÿivotopis Prepodobnoga oca našeg Nikodima. 1965. 77—79. 1966. U srpskim izvorima je nazivan Gråiã.3 Emil Lazaresku (Emil Lºzºrescu). Titograd 1963. XI. 19—68. 237—285. 354—363.4 Ðorðe Spasojeviã Radojiåiã. Beograd 1982. 1 Pop Nikodim. 1888. Tvorci i dela stare srpske kwiÿevnosti.7 Zna se da se veã u drugoj polovini XIV veka na tlu Severinskoga Banata pojavio iguman Nikodim. 4 Nicodim de la Tismana ¤i rolul sºu în cultura româneasca. „Bulgaralbanitoblahos" et „Serbalbanitobulgaroblahos" — deux caractéristiques du sud-est européen du XIVe et XVe siecles. „u ispravnoj formi".

14 Trebalo je da proðe skoro dva veka da bi ovaj rukopis ponovo pronašao rumunski folklorista i muziåar Anton Pan. Grk iz Kostura. osnovao samoupravni manastir Vodica. Rukopis se vekovima åuvao u manastiru Tismana. od kojeg su se saåuvale samo ruševine. kako to proistiåe iz poveqe despota Stefana Lazareviãa manastirima Vodica i Tismana iz 1406. i to kao „tlkovateq" (tumaå). kojoj istoriåari pripisuju 1374. 11 Documenta Romaniae Historica. Smrt je Nikodima zadesila 25. Srpsko-rumunski odnosi. silan u kwigama. B. ispod zapisa kaluðera Nikodima.9 U delegaciji koju je 1375. Roðen u prvoj polovini XIV veka. 318. 1976. 6. još silniji u razumu.jer mu je otac. 31. Radojiåiã. pa je wemu uputio dva pisma u kojima postavqa nekoliko suptilnih teoloških pitawa. godine. 197—200. 10 Ð. godine. zajedno sa drugim kaluðerima. Za oba manastira dobio je pomoã i od srpskog kneza Lazara Hrebeqanoviãa. u Pamätniki drevneö pisümennosti i iskusstva. u razdobqu 1377— 1378. saåuvana je nedatirana hrisovuqa Vladislava I manastiru Vodica. dokumenat br. godine. I. Drºguþ. Prvi podaci o wegovom postojawu u ovom manastiru potiåu od 27. Sanktpeterburg 1906. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. decembra 1406. jula 1657.8 Sreãom. 1976. Sledeãe. u reåima i odgovorima". Þara Româneascº. nedaleko od grada Turnu Severina. Nikodim je na pergamentu prepisao åuveno Åetvorojevanðeqe. na Dunavu. napisana na crkvenoslovenskom jeziku rumunske redakcije. 1845. 8 9 152 . Bucure¤ti. ukrašeno viwetama i inicijalima. i tu je. Nikodim je izgradio manastir Tismana. U srpskim izvorima se istiåe da je bio „åastan i osveãen åovek. a kaluðeri su ga sahranili u manastiru Tismana. ovo Åetvorojevanðeqe. godine. VI. Mihaila. Sp.13 zasluÿuje najveãu paÿwu. Jacimirski smatra da predstavqa poåetak slovenske pismenosti u Rumunskoj Zemqi. lista. a mati mu je bila Srpkiwa. delo. Nikodim je stekao monaško obrazovawe na Svetoj Gori. godine. 16. 1404—1405. a zabeleÿio ih je Paul Alepski prilikom posete Tismani antiohijskoga patrijarha Makarija. za koje ruski slavista A. 222.10 Za vreme vladavine Radula ¡ Basarabe (1377—1384). Bucure¤ti 1966. najverovatnije u srpskom manastiru Hilandar. U Rumunsku Zemqu je došao iz istoåne Srbije za vreme vladavine Vladislava I (1346—1377). po tradiciji. 49. video ga V. nav. 12 G. zapis prepisivaåa preveo na rumunski jezik.11 Tismanski iguman Nikodim je bio u dobrim odnosima sa trnovskim patrijarhom Evtimijem. a to je i prvi slovenskorumunski datirani rukopis. Bucure¤ti. koji je na poleðini 318. 13 Iz istorii slavänskoö pisümennosti v Moldavii i Valahii H¢—H¢¡¡ vekov.12 U posledwim godinama ÿivota. I. 14 Cºlºtori strºini despre Þºrile Române. Documenta Romaniae Historica. dokument br. godinu. 67—70. 17—19. Zacelo. Dicþionar enciclopedic de artº medievalº româneascº. godine Knez Lazar poslao u Carigrad da poradi na izmirewu Srpske i Gråke crkve bio je i kaluðer Nikodim.

I. pretpostavqalo se da je mesto prepisivawa ili manastir Prislop u Transilvaniji. Srpsko-rumunski odnosi. 17 Slavänskie i russkie rukopisi rumœnskih bibliotek. I. poglavqe Otåët o prebœvanii v Valahii s 20 iylä po 26 noämbrä 1845 g. schituri ¤i biserici din þarº. profesor slavistike na Univerzitetu u Odesi. godine. Bucure¤ti 1959. Bucure¤ti 1981. Radojiåiã. Tvorci i dela.21 Ovaj znameniti Nikodimov rukopis. 20 Cel mai vechi manuscris miniat în Þara Româneascº: Tetraevanghelul popii Nicodim (1404—1405).24 Rumunski slavista Jon-Radu Miråea25 i poznati rumunski istoriåar Radu Konstantinesku (Radu Constantinescu)26 smatraju da je manastir Vodica.S. mesto gde je Nikodim mogao prepisati ovo Åetvorojevanðeqe.je u istom manastiru ruski slavista V. tom VIII. 85—89. 22 V. godine 1916. 27 Contribuþii la geografia istoricº a Banatului de Severin. u: Studii 21. I. N° 4. kada ga je rumunski istoriåar Grigorije Toåilesku (Grigorie Tocilescu) preneo u Narodni muzej za starine u Bukureštu. Bucure¤ti 1906.20 Posledwe opisivawe ovog rukopisa izvršila je slavistkiwa Elena Linca (Elena Linþa). Duhovni ÿivot. Istoria artei feudale în Þºrile Române. Radojåiã. 224. 636. u zapadnom delu Oltenije. Bucure¤ti 1887. I. 462. w(t) naåela ÿe vœtïa åislïmo. Grujiã. Sp. Vojvodina. Memorii. Sanktpeterburg 1905. Catalogul manuscriselor slavo-române din Bucure¤ti. gde se nalazi i danas. sadrÿi svega 322 pergamentna lista i ima biblijske scene na predwoj i zadwoj korici. nedaleko od Arada. Sp. ukrašen viwetama i inicijalima u zlatu. kako je to dokazao istoriåar Pavel Binder (Pavel Binder). ªù i deve(t)sütno n gj (6913— 5509/5508 = [1404/1405]).16 U prvim godinama HH veka opisali su ga u svojim katalozima rukopisa A. 19 Studii asupra tezaurului restituit de U. 218—229. Romanoslavica. Grigoroviå. 267— 270. u: Studii ¤i materiale de istorie medie. 203—221. XIII (1966). a vraãeno je Rumuniji tek 1956. Vºtº¤ianu. a zatim je preneto u Istorijski muzej Rumunije u Bukureštu. Jacimirski17 i G.18 Za vreme Prvog svetskog rata. 18 Catalogul Muzeului Naþional de Antichitºþi din Bucure¤ti. 173. 1. Stoicovici. U drugoj polovini HH veka podrobno ga je prouåio poznati rumunski slavista Jon-Radu Miråea (Ion-Radu Mircea). Analele Academiei Române. Seria II. 183—185. ¡. 21 E. 25 Nav. Grigoroviåa ob ego putešestviö po slavänskim zemläm. Linþa—L. 230—231. M. Bucure¤ti 1958. Åetvorojevanðeqe je bilo poslato u Rusiju. 383 (Ð. Kazanü 1915. napomena 23). VI. 26 Note privind istoria Bisericii Române în secolele XIII—XIV. pisan crvenim i plavim mastilom.19 Kasnije se izvesno vreme åuvalo u Muzeju za umetnost. Bucuresti 1968.S. godine.22 ili naseqe Širija (Vilagoš). Ako se na poåetku XV veka pod nazivom „Ugarska Zemqa" podrazumevala Oltenija. 219. Toåilesku.27 onda je samo manastir Vodica moguãe mesto prepisivawa ovo15 Doneseniä V. Bucure¤ti 1973. 142. delo. 24 Rad.15 Rukopis se åuvao u manastiru Tismani sve do 1884. 153 . 16.. lista saåuvana je napomena prepisivaåa: Siº stoe eí(g)elïe napisa popü Nikodimü na Âgrüscýi zemli vü lýto šesto togova gonenïa. 16 Raporturi asupra câtorva mºnºstiri. Djamo Diaconiþº—O. Na poleðini 318.23 ili pak koje drugo mesto u Banatu.R. Pošto u Nikodimovoj napomeni stoji da je rukopis bio prepisan u „Ugarskoj Zemqi".. 23 Ð.

Ona je bila doneta. verovatno iz Vidina. nego i u Makedoniji i Bugarskoj. Vremä i ÿiznü patriarha Evfimiä Ternovskogo. Pomenimo samo da je za caricu Anu 1360. 443—449. K istorii ispravleniä knig v Bolgarii v H¡¢ veke. godine u Vidinu. On nije bio prepisan u manastiru Tismana. sa dvora cara Jovana Sracimira. åija je supruga Ana bila sestra Vladislava ¡. a koje se na poåetku XV veka još åuvalo u manastiru Vodica.28 a doneli su ga tamo kaluðeri iz Vodice ili Tismane posle Nikodimove smrti. bio prepisan Zbornik. 188—189.29 Ova se rukopisna crkvena kwiga veã odavno izgubila i o woj se zna samo iz pomenute hrisovuqe rumunskog vladara. ¡. Postavqa se i pitawe predloška sa kojega je Nikodim prepisao ovo Åetvorojevanðeqe. Vœp. Bºrbulescu. Iz pomenute hrisovuqe manastira Vodica poznato je da je vladar Vladislav ¡ ovoj zaduÿbini. kao što smatra A. 18. pored drugih crkvenih utvari. 28 29 154 . verovatno. 30 Ovaj rukopis je prouåio P. prepisano u srpskoj redakciji s bugarskim uticajima. ¡. 31 I. koji se danas åuva u Univerzitetskoj biblioteci u Gandu (Belgija). Sirku. ondašwe prestonice Zapadne Bugarske. Mºnºstirea Tismana. baš ovo Åetvorojevanðeqe. podario i „jedno Åetvorojevanðeqe okovano srebrom i pozlaãeno".31 Predloÿak sa kojeg je Nikodim prepisao svoj jedini rukopis bilo je.30 I ono podareno Åetvorojevanðeqe biãe da je bilo prepisano u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog jezika. u srpskoj redakciji crkvenoslovenskoga jezika. 38.ga znaåajnog rukopisa. Documenta Romania Historica. Štefulesku. Bucure¤ti 1928. pošto su se crkvene kwige u ovoj redakciji od XIV do XVIII veka prepisivale ne samo u Srbiji i na Svetoj Gori. Sanktpeterburg 1890. Curentele literare la români în perioada slavonismului cultural. A.

jezik Antona Pana (5 redova) 155 .Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Sveska Jevanðeqa po Mateju Nikodimovo Åetvorojevanðeqe. Ispod prevod na rum. Stranica 1. Stranica sa zapisom popa Nikodima (4 reda).

care a întemeiat în Þara Româneasca primele mºnºstiri în stil sârbesc ¤i a organizat în ele viaþa monahalº dupº regulile mºnºstirilor de la Muntele Athos. He founded the first Serbian-style monasteries in Romania and organized in them monastic life according to the rules of the monasteries from the Holy Mount Athos. the first Slavic-Romanian dated manuscript for which the Russian Slavicist A. în anul 1374. After he founded the Monastery Vodica already in 1374. Iaþimirski leagº începuturile scrierii slavone în Þara Româneascº. Yacimirsky believes to represent the beginning of the Slavic literature in the Romanian land. iar în cele române¤ti ca Nicodim de la Tismana. cºlugarul Nikodim a copiat în anii 1404—1405 un frumos Tetraevanghel. cunoscut în izvoarele sârbe¤ti ca Nikodim Gråiã. ÎN ÞARA ROMÂNEASCª Rezumat Lucrarea conþine date despre cºlugºrul Nikodim. Dupº ce a construit. Preþiosul manuscris se pºstreazº în prezent la Muzeul de Istorie a României din Bucure¤ti. I.Ÿiva Milin ON THE SERBIAN MONK NIKODIM AND HIS MANUSCRIPT ÅETVOROJEVANÐELJE. IN ROMANIA Summary This paper presents the data about the monk Nikodim. and in the Romanian ones Nikodim Tismanski. and in 1377—1378 the Monastery Tismana. the monk Nikodim in 1404—1405 tidily copied Åetvorojevanðelje (The Four Gospels). mºnºstirea Vodiþa. COPIED IN 1404—1405 IN THE VODICA MONASTERY. iar în anii 1377—1378 mºnºstirea Tismana. de care slavistul rus A. primul manuscris slavo-român datat. I. this manuscript is kept in the History Museum of Romania in Bucharest. COPIAT ÎN ANII 1404—1405 LA MªNªSTIREA VODIÞA. Ÿiva Milin DESPRE CªLUGªRUL SÂRB NIKODIM ¢I DESPRE TETRAEVANGHELUL SªU SCRIS CU MÂNA. in the Serbian sources called Nikodim (Gråiã). 156 . Today.

On je u tom svojstvu direktora nacionalnih škola u Banatu radio skoro åitavu dece157 . kao i wegov glavni politiåki. administrativni i kulturni centar — Arad imaju bogatu tradiciju srpskog školstva. odluåujuãu ulogu. na razvoj nastave uticao je i jedan poseban razlog uslovqen konkretnim prilikama u Habzburškoj carevini. proterivawa Turaka i uspostavqawa austrijske vladavine.UDC 371. Naime. srpsko školstvo u periodu izmeðu 1690. jozefinizma (1769—1790). Ali o organizovanom radu na utemeqewu i razvoju školstva u svetlu novih shvatawa i strujawa u društvu moÿemo govoriti tek nakon Velike seobe Srba 1690. koji je izradio Filbiger i po kojem je odluåeno da se u svim mestima gde postoji sveštenik. I tako u proleãe 1774. beåki Dvor je ÿeleo da na ovom podruåju budu „školovani graniåari" koji ãe biti kadri da åasno izvršavaju sloÿene ratne zadatke. na teritoriji Habzburške imperije prošlo je kroz više razvojnih faza: srpskoslovensko (1690—1726). februara iste godine) izlazi na svetlo dana nov školski zakon. period mitropolita Pavla Nenadoviãa (1749—1768) i doba prosveãenog apsolutizma tzv. posle uspostavqawa Vojne granice (u drugoj polovini XVIII veka) koja je obuhvatala i Pomoriški pojas. godine (po naredbi Marije Terezije od 1. Na to je grof Klari predloÿio sekretara poznatog temišvarskog vladike Vikentija Jovanoviãa Vidaka — Teodora Jankoviãa Mirijevskog. osnuje i škola i imenuje uåiteq. Kao i u åitavom Banatu i drugim podruåjima Habzburške monarhije i ovde su se još u XVI i XVII veku pripadnici mladog naraštaja obrazovali pri manastirima. Veliki podsticaj razvoju školstva dala je odluka Dvorske kancelarije u Beåu da se za direktora nacionalnih škola u Banatu postavi åovek pravoslavne vere i srpske ili rumunske narodnosti. pod voðstvom patrijarha Arsenija III Åarnojeviãa. a sa druge strane te odredbe imale su za ciq uåvršãewe austrijskih vlasti i u krajwoj liniji germanizaciju srpskog i rumunskog stanovništva u åemu bi škola trebala da odigra. a nastavu su obavqali kaluðeri i crkveni velikodostojnici.12:929 Ãosiã Dragomir Mirjaniã DVA ZNAMENITA ARADSKA PROSVETNA RADNIKA Pomorišje. ruskoslovensko (1726—1749). Inaåe. i 1790. Pored doba poznatih privredno-društvenih i ideoloških faktora.

godine propisivao obavezno uåewe maðarskog jezika u svim osnovnim školama u kojima materwi jezik nije maðarski. Milan je bio razredni uåiteq u Centralnoj školi (gde je 1893/ 1894. pogotovo u drugoj polovini XIX veka. veã i pedagoški teoretiåari zavidnog zamaha i domašaja. u štampariji srpske kwiÿare Braãe M. 38/1868. otvorile su nam åistu poqanu. Bilo je takoðe i brojnih pokušaja. a Jovan u predgradskoj školi u Prwavoru (gde je pomenute nastavne godine bilo upisano åak 59 ðaka). te svoju Srpåad srpskim mlekom odoje i uliju u srca svojih anðela qubav prema svemu što je plemenito. godine i daqe garantuje funkcionisawe konfesionalnih škola pri crkvenim zajednicama. u prigodnoj brošuri pod naslovom Izveštaj srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu. da se te veroispovedne škole na materwem jeziku i ukinu. uåiteq pa ma kako slabo spremqen bio za uzviše158 . To se oåito ogledalo u predmetima i školskim disciplinama. Tako se Reskriptom br. Inaåe. Tako uåiteq Jovan Ð. koja je objavqena u Novom Sadu. godine izloÿene su pedagoške ideje i koncepcije ove dvojice vrlih prosvetara. godine. školske godine uåilo 35 ðaka).niju (1773—1782). 1894. školsku godinu. pa zato ne åasimo veã upregnimo sve moguãe sile. cele drÿave… Narod se uvek ocewuje. koji su svoju sadrÿajnu i svestranu prosvetarsku aktivnost unosili u sve pore narodnog ÿivota. dok je Zakon br. i gde su åestite matere. To i takvo školstvo imalo je svoju burnu i kontradiktornu istoriju. Govoreãi o glavnim faktorima u teškom i sloÿenom procesu vaspitawa dece. nevoqe i patwe preko kojih smo prešli. a dosledno i celog naroda. okolnostima radilo i razvijalo i školstvo na srpskom jeziku u Aradu. U takvim se. Popoviãa. ali su one ipak uspele da opstanu. lepo i korisno pa kad ovako spremqene novajlije uðu u vinograd i rasadnik gde se prosveta širi — u školu. koje spadaju meðu trajno aktuelne didaktiåke tekovine. da decu našu u modernom duhu pedagogije odvaspitavamo". Posedovao je široko pedagoško obrazovawe i bogato iskustvo te je znatno uticao na razvoj školstva i osavremewavawe obrazovno-vaspitnog procesa. jer se zasnivaju na neospornim nauånim istinama. 18/1879. …Matere trebaju da decu svoju spreme za školu. periode uspona i padova i nosilo snaÿan peåat feudalnog ureðewa. Srpsko školstvo u Aradu doÿivqava svoj najsnaÿniji razvoj i uspon krajem XIX veka kada su u gradu na Morišu radili kao uåiteqi vredni i nadareni prosvetari — uåiteqi Milan i Jovan Ãosiã. po svojoj izobraÿenosti …Sve one prepone. koje su se predavale. za 1893/1894. Braãa Ãosiãi bili su ne samo vrsni uåiteqi praktiåari u razredu i istinski narodni tribuni. Ãosiã u svom prilogu pod naslovom „Vaspitajmo decu" posebno istiåe i naglašava znaåaj škole i vaspitawa za razvoj liånosti i društva uopšte: „Od vaspitawa zavisi sreãa i napredak åoveka. gde se prva srpska škola pomiwe još daleke 1720. dakle. on istiåe: „Detešce treba prvo vaspitawe da dobije od matere svoje.

ni svoj zadatak. U wemu on dotiåe i razraðuje jedan od sudbonosnih problema Srba u dijaspori — problem oåuvawa samobitnosti nacionalnog biãa. jednom reåju svega. jer Srba je zbog bele kuge sve mawe. da saåuvamo svoj narodni jezik i obiåaje. da ih saåuvamo i negujemo. pošteno. Duha". jedini izlaz iz tog nemilog sudbonosnog poloÿaja samo u — srpskoj narodnoj osnovnoj školi. onda ãe moãi postiãi u punom smislu cel za kojom se teÿi". znaãe srca i dušu nevinåadi onako oblagoroðavati kako to treba". Svaki komentar na marginama ovih misli je izlišan. I dan-danas Srbi u Rumuniji treba da se postojano zalaÿu i bore za svako dete školskog uzrasta. srpska narodna škola je rasadnica najveãeg narodnog nam blaga — srpskog nam lepog jezika. prestaje narodom biti. ali ne dao Bog. septembra 1893. U prilogu se izmeðu ostalog istiåe: „Narod åim svoje osobine. Ãosiãa pod naslovom „Åuvajmo i negujmo svoje narodne obiåaje". neãe mu ni škola pomoãi… Uåite decu vašu dok su pod vašim krilom. ako svoje radovawe i milovawe — svoju decu u srpsku školu šaqemo! Šaqimo ih u srpsku školu. plemenito. Obraãajuãi se neposredno roditeqima on kaÿe: „Vi roditeqi. a škola srpska ãe svoje uåiniti i saåuvaãe i negovaãe sve što je srpsko! Dao Bog da ovo nekoliko iskrenih reåi na plodno zemqište padne". što je voqa boÿja — stvarajte lepše od lepših pojmova u duši i srcu Vašega podmlatka. što je svakom milo i drago. posle Svete liturgije obavqeno je „Prizivawe sv. i kad taki Srpåiãi i Srpkiwice stupe u školu. što je — srpsko… Promislimo o svemu tome ozbiqno muški. onako zapuštena pretvori se u parlog. srpskih obiåaja. rodiãe ti åisto. Kako poseješ onako ãe ti niãi. septembra). godine i da je u Centralnoj školi bilo upisano 19 muških i 16 ÿenskih ðaka. dok su školske kwi159 . U istoj svesci zastupqen je i nadahnuti prilog uåiteqa Milana Ð. a time i sve mawe škola na srpskom jeziku. u Prwavoru 31 muških i 28 ÿenskih. svega 94 uåenika i uåenice. Na Malu Gospojinu (8/20. a u predgradskoj školi. Ako poseješ po wivi åisto ÿito. kako bi ga roditeqi upisali u srpske škole. Aradsko Srpstvo je sveåarsku slavu veã izgubilo. jer narod u jeziku i obiåajima svojima ÿivi. Ako u srce detiwe sejete otrov. tj. otrovano ãe biti. ako se wiva ne obradi. Srpska narodna osnovna škola je najvrednija åuvarica narodnih osobina. pa prenimo i preonimo na posao. koje ga narodom åine — i åime se on od drugih naroda razlikuje — obiåaje i svoj narodni jezik izgubi. jer iako je od objavqivawa ovog priloga prošlo veã više od sto godina wegova aktuelnost je zapawujuãa. U drugom delu ove veoma zanimqive kwige dvojice aradskih prosvetara stoji da je školska 1893/4. na sve što je istinito. godina poåela 1. upamtite i razumite da je detiwe srce ko neizraðena wiva. a najboqe ãemo to uåiniti. ako ovako poðe i ustraje izgubiãe i svoj narodni srpski jezik… Bez svake sumwe je jedini spas. jezika i kulture. …Negujte u kuãama svojim lepi srpski jezik i srpske obiåaje pa kad se tako uzradi u svakoj kuãi. što je åoveåno.

" Iz veoma dokumentovanog Izveštaja Srpskih narodnih osnovnih škola u Aradu dvojice uåiteqa Milana Ð. Dimitrije Dolga (1 put). U oåi toga dana sveštenici Samuilo Popoviã i Dositije Kurjakoviã. Andrija Antonoviã i Dositije Kurjakoviã (ålanovi). a na sam dan te tuÿne uspomene na najsveåaniji naåin otsluÿiše: visokopreåasni g. Ãosiã. Drugi školski teåaj završen je 25. Naÿalost sada. arhimandrit uz sudelovawe Gligorija Bukuroviãa. maja. a za grejawe i åišãewe školskih dvorana — 110 forinti.ge razdeqene deci 16. Dana 27. sveštenika iz Peåke i Jefte Petroviãa sveštenika iz Batawe. U crkvi vrlo lep govor je drÿao Samuilo Popoviã. Arsenije Iliã (6 puta). Kornelije Ÿivkoviã. aprila do 8. Ãosiãa saznaje se još i to da su tokom 1893/4. a Uskršwi raspust trajao je od 26. predsednik. U Aradu srpska škola je zgasla 1961. Ãosiãa i Jovana Ð. dok su deca deklamovala. svega 1. aprila kada su i školske svedoxbe razdeqene. a posle vodoosveãewa u prigradskoj školi u Prwavoru govor je drÿao razredni uåiteq Jovan Ð. godine a istoga dana razdane su i školske svedoxbe uåenicima. Na dan Svetog Save. a „deca deklamovaše". školske godine Centralnu i Predgradsku srpsku narodnu školu posetili i na åasovima prisustvovali mesni školski upraviteq g. Takoðe škole je åešãe poseãivao i mesni paroh Dositije Kurjakoviã. pripomoã od magistrata slavnog kraqevskog grada Arada — 200 forinti i iz crkvene opštinske blagajne — 1. U takvim uslovima i okolnostima su radili naši vrli aradski prosvetari braãa Milan i Jovan Ãosiã. „što je od uåiteqstva zgotovqen. Ðorðe Marinkoviã. školski upraviteq. najsveåanije Bdenije otsluÿiše. kraqevski školski nadzornik aradske ÿupanije Arpad Barjaši (2 puta) i eparhijski školski referent g. Fond za izdrÿavawe škola ostvarivan je na osnovu sledeãih izvora: pripomoã od strane Srpske vaspitne školske zaklade — 760 forinti. januara 1894. nakon više od sto godina wihovog svestranog zalagawa za razvoj i procvat nastave na srpskom jeziku u gradu na Morišu. a od mesnog i eparhijskog školskog odbora u Temišvaru odobren. Arsenije Iliã. uåiteqi svaki u svojoj školi govor drÿaše. prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetiteqa (14/26. školski starateq i Mija Tešiã. protonamesnik paroh segedinski. Josif Milig (1 put).980 forinti od kojih je za uåiteqske plate bilo uloÿeno 1. Školama je rukovodio Mesni školski odbor u åijem su sastavu bili uåiteqi kao i Miloš Stankoviã. Sava Popoviã. Dakle. januara). kulture i duhovnosti na ovim prostorima. godišwica Spaqivawa moštiju svetog Save. nadzornik mesnih gradskih škola g. time i za oåuvawe srpske milozvuåne materwe reåi. novembra. U poglavqu pod naslovom „Nastavno gradivo" iznet je nastavni plan za 1893/4. godine (posledwa srpska uåiteqica 160 . posle svete liturgije vodicu je osvetio Ðura Jevriã. Prvi školski teåaj završen je 3. u Aradu i åitavom Pomorišju (osim u Fenlaku) nema više srpskih škola. aprila po starom kalendaru sveåano je proslavqena 300.020 forinti.870 forinti. školsku godinu.

Ne reamintim de ele. Ideile ¤i concepþiile lor pedagogice au fost prezentate într-o bro¤urº ocazionalº cu titlul „Raportul ¤colilor primare sârbe¤ti din Arad pentru anul ¤colar 1893/1894". 1962. and the one in the suburb Arad-Gai in 1962. în perioada când în ora¤ul de pe Mure¤ nu mai existº ¤coli sârbe¤ti: cea din Arad s-a stins în 1961. spune autorul. Besides being excellent teachers and practitians. 161 . two educators had a significant role: Milan and Jovan Ãosiã. as well as prominent education activists and national tribunes. they were also notable pedagogical theoreticians. godine (posledwi uåiteq bio je Vladimir Gajin). u Arad-Gaju samo godinu dana kasnije. iar cea din suburbia Arad-Gai în 1962. ei s-au evidenþiat ca teoreticieni pedagogici.bila je Zora Åoliã). Pe lângº faptul cº ei au fost învºþºtori cu rezultatea deosebite în activitatea practicº. Još je ÿalosnije što nema nikakvih znakova niti izgleda da bi u dogledno vreme te škole mogle oÿiveti. Their pedagogical ideas and concepts were presented in the occasional booklet with the title Report of the Serbian Elementary Schools in Arad for 1893/1894. Dragomir Mirjaniã DOUª DISTINSE CADRE DIDACTICE DIN ARAD Rezumat În dezvoltarea învºþºmântului în limba sârbº din Arad un rol însemnat l-au avut douº cadre didactice: Milan ¤i Jovan Ãosiã. This reminder dedicated to them appears at the time when in the town on the Mures there are no Serbian schools: the Arad one stopped working in 1961. tj. Dragomir Mirjaniã TWO RENOWNED EDUCATORS FROM ARAD Summary In the development of the Serbian school system in Arad. precum ¤i cadre didactice multilaterale ¤i tribuni ai poporului.

.

godine upisao na Bogosloviju u Vršcu.UDC 886. vratio se u vršaåku Bogosloviju. u Medakoviãevom Kwiÿevnom dodatku „Juÿne påele". U tom åinu vodio je brigu o parohiji Srpske pravoslavne crkve i o Srbima u Knezu. u Andriãevom „Svetovidu" i potom u „Sedmici". Godine 1854. Posle dve decenije uzornog svešteniåkog rada. postao je ðakon i uåiteq u rodnom selu. u „Sedmici" Danila Medakoviãa. godine tadašwi episkop u Temišvaru Georgije Brankoviã proizveo ga je u protoprezvitera. Radovan Miãiã KWIŸEVNI I NACIONALNI POSLENIK NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Pesnik. Završivši je. godine izbili ratni nemiri. Kwiÿevni i publicistiåki rad Nikole Nikoliãa. wegov deda Marko bio je knez. posle završenih šest razreda temišvarske Gimnazije. veoma uspešno i pored teškoãa na koje je nailazio. aprila 1827. Danas potisnuta u zaborav. odvijao se u nacionalnom duhu. stoleãa. a otac Dimitrije sveštenik u toj staroj naseobini nastawenoj Srbima. Rumunima i Nemcima. Kada su sukobi okonåani. 1847. te se. odlazi u Zagreb i tamo sluša filozofiju.1. Mladi pesnik i publicista bio je okrenut onome što je u toj epohi bilo od pre163 . u razdobqu posle ukidawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata i izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije. Potiåe iz ugledne srpske starinaåke porodice. Postavši sveštenik. a ogledao se u kratkoj prozi i publicistici.09 Nikoliã N. kao i dotad. Još kao ðak javio se stihovima u „Serbskom narodnom listu" Teodora Pavloviãa i u kalendaru „Zimzelen" Aleksandra Andriãa. tada temišvarski vladika Samuilo Mašireviã rukopoloÿio ga je za sveštenika i posle smrti oca Dimitrija sin Nikola je preuzeo nimalo laku duÿnost pravoslavnog paroha u Knezu. Nikola Nikoliã je roðen 9. Pesme je objavqivao i kasnije. 1889. satiriåar i publicista Nikola Nika Nikoliã bio je zapaÿen saradnik srpskih åasopisa i listova koji su izlazili polovinom 19. koji prethodi wegovom pastirskom delawu. posvetio se pastirskom radu. godine u banatskom selu Knez. wegova predana javna delatnost na svojevrstan naåin svedoåi o strujawima u kwiÿevnosti i društvenom ÿivotu Srba u Habzburškoj monarhiji. Kada su 1848. I Nikola je bio opredeqen za svešteniåki poziv.

koje je nazvao baladom. te pozove grom da ga „porazi" i tada: 1 2 3 Serbski narodni list XII. Da ãe sreãa nam cvetati. Veã u stihovima wegove prve pesme. Svi sloÿno da s' spremamo. I wiovog' duha smela. Åelovoðu da slušamo. I na glasak Srbskog grla S l o g a b r a ã o kad uzurla. ta pesma sadrÿi i jasnu poruku Srbima: Ili truba zatrubila. Pesnik Nikoliã doÿivqavao je ostvarivawe tog egzistencijalnog ciqa kao borbu za opstanak naroda. Isto. godine.3 Iste jeseni Nikola Nikoliã. Kada se mesec pojavi izmeðu oblaka. ispevao je u desetercu i u wemu opisao kako hajduk u mrkloj noãi presreãe jednog starca i. Pokazuju naše pesme Koje strti niko nesme. ubije ga i opqaåka.vashodnog znaåaja za srpski narod. Predka da ne zaboravi!1 Napisana uoåi burne 1848. Za zdravqe mu svi da bdimo. moÿemo zapaziti nacionalnu misao koja ãe mu biti vodiqa i u potowim ostvarewima: Naši deda vel'ka dela. Bogu molbe prinašajmo Pak se krepko tad uzdajmo. 241.2 A u posebnoj strofi pesnik je iskazao svoje politiåko opredeqewe u vreme kada je maðarska burÿoazija teÿila restauraciji ugarske kraqevine sa jedinstvenom maðarskom nacijom: Caru verni svi budimo. Na bojište pozivala. 31. let. on vide šta je uåinio. 164 . a u doba velikih istorijskih promena to je bilo oåuvawe narodnosti Srba. „I. napisane u Vršcu i objavqene u „Serbskom narodnom listu" pod naslovom Doba je!. Obe je napisao sa više kwiÿevnoestetskih pretenzija nego što je to bio sluåaj sa stihovima pesme Doba je! Soåiwenije Crni Ajduk Mijailo. Isto. ne prepoznavši da je to wegov otac. Sunce slave zasinuti. Zato svaki Srbin pravi. Bogoslov". Pešta 1847. objavio je još dve pesme — Crni Ajduk Mijailo i Nadpis na Ruÿicu.

Zimzelen. Pešta 1847. ÿeleo je da pesmu posveãenu izdavaåu narodne poezije ispeva u prikladnom metriåkom izrazu.Sevnu muwa. Diÿi barjak — ajd u boj. koji se sada javqa iz rodnog Kneza. Ajde stado te se skloni. ispevanoj u sedmercima. Ajduk Miqko na veki umuåe. Srbsko-narodni mesecoslov za godinu prestupnu 1848. u ritmu jamba. 85.4 I drugu pesmu Nikoliã je ispevao u desetercu. godine Aleksandar Andriã u Temišvaru pokrenuo „åasopis srbski" „Svetovid". Plug i marvu domu svom. Karaxiãu. doduše idea4 5 6 Serbski narodni list XII. 304. u pesmi Vuku Stef. U rodoqubivoj pesmi Bosni. Ispevana je u naizmeniånim trohejskim osmercima i jampskim sedmercima i u tom sazvuåju realistiåki predstavqa sliku prirode u smiraj dana. mladi poeta pokazuje kontrast izmeðu slobodnog ÿivota. sin!7 Meðutim.6 Iste godine u Zagrebu Nikoliã je ispevao Bojnu pesmu. godine. Isto. 7 165 . koju je napisao vrativši se u Vršac 1849. svedoåi o pesnikovom nastojawu da pronaðe nov metriåki izraz. Uzmi dakle primer win: Ta wiov si unuk. a objavio ju je u Andriãevom „Zimzelenu" za tu godinu. Svakom' srce u grudima gine. 297. Isto. Ajde sleduj glasu mom. Kada je u proleãe 1852. pesnik se još jednom vratio poetskom izrazu u desetercu. ona odjekuje poput koraånice zahvaqujuãi sugestivno izraÿenim pozivima u borbu: Jesi l' roda sinak vrli. grom iz neba puåe.5 Veåerwa pesma pastirke. U metriåkom sklopu kao i Veåerwa pesma pastirke. 80—81. Posledwa strofa kao da je preteåa deskriptivne lirike Vojislava Iliãa: Veã i ratar eno goni. Oåito. pradedi su ti satrli Dušmanina silni broj. Subotica 1848. koju je napisao u Zagrebu i objavio u Andriãevom kalendaru „Zimzelen" 1848. godine. ali kao apostrofu ruÿi. Lirsko obeleÿje i liåni ton stihovima daje slika: A kad t' Anka za nedro pridene. meðu prilozima u wemu ponovo sreãemo stihove Nikole Nikoliãa. 38.

Odpjev Srbkiwi vojvoðanki. U tom krugu pesama najzanimqivija je Vila Ilirkiwa. u strofama od tri stiha sa pripevom.9 Tematski i metriåki raznolike su i pesme što ih je Nikoliã objavqivao u Medakoviãevoj „Sedmici". 46. krasota. 166 . u Vojvodstvu i Kneÿevini Srbiji i ropskog poloÿaja Srba u Bosni: Svak slobode dobi åast. u sazvuåju deseterca. To je alegorija u narodnom desetercu. u kojoj se Marko Kraqeviã sukobqava sa vilom. Mudrac na zemqi svu slavu i hvalu. k. Temišvar 1852. što podseãa na tradiciju graðanskog pesništva s kraja 18. Posebno su karakteristiåne one štampane 1852. ona predstavqa panegirik Ãesaru koji „Vojvodstvo je opet vaskresio". Prva od wih je Usklik wegovom c. koja tuÿi zbog otete slave. Pesnik je istakao reå gaj i tako napravio aluziju na Qudevita Gaja. Novi Sad 1852. Temišvar 1852. I uÿiva svaku slast: Bosna sluša lanca zvek — Bosnu tišti robstva vek. Marko se budi. Ispevana u desetercu. „Da sva gora i gaj zveåi". i ap.10 Na poziv Zagorkiwe vile. Sedmica I. 16. sadrÿi podseãawe na još porobqene srpske zemqe — „Što ih tlaåi noga poturice" — i iskazano uverewe da „s' vraåara diÿe s' slava stara!". oåito personifikacijom ilirskog pokreta. Svetovid I. Šarac na nebu stiÿe Ilirkiwu i baca je na zemqu. nego je refleksije iskazao slobodnije. 9. stoleãa. 121. Tako izraÿen kontrast u poimawu ÿivotnih vrednosti izmeðu bogatog i mudrog åoveka zvuåi sentenciozno u stihovima: Kratko je vreme zemnoga ÿivota Kraãe jošt traje. 1. rodo8 9 10 Svetovid I. Vila Ilirkiwa ima nadnaravnu moã i podiÿe „iz groba Ilira". Veliåestvu Francu Josifu I. bogatstvo. velikom Vojvodi Srpskom. godine. Drÿi za malu. koja sadrÿi akrostih „Ÿivio Franc Josif Prvi Veliki Vojvoda Srpski".8 Pesma Zadovoqstvo privlaåi paÿwu po tome što u woj Nikoliã nije izraÿajnost podredio strogoj metriåkoj formi deseterca ili troheja i jamba. u ritmu jedanaesterca sa daktilskim ili trohejskim završetkom. Ona šiqe na dno mraåna groba. 1.lizovanog. A Hrvata i najÿešãe Srba. a wegov gospodar je buzdovanom bije. odlazi u Hrvatsku.

moÿemo ga sa sigurnošãu istaãi. nego se drÿe svetske koristi radi za Maðare ili za druge narode. pisanom pre alegorije o vili Ilirkiwi. Tragajuãi za uzrocima te pojave. avgusta 1852. a smatraju se Turcima. Iako su svi mislili. 122. kao što i „Srbi pokatoliåeni istina govore srbski. naveo je primer poturåewaka u Bosni. koji je poåeo objavqivati u „Svetovidu" 27. pošao od stava da se narodi razlikuju po jezicima koje govore. Objašwavajuãi reåene pojave. da ovom prevaÿnom predmetu mnenije moje Srbskom svetu na rasuðewe i moguãe udejstvovawe predloÿim" — tako Nikola Nikoliã poåiwe svoj ålanak O prelivawu srbskog naroda. po wegovom mišqewu. te da se po tome i nazivaju. on je u ovom osvrtu. znao je da se ogreši o pravilnost oblika reåi i o wihovu kongruenciju. Ilirkiwa se ponovo javqa i: Opet' budi sad mrtvog Ilira! A nas ÿive po sve da usmrti. u našem narodu qudi razlikuju prema veroispovesti. dok Srbi lakše i brÿe nauåe rumunski. Kruto se drÿeãi metriåkih obrazaca. nasuprot tome. Rukovet pesama o kojima smo dosad govorili pokazuje da poeta iz Kneza nije bio pesnik visokih dometa. Drugi uzroci nestajawa Srpstva. mnogo su uverqiviji. „Smatrajuãi iz bliza kako se naš narod. On najpre ukazuje na to da je neprosveãenost prostog naroda suštinski uzrok wegovog nacionalnog otuðe11 Isto. Nikoliã je imao na umu odnos Srba prema sopstvenom jeziku. nastavqa pesnik. 167 . Nikoliã se naroåito bavio išåezavawem Srpstva u varošima i selima. što ih je potom naveo. kako bi meðu wima ostao „mir qubavi". ali opet nit' mare toliko za jezik nit' za narodnost svoju. ustao u odbranu tradicije oliåene u ÿivom narodnom imenu. smatrao je da je srpski jezik bogatiji i raznovrsniji od rumunskog. dakle naopako. pa tako u nacionalno mešovitoj sredini postepeno prime i druga obeleÿja rumunske narodnosti. nesumwivo. lingvistiåke prirode. a ne prema veroispovesti.naåelnika ilirskog pokreta. Ali to nikako ne dovodi u pitawe izraÿeno rodoqubivo oseãawe koje proishodi iz wegovih pesama. Podigavši glas protiv mrtvog ilirskog imena. Istakavši da se. a pravo svoje ime neznaju i odriåu". Dobar poznavalac prilika u Banatu. Jedan od uzroka pretapawa Srba u verski srodne Rumune bio je.11 On stoga poziva i Srbe i Hrvate da joj se suprotstave. Nikoliã je. godine. osnovni motiv Nikoliãevog literarnog delovawa uoåqiv je i u publicistiåkim radovima koje je rodoqub iz Banata objavqivao u srpskim åasopisima pedesetih godina prošlog veka. te ga Rumuni teÿe nauåe. koji govore srpski. da nije prebolela uboje. a uz to jezik mu je neproåišãen i natruwen dijalektizmima. odavna sam ja te namere bio. osobito u Banatu s' dana na dan umaqava i u druge narode preliva. Taj.

A onda je. trgovce i odliånike koji izmeðu sebe tuðim jezikom govore. kad nekim sredstvom preko artije prevuku."12 Kritiåki stav ne samo prema zanemarivawu materweg jezika. ili ništa nezna srbski ili vrlo malo kao u kakvom dugom snu natuca. da kad odraste. smatraju „da je sramota srbski govoriti. lepo s poqa vezani i pozlaãeni. štaviše. i da to vrlo prosto i nezgodno wiovom utanåanom sluhu zvoni. taki izlazi to wiovo delo na ugled. kao i svaki drugi jezik. imam osobite kqešte. a u 12 Svetovid I. potom. Prvi korak vaqa da se uåini od inteligencije svetske i sveštene. godine. prirodna pojava koja je dar od Boga. iskiãenu dragim kamewem i biserom. u više eksemplara. pa oni koji ne govore svojim nego tuðim jezikom åine greh prema Tvorcu. Temišvar 1852. nego i prema svim onim pojavama u srpskom društvu koje su dovodile u pitawe kulturno nasleðe i egzistenciju naciona. Nikola Nikoliã je uobliåio i iskazao u åitavom nizu satiriåkih priloga u „Sedmici" poåev od 1854. Spaije nek stvaraju svetsko. koja prvu åesto u bogatstvu prevozilazi. nego i novåanu Aristokraciju. pošto je apostrofirao srpsku gospodu. na koju ako i ništa nisu napisali." Ukazavši. Meðu wima karakteristiåan je onaj kojem je dao naslov Oglas sa ustaqenim podnaslovom Milobruka N. a Sveštenici crkveno izobraÿenije. a vaÿnost sadrÿaja dovoqno se poznaje iz naslova: Rukovodstvo k povraãaju izgubqenoga stida. a ne bibliotekama i delma veštine i milostiwe. s kojima lako mogu koju krajcaru iz xepa isåupati na narodnu korist. tuðim vospitateqma na nauku daju i silom mu tuð govor u usta uklope. kako ãe se Srbi pokazati i kako ãe oni u ovom delu uspeti. imam hemiåne artije. xelepima. Za one.wa. ximrije i psevdo-rodoqubce." Kako bi bio što ubedqiviji u nastojawu da se åuva i neguje narodni jezik. da bi zatim osudio qude iz viših slojeva koji zanemaruju svoj materwi jezik i. Ponosi bogme lepim kuãama. sa više recepata o polepšavawu duše i srca. i s bogatstvom se ponosi. kako kod Maðara o narodnom jeziku brinu plemiãi i najznatniji qudi. U tom prilogu on parodira trgovaåki oglas i izmeðu ostalog navodi: „Za zakovane tvrdice. Meðu Spaijama razumevam ja ne samo Aristokraciju. imam kwiga. koji i bez åitawa mlogo znadu i preuåeni su. Nikoliãa. postarao sam se i za wihovu zabavu. 168 . 19. 2. vrlo shodna za ukrašaj toaletnog astalåiãa. zabrinuti Nikoliã je podsetio na ravnopravnost u prosveãivawu koju omoguãava Vojvodstvo pod carskom zaštitom i oznaåio osnovne postavke nacionalnog kulturnog i prosvetnog programa. upozorio na one nesavesne roditeqe koji svoje dete „najpre tuðim jezikom muåe. Za Nadripisce. pustarama i pr. ali nije propustio da ÿaoku kritike usmeri na najimuãnije Srbe: „Pored ovaki udobni okolnosti i nadeÿde boqe buduãnosti vidi ãemo. te ih za to åeka zasluÿena kazna. mladi ðakon je istakao da je on. tako. Za ÿenske imam jednu lepu u kadifi vezanu kwigu.

koliko Nemci. Ovo ãe sredstvo mislim mlogi Srbi pre svega kupiti. iz koji je naša danguba tako iskusno i vešto sastavqena". Na opasku s poåetka teksta — „sav Vukov reånik od korice do korice da åovek ispremeãe. pa pošavši od te etimološko-semantiåke postavke. s kojim se mogu te stvari diãi. gladilicama i tirišaqkama. sijaset paštetama. Isto. pa da mogu jedanput diãi koje narodno sakrovište. Navodeãi „dosadašwa ispolinska dela" dangube u prošlosti ali i u savremenosti. i viditi koliko je ono još teško. koja nas åuva. itd". Za boj na Kosovu. premlogim ðakonijama. kako bi izvrgao podsmehu negativne pojave u srpskom društvu. sa pomadama. za koje se sav svet bio podigao i (3) lopatama i ãuskijama da ga podupre da se ne surva. 30. 169 . Moda sa silnim haqinama i kiãankama. na kojima tolika teÿina smisla leÿi. suvišnim tortama. Što se Ÿiåa i drugi stari manastiri iz svoji razvalina ne ponavqaju i ne podiÿu.16 Više nego plodovima dangube u prošlosti Nikoliã se bavio wenim posledicama meðu savremenicima. Nikoliãu nisu izmakle iz vida ni pomodne pojave koje su prihvatili Srbi i Srpkiwe: „Luksuz sa silnim stvarima i adiðarima. što se danas i mi pred svetom pohvaliti moÿemo. dao je reåi danguba ironiåno znaåewe.14 Satiriåki je reåita i milobruka pod naslovom Dangube. za sve ovo imaju gospe najviše dangubi blagodariti. i dreÿdawem celoga dana za stolom. 245—246. on kaÿe: „Tursko carstvo. na koje obiåno odgovor dobijamo: „sve po starom!" za to sam i pribavio neko sredstvo. upravo je kwiga wiovom umu powatna i shodna. Novi Sad 1856. pomodarstvo i druge sliåne pojave on je kritikovao aforizmima. ogledalima. epigramima i 13 14 15 16 Sedmica IV. pomaãi i premestiti.nutri nemaju ni jednog slova. Što nemamo toliko kwiga. Isto.15 Dobrom poznavaocu društvenog ÿivota. a naša ga je danguba s poåetka gotovo sama podigla i utvrdila. to velikoj brigi dangube imamo zahvaliti. jer bez we ne bi se one jamaåno mogle s otim stvarima tako lepo namestiti i nakinðuriti". d". moÿemo opet dangubi zahvaliti. 240. od ove dve. i da uzmogu premestiti Maticu Srbsku. da ne oslepimo pišuãi i åitajuãi mnoge kwige. na primer putujuãi. Francuzi i drugi narodi. toaletima. jedva ãe naãi vaÿniji reåi. imamo najviše našoj dangubi blagodariti. Novi Sad 1855. Sedmica V. sapunima. 31. Luksuz. i t. da u našoj istoriji ima i lepi tragiåki pozorja. to je sve plod velikog iskustva dangube i weni ålanova dangubica. rasipništvo. nespremnost da se pritekne u pomoã nacionalnoj prosveti i kulturi. šmizetima. naš satiriåar je nadovezao konvencionalno znaåewe sintagme izgubiti dan ili dane. koja hoãe da sve starodrevnosti naše u podlinosti potomstvu saåuva.13 Na isti naåin Nikoliã je negodovao i protiv nemara koji su Srbi pokazivali prema poduhvatima od nacionalnog kulturnog znaåaja: „Kako stvari danas stoje? ovo se je pitawe veã dosadilo publikumu. 246.

oliåenoj u junacima sredwevekovne prošlosti. 1868. koji je tada postao arhipastir Karlovaåke mitropolije. potoweg Zmaja. wihov sveštenik je sa sinom Milošem podigao zdawe srpske škole. Ali wen paroh se nije mirio sa tim. godine. Još pre gašewa „Sedmice" prestao je wegov kwiÿevni i publicistiåki rad. Sam je nadmašio mnoge srpske prvake sazdavši u malenom Knezu dve velike zaduÿbine — pravoslavni hram i školu za srpski narod. Kwiÿevnu delatnost Nikole Nikoliãa zaokruÿuju wegovi prevodi sa nemaåkog i popularno-nauåni ålanci razliåitog sadrÿaja. ne osvrãuãi se na mnoge teškoãe ni na liåne tegobe zbog obolelih oåiju. ali ne i velikih umetniåkih domašaja. Nikola Nikoliã se u svom vremenu iskazao kao pesnik rodoqubivog nadahnuãa. koju su utemeqili srpski prvosveštenici i vladari. Prilikom izbora srpskog patrijarha na tom Saboru. januara 1911. Nikola Nikoliã je postao sveštenik u malenoj parohiji koja je posle izdvajawa Rumunske pravoslavne crkve iz Karlovaåke mitropolije ostala i bez hrama i bez parohijske sesije (1864). Potom je pretrpeo teÿak udarac — smrt Miloševu. u formi epigrama. Pripadnik Politove Srpske narodne slobodoumne stranke. godine. Mnogo bliÿi pomenutim srpskim kwiÿevnicima bio je kao satiriåar. takoðe u stihu. 170 . bio je sudeonik i politiåkih zbivawa. i to nije sluåajno ako imamo u vidu tematiku malo pre pomenutih satiriånih priloga. Milobruke i Nadpisi. Prota Nika preminuo je u Temišvaru 2. iako ih nije bilo ni dvesto duša. Srbe iz Temišvara i okoline na Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima 1890. sve do 1901. koju je posvetio svojoj srpskoj uspomeni. prema više od dve hiqade Rumuna. Javio se ponovo iz Kneza. U duhu drevne tradicije. u novosadskoj „Danici". pesmom u desetercu Moja srpska draga. U „Sedmici" je objavqeno nekoliko wegovih prigodnih pesama. godine. kada se povukao u zasluÿenu mirovinu. Više od tri decenije sveštenik Nikola Nikoliã je bio duhovni voð Srba u Knezu. A buduãi da je bio podjednako zainteresovan za åuvawe veroispovesti i za negovawe narodnosti prosveãivawem. Delao je priqeÿno i neodustajno. godine. zajedno sa dr Brankom Stefanoviãem. posveãenih preminulom Jovanu Steriji Popoviãu. sahrawen je u rodnom selu. Ugledni sveštenik iz Kneza. Ðure Jakšiãa i Jovana Jovanoviãa. ispraãen i oÿaqen od ÿiteqa svih veroispovesti i narodnosti. Tu sreãemo i Nikoliãeve sentencije u stihu o univerzalnim qudskim vrednostima. o negativnim karakternim osobinama. znan kao prota Nika. Ta pesma nastala je iste godine kada je poåeo wegov predani svešteniåki rad u Knezu. prepustivši parohiju sinu Milošu.satiriånim stihovima u rubrikama Orasi. oštrook i kritiåan prema škodqivim objavama kod svojih sunarodnika u svekolikom Srpstvu. Savremenik Jovana Sterije Popoviãa. naporedo s kritiåkim opaskama. svoj glas dao je Georgiju Brankoviãu. predstavqao je. i oni su to uåinili zajedno sa wim. podstakao je Srbe u Knezu da sazidaju svoju crkvu.

he was buried in Knez. reflexive. In 1890 he was a representative of the Serbs from Timisoara and surrounding area at The National-Ecclesiastical Council in Sremski Karlovci. 171 . reflexivº. mai ales în ceea ce prive¤te metrica. protopopul Nika. and the attitude of the Serbs to the national language. din rândurile tuturor confesiunilor ¤i nationalitºþilor. Radovan Miãiã SCRIITORUL ¢I TRIBUNUL NATIONAL NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Rezumat Poetul. seen off and mourned by the inhabitants of all confessions and nationalities. In his inspired patriotic. ei devenind români ¤i ale atitudinii sârbilor faþº de limba popularº. he did not reach higher achievements. unwillingness to help national education and culture. satirist and publicist Nikola Niko Nikoliã was born on April 9. iar el. faddishness and other phenomena in the Serbian bourgeois society which endangered the cultural heritage and the survival of the nation. cauzele asimilºrii sârbilor. Due to his endeavours. died on January 2. Datoritº stºruinþelor sale. In his satirical comments he criticized extravagance. faptulº de a fi la moda ¤i de a te comporta þinând cont de alte fenomene prezente în societatea burghezº sârbeascº care au pus sub semnul întrebºrii mo¤tenirea culturalº ¤i supravieþuirea naþiunii. În articolele satirice a criticat risipa. Svetovid (Sf. filozofia la Zagreb ¤i a terminat Teologia la Vâr¤eþ. împreunº cu fiul sºu. In lucrºrile sale de publicistica a abordat probleme legate de asimilarea poporului. In his publicistic works. descriptive and allegorical poetry. Sedmica and other Serbian journals and magazines. the priest Nika. From 1847 to 1853 he wrote contributions for the Serbski Narodni list (Serbian National Magazine). 1827 in the Banat village Knez. Svetovid. In perioada 1847—1856 a colaborat la Serbski narodni list (Gazeta nationalº sârbeascº). studied philosophy in Zagreb and completed the theological school in Vršac. El a frecventat liceul la Timi¤oara. he dealt with the issues related to the assimilation of nations. în ciuda pretenþiilor literar-estetice manifestate.Radovan Miãiã LITERARY AND NATIONAL ACTIVIST NIKOLA NIKA NIKOLIÃ Summary Poet. the Serbs in Knez built their Orthodox temple. sârbii din Chinez ¤i-au ridicat hramul lor ortodox. faptul cº mulþi nu sunt dispu¤i sº ajute învºþºmântul ¤i cultura naþionalº. 1911 in Timisoara. Vid). În poezia sa patrioticº. From the 1860s he completely dedicated himself to the position of the priest in his native village. Nikola Nikoliã. sasatiricul ¤i publicistul Nikola Nika Nikoliã s-a nºscut în 9 aprilie 1827 în satul bºnºþean Chinez. a fost înmormantat în cimitirul din Chinez. a construit clºdirea ¤colii sârbe¤ti. despite his pronounced literary-esthetic aspirations. însoþit ¤i deplâns de consºteni sºi. Sedmica (Sºptºmâna) ¤i 'la alte reviste ¤i ziare sârbe¤ti. causes for the blending of the Serbs with the Romanians. descriptivº ¤i alegorica inspiratº nu a atins valori deosebite. and he with his son built the edifice of the Serbian school. He attended grammar school in Timisoara. Nikola Nikoliã. In anul 1890 a fost reprezentantul sârbilor din Timi¤oara ¤i împrejurimi la Soborul popular-bisericesc din Sremski Karlovci. a încetat din viaþº pe 2 ianuarie 1911 la Timi¤oara. Din anii '60 ai secolului XIX s-a dedicat pe deplin activitºþii de preot în satul natal. particularly in the metrics.

.

Nikola je. 1868 — Modoš. gde je kupio kuãu. Mijoviã. åija se delatnost prati kroz tri generacije slikara tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX veka. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 17. kao primer. oko 1820 — Vrawevo 1859). dobio pravo graðanstva. Temišvarski slikari Sava i Pavel Petroviã. Teodor i Georgije). 3 L. Novi Sad 1965. poznatu slikarsku porodicu Dimitrijeviãa-Rafailoviãa iz Risna.046:929 Aleksiã Olga Mikiã SLIKARSKA PORODICA ALEKSIÃ Da se više ålanova jedne porodice bave istim umetniåkim zanatom. 1937) i Stevan (Arad. Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 13. te Dušanovi sinovi Ivan (Arad.3 Belocrkvanski Jakšiãi (Arsenije. åiji mnogobrojni ålanovi sa radovima iz XVII. koju su u porodici nazivali „lepom Italijankom". Šelmiã. doduše. prešao u Arad (1840). Rodonaåelnik je Nikola Aleksiã (Beåej. bokokotorsku ikonopisnu školu. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 1. 1843 — Deska 1900) i sinovac Jovan (Temišvar. To su Beåkereåki Popoviãi (Dimitrije. Novi Sad 1931. naslikao je blizu hiqadu religioznih slika i nekoliko stotina portreta. 183—217.4 i meðu wima najmnogobrojnija slikarska porodica Aleksiãa iz Arada. otvorio slikarsku radionicu i ostao do smrti.2 Temišvarski Petroviãi (Sava i Pavel). nije bio redak sluåaj. Vasiã. Bokokotorska slikarska škola XVII—XIX veka.1 Na širem podruåju Banata u XVIII i XIX veku delovalo je nekoliko slikarskih porodica. zbog åega je bio upuãen da neprekidno i mnogo radi. posle slikarskih studija u Beåu i Italiji i kraãih boravaka u Kikindi i Temišvaru. Popoviã. 1808 — Arad. Pomenuãemo. Tamo je proveo najveãi deo ÿivota. Bio je jedan od najplodnijih srpskih slikara XIX veka.UDC 75. kod Srba. 1876 — Modoš. XVIII i XIX veka predstavqaju lokalnu. Novi Sad 1977. u kuãi u Ulici bagremova. Titograd 1960. 1923). Slikarska porodica Jakšiãa iz Bele Crkve. bio rodom iz Beåeja ali je kao mlad. 1873). zatim wegov sin Dušan (Arad. 265—284. Imali su šestoro dece. Veliki Beåkerek slikarsko središte u Banatu. 1 2 173 . sreãno oÿewen Marijom Stankiã. u prošlosti. 117—147. Slikao je ikone i kompletne ikonostase i oslikavao zidove i svodove srpskih crkava na podruåju nekadašwe Karlovaåke miP. ãerkom srpskog oficira na sluÿbi u Veroni. slikarstvom ili drvorezbarstvom. Josif i Dimitrije). 4 P. V.

Kuvinu. Elemiru. Malom Beåkereku i Varjašu. Kumanima. sada rumunske. Paralelno je naslikao veliki broj graðanskih portreta od kojih pojedini dolaze u red najboqih portret174 . Novom Kneÿevcu. Velikom Senpetru. gde je slikao ikonostas i svodove. Banatskom Aranðelovu. crkve u Fibišu. Aradu (katedralni hram) i u Arad-Mikalaki. Takve su. U Vojvodini je slikao crkve u Molu. takoðe. Srpskom Senmartonu. Novom Miloševu. za mnogobrojne srpske crkve u Rumuniji: Tekelijinu Petropavlovsku crkvu u Aradu. Radojevu. pripale Rumunima. i crkve u Velikom Senmiklošu.Nikola Aleksiã. Melencima. Gospoðincima i Ostojiãevu. od kojih su neke posle jerarhijske podele 1864. Umetnikova deca Jovan i Kornelije Aleksiã (1850—60) tropolije. Mokrinu. Radio je.

Kalendar Kikinðanin. Sadašwi srbski vrsni ÿivopisci. sa posebnim osvrtima na portretsko i crkveno slikarstvo. 125—130.5 U novije vreme obraðena je monografski. I. Srpska umetnost u Vojvodini. M. Nikola Aleksiã. Beograd 1965. Kašanin. Ikonostas crkve Svetog Petra i Pavla skih dela srpskog slikarstva XIX veka. Velika Kikinda 1896. Novi Sad 1852. 175 . Kolariã. V. 101—103. M.Nikola Aleksiã. O ovoj preobimnoj slikarskoj delatnosti je još od sredine prošlog veka dosta pisano. uz struånu valorizaciju kompletne umetniåke delatnosti koja je stilski bila u okvirima sredweevropskih. Petroviã. Sedmica 15. Aleksiã. poznoklasici5 S. 116. Novi Sad 1927. Klasicizam kod Srba I. Nikoliã.

164—165. Srpski spomenici u Rumuniji. 176 . 1996. a kraãe vreme i Qubomira Aleksandroviãa.6 Nedavno je pisano o Aleksiãevim znaåajnijim radovima u Rumuniji: u crkvama u Aradu. Jovanoviã. Malom Beåkereku. prozraånih boja. Popoviã. 242—252. Malom Beåkereku. 168—170. gde je istaknuto wegovo veliko majstorstvo u korišãewu palete svetlih. V. O. Nikola Aleksiã je slikarskom zanatu obuåavao nekolicinu mladih. razneÿenih. Nikola Aleksiã u Srpskom Sentmartonu. 7 M. Velikom Senpetru i Varjašu. Srpskom Senmartonu. Delo Nikole Aleksiãa. Aksentija Marodiãa. premda su oni posle slikarskih studija izgradili svoj liåni stil bez vidnijeg podseãawa na uåiteqeve pouke u slikarstvu.7 Kao ugledan i uvaÿavan slikar. Nikolajeviã. 207—217. Velikom Senpetru i Varjašu. Mikiã. 24—27. Tekelijina crkva u Aradu. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Novi Sad 1997. kasnije znaåajnih srpskih slikara: Novaka Radoniãa. 16—18. Oficir iz Kikinde (1840) 6 M. Jovan Aleksiã. Novi Sad 1974. Subotica.stiåkih i nazarenskih slikarskih osobina.

koristeãi wegove skice i kartone. 129. Za åetiri decenije slikarskog delovawa radio je u preko trideset crkava. malawe crkava. Subotica. Umro je rano. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Inaåe. Nastradao je kao mladiã u buni 1848. srpskih i rumunskih. 13 O. Slikar Ðura Peciã. Divoš. 11 Isto. 203— 209.9 i. Sveske Društva istoriåara umetnosti Srbije. od kojih je nekoliko evidentirano. Samostalni veãi radovi su mu slikawe crkava u mestima: Knez. Banatska Dubica.12 i Ðurom Peciãem u Srpskom Padeju i Kikindi. pre navršenih åetrdeset godina. Mikiã. Slikar Ðura Peciã. što je razumqivo. nije radio samostalno nego samo mawe. 236. a mlaði Stevan je dovršio slikawe ikonostasa u Deski. Wegove radove obeleÿavaju pepeqasto sivi tonovi inkarnata i kruta postavka figura. 129. 14 M.14 8 M. u poåetku je saraðivao sa stricem. jer je Dušan umro u toku wegovog slikawa. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. O. Aksentije Marodiã.13 Stariji sin Ivan mu je pomagao pri slikawu crkava u Banatskom Brestovcu i Boqevcima. Bavio se skoro iskquåivo crkvenim slikarstvom. Novak Radoniã. Jovanoviã. Kao slikar skromnih moguãnosti. Beograd 1986. Popoviã. Jovanoviã. Jovanoviã. 1996. spretno je oponašao oåev naåin slikawa. 204. od kojih je samo nekoliko evidentirano.11 Nikolin sin Dušan Aleksiã od oca je rano izuåio slikarski zanat i veã mu je kao deåak od petnaest godina pomagao pri izvoðewu veãih slikarskih poslova. Velike poslove. 10 O.8 Wegovi verni podraÿavaoci ostali su do kraja mali. a radovi mu nisu poznati. U poåetku je saraðivao sa ocem u Aradu. 272—273. od kojih su mnoge uništene kasnijim preslikavawima. Novi Sad 1970. Naslikao je i veãi broj pojedinaånih ikona i mali broj portreta. Keåa. ali kvalitet oåevih radova nije dostigao. 178—180. Novi podaci o slikarskoj porodici Aleksiã. Dušan i Ivan Aleksiã 258. pogotovu portretskim. pojedinaåne ikone i portrete. u Vrawevu. wegovi najbliÿi srodnici i saradnici sin Dušan i sinovac Jovan Aleksiã. Mikiã. V. slikarske studije nije pohaðao. I pored oåeve namere. ali ima radova i u Sremu i Baåkoj. zatim sa Qubomirom Aleksandroviãem u Nemetu. Golubinci i Ÿabaq. Srpski spomenici u Rumuniji. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Malom Beåkereku. kao što su bili Ðura Peciã i Lazar Rakiã.Samo se u wihovim ranim radovima. Tamo su nastali wegovi prvi samostalni radovi. lokalni majstori koji su slikarsko obrazovawe sticali samo u domaãim radionicama. 6. Novi Sad 1981. 129—132. 108—109. Varjašu i Ostojiãevu. Stariji od wih Jovan. uåio je slikawe od strica još za Nikolinog boravka u Kikindi. u kojima je åesto obnavqao starije ikonostase i radio zidne slike. najviše na podruåju severnog Banata. Mikiã. Srpski Aradac. 12 M. Rad vojvoðanskih muzeja 27. 177 . Ÿivanoviã. Q. 9 O. Ada 1979.10 Pomenuãemo i to kako porodiåni biograf navodi da je i Jovanov mlaði brat Miša Aleksiã slikarstvo takoðe uåio kod strica u Aradu i da je darom sve svoje roðake-slikare nadmašio. sin Nikolinog brata Alekse uåiteqa u Temišvar-Mehali. uoåava izvesna zavisnost od Aleksiãevog naåina slikawa. Mikiã. 34. Najviše je radio zidne slike.

Zasluÿan je kao is15 Isto. kojim je pokazao da je pored solidnog zanatskog znawa teško uspevao da preðe granice amaterizma. 259. bio sveštenik i nije se profesionalno bavio slikarstvom osim što je u mladosti pomagao ocu. Polagawe Hrista u grob (1870—80) Dušanovi sinovi Ivan i Stevan takoðe su se bavili porodiånim zanatom. u zrelim godinama.15 Od wega su još poznati nekoliko pojedinaånih ikona i portreta kao i kopije slika starih majstora. samostalno naslikao skromni ikonostas za srpsku crkvu u Monoštoru. doduše. Stariji Ivan je. 178 . Ipak je. Pored slikarstva bavio se i pisawem.Dušan Aleksiã.

Novi Sad 1928. Monografija Modoša. Posle oåeve smrti vratio se u Arad i zapoåeo plodnu slikarsku delatnost. pohaðao je slikarsku akademiju u Minhenu uz finansijsku pomoã brata Ivana i skromnu stipendiju Matice srpske. Autoportret (1918) pitivaå starijeg vojvoðanskog slikarstva. 179 .Ivan Aleksiã.16 U rukopisu su saåuvane wegove beleške koje se odnose na delatnost oca Dušana i strica Jovana. dobijenih od oca u Aradu. Sr. i Ištvanu Berkesiju za kwigu Temišvarski slikari. sela u kojem je godinama bio sveštenik. Aleksiã. Stevan Aleksiã. Objavio je biografije svoga dede Nikole i brata Stevana i monografiju Modoša. Dosta materijala iz oblasti srpske starije umetnosti ustupio je Lazaru Bogdanoviãu za wegove beleške o srpskim slikarima objavqivane u „Srpskom Sionu". Otada pa do poåetka Prvog svetskog ra16 I. Prilozi letopisu Matice srpske I. Isti. Najmlaði ålan ove slikarske porodice Stevan Aleksiã bio je najtalentovaniji i jedini kompletno slikarski obrazovan. Posle prvih pouka u slikarskom zanatu. Karlovci 1932.

odmah potom ikonostas fruškogorskog manastira Bešenova. najåešãe svoga dede Nikole. ali su delovi ikonostasa sreãom saåuvani. U prvim godinama rada. radio je zidne slike srpskih crkava u Aradu. za vreme boravka u Aradu. kasnije. kao i obnavqawu radova svoga dede Nikole u Kumanima i Srpskom 180 . Potom je radio na ukrašavawu srpskih crkava u Konaku. Pored ikonostasa najviše je radio zidne slike. posle preseqewa u Modoš 1905. slikajuãi osim u Banatu i crkve u Sremu i Baåkoj. Autoportret u kafani (oko 1904) ta mogu se pratiti wegovi obimni radovi iz oblasti crkvenog slikarstva takoreãi iz godine u godinu. U poåetku je radio u Aradu i bliÿoj okolini. Tamo je naslikao poznatu kompoziciju Spaqivawe moštiju Svetog Save. Radio je zatim zidne slike crkve u Bavaništu i obnavqao dedine ikone u Elemiru. Zatim je u Novom Sadu slikao svod obnovqene Saborne crkve. Sledeãi obiman posao bio je slikawe zidova i svodova Preobraÿenske crkve u Panåevu.Stevan Aleksiã. porušenog u Drugom svetskom ratu. i mnogo šire. Temišvaru i Åakovu. koju je kasnije nekoliko puta na platnu replicirao. U Modošu. slikao je ikonostas i zidne slike seoske crkve. pa zidne slike katoliåke crkve u Lukiãevu i istovremeno grobqansku kapelu porodice Paunoviã u Vukovaru. åesto monumentalnih formata. Jarkovcu i Ðurðevu. a obnavqao je i radove starijih slikara. gde je blizu brata Ivana sagradio porodiånu kuãu sa ateqeom.

Tih godina je slikao. pojavqivao na grupnim izloÿbama u Somboru (1910) i na IV Jugoslovenskoj umetniåkoj izloÿbi u Beogradu 1912. zidna dekoracija mauzoleja porodice Ðuriåiã u Rumi. Izlagao je tada i u Segedinu. porušene još u toku Prvog svetskog rata. Naslikao je preko trideset autoportreta koje je åesto prikazivao kao ÿanr-scene sa zbivawem u kråmi. morbidnu kompoziciju Veliki kosaå. u veselom društvu. zidne slike Gradnuliåke crkve u Beåkereku i crkve u Klenku. zatim neki ponemåeni Srbin Jankoviã iz Modoša i Maðar Kapuši iz Krstura. Golgota ¡ (1918) Senmartonu. na åemu je radio wegov brat i zaštitnik Ivan. Bez obzira na to i tada je vredno radio. Slavko Gigiã. ali se to nije ostvarilo zbog wegovog sve slabijeg zdravqa. radeãi štafelajno slikarstvo. misleãi na ÿrtve koje je doneo rat. 181 . Od wih su poznati: Vasa Pomorišac. Tada je slikao ikone. Janoš Ajh. Po završetku rata nameravao je da se preseli u Beograd. Vladimir Gavriloviã. koje se sada nalaze u Srpskom vikarijatu u Temišvaru. izmeðu kojih se istiåu autoportreti. koja je izazvala opštu paÿwu na izloÿbi u Temišvaru 1918. kao što su bile pet velikih kompozicija raðene takoreãi pred smrt (1922—23). Posledwi obimni radovi su ikonostas i kompozicije na svodu srpske crkve u Lugovetu. sa predstavom smrti u pozadini.Stevan Aleksiã. Godine Prvog svetskog rata proveo je u Modošu. dok se ranijih godina. Za ovako obimnu delatnost u oblasti crkvenog slikarstva imao je saradnike i pomoãnike. To su uglavnom bili wegovi uåenici koje je imao u Aradu i Modošu. portrete. pre rata. åak i slike monumentalnih formata. i popularne ÿanr-scene iz seoskog ÿivota. za trpezariju srpskog manastira Bezdin. personifikaciju smrti. i poznatu sliku monumentalnog formata Golgota.

He painted iconostases and wall compositions. Aleksiã. got citizenship and stayed till his death. delo Srpski spomenici u Rumuniji. Petroviã. 275—279. 22. as well as Dušan's sons Ivan (Arad 1868 — Modos 1937) and Stevan (Arad 1876 — Modos 1923). too. D. Jovanov. Stevan Aleksiã. in the wider Banat area. was the only one with a complete painter's education. i 1—7. not only in Banat. around 1820 — Vranjevo 1859). Stevan Aleksiã /1876—1923/. Trifunoviã. His sons Ivan and Stevan were also engaged in the family trade. he taught the painting craft to a number of Serbian painters. Kašanin. oseãajnosti simbolizma i naglašenoj ekspresivnosti. Novi Sad 1989. Stevan Aleksiã.17 Posledwa monografska studija sa kompletnim katalogom radova svrstava ga u predstavnike Minhenske škole. He also wrote and published biographies of his grandfather Nikola and his brother Stevan. As a renowned painter. V. V. then there were his son Dušan (Arad 1843 — Deska 1900) and his cousin Jovan (Timisoara. 65. At the beginning he worked in Arad and its surroundings. 182 . after studying painting in Vienna and Italy. and later in a much wider region painting for the churches in Srem and Baåka. using his sketches and cartoons.18 Prinudna izolacija i ograniåeni kontakti sa svetom onemoguãili su da bude moderniji. Novi Sad 1927. Jovanoviã. 18 J. He completed studies at the academy of fine arts in Munich. at first they co-operated with him. Popoviã. including his son Dušan and cousin Jovan. he imitated his father's manner of painting. 127—129. Olga Mikiã THE ALEKSIÃ FAMILY OF PAINTERS Summary In the 18th and 19th century. He painted almost 1. but he didn't reach the quality of his father's works. Jovan died young and a small number of his works was preserved. 257—269. the most famous of them was the Aleksiã family of painters from Arad whose work could be followed in three generations of painters during the second half of the 19th and the first decades of the 20th century. He also painted iconostases and wall paintings for the Serbian churches in the region of the then Karlovci Metropolitanate of which some were ceded to the Romanians after the ecclesiastical division of jurisdictions. and later worked independently. often of the monu17 I. there were several families of painters. ali nisu mogli spreåiti da bude autentiåan i da impulsivno sledi suštinske tokove modernog slikarstva sa poåetka XX veka. Srpski slikari. Beograd 1973. M. Glasnik crkveni školski i društveni list 30—36. As a young man. 1924. Slikarstvo Temišvarske eparhije. Nikola settled in Arad where he bought a house. M. He painted a modest iconostasis for the Serbian Church in Monoštor. Ivan was a priest and didn't paint professionally. Stevan. 286—288. Srpsko slikarstvo 1900—1950. showing that it was difficult for him to overcome the limitations of amateurism. Novi Sad 1968. As the painters of modest capability. nav. 27. Medakoviã. Stevan Aleksiã u Lugovetu. Temišvar 1923. The youngest member of this painting family. Srpska umetnost u Vojvodini. L. Dušan was much more fruitful. formiranog na tradicijama akademskog realizma. Its progenitor was Nikola Aleksiã (Becse 1808 — Arad 1873). He was one of the most fruitful Serbian painters from the 19th century. 21.O umetniåkom delu Stevana Aleksiãa postoji obimna bibliografija.000 religious paintings and numerous portraits.

1937) ¤i Stevan (Arad.mental size. iar mai târziu într-un spaþiu mult mai larg pictând atât în Banat. dar nu a atins calitatea picturilor tatºlui sºu. iar mai târziu pictau în mod independent. dintre care unele. 1843 — Desca. A pictat iconostase ¤i compoziþii murale. folosindu-i schiþele ¤i cattoanele. the most well-known are „Golgotha" and „Burning of St. He also did a lot of easel painting: portraits and popular genre scenes from rural life. Fiind pictori cu o capacitate modestº. au aparþinut românilor. dupº divizarea ierarhica. 1923). 1808 — Arad. a cºror activitate putând fi urmºritº de-a lungul a trei generaþii de pictori. dovedind ca reusea cu greu sº depº¤eascº graniþele amatorismului. and renewed works of older painters. 1859). s-a stabilit la Arad. Sava's Remains". A publicat biografiile bunicului Nikola ¤hi fratelui Stevan. Dintre compoziþiile istorice cele mai cunoscute îi sunt „Golgota" ¤i „Arderea moa¤telor Sfântului Sava". A fost unul dintre cei mai fecunzi pictori sârbi din secolul XIX. Ivan a fost preot ¤i nu s-a ocupat cu pictura în mod profesional. În calitate de pictor distins i-a instruit pe un numºr mare de pictori sârbi.000 de picturi religioase ¤i un numºr mare de portrete. în jurul anului 1820 — Vranjevo. Stevan. 1868 — Modo¤. 1876 — Modo¤. 1873). în cele mai dese cazuri picturi ale bunicului sºu Nikola. Cel mai tânºr membru al acestei familii de pictori. a obþinut cetºþenia ¤i a rºmas aci pânº la moarte. în jumºtatea a doua a secolului XIX ¤i primele decenii ale secolului XX. 183 . El a pictat un iconostas modest pentru biserica sârbeascº din Monoštor. Jovan a murit tânºr ¤i au fost pºstrate puþine dintre lucrºrile sale. sº-¤i însu¤eascº meseria de pictor. a fost singurul care a avut pregºtirea corespunzatoare pentru activitatea de pictor. dupº studiile de picturº la Viena ¤i Italia. Încº pe când era tânºr. repictând ¤i lucrºri ale pictorilor care au pictat în perioada anterioarº. As for his historical compositions. 1900) ¤i nepotul de frate Jovan (Timi¤oara. apoi a urmat fiul sºu Dušan (Arad. El a absolvit Academia de picturº din München. Fiii sºi Ivan ¤i Stevan de asemenea au practicat meseria familialº. A pictat aproape 1. la început ei colaborau cu el. care imita modul de a picta al tatºlui sºu. unde ¤i-a cumpºrat o casº. mostly of his grandfather Nikola. La început a lucrat la Arad ¤i în imprejurimi. din viaþa ruralº. De asemenea a practicat mult ¤i pictura pe ¤evalet: portrete ¤i scene des întâlnite. ¤i dupº aceea fiii Ivan (Arad. Olga Mikiã FAMILIA DE PICTORI ALEKSIà Rezumat În secolele XVIII ¤i XIX. pe teritoriul mai larg al Banatului ¤i-au desfº¤urat activitatea câteva familii de pictori dintre care cea mai cunoscutº a fost familia de pictori Aleksiã din Arad. între care ¤i fiul sºu Dušan ¤i nepotul de fratre Jovan. A pictat iconostas ¤i picturi murale în bisericile sârbe¤ti din teritoriul Mitropoliei de la Karlovþi. Iniþiatorul a fost Nikola Aleksiã (Beåej. Se ocupº ¤i cu scrisul. cât ¤i pentru biserici din Srem ¤i Baåka. adeseori formatul lor fiind monumental. Mult mai productiv a fost Dušan.

.

Arad törtenete. uspešno nosio breme odgovornosti za sudbinu srpske zajednice u Aradu. Lakatos. srpski ÿivaq je još uvek po brojnosti1. U sveukupnom gradskom stanovništvu Arada. Posle smrti Save Tekelije. vajare. Arsenije Seåanski (1785). delo. Gavra Jankoviã je u teškim istorijskim prilikama. 231. Gradonaåelnici su bili: Rista Stanojeviã (1783/85). zastupqenosti u gradskom magistratu2 — predstavqao znaåajnu etniåku zajednicu. Nemci. Lazar Bogdanoviã (1770/76). Srbi. potomci graniåara Jovana Popoviãa Tekelije ÿiveli su na reånom ostrvu izmeðu Moriša 1 Pre seobe u Rusiju Srbi su bili veãinsko stanovništvo u Aradu. 43.: O. Jovan Mišiã (1773/79). Kao i sto godina ranije. a u gradski senat birani su: Petar Arsiã (1773/90). Cincari. Ciuhandu. 2 Srbi su zauzimali visoke poloÿaje u aradskom magistratu. SRBI U ARADU KRAJEM XVIII VEKA Utihnuli su odjeci razvojaåewa Pomoriške vojne granice i nesreãne seobe u Rusiju. Jevreji. birovi (sudije) bili su: Arsenije Seåanski u dva maha (1776/77 i 1787/88). narodne dobrotvore. bezmalo celu deceniju. O. II. Georgije Jankoviã (1798/1809). arhitekte. Lazar Mišiã (1791). Araðanina Gavrila-Gavru Jankoviãa sa mnogo razloga ubrajamo u red srpskih rodoquba i dobrotvora. Boÿidar Paniã SRPSKI RODOQUB I DOBROTVOR GAVRIL-GAVRA JANKOVIÃ Pomoriški grad Arad dao je kroz vekove srpskoj istoriji i kulturi mnoge znaåajne liånosti: vojskovoðe. Upor. 185 . slikare. 42. Stefan Tenecki (izabran 1787). Românii în câmpia Aradului de acum douº veacuri. On je sav svoj dugoveåni ÿivot posvetio srpskoj zajednici u Aradu. Jovan Mišiã (1780). Arad 1881. Petar Boÿiã (1778). muziåare). Upor. nav. Arad 1940.). šarolikom po nacionalnom sastavu (Maðari. Petar Boÿiã (1790/93). Lakatos. ekonomskoj snazi. Grci i dr. 215. a pre wih: Konstantin Kalinoviã (1762/65). umetnike (kwiÿevnike.: Gh. 233—236. Sava Arsiã (1791/96).UDC 929 Jankoviã G. lekare. 40. a svoju imovinu zaveštao jednoj od najznaåajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda u Habzburškom carstvu — Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Georgije Saviã (1781). Petar Vasiã (1771/72). Rumuni. Arsenije Seåanski (1794/97). arhijereje Srpske pravoslavne crkve.

Ÿiteqi Srpske varoši bili su takoðe: trgovci. Beograd 1966. a Srbi starosedeoci nastawivali su Ãukovac. na „slavenoserbskom" jeziku. Opštinska kuãa Srpske varoši. gde su stanovali aradski trgovci i zanatlije. su stoku iz Pomorišja i vino iz aradskog podgorja prodavali su širom Carevine. Lakatos.: O. 6 Polgári szerb csapat. Ráczváros ili Ratzenstadt. a kojom su komandovali „kapetan Sava Aršiå i straÿamešter Jovan Vasiå". oslikao je ikonostas novosagraðene crkve Svetog Jovana Krstiteqa. 16. O srpskim cehovima u Aradu svedoåe natpisi na cehovskim barjacima Tekelijine crkve4. II. nav. to jest 4 meseca. II. zanatlije. koja su cehmajstori izdavali novoobuåenim zanatlijama da izuåeni zanat mogu upraÿwavati po celoj Carevini. Ostojiã. Lakatos. U Ãukovcu su se nalazili brodogradilište. nav. 4. 5 S. ostavio zanimqivo svedoåanstvo. godinama su vojevali na raznim ratištima — turskom (1788/90). delo. godine organizovane tri graðanske kompanije: nemaåka. Godine 1783. Bilten Srpskog pravoslavnog vikarijata u Temišvaru. kabaniåarskom i dr. koje su postojale sve do Revolucije 1848. male crkve. srušena je stara tvrðava sa åardacima. Sava Tekelija je u svom Dnevniku 1795/97. kao i mnoštvo duãana i bakalnica.7 O. 7 „Zaista. nalazila se u glavnoj ulici (Bischofsgasse). oronule. godine saborna crkva Eparhije aradske. koju je „srpsko obštestvo uniformiralo". Opisanije ÿivota. xelebxije i vinari. ÿuta ÿe polska kapa — na podobice ulanov obuåeni. tako se momci obu3 4 186 . D. od 1706. Povrh toga. sastavqene od mladiãa iz Arada i okoline. 63. Zato su 1796. koju je vladika Pavle Avakumoviã (1786—1815) sagradio na mesto stare. delo. zemqoradnici (zemqedjelci). godine. francuskom i italijanskom (1793/99). Za kratko vreme. Iz prošlosti srpske pravoslavne crkve u Aradu. Ãukovaåka crkva Svetog Jovana Krstiteqa. Temišvar 1974. 35—38. Zanatlije su bile organizovane po cehovima: sabovskom.5 Vojnici regimente stacionirane u novoj tvrðavi. Upor. 45. Uprkos poodmaklim godinama. u tvrðavi se tada nalazilo oko 1200 francuskih vojnih zarobqenika. nalazila se u glavnoj ulici — Plathea Major Civitatis Rascianice (današwa Tribunul Axente ulica). severno od Malog Moriša. kapamaxijskom. Aradski veletrgovci. nije se odvajao od kiåice — 1790. carske poveqe wima dodeqene i „svidjetelna pisma" pisana ãirilicom. odakle je nekada obrštar Jovan Popoviã Tekelija motrio „na Turke onda u Banatu jošte sušte". zaduÿbina Dmitra Jakšiãa iz XV stoleãa3. Istovremeno. kad su u red stali milo je bilo pogledati lepe momke izabrate: na wima su plavetne zagasite åakšire i kurtka sas ÿutim naklopcim i prslukom. tako da su varoš i tvrðava ostali bez vojnog obezbeðewa.i jednog wegovog rukavca — Malog Moriša u Srpskoj varoši poznatoj još kao Civitas Rascianorum. maðarska i srpska6. pristanište i zimovnik za reåne brodove kojima je prevoÿena razna roba. privedena je kraju dvadesetogodišwa gradwa nove tvrðave u velikoj okuci Moriša. uglavnom so iz Erdeqa za Pomorišje i juÿne krajeve Ugarske. Tekelija. Tu je sa mnogoålanom porodicom ÿiveo i åuveni slikar-ikonopisac Stefan Tenecki. O srpskoj kompaniji od oko 50 momaka.

bila je tada jedanaestogodišwa devojåica. ÿivela srpska zajednica u Aradu na isteku XVIII veka. ÿiteli varoši aradskija. na šta se odnosi ono „qeta predpoloÿenago i meseca i dne pod qetom poloÿenago". Otec mladenca G(ospo)d(i)n Georgije Jankoviå. m(ese)ca i dne pod qetom poloÿenago i dano bist vo svjatom krešåeniji mladencu imja jemu Gavril. aprila. Bogosluÿbene kwige kojima su obe crkve raspolagale. A. kada je roðen Gavril-Gavra Jankoviã. 96. štampane u Veneciji. dne. praksu voðewa tutorskog dnevnika i matiånih kwiga na slavenosrpskom jeziku. pod rednim brojem 235. naåenše ot qeta 1779-go do 1793-go.Na Temišvarskom saboru 1790. qeta predpoloÿenago. Srbi Araðani su imali svoje predstavnike: Savu Tekeliju. Vladika Vikentije Jovanoviã. na strani 241. U braku Georgija i Julijane roðene su i dve kãeri — Marta i Jelena. Oåigledno radi se o datumu krštewa i zavoðewa u protokol. Moskvi ili Rimniku. uveo je još 1728/29. Registrul nr. A. po prvi put. takoðe. Petra i Pavla vo Aradje sušåija.9 Gavrini roditeqi bili su ugledni graðani Arada. popunio štampani ãiriliåni obrazac „napisanije krešåajemih" pod rednim brojem 753. Dnevnik Save Tekelije 1795—1797 (priredio Stevan Bugarski) Novi Sad 1992. 8 Protokol krešåajemih Cerkve hrama S. Filiala Arad. i Petra Boÿiãa. RODISJA MLADENEC Prve biografske podatke Gavre Jankoviãa uneo je u protokol krštenih Tekelijine crkve jerej Jovan Krstiã8. crkvenoslovenske. Svetog Jovana Krstiteqa i Svetih apostola Petra i Pavla. mati ÿe Julijana. Vosprijemnica bist jemu Marija dšåi G(ospodina) Savi Arsiåa. m(ese)ca aprilija 11. Marija. 86. On je 11. aktivnog i zapaÿenog uåesnika u radu sabora. godine u obe crkve. U obema srpskim crkvama. i 1811—1815) i dugogodišwi ålan Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine u vreme kada je sastancima predsedavao Sava Tekelija. Parohia Ortodoxº Sºrbº Arad. Otac Georgije bio je gradski senator (1798—1809. ÿiteqi zdješnija varoši. S. maja 1782. kãi Save Arsiãa i wegove prvobraåne supruge Terezije." U uokvirenom stupcu s desne strane piše: „1793. kada je wenom ocu bilo 22 godine. åili seksercirati i ravno streqati da sami starjejši polkovniji soldati ravnije vatru dati ne mogu". kuma na krštewu Gavrinom. Pri svakoj crkvi radila je srpska škola. Matricola botezaþilor. koji u celosti glasi: „Rodisja mladenec pola muÿeska meseca aprilija. u najopštijim crtama. 187 . Krestisja i mirom svjatim pomazasja årez mene jereja Joana Krstiå. Tako je. Roðena je u Aradu 3. 9 Isto. bile su. 79. potowi mitropolit karlovaåki. 1793. Arhivele Nationale. paroha cerkve Svjatih apostol Petra i Pavla v Aradje sušåija. str. gradskog sudiju. liturgijski jezik bio je crkvenoslovenski. dne". 9. po starom kalendaru.

Novi Sad 1931. 188 . Gavrila Jankoviãa i Jovana Krestiãa (Pavle Jovanoviã i Georgije Sekuliã nisu prihvatili da se kandiduju). Posle smrti Save Tekelije (21. za poåasni prvi stol u crkvi.10 U literaturi postoji podatak da je Gavra Jankoviã roðen u Irigu. Pravi predsednik crkvene opštine i voða srpske zajednice u Aradu bio je Gavril-Gavra Jankoviã. godine". 11 M. Po struånom obrazovawu Gavra Jankoviã je bio pravnik. Zaduÿewe da sastave 10 Prema zabelešci pokojnog protojereja stavrofora Dragutina Ostojiãa. Nije ih udostojio åak ni jednog jedinog prisustva na mnogobrojnim zasedawima skupštine. dugogodišweg paroha aradskog. Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu. PRAVILNIK O RADU SKUPŠTINE CRKVENE OPŠTINE Prvi znaåajan poduhvat Gavre Jankoviãa nakon izbora na odgovornu duÿnost je izrada pravilnika o radu Skupštine. naspram oltarske apside). Suprugu i ocu 1836. verovatno po ugledu na slavnog sugraðanina Savu Tekeliju. GAVRA JANKOVIÃ — PREDSEDNIK SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVENE OPŠTINE U ARADU Do novembra 1842. sem 150 forinti priloÿenih 1847. 2. za potpredsednika („vtorog prezesa") veãinom glasova izabran je Gavra Jankoviã. septembra 1842) izabrana je nova Skupština (8. Novi Sad 1954. D. Marta i Jelena polaÿu krest ovaj posveãeni. bogatog i uticajnog plemiãa slavnog prezimena. koji se danas teško moÿe proåitati. Godine 5. Tomandl. 39. Od trojice kandidata: Vasilija Petroviãa. Zub vremena je znatno oštetio natpis.11 Meðutim. predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine aradske bio je Vasilije Petroviã. birov aradski i upraviteq aradskih pravoslavnih veroispovednih škola. Kiriloviã. 4. 38. krštenica i navedeni natpis na nadgrobnom spomeniku wegovog oca jasno i nedvosmisleno ukazuju na to da je Gavra Jankoviã roðen u Aradu. Srpsko narodno pozorište. Petar Åarnojeviã nije uåinio ništa za svoje aradske saplemenike.U porti Tekelijine crkve do danas je saåuvano nekoliko nadgrobnih krstova najzasluÿnijih Srba meðu kojima i onaj Georgija Jankoviãa (uz juÿni zid. 245—246. sa natpisom: „Georgiju Jankoviå 1830. na veåiti spomen neistoåne qubve. Augusta vo blagih usopšem. novembra 1842). koja je nedequ dana kasnije jednoglasno izabrala Petra Åarnojeviãa za predsednika („prvog prezesa"). kao i mnogi drugi ålanovi Skupštine Srpske pravoslavne crkvene opštine. Aradske varoši senatoru ostavša vdova Julijana i potomci Gavril. Srbi Araðani su oåekivali mnogo. Od mladog. ali. Srpsko pozorište u Vojvodini.

tako da se hor savršeno uklapa u enterijer Tekelijine crkve. odreðuje naåin izbora predsednika i crkvenih tutora. OSLIKAVAWE SVODA. IZGRADWA HORA NAD PRIPRATOM. 1843. proteklo je pedeset godina. predviðao da se za ålanove Skupštine ne mogu birati bliski roðaci. kao i iznošeno (stawe) uniforme" i predloÿio temeqnu reorganizaciju i obnavqawe rada Kompanije. unutrašwa arhitektura dobila je konaåni oblik. kromje prezesa. takoðe. Novi stolovi rasporeðeni su najzasluÿnijim parohijanima Tekelijine crkve. Nad pripratom je 1846. godine sagraðen hor. 3 je u prvoj verziji predviðao da svaki izabrani ålan treba da bude Srbin. Pri doradi statuta. Izmeðu ostalog. a Generalna skupština saziva se „o Sv.projekat „štatuta" dobili su Jovan Krestiã. a sledeãe godine — pevnice. privodi se na 10 individua". Pravilnik je. NOVI DUH I NOVO RUHO SRPSKE GRAÐANSKE KOMPANIJE Od osnivawa Srpske graðanske kompanije 1796. O kvorumu se kaÿe: „åislo obštinara koje se k cjelosti Skupštine iziskuje. „strana kojoj predsjedateq pristupi… krjepost izreåenija dobija". Predsednik je ukazao na „neuredno i zabataqeno stawe hora našeg ulanerskog. avgusta 1846. propovedaonicu („predikaonicu") i episkopski sto. Petar Marinkoviã i Jovan Klajiã. izradio je 1846. kao i predstavnici cehova. 08. 189 . nove stolove u naosu i priprati. nekadašwoj srpskoj graðanskoj eliti grada na Morišu. pravilnik predviða da Skupština („Izbrano obštestvo") ima 30 ålanova. Avram Nikoliã. godine. Uraðeno je to sa velikim umeãem. Paragraf br. i pozvao je da wenom radu prisustvuju istaknute liånosti — „naši honoraciores". Nakon razmatrawa projekta. Nadaleko åuveni aradski ikonopisac Nikola Aleksiã oslikao je svodove 1845/46. Predlog je sa oduševqewem prihvaãen i Gavra Jankoviã je izabran za prvog kapetana Kompanije. Predsednik Gavra Jankoviã sazvao je Skupštinu 11. u sluåaju jednakog broja glasova. a da „od tuðeg roda ni jedan u ovo Obštestvo primiti se neãe". Ovi se imaju birati „na treãi dan Boÿiãa". inaåe ålan Skupštine crkvene opštine. Isto tako poznati vajar Mihajlo Janiã. dopune i ispravke pojedinih paragrafa u nekoliko zasedawa Skupštine „štatut" je konaåno odobren 25. Pri glasawu. Wena delatnost åetrdesetih godina XIX veka sasvim je zamrla. godine. umaqeno åislo sluÿeãi momaka. Vasilije Brankoviã. ova druga odredba smatrana je izlišnim ponavqawem jer propis da ålan Skupštine moÿe biti samo Srbin „dostatoåno kaåestvo ålana oznaåava". Jovanu". OBNAVQAWE CRKVENOG NAMEŠTAJA Posle više od sto åetrdeset godina otkako je sagraðena Tekelijina crkva. a Andrej Stankoviã za wegovog zamenika.

a nakon rasprave zakquåeno: „Ovo Obštestvo izloÿena 17 punkta soizvoqava i odobrava ih po svemu. GODINE Srbi Araðani bili su obavešteni o martovskim dogaðajima u Pešti 1848. nego da sami za sebe po naosob. ODJECI REVOLUCIJE 1848/49. ali i putem prepiske sa srpskim komunitetima drugih gradova. Evo još nekoliko propisa o ustrojstvu Kompanije: „1vo. Izostalo je tako jedno autentiåno srpsko svedoåanstvo o uåešãu Srba Araðana u Revoluciji 1848/49. za obderÿanije naše narodnosti i Cerkve nezavisimosti. a ne jedne farbe u ovoj varoši budi kojom birgerskom kompanijom. 2ro. Na prvi poziv upisalo se više od osamdeset momaka. uputila „blagodarstveno pismo na velikoimenite rodoqubce: Pavla Trifunca ot Batve. isti svirjepstvujuãi hramo190 . pri Univerzitetu peštanskom Juris Romani Suplent Profesora. kao i na svo Serbstvo peštansko. Duh slobode uzneli". niti muziku. a ni drugo što sa drugom. više od petnaest meseci Skupština nije zasedala. marta 1848. najverovatnije zbog zabrane okupqawa u vreme „buntovnog pravlenija". Todora Pavloviãa. što je odmah na istom zasedawu i uåiweno. koja je zasad u mestu ili tek podignuti se namjerava kompanijom imademo opšte. tu svoju voqu i sopstvenoruånim potpisom izjasniti i potvrditi ima". zriwi ili kaputa i pantalona. Odreðen je desetogodišwi rok sluÿbe u Kompaniji. Proåitan je proglas. da novouniformirata mjestna Serbska graðanska kompanija za svagda i u buduãe ime Serbske kompanije zadrÿi. prvi. Narodni Serbski Novina uårednika i izdateqa. Zasedajuãi u punom sastavu. na Jovana Subotiãa. avgusta 1849. 4to. pod imenom Serbske kompanije sluÿimo". 3ãe. kao i u nikakvi dogovor ne upustimo se. za vreme od skora uništene Revolucije. godine. to jest zatvoreno plavetna. godine.Odluåeno je da uålawewe u Kompaniju bude iskquåivo dobrovoqan åin i „svaki. nov uniform imaãe se sastojati iz åako. Na Skupštini aradske crkvene opštine 28. generalna Skupština je 4. da ni štatuta. godine odrÿano je 25. nova uniforma da je takove åoje kao što je sadašwa ulanerska nošwa. aprila. u kojima se od Srba iz Arada traÿi da podrÿe proglas „Ÿeqe srpskog naroda" u sedamnaest taåaka. Iz „Pozornika Vojvodine Serbije" saznalo se o stradawu Srba u Vojvodini. Redovan rad Skupštine nastavqen je 2. aprila 1848. preko srpskih novina. åega radi da se istim hvaqenim Srbima na wiovo ÿarko roduqubije i muÿestvenu otvaÿnost blagodari". gde su „buntovni Maðari. Posledwe zasedawe Skupštine 1848. proåitana su pisma novosadskog i subotiåkog „Obštestva". koji je pri Kompaniji sluÿiti rad. Otada pa nadaqe. koji su peticije naroda našeg u 17 punkta izradivši. što god je serbsko opustošili i razorili. Isidora Nikoliãa.

27. bogosluÿbene kwige upuãene su na ime pomoãi Srbima iz postradalog mesta Ade. veã hiqadama pod vedrim nebom ladnu jesen provesti i qutu zimu oåekivati prinuÿdeni su". Simeon Gruiå i åestiti Mihail Radovan i Ðorðe Milankoviå.ve Boÿije opqenili. 41/7. januara 1850. Do februara 1850. godinu dana kasnije. nit ogreva. nit rane za prepitanije. pri dogodivšoj se ovde u mestu bitki". kako bi vernici mogli bar zvona da povrate svojim oplewenim crkvama. za trgovce G(ospo)d(a)r Vasilije Antonoviå i Jova Filipoviå…Skupqenije novaca od pojedini lica i od celog ceha uopšte za G(ospo)d(a)re åizmare vovjerava se G(ospo)d(a)rom Jeftimiju Klaiå i Teodoru Ÿivkoviå. Najverovatnije da je baš zbog toga. uåestvovalo je. po moguãstvu prema natpisima identifikovati wihovo poreklo i o tome izvestiti preko novina. za G(ospo)d(a)re ãuråije otreðuju se G(ospo)d(a)ri Petar Nikoliå i Mihail Petran. što je najboqi dokaz velikog ugleda i poštovawa. oktobra 1849. sedamdeset prvaka Srba 191 . meseca januara. kako se iz zapisnika Skupštine br. marta 1851. Na Skupštini 8. ãesarsko-kraqevskom komesaru i velikom ÿupanu. na zasedawu 7. kuãe popalili. a od naši Serbaqa Gajåana inkasiraãedu G(ospo)d(a)ri Georgi Gruiå. GAVRA JANKOVIÃ I CAR FRAWA JOSIF Gavra Jankoviã je po drugi put izabran za predsednika crkvene opštine 7. godine nalazilo tristo zvona. Skupština je odredila deputaciju koja ãe zvona popisati. marta 1851. aklamacijom. opqaåkanih u vreme Revolucije iz srpskih crkava širom Vojvodine. moÿe zakquåiti. utvari. Crkvene odeÿde. koji je bio jedan od organizatora prikupqawa i raspodele pomoãi postradalima. prikupqeno je 1356 forinti. u Tekelijinoj crkvi odrÿan je parastos palim graniåarima. kao nikad ranije. a nit kuãe gdi bi se zaklonili imaju. uklowen sa te funkcije po nareðewu samog vladara. tako i kod naši zemqedjelaca. koje je uÿivao meðu svojim sunarodnicima zahvaqujuãi uspešnom rukovoðewu poslovima srpske zajednice. Mada je po statutu Skupština imala trideset ålanova. Januara 1850. dne po našemu. Od ceha sabovskog i kabaniåarskog skupiãedu G(ospo)d(a)ri Joan Stanuloviå i Petar Joanoviå. imaãedu se tablice za svaku klasu soåiniti: za uåenog reda obnosiãe G(ospo)d(i)n Joan Petroviå. Joan Ðermek i Jovan Klaiå aktuarij Obštestva". ovdašwi Serbaqa iãiãedu s listom G. na godišwicu wihove pogibije „prošaste godine. a za ceh henteški G(ospo)d(a)r Petar Gruiå. U aradskoj tvrðavi se februara 1850. marvu oterali i ranu odneli da sad naša braãa svega dobra lišeni. godine jednodušno. Novac je poslat Isidoru Nikoliãu. Isidor Nikoliã je o primqenom novcu åak dva puta pismeno izvestio Araðane. srpskim junacima. organizovano je prikqupqawe novåane pomoãi za postradalu braãu u Vojvodini: „Priloga što više inkasirawa radi.

Gavrila Jankoviåa. blagodario je u krasnom izraÿeniju slova svog wegovom blagorodiju za mogostruåne wegove usluge. 3 i pet jutara vinograda u Ðoroku blizu Arada — u vrednosti od oko 30. U prisustvu dvojice pravoslavnih sveštenika Joana Raca i Lazara Adamoviãa. koja je odigrala vaÿnu ulogu u sveukupnom ekonomskom razvitku grada. koje je årez puni osam godina i åetiri meseca svog predsjedateqstva narodu svom i cerkvi åinio. izabrala Jovana Petroviãa za novog predsednika a varoški „fisikus" (lekar) Jovan Krestiã „pobuðen djejateqnostiju G. Gavrilu Jankoviåu izjavquje i svesrdno javnu blagodarnost otdaje". Pošto nije imao dece. za ovo Obštestvo i za cerkvu uåinio". Wena sadašwa adresa glasi: Piaþa Plevnei nr. koje se carskim uredbama rado podåiwava i te ne vreðati trudi se" i blagodario na zvawe predsednika. Obavqao je tu duÿnost do 1871. 3. 29—31. Béla. povinujuãi se carskoj voqi. 1889. Gavrila Jankoviåa. Skupština je. Zgrada koju je Gavra Jankoviã zaveštao novosadskom pozorištu postoji i danas. Stoga „poåitajemom svom preðašwem predsjedatequ G. 12 L. Kada je 1838. gradski senat osnovao svoj savet za kulturu. Preureðena je i ima petnaest stanova. Az aradi elsõ takarékpénztár hatvan éves története. Nalazi se u drÿavnom vlasništvu. Ludvig Hofbauer. Mihut. za potrebe Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu". 77. Az Arad szinézet törtenete 1774—1889. Skupština. Jankoviã je svu svoju imovinu. Obavqao je dugi niz godina odgovorne duÿnosti u aradskom magistratu — bio je gradski senator 1835/40. usmeno je saopštio „soderÿaj svevisoåajše uredbe" kojom se Srpskoj crkvenoj opštini u Aradu nalaÿe da izabere novog predsednika i nove tutore. Arad. koje je dugoqetno pri neugodnim obstojatelstvima. ne samo od svojih sunarodnika.Araðana. koja nije bila mala — jednospratnu zgradu na Arpadovom trgu br. 297. Budapest. Aradul ¤i teatrul transilvºnean pânº la marea unire. 192 . godine12. godine. 1901. Odgovorio je predsednik Gavra Jankoviã izjavivši „vjernost spram presvetlog Doma Austrijskog našeg naroda i ovog Obštestva. ZASLUŸNI GRAÐANIN ARADA I NARODNI DOBROTVOR Gavra Jankoviã bio je cewen i poštovan od svih Araðana. åija je duÿnost bila da promoviše i usmerava razvoj kulture i umetnosti u Aradu. odala je javno priznawe Gavri Jankoviãu: „Uzimajuãi u pristojno rasuÿdenije revnostnu djejatelnost i mnogostruåne zasluge blagorodnog G.000 forinti zaveštao Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. sa svoje strane. Po slovu testamenta taj novac namewen je osnivawu „Fonda Gavre Jankoviãa. posebno pozorišne umetnosti. Ottenberg. Ime Gavre Jankoviãa nalazimo i meðu osnivaåima Prve aradske štedionice (1840)13. Arad 1993. ovo Obštestvo ÿalost svoju opisati nije kadro što wega u istom kaåestvu…sad i u budušåe…imati ne moÿe". aradskog graðanina. gradski kapetan 1843/48. izaslanik vladinog komesara Janoša Acela (ugarskog plemiãa). V. 13 T. takozvanu Komisiju za lepe umetnosti. Gavra Jankoviã je izabran za ålana te komisije.

193 . kao što su na bogosluÿewima u Tekelijinoj crkvi stajali u svojim stolovima rame uz rame. tako su im i grobovi bili naporedo. Ostaje i daqe nerazjašwena wegova velika qubav prema pozorišnoj umetnosti. skraja. Dvojica srpskih rodoquba. XV red. Teško je prihvatiti surovu realnost da su odavno nestali wihovi nadgrobni spomenici. novembra 1888. srpskog školstva. godine. januara 1885. biblioteke i åitaonice. dragocenih arhivskih dokumenata Tekelijine crkve. wegovo zalagawe za oåuvawe crkvene imovine od raznih uzurpatora. Sudbina ovih kao i mnogih drugih srpskih znamewa u Aradu indikativna je za sadašwost i buduãnost srpske zajednice u gradu u kojem su naši preci nekada bili veãinsko stanovništvo. Srpski rodoqub i dobrotvor Gavra Jankoviã umro je 18/30. koji predstavqa Gavrin dugoveåan i plodotvoran ÿivot. borba za oåuvawe crkvenoslovenskog liturgijskog jezika. godine u devedesetdrugoj godini ÿivota. oktobra / 8. Odmah do wega pokopani su zemni ostaci narodnog dobrotvora Pavla Jovanoviãa. Sahrawen je na Gorwem grobqu (Eternitatea). preneti sa starog na novo grobqe 27. parcela G II. kao što ostaju nepoznate mnogostrane i druge delatnosti: administrirawe fondova mnogih fondacija kojima je upravqala Tekelijina crkva.Sabrali smo ovde samo nekoliko kockica iz prebogatog mozaika. srpskih narodnih obiåaja i tradicija.

Lik Gavre Jankoviãa u navedenom delu Vali Bele. Umesto GYÖRGY treba GABRIEL-GÁBOR. Georgije (GYÖRGY) je ime Gavrinog oca Krštenica Gavrila Jankoviãa 194 .

Nadgrobni spomenik Georgija Jankoviãa u porti Tekelijine crkve 195 .

Naslovna strana gruntovnice na ime Gavrila Jankoviãa sa wegovim svojeruånim potpisom. Pod brojem 2 je zgrada zaveštana Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu 196 .

cum s-a crezut pânº acum. as well as to the organization of the collection of help from the Serbs from Arad and Arad-Gai for the compatriots in Vojvodina hurt during the 1848/49 Revolution. Several following sections present his significant achievements in his responsible post of the president of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Arad. Se confirmº astfel cº Gavra Jankoviã nu s-a nºscut la Irig. The paper then discusses Gavra Jaknoviã's work related to the reorganization of the Serbian Bourgeoisie Company. the facsimile from the land-register for the building bequeathed to the Novi Sad Theatre. a fost timp de peste 8 ani conducºtorul comunitºþii sârbe din Arad. when Gavra Jankoviã was born. ca fiul lui Georgije. 1793 (according to the old calendar). the inscription from Georgije Jankoviã's (Gavra's father) tombstone. to the high positions he had in the city magistrate. which had the 50-years long tradition before the 1848/49 Revolution. cu un accent deosebit pe particularitºþile comunitºþii sârbe din ora¤ul de pe Mure¤. Pe baza certificatului de na¤tere descoperit la Filiala Arad a Arhivelor Naþionale Române se prezintº apoi principalele date biografice ale lui Gavra Jankoviã. Dupº moartea lui Sava Tekelija. with special emphasis on the characteristics of life of the Serbian community in the town on the Mures. later a city senator. jurist de profesie. On the basis of the archive documents. ¤i al Julianei. Gavra Jankoviã. led the Serbian community in Arad for as long as 8 years. Then the paper points to Gavra Jankoviã's contributions to his native Arad. the author identified the two-storey residential building which Gavra Jankoviã bequeathed to the Serbian National Theatre in Novi Sad. la 9 aprilie 1793 (stil vechi). GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Summary The introductory part of the paper contains a brief survey of the social circumstances in Arad at the end of the 18th century. as it had been believed. ci la Arad. ales ceva mai târziu membru al Senatului orº¤enesc. the choir room above the narthex was built. Boÿidar Paniã PATRIOTUL ¢I BINEFªCªTORUL SÂRB GAVRIL-GAVRA JANKOVIà Rezumat Partea introductivº a lucrºrii cuprinde o scurtº referinþº asupra condiþiilor sociale din Aradul de la sfâr¤itul secolului XVIII. 197 . Apostles Peter and Paul were painted. Gavra Jankoviã. The paper also comprises the following appendices: the facsimile of Gavra Jankoviã's birth-certificate. but in Arad — on April 9. The basic biographical facts about Gavra Jankoviã are presented according to the birth-certificate found in the Arad office of the national archives of Romania.Boÿidar Paniã A SERBIAN PATRIOT AND BENEFACTOR. the vaults of the Church of St. which exists even today. After Sava Tekelija's death. and mother Julijana. când s-a nºscut Gavra Jankoviã. of father Georgije. to his activities in the cultural and economic development of the city on the Mures. lawyer by professional education. the copy of a less-known Gavra's photograph. among other things. which finally completed the interior architecture of that holy temple which was preserved till today. at that time. It is thus confirmed that Gavra Jankoviã was not born in Irig.

o copie a unei fotografii mai puþin cunoscute a lui Gavra Jankoviã.În capitolele urmºtoare sunt arºtate cele mai importante realizºri ale sale în funcþia de pre¤edinte al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Arad. În lucrare se prezintº în continuare activitatea lui Gavra Jankoviã privitoare la organizarea Companiei civile sârbe¤ti. precum ¤i activitatea de organizare a colectºrii de ajutoare de la sârbii din Arad ¤i Arad-Gai pentru fraþii lor sârbi din Voivodina. a fost elaborat Statutul de funcþionare al Adunºrii comunitºþii. Pe baza documentelor de arhivº a fost identificatº casa cu etaj pe care Gavra Jankoviã a donat-o prin testament Teatrul Naþional Sarb din Novi Sad. fiind astfel definitivatº arhitectura interioarº a bisericii care s-a pºstrat pânº în zilele noastre. a fost pictatº bolta Bisericii Sfinþilor Apostoli Petru ¤i Pavel. epitaful de pe monumentul funerar al lui Georgije Jankoviã — tatºl lui Gavra Jankoviã. care în ajunul Revoluþiei de la 1848/49 avea deja o tradiþie de 50 de ani. funcþiile pe care le-a îndeplinit în cadrul magistratului orº¤enesc. când. Referatul este completat cu urmºtoarele anexe: fotocopia certificatului de na¤tere a lui Gavra Jankoviã. În lucrare sunt arºtate meritele lui Gavra Jankoviã pentru urbea sa natalº. victime ale Revoluþiei de la 1848/49. 198 . printre altele. a fost construit balconul din pronaosul bisericii. fotocopia extrasului de carte funciarº a edificiului donat teatrului din Novi Sad. angajamentul sºu la dezvoltarea culturalº ¤i economicº a ora¤ului de pe Mure¤. casº care existº ¤i astºzi.

godine Vladimira Ðorðeviãa (1869—1938). bez ikakvih podataka o autoru. tropar Hristos voskrese ¢ glasa i prokimen ¢¡¡ glasa Kto Bog velij.UDC 783. po P(rop)sisu Pravoslavne Vostoåne Cerkve od Spiridona Terboeviãa upraviteqa pjenija v Temišvarje 1851.1 Obe publikacije je „Blagorodnim gospodam Aleksandru i milostivoj suprugi Eugeniji Saviã." Ova veoma obimna partitura (ukupno 20 listova) za muški hor otkrivena je pre dve godine u Rukopisnom odeqewu Matice srpske u Novom Sadu (M. u kojoj se navode dve Trbojeviãeve štampane muzikalije za muški hor. Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 560. 199 . Druga. str. 4°. An 1313. 1—5. posvetio „Spiridon Terboeviã uåiteq pravoslavnog cerkovnog harmoniånog pjenija". str. MI XXIX." Samuil Mašireviã je tada bio arhimandrit manastira Bezdin. sadrÿi nekoliko pesama za vaskrsne sluÿbe: Voskresenije Tvoje. 561). Beograd. 1 V.2 a druga dosada nigde nije naðena. pripevi Antifonima na Liturgiji (Molitvami. To je: Boÿestvenaja Sluÿba Soåiwena u 4-ri glasa. To je Ogled srpske muziåke bibliografije do 1914. 4°. Spasi ni). stihira na Vaskrs ¢¡ glasa. „Soåiniteq" je delo „iz Visokog Poåitanija" posvetio. 139—140 (br. Prva donosi Tropar Vaznesewa IV glasa. Naše interesovawe za nepoznatog uåiteqa muzike iz 19. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — NEPOZNATI SRPSKI CRKVENI MUZIÅAR U TEMIŠVARU POLOVINOM H¡H VEKA Ime Spiridona Trbojeviãa nalazi se samo u jednoj dosad štampanoj muzikološkoj publikaciji. 1837). Beograd 1969. izabran je za episkopa temišvarskog. sa oznakom „Svetli ponedeqak 13. sa oznakom „na Spasovdan 1869".071. vlastelam padejskim". aprila 1870 qeta". 2 Muzikološki institut SANU.1 Trbojeviã S. verovatno svojim mecenama. Prva od ove dve publikacije nalazi se u Arhivu Muzikološkog instituta. Ðorðeviã. i rukopis uputio: „Visokopreåestwejšemu Gospodinu Gospodinu Arhimandritu Samuilu Mašireviãu Administratoru Temišvarskija i Veršaåkija Eparhiji. veka podstaklo je otkriãe još jedne wegove kompozicije. 2—3. a samo godinu dana kasnije (30. H 1852). godine.

br. 4 M. 5 D. o åemu svedoåe podaci iz Arhiva Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-gradske. Gorwa Krajina i Karlovaåko vladiåanstvo. kada je bio uåiteq crkvenog pojawa u srpskoj školi u Karlovcu. sa ÿeqom da pomogne mladom autoru. Ja sam se uzeo slobodu. Nuser je angaÿovan kao „uåiteq crkvenog muziåkog pjenija" i kao „upraviteq lika". Radeka. Rukopisno odeqewe Matice srpske. srcu govori…. maja 1863. Zagreb 1975. godine rešilo da uvede „harmoniåesko pjenije" pri bogosluÿewima. ovo moje pervo djelo. reagovao na ovu posvetu. a potom i u periodu od 1849. delo. srcu govori…. on je 1843. sa meseånim dodatkom od 20 forinti za „trud uåilišåa pjenija". koje blagoizvolite Primiti. potowi episkop temišvarski. parohija i škola u Zagrebu. 109. 6 Q. godine. Najraniji zasada poznat spomen Spiridona Trbojeviãa je iz 1839. 200 .4 u spomenici Srpske pravoslavne parohije i škole u Zagrebu5 i u kwizi koju nam je qubazno poklonio autor Qubomir Stepanov.8 Tih godina Trbojeviã je boravio i radio i u Temišvaru. Mladost ÿubori. 13. to delo „s radostiju" preporuåio u krugu temišvarske dijeceze. godine. 7 M. delo. Q. Jedanaest godina kasnije. Srpska pravoslavna crkvena opãina. godine.Na naslovnoj strani partiture lepim brzopisom je ispisan sledeãi tekst: „Visokopreåestwejšij Gospodine. Sledeãi uåiteq i horoupraviteq (oko 1843/44) bio je Petar Stojadinoviã (poznata su i imena pevaåa). Citirano prema Q.10 3 Pismo episkopa Samuila Mašireviãa Korneliju Stankoviãu od 31. 9 Upor. Vašoj visokojpreåestnosti Posvetiti. koje iz Glubine Serca mog oseãam s'prama Vašoj Visokojpreåestnosti. Mladost ÿubori.855. ostajem. 10 Arhiv Srpske pravoslavne crkvene opštine Temišvarsko-Gradske (ASPCOTG). Bukurešt 1991. 13—16. Stepanov. delo. a Aleksandar M. Vitkoviã. do 1851. sa zadatkom da okupi desetak uåenika sredwih škola i obuåi ih horskom pevawu (poznata su i imena prvih pevaåa). 316.3 Skromni podaci o ÿivotu nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa naðeni su zasada u tri publikacije: u kwizi Milana Radeke. Bukurešt 1991. godine. bio uåiteq u srpskoj veroispovednoj školi u Zagrebu. Stepanov. nav. kada mu je kompozitor Kornelije Stankoviã poslao drugu kwigu „na note stavqenog pjenija" Vladika je.9 Gradsko obšåestvo je 1836. 12—13. Zagreb 1985. i skojim se preporuåujem u budušåe u Vašu Milostivu Blagonaklonost. 8 D. Vaše Visokepreåestnosti najpokorniji Poåitateq i Sluga Spiridon Terbojeviã upraviteq pjewa v Temišvarje" Nije nam poznato kako je arhimandrit Samuilo Mašireviã. nav. Po reåima Dimitrija Vitkoviãa. za znak mog visokog Poåitanija. Radeka. nav. Vitkoviã.6 — 1839. neregistrovani i administrativni akti. 109. Stepanov.7 — 1843.

navodi ime Aleksandra Morfidisa. zamewuje ga Petar Hejm. septembra 1844. predavao u srpskoj školi u Karlovcu. godine otkazano u Zagrebu. a takoðer da ne bi sve jedno pjenije dosadno bilo. godine. Radeka. ništa više o wegovom ÿivotu i školovawu nije poznato. 1879. po štilu pravoslavnoj crkvi našoj saobraznom sastaviti i horom svojim na notama pojati. u vreme vladiåni prazdnika. zasada poznati pomeni o ovom crkvenom muziåaru. ukrašeniju sirjeå i hudoÿestveniju. što bi znaåilo da je Trbojeviã napustio ovaj posao. godine. 11 12 201 . Datumi štampawa dve wegove horske muzikalije u Padeju. delo. Bogojavqeniju. o Vaznesewu 1869. Ðorðeviã u svom Ogledu srpske muziåke bibliografije do 1914. kao horoupraviteq u Temišvaru naveden je Ðorðe Jovanoviã. 109. godine.13 Godine 1854. bas toåno i svagda potrebitu uslugu tvorio". — 1869. u kojem je oznaåen kao „horalnog pjenija uåiteq". V. Kao uåiteqa pojawa. nav. a naroåito o Hramu S. oktobra 1844. Vitkoviãeva dokumenta pokazuju da mu je krajem 1848. delo. nije mogla da naðe kandidata koji bi sve zahteve ispuwavao. Iz ugovora koji je Spiridon Trbojeviã (1/13. 16. do oktobra 1851. v) U vreme velikih prazdnika. Milan Radeka ga ponovo pomiwe u Gorwem Karlovcu i to prilikom podnošewa ostavke na tu duÿnost 1859/1860. Prema novootkrivenom muziåkom rukopisu. b) Celu boÿestvenu Liturgiju i ubo u vreme nedeqniji dana osobitu. kako u notama tako i pjeniju po pravilom musikijskim nastavqati i obuåavati. a oktobra 1847. kao uåiteqa „koralnog pevawa" u Temišvaru i Vršcu 1850—1852. kromje S. napomena 4. Ovim ugovorom. a Školsko upraviteqstvo je traÿilo crkvenog pojca. Duha. posledwi su. ali se izgleda u Temišvar vratio tek 1852. 16. nav. delo. Stepanov. do 1859. pa je Trbojeviã nastavio sa radom u Zagrebu od marta 1849. Na ÿalost. Åini se da nije bio dovoqno spreman za vršewe opštih uåiteqskih obaveza. Beograd 1969. godine potpisao sa crkvenom opštinom u Temišvaru na tri godine (1844—47) vidi se da je bio rodom iz Sewa. godine. Vitkoviã. Liturgije i jutrewe i veåerwe harmoniåeski sloÿiti i horalnim pjenijem ukrasiti. Matere Cerkve. u vreme pak mawih praznika u sluåaju bi od pjevåiD. — 1848. Uprava škole. 34—35.14 To bi moglo da znaåi da je u periodu od 1854. koliko god u hor pjevåeski predano mu bude. Voskreseniju Hristovom i Sošestviji S. Moguãe je da se vratio u Zagreb. Spiridon Trbojeviã preuzima rukovoðewe ovim horom 1. godine.12 Iz iste godine saåuvano je svedoåanstvo koje je potpisao kalfi Kirilu Jovanoviãu „koji je kod harmoniåeskog pjenija kao 1. godine. meðutim.11 — 1851/52. Q. Trbojeviã se i 1851. 13 Nav. Roÿdestvu. delo. godine potpisivao kao „uåiteq pjenija u Temišvaru". više struka takoviji trajušåu komtraktualnomu vremeni izmeniti. a drugu. 316. „koji zajedno i sluÿbu uåiteqa izvršavati kadar je". nav.— 1844. u Banatu. Razlog Trbojeviãevog odsustvovawa nije naznaåen. — 1859/60. bio je zaduÿen da: a) Uåenike. i na Svetli ponedeqak 1870. 14 M.

Srpsko-rumunsko klirikalno uåilište u Vršcu 1822—1867. 13—15. d) Irmose.17 Podaci o polaznicima i o radu ove škole nisu sistematizovani. kao o S. graða za istoriju Karlovaåke bogoslovije u periodu u kojem je on mogao da bude klirik (1820—1875) nije saåuvana. koja u cerkvi pojawa budu obšåestvu na sohrawenije i shodnoje upotrebqenije predati mora. nego i šire muziåko znawe. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. tropare i kondake vladiånih praznika. kao i nedeqna Blaÿena. Stepanov. Karlovaåka bogoslovija (1794—1920). Na ÿalost. Osijeku. obaåe pravoslaviju našemu sootvjetstveno. Matere Cerkve. g) Na dane bivaemog van cerkve ishoda. Ostaje otvoreno pitawe gde je Trbojeviã stekao solidno muziåko obrazovawe. na note sostaviti i horom svojim pojati. D. Varaÿdinu. Jedinu moguãnost vidimo u nekom nemaåkom zavodu tipa Musikverein-a. proåa ÿe pjenija åetvoroglasno po pravilom muziåeskim. po glasu cerkovnom harmoniåeski sloÿiti. N. 15 16 202 . Hramu S. Petroviã. Trbojeviã je mogao da bude i jedan od prvih uåenika klirikalne škole osnovane zalagawem Josifa Rajaåiãa. za ono vreme toliko neuobiåajeno meðu Srbima. U toj školi pojawe je godinama predavao karlovaåki ðak. takvog Direkciji objaviti i potom na kviti za poluåenije plate ustroiti se imuãej. Novi Sad 1983.ka cerkovnih koji prepjatstvovan bio. na osnovu kojeg je dva puta po tri godine radio u Temišvaru. pojeme pjesne i stihire ravno na note i horom svojim sprovoditi. delo. godine. Josif Rajaåiã: Vizitacija Dalmatinske eparhije 1832—1833. kakvi su tada postojali u Zagrebu. dugogodišwi arhimandrit manastira Krupa.18 Kao talentovan bogoslov i znalac crkvenog pojawa. Iz ugovora. obavezuje se pri tom povsednevno u vreme školsko po jedan sat. Golec. koji su podrazumevali ne samo osnovnu muziåku pismenost. Trbojeviã je Navedeno prema Q. Isti. Upor. A ako bi od uåenika koji nebreÿqiv i neposlušan pojavio se. pa i u wegovom rodnom Sewu. vidi se da je morao da ispuwava veoma visoke zahteve. I. tako isto i sva djela i soåiwenija svoja. Novi Sad 1988. Gavriloviã. to horoupraviteq sam duÿnost onog otpravqati obavezuje se. kao i bogoslovsko obrazovawe. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. Sremski Karlovci 1984. 485—496. Bogojavqeniju.15 Zasada nije poznato kako i gde se Trbojeviã školovao. a nema ga ni meðu polaznicima vršaåkog uåilišta. u vreme pak od škole prazdno i više åasova junost u pjeniju nastavqati. Na osnovu toga moguãe je pretpostaviti da se školovao u nekoj srpskoj bogoslovskoj školi. Voskreseniju. Zbornik o Srbima u Hrvatskoj.16 Kao Sewanin rodom. nav. z) Po isšestviju kontraktualnog vremena kako predawe po inventarijumu utvari. Atanasije Åurliã. godine. toje primjetiti. tada episkopa dalmatinskog u Šibeniku 1833. Sveske Matice srpske. 3. ÿ) Podåiwava sebe više krat pomenuti upraviteq upolnomošãenoj pjenija Direkciji u svemu povinovati se i bez predvariteqne pred wom probe. 18 Upor. 2. Beograd 1991. sjajan pojac. nikakvu novost u Cerkvi ne pojati do poluåenija od we vziskujemog odobrenija. 43—47. 17 Upor. serija umetnosti sv.

Ipak. tek dobiti mesto u istoriji srpske muzike. Periã. potom u Pešti. Treba imati na umu da se višeglasno crkveno pevawe kod nas prvi put pomiwe 1834. kao jedan od naših ranih melografa i kompozitora.21 Tridesete godine su vreme osnivawa prvih crkvenih pevaåkih druÿina i „muzikalnih zavedenija". tako što je originalna kompozicija za mešoviti hor transponovana za muški hor. Zapisi i harmonizacije crkvenih napeva koje je ostavio zasluÿuju punu paÿwu. tako i tokom sluÿbovawa u Zagrebu.20 sloÿena na osnovu tradicionalnih crkvenih napeva i moÿe se na osnovu toga porediti sa delovima Liturgije Spiridona Trbojeviãa. Tek je treãa Kornelijeva Liturgija. 287—325. koji ga je. a voðewe glasova uglavnom nezanimqivo. Ljubljana 1981. Prvi koraci u muziåkom vaspitawu Srba u Ugarskoj. 203 . godine. Bibliografija Kornelija Stankoviãa. Pešta 30. Muzikološki zbornik XVII/2. u: Kornelije Stankoviã i wegovo doba. prvo u Aradu. Bikicki. u kojoj se nije koristio tradicionalnim napevima i koja nije ni u rukopisu saåuvana. M. jer je odreðene numere pisao na osnovu tradicionalnog crkvenog napeva. Petroviã. XXIV. 111—122.19 U vreme kada je Trbojeviã napisao svoju Liturgiju za åetiri glasa (1851). Beograd 1985. Veãina numera sadrÿi harmonizacije tradicionalnih napeva. Heruvimska pesma je preuzeta od nepoznatog ruskog autora. Srbskij narodnij list. 203. kako u Sewu. Ð. Delovawe dosad nepoznatog muziåara Spiridona Trbojeviãa pripada poåecima srpske horske muzike i periodu koji nazivamo „prekornelijevom epohom".22 da bi 19 Upor. a autor je kasnije ovo delo posvetio Panåevaåkom srpskom crkvenom pevaåkom društvu. 22 D. juna 1846. primene fugata i imitacije. Saåuvane rukopisne i štampane muzikalije otkrivaju da je Trbojeviã bio i melograf. M. Nauåni skupovi. Pojedine melodije koje je Kornelije harmonizovao u molu. godine takoðe nije pisana na osnovu tradicionalnih napeva.. 21 T. Od ukupno dvadeset tri numere u Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog. Petriwi. koju je Trbojeviã sloÿio za åetiri glasa. Trbojeviã je bio stariji Kornelijev savremenik. uveliko nadÿiveo. O muzikalnom izobraÿeniju. godine povodom 150. ali u slobodno komponovanoj priåasnoj pesmi („Hvalite Gospoda"). godišwice kompozitorovog roðewa. Kornelije Stankoviã i wegovo doba.mogao muziåki da se doškoluje. Imao je problema u tumaåewu metrike napeva i u tome se wegova rešewa åesto razlikuju od Stankoviãevih. Novom Sadu. Druga Stankoviãeva Liturgija iz 1852. Poåeci višeglasja u srpskoj crkvenoj muzici. i to nekoliko godina pre Kornelija Stankoviãa. slobodno je komponovana samo veã pomenuta priåasna pesma. a štampana u Beåu 1862. kao i mnogi drugi. kw. 20 Upor. SANU i Muzikološki institut. Zbornik radova sa nauånog skupa odrÿanog 1981. koje ju je najåešãe izvodilo u preradi Mite Topaloviãa. Trbojeviã je sasvim drugaåije tumaåio. Wegove harmonije su jednostavnije od Kornelijevih. a ovaj nepoznati crkveni muziåar ãe svakako. godine u Sremskim Karlovcima. Beograd 1985. pa ih je zapisao i harmonizovao u dur-molu. pisana 1855. ima pokušaja åak kontrapunktskog rada. Stankoviã je u Beåu tek izveo svoju prvu Liturgiju (1851).

26 Prvi uåiteqi „harmoniånog pjenija" i dirigenti bili su: Evgenije Ðurkoviã (Pešta). 18. rodom iz Risna. Serija umetnosti sv. pa i u politiåkom ÿivotu Srba do danas nije predstavqen. školovan u Trstu. Sveske Matice srpske. veku. JAZU. Zagreb 1984. Flotzinger and G.od 1838. Sveske Matice srpske — graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. JAZU. prosvetnom. 93—104. 49—56. 2. a tokom åetrdesetih godina liturgije i prigodne crkvene pesme pisali su za wih strani muziåari (Gotfrid Prajer i Benedikt Randhartinger u Beåu. 239. nalaze se Nikola Ðurkoviã (1812—1875). Mnogi su autori dosad svoja istraÿivawa posveãivali ovoj temi (Mihovil Tomandl. Mihalek. Muzikalije u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu.23 Repertoar crkvenih pevaåkih druÿina åinile su mahom ruske crkvene kompozicije. 25 D. graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 6. Sveske Matice srpske-graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju. I. 53—57.25 Vajs fon Berenfels u Petriwi). Graz 1979. Novi Sad 1988. koja ãe prerasti u najznaåajnije institucije srpske muziåke kulture u 19. 26 O wegovoj Liturgiji za mešoviti hor saåuvanoj u zaostavštini Frawe Kuhaåa. Panåevo 1938. 4. 28—84 (Period Nikole Ðurkoviãa). sv. Muzikološki zbornik XXV.24 Franåesko i Ðuzepe Siniko u Trstu. Serija umetnosti. Vidi: R. godine poåela da rade i prva crkvena (Panåevo. D. Benedict Randhartinger (1802—1893). Stefanoviã. 1853) pevaåka društva. ali åini se istorijski znaåajnu muziåku zaostavštinu stvarao baveãi se crkvenim pojawem. Spomenica Panåevaåkog srpskog crkvenog pevaåkog društva. 24 Gottfried von Preyer (1807—1901). Pavle Radivojeviã (Panåevo). 2. Tomandl. u: Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrÿanog u povodu 150. Roksanda Pejoviã. åije su crkvene kompozicije saåuvane uglavnom u rukopisima. Bogdan Ðakoviã. serija umetnosti sv. Petroviã. Novi Sad 1987. Franjo Kuhaå i stara muzika pravoslavne crkve. 283—298. pa i 20. Band II. Tatjana Markoviã) ali potpuni znaåaj ovih muziåkih institucija u kulturnom. Novi Sad 1987. umetnosti. Stana Ðuriã-Klajn. rodom iz Sewa (roðen pre ili oko 1820 — preminuo posle 1870). Anali zavoda za znanstveni rad u Osijeku. Osijek 1984. Duhovna muzika u Srpskoj crkvenoj opštini u Trstu u XIX veku. koji je svoju neveliku. Aleksandar Morfidis-Nisis (Novi Sad). graða i prilozi za kulturnu i društvenu istoriju 9. vidi. 27 Upor. M. D. deset godina dirigent Panåevaåkog pevaåkog društva. Sveske Matice srpske. Franåesko Siniko — kompozitor srpske liturgije (1840). Ser. 204 . 95—105. obljetnice Franje Ksavera Kuhaåa (1834—1911). 23 Crkveni horovi i pevaåka društva predstavqaju jednu od najznaåajnijih tema u prouåavawu srpske muziåke kulture u 19. sv. horskom crkvenom muzikom i muziåkom pedagogijom u srpskim crkvama u Temišvaru. Kotor) i graðanska (Prvo beogradsko. kao i mnogi drugi o kojima gotovo da nema saåuvanih ili sakupqenih podataka. 6.27 i wegov savremenik Spiridon Trbojeviã. Posebno je nepovoqna i obeshrabrujuãa åiwenica da ni jedno ugašeno ili još uvek aktivno pevaåko društvo nema popisanu i sreðenu nototeku i arhivu. Aleksandar M. Mirka Pavloviã. Kuhaå i Srbi. Golec. Novi Sad 1990. Musikgeschichte Österreichs. veka. Gruber. D. Meðu najstarijim srpskim muziåarima novijeg doba. 3. 43—47. 47—52. Petroviã. Nuser i Petar Stojadinoviã (Temišvar). Ista. Karlovcu i Zagrebu. 5. Prilozi za historiju srpskih pjevaåkih društava na podruåju Banije. Ljubljana 1989.

205 .

1a Spiridon Trbojeviã. 1. vlastelinima u Padeju. Posveãeno Aleksandru i Evgeniji Saviã. kopija u Muzikološkom institutu SANU. za muški hor. 206 .Sl. An 1813. glas 4. na Spasovdan 1869. Tropar Vaznesewa.

207 .

Liturgija Sv. administratoru Temišvarsko-vršaåke eparhije. 2. 2a. M 1837. Jovana Zlatoustog za muški hor Posveãeno visokopreåasnom arhimandritu Samuilu Mašireviãu. Spiridon Trbojeviã. Rukopisno odeqewe Matice srpske. 208 .Sl. u Temišvaru 1851.

câte are în total Liturghia. în 1851. John Chrysostom) pentru cor pe patru voci. in Karlovac. Zagreb and Timisoara. administratorul eparhiei de Vâr¤eþ ¤i Timi¤oara. alºturi de Nikola Ðurkoviã (1812— 1875). a fost învºþºtor de muzicº. while the Cherubic Hymn was taken over from an unknown Russian author. teaching particularly Serbian Orthodox chant. a fost compus liber doar Cântecul împºrtº¤aniei (Communion Hymn). In 1851. the author presented the manuscript as a gift to the Archimandrite Samuilo Mašireviã. There is the total of twenty three numbers in the Liturgy. was one of the first melographers and composers who are yet to acquire a place in the history of the Serbian music. la Karlovac. John Chrysostom for the four-part choir was recently discovered in the Manuscript Department of Matica Srpska in Novi Sad. Fiecare numºr cuprinde melodii biserice¤ti tradiþionale (tradiþional church melodies. ¤i îndeosebi de muzica vocalº ortodoxº sârbº. analyses of these numbers show that only the Communion Hymn was freely composed. 209 . Zagreb ¤i Timi¤oara. arhimandritului Samuil Mašireviã. Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — MUZICIAN NECUNOSCUT DE MUZICª BISERICEASCª SÂRBEASCª Rezumat Spiridon Trbojeviã (nºscut înainte de sau în jur de 1820 la Senj. În biografii sunt amintite douº partituri ale sale care au fost tipºrite în anii 1869 ¤i 1870. Ioan Gura de Aur (The Liturgy of St. Croaþia — decedat dupº 1870). together with Nikola Ðurkoviã (1812—1875).Danica Petroviã SPIRIDON TRBOJEVIà — AN UNKNOWN SERBIAN CHURCH MUSICIAN IN TIMISOARA IN THE MID-19th CENTURY Summary Spiridon Trbojeviã (born before or around 1820 in Senj. în timp ce Cântecul heruvimilor (Cherubic Hymn) a fost preluat de la un autor rus necunoscut. Analizele aratº cº din cele 23 de numere. unul dintre primii sârbi care a cules ¤i înregistrat ¤i unul dintre primii compozitori. Ca un contemporan mai în vârstº al lui Kornelije Stankoviã (1831—1865). Trbojeviã's manuscript The Liturgy of St. Autorul a dºruit manuscrisul. care abia urmeazº sº-¤i primeascº locul cuvenit în istoria muzicii sârbe¤ti. As an older contemporary of Kornelije Stankoviã (1831—1865). armonizat pentru corul în patru voci (four-part chir). Croatia — died after 1870) worked as a music teacher. Spiridon Trbojeviã. who administrated the Dioceses of Vršac and Timisoara. La Secþia de manuscrise a Matiþei srpska din Novi Sad nu demult a fost descoperit manuscrisul lui Trbojeviã Liturghiile Sf. The majority of numbers contains traditional church tunes harmonized/arranged for the four-part choir. Bibliographies mention his two published music scores from 1869 and 1870. Spiridon Trbojeviã a fost.

.

Krštewe i miropomazawe izvršio je pet dana kasnije mesni paroh Jovan Krenikoviã. maja 1866. pa i šire. Temišvar. Stepanov.2 Ketfeq jeste inaåe selo za koje sa uverewem moÿemo reãi da je pravi rasadnik sveštenstva i monaštva za podruåje Gorweg Banata. ima poseban znaåaj za selo Ketfeq. iskoristiãemo priliku da kroz ÿivot ovog sveštenomonaha napravimo kratak osvrt na crkveni ÿivot Srba u Rumuniji. po zanimawu „zemqedeqaca". fotografija vršava najverovatnije u rodnom meiz 1932. od oca Genadije Šoqmošana i majke Milke.1:929 Šoljmošan M. Posledwi — Jovan Krenikoviã [popa Joca] sluÿio je u mestu više od pola veka (1850—1904). Meðutim. 127.1 Svešteniåka porodica Krenikoviã. 211 . Kreøaemœhæ 1853—1881. pa åitavih 147 godina. 17. 2 Q. Temišvar 1994. A tu åiwenicu potvrðuje i Mitrofan Šoqmošanov. jer je ona dala više generacija sveštenika. 1 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. maja 1866. Jeromonah Mitrofan Šest razreda osnovne škole za(Šoqmošanov). Matiåni protokol br. Zbirka matiånih protokola. Iz povesti Ketfeqa. upis br. i na nekoliko wegovih kquånih trenutaka. str. 11/23. poåev od polovine XVIII veka. Jeromonah Mitrofan (u svetu Milan Šoqmošan) roðen je u selu Ketfequ. Dejan Popov JEROMONAH MITROFAN (ŠOQMOŠANOV) (1866—1941) Åinilo bi se da liånost jeromonaha Mitrofana Šoqmošana ne predstavqa sama po sebi naroåitu vaÿnost. po nekim izvorima poreklom iz Rusije. 81. 40/16. koji su u mestu sluÿili. Fond Pravoslavne srpske parohije Ketfeq (Gelu).UDC 262.

Bugarski. Manastir Bezdin. godine. u Temišvaru. i to posle godinu i po dana od kako austrougarske graðanske vlasti nisu dozvolile da se patrijaršijski presto popuni. 117. Kragujevac 1996. godine. iste 1890. Tada je Temišvarska eparhija imala 78 crkvenih opština i dva manastira (Bezdin i Sveti Ðurað). taånije 1. 15. Srpsko pravoslavqe u Rumuniji. 29. Timišoara 1925. do naimenovawa novog episkopa — Nikanora Popoviãa.5 Najzad. iguman manastira (1886— 1894). zbog straha da se sveåanosti povoManastir Bezdin Hram Vavedewa Presvete Bogorodice dom obeleÿavawa petstogodišwice Kosovske bitke i dvestogodišwice francuske revolucije ne pretvore u manifestacije koje wima ne bi odgovarale. 40. godinu. Kostiã. posle nekoliko godina iskušeništva. maja 1890. 106. juna. Episkop šumadijski. dobivši ime Mitrofan. 6. godine. Podgorica. gde provodi izvesno vreme kao manastirski ðak. 6 Sava.6 Zadrÿavši po svom izboru za mitropolita karlovaåkog i patrijarha srpskog administraciju Temišvarske eparhije još dve godine. Neposredno nakon toga. aprila 1890. Beograd. i on rodom iz Ketfeqa.stu. 1999. Za ðakona je rukopoloÿen pet dana kasnije. od tadašweg episkopa temišvarskog Georgija Brankoviãa. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. Georgije Brankoviã je izabran za novog srpskog patrijarha.3 Opredequjuãi se za monaški ÿivot. 212 . u Sremskim Karlovcima.8 Potreba da monasi opsluÿuju parohije. odlazi u obliÿwi manastir Bezdin.7 patrijarh Georgije Brankoviã rukopolaÿe mladog jeroðakona Mitrofana za jeromonaha. 30. izraÿena naroåito prilikom osnivawa malih parohija posle po3 S. Q. 8 Isto. 11. 5 S. Temišvar—Beograd—Novi Sad 1995. Srpska crkva i škola u Rumuniji 1930. Milan Šoqmošan je zamonašen u manastiru Bezdinu. Bugarski. Kostiã. 7 S. Temišvar 1931. Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. 39. 4 S.4 Duhovni otac mu je bio Nikanor (Nedeqkoviã). aprila 1890. Stepanov.

86. 14 M. Perinac. 12. 19 Osveãewe crkve u Munari. Prvi Šematizam Srpske pravoslavne eparhije temišvarske za godinu 1897. Crkveni. školski i društveni åasopis. a u samoj obiteqi.12 Šurjan u današwoj eparhiji Banatskoj (1897)13 Nemet (1898— 1901).11 Mali Beåkerek (april 1896—mart 1897). Åizmaš. 5.. 42— 46. Sr[emski] Karlovci 1897. Bukurešt 1985. Iz sela u selo. godine 1897. Protokol krštenih crkve hrama Vhoda Presv. koja je bila bezdinski prwavor sve do 1923.14 Kraqevac (1900).19 Bezdinsko bratstvo je opsluÿivalo takoðe malu parohiju Monoštor. 12 Stogodišwica srpske crkve u Malom Beåkereku. što nije imala dovoqan broj svršenih bogoslova.9 Ta se situacija odrÿala i kasnije: „… opštine siromašne. 27. 277. 17 Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. Isto. administrirali su parohije. Jeromonah Mitrofan je i ovde sluÿio pre Prvog svetskog rata. 13 E. Rudna. B. 15 D. Ruvarac. a s druge strane zbog toga. 1923. Na primer. 11 J. u manastiru Bezdin stalan je bio samo arhimandrit (tada Isak (Došen). Srpska pravoslavna mitropolija karlovaåka po podacima od 1905. god[ine]. ne mogu ni najniÿe klase dotaciju svome svešteniku uredno da daju. Bogorodice u Man. a koji obiåno kroz kratko vreme usled raspisanog steåaja na boqa mesta birani bivaju. Bukurešt 1985. ¡¡.dele mešovitih crkvenih opština znaåila je priliåno optereãewe za manastire. Velika Kikinda 1906. jer su bratstva bila razasuta po eparhiji. ipak joj to nije moglo ispasti za rukom. što su baš u roku tri posledwe godine po Boÿjoj voqi mnogi sveštenici preminuli". Iz sela u selo. Zbirka matiånih protokola. Glasnik. 2. — prema matiånim protokolima. da broj sveštenika u ovoj eparhiji umnoÿi do potrebnoga broja nuÿnih sveštenika. pored starešine. Kosovac (urednik). 18 V. do Prvog svetskog rata. 12. Ãiriã. Temišvar. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Temišvar 20.15 Fenlak (1902)16 Tolvadija (1907). Crkveni. 302.18 Za sve ovo vreme opsluÿivao je. Rad Eparhijske uprave temišvarske od 1872—1905. Perinac. administrirao za kraãe ili duÿe vreme upraÿwene ili obudovqene parohije: Rudna (1894). prema Protokolu venåanih 1852—1950.10 Jeromonah Mitrofan Šoqmošanov je po potrebi. sa bratstvom iz Bezdina.17 Few (1916— 1918). s jedne strane zbog toga. 746. retko je kad bilo više [a neretko mawe] od dva sabrata. 121 (prema matiånim protokolima). Temišvar 10. 77. 9 10 213 . 35. te zbog toga se dogaðalo da na raspisani steåaj po takvim parohijama niko i nije hteo kompetovati. i parohiju u Munari. Sremski Karlovci 1900. 36. kada joj je bezdinska obiteq ustupila kuãu u selu koja funkcioniše kao kapela i danas. Takove parohije administriraju obiåno jeromonasi iz oba ovopodruåna manastira ili mladi sveštenici. godinu. 291. koji su tek skoro u åin stupili. Bezdinu od 28 oktobra 1900 god. školski i društveni list. Šematizam istoåno-pravoslavne mitropolije Karlovaåke za 1900. I ako je ova eparhijska vlast revno nastojala. S. Sremski Karlovci 1910. str. Few. Glasnik. 1924. 16 Arhiv Pravoslavne srpske crkvene opštine (ASPCO) u Munari. Letica. a desetorica jeromonaha koji su saåiwavali bratstvo.

23 Isto. 42. 1. 3. S narodom je bio u doba izvesnosti i sigurnosti. 22 Srpska pravoslavna eparhija u Kraqevini Rumuniji.21 Nakon raspada Austro-Ugarske. Protokol venåanih prav. osnovano je novo sedište u Velikoj Kikindi. jer do 1924. Glasnik. jer je svoje mesto sluÿbovawa 1919. Temišvar 1. uprave eparhije Temišvarske i novoosnovanog dela eparhije u Velikoj Kikindi bile su zasebne. 1922. tako da je ostalo 20 ASPCO u Monoštoru. 2. školski i društveni list 1.20 Bio je ålan Monaškog udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj — u bratstvu manastira Bezdin je 1912. Sremski Karlovci 1912. U izveštaju iz 1922. koji je dodeqen Kraqevini SHS. 21 I. crkve hrama Vidovdana u Monoštoru 1896. dela na dobro srpske crkve i srpskog naroda u kraqevini Rumuniji". Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. a za onaj deo Banata. ostao je veran narodu svome. na teritoriji kraqevine Rumunije ostale su 41. Crkveni. 10. Hrvata i Slovenaca (SHS).23 Kada se jula 1919. nove politiåke prilike izazvale su velike promene kod parohijskog sveštenstva. godine savezniåka vojska povukla. pa je sa narodom ostao i u doba neizvesnosti i nesigurnosti. 2. u kraqevini Maðarskoj 4. sveštenika. potpuno samostalno upravqa". imenovao je arhimandrita manastira Kuveÿdina. 1910—1913). izmeðu ostalog. a 38 u Kraqevini Srba. napustilo 13 sveštenika. podruåje eparhije temišvarske pripalo je teritorijama triju kraqevina. Zeremski. godine. ovamo na sluÿbu došli. 1912. On se potpisivao kao „episkopski vikar". Sedište eparhije — za deo koji je dodeqen kraqevini Rumuniji. Povlaåewe kraqevske srpske vojske iz rumunskog dela Banata jako je uticalo na ÿivot srpske pravoslavne eparhije Temišvarske. uz pomoã nekoliko novih oduševqenih sveštenomonaha. Protokol krštenih prav. i to od 83 crkveno-školske opštine i manastira. iselilo se ili umrlo još 12. osim episkopalija. Štaviše. sa dodatim delom Vršaåke eparhije koji se zatekao na podruåju Rumunije — ostalo je u Temišvaru. istoåne srpske crkve hrama Vidov-dana u Monoštoru 1897—1981. Kada je vladika temišvarski Georgije (Letiã) postavqen za administratora Mitropolije karlovaåke. gde je i preseqena iz Temišvara eparhijska arhiva i jedan deo eparhijskog kancelarijskog osobqa sa priborom. ist. 15. s wime je ostao da pod upravom novoga starešine. 214 . Rad i imenik srpskoga pravoslavnoga Monaškoga udruÿewa u mitropoliji Karlovaåkoj za god.åak i u duÿim razdobqima (1905—1906. kaÿe se u nastavku. Ostali deo sveštenstva. odnosno eparhije. 1. koji su iz SHS. pisalo je da „opšta uznemirenost i neizvesnost od posledica rata koji se svršavao izazvali su da se jedan deo sveštenstva povuåe sa vojskom u kraqevinu SHS. sa wom je otišao i veãi deo srpske inteligencije. Situacija nije na boqe išla ni kasnije. godine. Nije hteo da napusti svoje stado. 1897—1989. Nastala je vrlo teška situacija za ovdašwe sveštenstvo. srp. Stefana (Nikoliãa) za arhijerejskog zamenika u oba dela eparhije Temišvarske. uåiteqa. da „sa istima.22 Naravno.

Glasnik. Temišvar 20. marta 1920. a od 1. godišwice episkopske sluÿbe. 10/23. marta 1921. kneza srpskog drita Stefana (Nikoliãa). 1922. Takoðe. godine. 215 . 1—2. 20. 27 Glasnik. Ta24 S. aprilom 1930. poveãao sa 20 na 33. 57. Monoštor. Crkveni. oktobra 1919. åiji se broj do 1924. i 8. kao nuzgrednu parohiju. Meðu wima bio je jeromonah Mitrofan Šoqmošanov. sina eparhijskog beleÿnika.27 Ovu ãe administrirati kratko vreme. 32. Kostiã. do 31. dela. školski i društveni list. koji je pod Rumuniju potpao". zvaniåno postavqen za administratora iste parohije Monoštor. školski i društveni list. 1—2. oktobra 1927. On je do 1. 1925. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924. na Svetlu Sredu i Svetli Åetvrtak. konzistorije od avg. u Temišvaru-Mehali. febr. Temišvar 20. Hram Svetog velikomuåenika pod predsedništvom arhimanLazara. bio postavqen u parohiji Monoštor kao zamenik sa potpunim berivima izbeglom svešteniku (koji se nikada nije ni vratio). Temišvar 1. Temišvar. školski i društveni list. godine u srpskom pravoslavnom episkopskom dvoru u Temišvaru. episkopskog vikara eparhije Temišvarske.26 Isto u svojstvu administratora monoštorske parohije uåestvuje na sahrani mladog bogoslova Svetozara Kostiãa. odrÿanoj 26. prote Slobodana Kostiãa i brata potoweg vladike banatskog Visariona (Kostiãa). episkopa Georgija (Letiãa) u Kikindi. — Administracije parohija. Crkveni.da sluÿi svega 9 mirskih sveštenika.24 Veliki doprinos u oåuvawu pravoslavqa i uopšte u zadovoqavawu verskih potreba po parohijama imalo je ovdašwe monaštvo. povodom 25. 1930. 26 Glasnik. 2. Blagodarewe. bio je ålan dvadesetšestoålane delegacije koja je posetila 7. Crkveni. 1919. 4. 3. 34.25 U tom svojstvu uåestvuje na prvoj sednici „zbora srpskog pravoslavnog sveštenstva eparhije temišvarske. godinu. oktobra 1919. maja. Sluÿena je Sveta arhijerejska liturgija. 1922. 25 Izveštaj o radu eparh. Za administratora parohije u Knezu. postavqen je sa 1. i prireðen sveåani ruåak za sve goste./11.

prema Protokolu venåanih 1852—1950. Temišvar 1934. Istorijski. Mitrofan Šoqmošanov. Nedeqkoviãu na juÿnom zidu crkve kako proizilazi iz potvrde o izmanastira Bezdina vršenoj primopredaji i uvoðewu u novu parohiju. na Oplencu. zvawa u Munari poåetog velikog uskršweg posta 1938. paroh. Milan — jeromonah Mitrofan — Šoqmošanov adm. produÿila za Beograd. Ukupno ih je bilo 180 — sveštenika. decembra. Temišvar 1932. godine podiÿe novu nadgrobnu ploåu svom duhovnom ocu. Posle razgledawa svetog hrama i kripte. Tekst ploåe glasi: „Ovde poåiva Nikanor Nedeqkoviã. 1939. 55. 26. 32 S. brojni ekonomsko-privredni pregled 1940. školski i društveni meseåni åasopis. igumanu Nikanoru (Nedeqkoviãu). parohije u Tem. i na kraju. Protokol ispoveðenih i priåešãenih srp. Zbirka matiånih protokola. Temišvar b. decembra stigla u Temišvar. Povremeno je opsluÿivao Munarsku parohiju. upokojio se Gospodu godinu dana kasniCrkveni.31 Podatak da je umro 1939. 1930.29 kada se. Timiška ÿupanijska uprava Nacionalnog Arhiva. 2. 121—125. posle pozdrava sveštenika timoåke eparhije. 30 Glasnik. preminuvši 1894. 6. 31 Arhiv manastira Bezdina. i odande. decembra 1931. Parohiju u MoSpomen-ploåa igumanu Nikanoru noštoru ostavqa u najboqem redu. godine u 47. najverovatnije u Bezdinu. potpisuje Milan — j. Ipak. povlaåi u manastir Bezdin.28 U Tolvadiji ostaje samo do 1932. pored juÿnog zida crkve. i 14. prav. kada dobija premeštaj u parohiju Tolvadija. godinu. 29 28 216 . do kraja tridesetih godina ovoga veka. g.koðe. kao brata manastira Bezdina." Kao administrator parohije u Monoštoru zadrÿaãe se do 1. Crkveni. pokazao se netaånim. uåiteqa. Laðom se delegacija preko Panåeva vratila u Vršac. godine.[eš] — Monoštoru. Bezdina. Temišvar. pošto ga nalazimo u Šematizmu za 1940. 1934. 13. Uprava dvora je hram na Oplencu stavila na raspolagawe Srbima iz Rumunije. intelektualaca i ratara. 15. verovatno zbog bolesti.32 U stvari.. iguman bezdinski. delegacija se vratila u Mladenovac. Fond Pravoslavne srpske parohije Tolvadija (Livezile). Spomen-ploåu ovu. sahrawenom u manastiru Bezdin. zahvalni duhovni sin.30 Posledwe godine svoga ÿivota jeromonah Mitrofan proveo je. ponovo podiÿe 1930. školski i društveni list. godine. godini ÿivota. brat man. rodom iz Ketfeqa 1866. na mestu na kome je i prvu podigao. te je tamo odsluÿen i parastos. Srbi u Rumunskom Banatu. uåestvuje u brojnoj delegaciji Srba iz Rumunije na grobu Kraqa Aleksandra ¡ Ujediwiteqa. jeromonah bezdinski. Kostiã.

Temišvar 10. in which he conscientiously followed his duty of a priest almost to the end of his life (he died in 1941). 2. a spomenik. u Monoštoru. školski i društveni list. 38. this paper presents some important events from the national-ecclesiastical life of the Serbs living in the territory of today's Romania. verno i marqivo opsluÿivao malu monoštorsku parohiju. godinu. Sahranio ga je jerej Kirilo Srbovan. Crkveni. godini ÿivota. Više puta je svojim prilozima pomogao i crkveni list „Glasnik". especially when the number of priests was small. uspevši da oåuva ÿišku srpskog pravoslavqa. 5/22.35 Ali wegova najveãa zasluga je bila ta da. okt. Temišvar 1925. dva dana kasnije. 34 S. Most of his life he served in the small Monoštor parish. 1941. školski i društveni list. koji su mu podigli wegovi dugogodišwi parohijani. u 75. thus he gave an important contribution to the maintaining of the national and religious identity of his parishioners. i svojim predanim radom na wivi Gospodwoj. Upis br. 103.je. 66. Sahrawen je na srpskom grobqu u Monoštoru. Protokol umrlih crkve hrama Vidovdana (Car Lazar) u Monoštoru za god. in 1866. 5/22. 1897—1989. Nadgrobni krst na srpskom grobqu u Monoštoru Dejan Popov HIEROMONK MITROFAN (ŠOLJMOŠANOV) (1866—1941) Summary Hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov) was born in the village Keftel. and also the priest-administrator in different parishes of the Timisoara Diocese. Umro 1941. 217 . 36 Glasnik. Crkveni. od „raka i starosti". He was a monk at the Bezdin Monastery. Along with the life and activities of hieromonk Mitrofan (Šoljmošanov). Kostiã. g. oktobra 1941. oktobra 1941. 1924. 1922. Temišvar 10." Mitrofan Šoqmošanov je bio ålan Temišvarske pevaåke druÿine i Ÿenske dobrotvorne zadruge. 7/24.33 Grob mu se i danas tamo nalazi. 5. posvetio se duhovnom ÿivotu. iako se nije bavio kwiÿevnošãu ili prosvetnim radom. ima sledeãi natpis: „Ovde poåiva jeremonah Mitrofan Šoqmošan. 35 Glasnik. 5. Šematizam Pravoslavne srpske eparhije temišvarske u Kraqevini Rumuniji za 1924.34 kojima je davao finansijsku pomoã. 12. paroh monoštorski. 39. 33 ASPCO u Monoštoru.

în anul 1866. A aparþinut ob¤tii mºnºstirii Bezdin. în special în perioada în care numºrul preoþilor de mir era foarte redus. Paralel cu viaþa ¤i activitatea ieromonahului Mitrofan (Solmo¤anov). în care ¤i-a exercitat cu con¤tiinciozitate datoria sa preoþeascº. fiind ¤i administratorul diferitelor parohii ale Episcopiei de Timi¤oara. pânº aproape de sfâr¤itul vieþii (s-a stins din viaþº în anul 1941). Cel mai mult a rºmas în mica parohie Mºnº¤tur. contribuind la pºstrarea identitºþii naþionale ¤i religioase a enoria¤ilor sºi.Dejan Popov IEROMONAHUL MITROFAN (¢OLMO¢ANOV) (1866—1941) Rezumat Ieromonahul Mitrofan (Solmo¤anov) s-a nºscut în satul Gelu (Ketfel). 218 . în lucrarea de faþº sunt amintite ¤i câteva evenimente din viaþa naþional-bisericeascº a sârbilor de pe teritoriul României de astºzi.

Dušan Popov RODONAÅELNIK TEMIŠVARSKO-NOVOSADSKE PORODICE. Beograd 1927. pa u Temišvaru. J. blizu Prespanskog jezera. vremenom su se pogråili. je u severnoj Gråkoj. gde je ostvario karijeru i pustio korene svoje razgranate porodice. kako je govorio. pobunila se protiv nepravednog turskog poretka. poreklom Cincari. takoðe Kosta. dotle ãe wegov sin. nije bio peåalbarski poriv. koji kao pravoslavci trpeti više nisu mogli.965:929 Hadÿi K. O Cincarima. 130—131.1 1 D. Krenuo je ka severu. te je sina uputio na studije prava u Peštu. da u još zaostaloj Srbiji „sviwe preskaåu tarabe". I dok je prota u temišvarskoj Mehali Konstantin Haxi verovao da se porodica mora okrenuti prema Evropi. Preci im. postati Srbi. preko Vršca. ili po gråkom Siatiste. kao što ãe im potomci kasnije u Vršcu. nego je uzrok turski zulum. u jednom luku je. ADVOKAT I POLITIÅAR DR KOSTA HAXI Ima neke simbolike u ÿivotnom putu advokata i politiåara dr Koste Haxija: roðen u Temišvaru. severozapadno od Soluna.UDC 347. 19—20. mešawem sa doseqenim Grcima. gde se iz vinograda na blagorodnim breÿuqcima dobijalo åuveno šatisko vino zvano iliumenon. „rasejavši se po celoj Jevropi". Popoviã. a pravoslavni ÿivaq se iselio s najnuÿnijim stvarima i novcem u ãemerima. 219 . poznatoj kao Moskopoqe. kojem je posveãen ovaj prilog. pokrenuli iz Šatiste. ranije Kostasovi. ÿeneãi se Srpkiwama. godine vrlo rezolutan: „Mi Srbi iz Vojvodine više ne idemo u Budimpeštu nego u Beograd!" Što su se Haxijevi. a kad je ona u Austriji Srbima bila zvaniåno zakinuta. središtu Srpske Vojvodine. niti plaãati velik haraå. CINCARSKO-GRÅKO POREKLO Postojbina Haxijevih. na šta su sultanovi vojnici razorili grad 1769. po predawu. biti 1918. u ubeðewu. a oni vodili uspešnu trgovinu. Cincarsko-gråka populacija u toj oblasti. dospeo do novog vojvoðanskog središta Novog Sada.

te je otišao u Beå i stupio kao pomoãnik u veliku trgovaåku kuãu barona Simeona Sine. Iako je u Beloj Crkvi veã bilo Nemaca. iduãi za svojim ambicijama. Popoviã. Wenim nastojawem Konstantin je završio šestorazrednu gimnaziju u Temišvaru. Gazda Jovan je nauåio srpski koliko mu je bilo nuÿno. Supruga mu je bila Srpkiwa Marija Bariãeva iz Panåeva. nastanio se u Temišvaru. filozofiju. a po tradiciji iz postojbine. znajuãi da u genima nose trgovaåki duh. poput Sterijinog Kir-Jawe. dodao predikat Haxi. ali kod dece nije uspeo da saåuva gråka oseãawa. Mati je smogla snage da sina pošaqe i na visoke nauke. Dimitrije je mlad umro. u Beloj Crkvi u Banatu. nije mogao da naðe zaposlewe u struci. pod brigom matere. a drÿeãi se tradicije. i primao je u sluÿbu gråke mladiãe. J. Po povratku. (u svojini wegovog sina Koste Haxija). a do kraja ÿivota mešao je u govoru i „greåeske" izraze. i on je napadno ispoqavao svoje pravoslavqe. što je bio sastavni deo statusnog poloÿaja u društvu. Beograd 1937. koja je decu vaspitavala u srpskom duhu. koji je i sam bio poreklom iz Moskopoqa. 466—467. meðutim. iscrpqen i u ratu. Priåalo se da je dukate doneo u ãupovima nalivenim medom i odmah je ovde otvorio trgovaåku radwu.2 ZASNIVAWE PORODICE U TEMIŠVARU Jovanov sin Dimitrije Haxi-Kosta (umesto gråkog Kostas).3 Drÿao se svog porekla. Dimitrije je ÿeleo da bar najstarijeg sina Konstantina usmeri na gråke nauke. Iza wega je ostalo petoro dece. Bio je toliko bogat da je mogao 1777. koju je vodio znameniti uåiteq Jovan Sifnios. Kao i drugi Grci. da ode na haxiluk u Svetu zemqu. koja ga je svojim vinogradima na blagim breÿuqcima neodoqivo podseãala na rodnu Šatistu. 220 . kad je kao narednik uåestvovao u bici kod Lajpciga i za ispoqenu hrabrost zaradio Orden topa. kako je bio obiåaj. Kostasovi su se više pribliÿili pravoslavnim Srbima. usrdno se molio Bogu. uåio je u Velikom Varadinu (današwem rumunskom gradu Oradea Mare). prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Kad je izuåio trgovinu i „greåesku spekulaciju". boqe plaãena mesta bila su rezervisana za 2 D. sedmi i osmi razred. 3 Memoarske beleške Koste Haxija ml. nije video za sebe perspektivu u maloj Beloj Crkvi. te je Konstantin studirao i diplomirao na Pravnoj akademiji u Debrecinu. doseqenih u terezijanskoj kolonizaciji. zapatio je i lepe vinograde. te ga je upisao u temišvarsku Gråku školu. praveãi dobro vino. prihvatajuãi se unosne ÿitarske trgovine. a tzv. ÿeleo je da pre smrti obiðe Hristov grob. 42—43.DOSEQEWE PREDAKA U BANAT Trgovac Jovan Kostas se u toj seobi zadrÿao s porodicom 1770. O Cincarima. a po povratku je svom prezimenu. krsteãi se i metanišuãi u crkvi.

pisao je iz Qubqane Vasi Stajiãu posle gostovawa i predavawa u Novom Sadu 1922: „Ja sam svojim pohodom u moju dedovinu vrlo zadovoqan. V 1922. poloÿio je advokatski ispit. roðenog u Novom Sadu 1979. Jovanovi potomci opredelili su se za slovenaåku naciju i kulturu. a kasnije se. smelo je obelodanio austrougarsku asimilatorsku politiku prema narodnostima.6 Memoarske beleške Koste Haxija ml. rodio se u Temišvaru 27. mada je on drÿao do svog srpstva. ãerkom uglednog temišvarskog zanatlije. te otvorio kancelariju u Vršcu. kada su karpatski Rusini bili optuÿeni za veleizdaju. Botiã. pa su i wegovi muški potomci uzimali kasnije isto ime. Novi Sad 1971. pa kad su se posrbqavali taj dan su obiåno uzimali za krsnu slavu. 5 4 221 . septembra 1897. gde je brzo stekao glas veštog i sposobnog pravnika. svetog Nikolu. drugi po redu. sve do petog Koste. jer ondašwi Grci su slavili samo imendane. koji je ostao patron porodice do danas.4 Prvi je u porodici bio s imenom Kosta Haxi (izostavqajuãi ono Kosta u prezimenu).443). Uvek sam spreman saraðivati u radu naše Matice". poznati biolog. Oseãajuãi se uveliko Srbinom. 6 M. oÿenio se Srpkiwom Katarinom Petroviãevom. A u åuvenom marmaroš-sigetskom procesu pred Prvi svetski rat 1914. nastavnik mu je bio potowi slavni rumunski mitropolit Andrej Šaguna. u parnici izmeðu Srpske patrijaršije u Sremskim Karlovcima i Rumunske pravoslavne mitropolije. što je dr Haxi raskrinkao. u Vršac i tamo završio Bogosloviju. sadrÿi i sliku ruskog cara Nikolaja II. mada su Rumuni vrlo odluåno na wega pretendovali. Optuÿba je krenula kad su vlasti otkrile da Biblija. Zapamãena je u struånim krugovima wegova odbrana prava manastira Mesiã kod Vršca. Otišao je 1842. uspeo da pred sudom dokaÿe da ovaj manastir treba da ostane u krilu Srpske pravoslavne crkve. 50-godina Advokatske komore Vojvodine. 2. Sveåar Konstantin opredelio se za slavu svoje matere. Opredelio se kao pravnik za advokaturu i 27. poreklom iz Srpskog Svetog Petra (Sânpetru Sârbesc). U rodnom gradu završio je gimnaziju i u Budimpešti pravo i stekao akademsko zvawe doktora.5 ADVOKATSKA KARIJERA Kosta Haxi (II). optuÿnica daqe naduvavala.Nemce i plemiãe. 65—66. odluåio je kao mlad sveštenik da uzme i srpsku slavu. koji je student Više grafiåke škole. Kosta. Dva sina Koste prvo su se proslavila. kada je 1908. koja je upuãena crkvama iz Rusije. Dr Kosta Haxi. oktobra 1868. iz Qubqane (Rukopisno odeqewe Matice srpske 9. Dr Jovan Haxi Vasi Stajiãu. i Jovan (1884—1972). godine. Pre nego što je rukopoloÿen za sveštenika. a o wemu je ovde reå. kao grudva snega kad se kotrqa niz brdo. ålan Slovenaåke akademije nauka i dopisni ålan Srpske akademije.

ili u veåerwim åaasovima. ili oko podneva kad se išlo na pivo. imao je tada trinaest godina. proãelav. Pored advokature. Rado je bio viðen u svakom društvu. Kolege i prijateqi zvali su ga po prezimenu — Axija. ekonomista. u predratnom i meðuratnom vremenu. decembra 1942. bili su gosti mnogi ugledni politiåari. kao i beogradski advokat Dušan Pešiã. Vladimir K. nastavnica stranih jezika (1900—1990). Vera Pešiã (1908). gde je otvorio i kancelariju. Jelka Haxi. u to vreme je to obiåno bivalo po kafanama. i sa wom je u Vršcu izrodio desetoro dece. advokat.. i politika mu je bila velika strast. suvowav. Haxi (1906— 1964). kad su uz vino voðene beskrajne politiåke prepirke. ADVOKAT I POLITIÅAR U Novom Sadu se dr Haxi bavio advokaturom. prvaka Polit-Desanåiãeve Liberalne stranke. advokat (1898—1971). Ðura Haxi (1911—1928). umetnici. i za vreme okupacije dozvolili da advokatiše. vodila je wegovu galeriju u Beogradu. profesorka francuskog jezika. vlasnika solane. Kosta Haxi ml. Olga Dobroviã (1902—1995). sve do smrti. s kraãim prekidom za vreme boravka u Pragu. Cvejiã (1875—1964). na uglu Gråkoškolske i Ãuråijske ulice (kasnije Pašiãeve). Feodora (1902—1906). kupio lepu i prostranu kuãu sa baštom u Sokolskoj 18 (danas Matice srpske). Bio je omaweg rasta. pravnici i profesori univerziteta. od kojih je troje umrlo u deåjem i mladalaåkom uzrastu. 17. Vaÿio je za velikog kozera. kao pravniku s peštanskom diplomom. Ivanka Dobroviã (1912—1995). Zetovi su mu bili poznati slikar Petar Dobroviã i wegov brat arhitekta Nikola Dobroviã. Inteligentan i sa širokom kulturom. 7 Deca Koste Haxija i Sofije roð. kao gimnazijalac umro od šarlaha. supruga arh. te su se kolege s wim o mnogim sloÿenim stvarima åesto konsultovale. najstariji sin. koji ãe naslediti oåevu advokatsku kancelariju. U wegovom domu. supruga slikara Petra Dobroviãa. a onda je dr Haxi od nekog Nemca. a sedmoro odraslih postiglo zavidne karijere. majka politiåarke Vesne Pešiã i poznate glumice Stanislave Pešiã. svako u svom domenu. Sofija (1905—1906). što wegovom sinu nije bilo dopušteno. Porodica se najpre smestila u kuãu Jovanoviãevih. koji je znao da zabavqa društvo duhovitim upadicama. Mihajlo Haxi (1901—1983). I jedna i druga preokupacija uåinile su ga veoma komunikativnim. (III). Maðari su mu. Cvejiã: Kosta Haxi ml. diplomirana pravnica. Kao pravnik posedovao je veliko znawe. 222 . ãerkom poznatog vršaåkog advokata Ðure Cvejiãa.PRESEQEWE U NOVI SAD Doktor Haxi se oÿenio Sofijom roð. Nikole Dobroviãa. s respektom je svuda priman. s panonskim brkovima.7 Haxijevi su se s decom preselili u Novi Sad 1911.

Radikalna stranka ga je 1912. najmlaði Kosta Haxi. za poslanika u Narodno-crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. dr Haxi se nalazio u predsedništvu toga skupa. koji je stvarao. 19—33. koju su radikali.8 8 D. Uåestvovao je potom na konferenciji u Zagrebu. Pamtilo se kako je u Vršcu na izvrsnom maðarskom jeziku u nekim predmetima zastupao potoweg maðarskog premijera Šandora Vekerlea. uhapsile i internirale na poåetku Svetskog rata u Debrecin. zajedno sa Ðorðem Krasojeviãem. koju su vlasti suspendovale. a to ovaj svakako nije zaboravio i uzeo ga je u zaštitu. Austrougarske vlasti su pomno pratile wegovo angaÿovawe za srpska prava. pa i za ÿene. kao osnov autonomije. nije dugo zadrÿan u internaciji. Ulazio je u krug najuÿih Tomiãevih saradnika. zbog neke nepotpisane menice. te su i wega. izabrala za svog zastupnika na Meðustranaåkoj konferenciji za izmirewe radi zajedniåke odbrane autonomije. a wegov kum. kako je govorio. kad se meðu srpskim seqacima mnogo oåekivalo od Manastirske uredbe. a protiv wihove klerikalizacije. åime je iz temeqa bila uzdrmana srpska narodno-crkvena autonomija u Habzburškoj monarhiji. veã i po vršaåkoj liniji. Zalagao se za princip demokratskog suvereniteta u crkvi. Kanonskom i pravnom argumentacijom dokazivao je da su carske privilegije. na liniji daqeg laicizirawa autonomnih organa i institucija. pored drugih politiåkih prvaka. uspeli da proguraju u Saboru. Milanom Nedeqkoviãem i drugima.KUMSTVO SA JAŠOM TOMIÃEM Još u mladosti stupio je u politiåki ÿivot kao pristalica Srpske narodne radikalne stranke. Novi Sad 1996. mlaði. Haxi se ponudio da spreåi skandal koji bi štetio stranci. Ÿarkom Miladinoviãem. kada je zahtevano ponovno uspostavqawe srpske autonomije. Na zboru Radikalne stranke u Novom Sadu januara 1912. Miletiãev zet. Pošto se dobro poznavao sa mnogim uticajnim maðarskim politiåarima. Popov. ZA SRPSKU NARODNO-CRKVENU AUTONOMIJU Na zboru opozicije u Novom Sadu. koju je predvodio Jaša Tomiã. a ne crkvenim velikodostojnicima. dr Haxi je osudio Arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve zbog donošewa Sinodalnog statuta. uz wegovo ÿivo uåešãe. i tako je zataškana „ta sviwarija". kada je traÿeno opšte prava glasa za sve narodnosti i slojeve društva. stariji. Sveske za istoriju Novog Sada. Biran je 1906. juna 1912. date srpskom narodu. Novosadske biografije (IV) — Najstariji. 223 . Kad je Miladinoviã jednom došao u nezgodnu situaciju. te je zajedno sa Krasojeviãem potpisao menicu. aprila 1914. „duboki jaz izmeðu naroda i crkvene hijerarhije". 7. a potom u obliÿwe selo.

mogla samo da srpski narod izloÿi novim stradawima i progonima. dr Kosti Haxiju ponudio ministarski portfeq.10 RAZLAZ SA ZVANIÅNIM RADIKALIMA I JAŠOM TOMIÃEM Pada u oåi da u vreme osloboðewa i ujediwewa imena dr Koste Haxija. u Novom Sadu formiran Središwi odbor za Baåku. Zagreb 1966. tako se i on. kao izaslanik novosadskog „izbornog bloka". suprotna izjava. Haxi je tu vest demantovao. smatrajuãi da je ona i sa stanovišta jugoslovenskih i meðunarodnih odnosa mnogo znaåajniji åinilac ujediwewa nego zagrebaåko Narodno vijeãe. Kako se bliÿio kraj rata. u ÿeqi da pokaÿe dobru voqu prema Srbima i zadrÿi Vojvodinu u okriqu Maðarske. dr Haxi je bio meðu wegovim najagilnijim ålanovima. sve više angaÿovao oko pitawa buduãeg statusa Vojvodine. pre završetka rata. dr Kosta Haxi je. Pokazalo se kasnije da je izjava izvuåena iz konteksta. ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu drÿavu. 13. 53. do tada vrlo istaknutog politiåara i bliskog saradnika Jaše To9 10 K. ukoliko bi se maðarska drÿava demokratski preuredila i nacionalnim mawinama zagarantovala potpunu ravnopravnost i slobodu kulturnog razvoja. preko Narodnog vijeãa u Zagrebu. 341. on je. D. 144. da ispita kakva mišqewa vladaju u redovima maðarske demokratske opozicije. Haxi je delio mišqewe voðe svoje stranke Jaše Tomiãa da se Srbi u Vojvodini okreãu prema Beogradu i da ãe raskinuti s Budimpeštom od koje su toliko trpeli. koji je takoðe otvoreno odbio ponudu. kao i Jaša Tomiã. dok je još postojala austrougarska vlast.AKCIJE PRED KRAJ SVETSKOG RATA Kad je decembra 1917. Novi Sad 1983. Milutinoviã. 174. zajedno sa drugim jugoslovenskim zemqama. kao i drugi politiåari. da Vojvodina ÿeli otcepqewe od Ugarske. Vojvodina izmeðu Beograda i Zagreba. pošto se otcepi od Ugarske. oktobra 1918. 224 . odluåno bio okrenut ka Beogradu i srpskoj kraqevskoj vladi. U to vreme je meðu ovdašwim demokratima postojalo jako raspoloÿewe da se Vojvodina. radi prihvatawa i zbriwavawa srpske ratne siroåadi iz Bosne i Hercegovine. Srpska štampa u Vojvodini. 196. Banat i Barawu. što je on odbio i umesto sebe predloÿio Jocu Laloševiãa. da bi terala vodu na maðarsku vodenicu. Putovao je u Budimpeštu. Starine. formirao demokratsku vladu u Maðarskoj. Popov. ali je kasnije napomenuo da bi u tom trenutku. Tada je u maðarskim glasilima objavqena wegova izjava da bi Srbi mogli da ostanu sa Maðarima.9 ZA PRISAJEDIWEWE VOJVODINE SRBIJI Kad je grof Mihaq Karoqi 31.

naišla na širi odziv i brzo je propala. Upadqivo je bilo wegovo odsustvo. ni u Srpskom narodnom odboru. spreåi korupcija i zagarantuje bezbednost graðana. namestile nekakav proces oko nekih para. posle raskola u Davidoviãevoj Demokratskoj stranci.miãa. Kao slobodni intelektualac. kada je tamo u emigraciji bio i Pribiãeviã. septembra 1922. PA SAMOSTALCIMA Dr Haxi i Klicin otvorili su 1921. pod voðstvom Svetozara Pribiãeviãa. dr Haxi je uåestvovao na Kongresu javnih radnika a u Zagrebu. elastiånije pristupi meðunacionalnom sporazumevawu. koja je 25. koji nisu do kraja javno razjašweni. Nejasan je razlog wegovog napuštawa zemqe. koje su u vreme kraqevske diktature progawale opozicionare. gde je Jaša Tomiã u oduševqewu pozdravio venåawe jedne Srpkiwice iz Vojvodine sa oficirom. Nije åak biran ni u Veliku narodnu skupštinu Vojvodine. Porodiåna arhiva Haxijevih. podrÿavajuãi ideje o potrebi drÿavnog preureðewa na novim federativnim osnovama. zajedno sa Mitom Klicinim. stvorena Samostalna demokratska stranka. Ponovo su se zajedno našli u listu dr Lazara Rašoviãa „Nova Srbija". od 1936. MEÐU „NEZAVISNIM RADIKALIMA". ali je ubrzo. nema ni u jednom politiåkom organu. novembra 1918. iznoseãi svoje stavove u nedeqniku „Dunav" dr Kamenka Subotiãa. postao radikalski disident.11 Na to je uticalo wegovo razilaÿewe sa Jašom Tomiãem: u pitawu su bili liåni razlozi. Kraj Tomiãa je umesto starog Haxija sedeo wegov sin. ni u Velikom narodnom savetu. meðutim. od 1931. u Novom Sadu odluåila o neposrednom prisajediwu Vojvodine Kraqevini Srbiji. koji ga je mogao 11 12 Spomenica Osloboðewa Vojvodine 1918.12 Kad je 1924. Pre toga je proveo u Pragu pet godina. na Ðurðevdan 1919. da se reformiše drÿavno ureðewe. dr Haxi je prišao toj politiåkoj grupaciji i u wenom okriqu ãe u drugoj polovini tridesetih godina uåestvovati u opozicionom Vojvoðanskom frontu. februara 1919. ni meðu poslanicima i wihovim zamenicima u Privremenom narodnom predstavništvu u Beogradu. Meðu poslanicima iz Novog Sada nalazio se wegov dvadesetogodišwi sin Kosta Haxi mlaði. oslobodiocem iz Srbije. pa je sledstveno tome došlo i do wegovog politiåkog raskida sa zvaniånom Radikalnom strankom. delujuãi pod parolom „za spas Radikalne stranke". na svadbi u Åaviãevoj kuãi. Wihova propaganda „za obnovu Vojvodine" nije. U porodici je ostalo uverewe da su mu tadašwe vlasti. Novi Sad 1929. 225 . mladi kum Kosta Haxi mlaði. Na opštem zboru Radikalne stranke 27. da se brÿe rešava agrarna reforma. politiåki front kao „nezavisni radikali". u Novom Sadu dr Haxi je ipak biran u Središwu upravu. na liniji Stojana Protiãa.

the family was Hellenized there. the Count Mihály Károlyi. He refused the offer. where he put roots with his numerous family. THE LAWYER AND POLITICIAN Dr KOSTA HADŸI Summary The well-known Serbian politician and lawyer. Dr Kosta Hadÿi (1868—1942). He descended from a Tzintzar family from Moskopolis in north Greece. With his wife and eight children (two of them died soon after birth) he moved to Novi Sad in 1911. so that Vojvodina would stay within Hungary. He became famous as a lawyer when at court defended the rights of the Serbian Orthodox Church concerning the Mesiã Monastery near Vršac for which the Romanians also had aspirations. where he acquired great reputation as a lawyer and a politician. Nicholas for the family patron saint. born in Timisoara. 226 . but politics was his great passion. but to Belgrade!" Due to some personal reasons. and when escaped to Banat because of the Turkish oppression it was Serbianized. Timisoara (via Vršac) to the present capital of Vojvodina — Novi Sad. his activities included taking care of the Serbian war orphans from Bosnia and Herzegovina. as they were called in their homeland. Like other Serbian politicians. he parted with Jaša Tomiã and became the Radical dissident in the group of „the independent radicals". U Pragu je ÿiveo od novca koji mu je sin slao.stajati zatvora. At the end of the War. as the president of the democratic government of new Hungary. During World War I he was interned as an exposed Serbian patriot. He followed Stojan Protiã's line. and the attribute Hadÿi for their family name because one of their ancestors went to the pilgrimage (hajj) to the Holy Land. He resolutely said: „We. They chose St. disclosing the Austro-Hungarian assimilation policy towards its nationalities. will not go to Pest anymore. Kosta Hadÿi completed his studies of law in Budapest and was a lawyer till his death. Tek 1939. he defended the Carpathian Ruthenians accused of high treason. the Serbs from Vojvodina. Joca Laloševiã. As a representative in The Serbian National-Ecclesiastical Council he fought for the Serbian national-ecclesiastical and school autonomy. whose leader Jaša Tomiã was his best man. he advocated the secession of Vojvodina from Hungary and its integration in the Kingdom of Serbia. in his life-path created an arc from the old seat of the Serbian Vojvodina. till its abolition in 1912. 13 Seãawe Koste Haxija (åetvrtog). married the Serbian women. nastavqajuãi svoju uhodanu praksu. da stvar zastari. He belonged to the Serbian National Radical Party. da bi se vratio kuãi. to show his good will toward the Serbs. ponovo je upisan u Imenik advokata u Advokatskoj komori. since the Kostas. ali sada sa mnogo mawe ÿara i ÿeqe za eksponirawem u javnosti. Later.13 Dušan Popov THE PROGENITOR OF A TIMISOARA AND NOVI SAD FAMILY. At the famous Marmaros-Sziget trial before World War I. During the political struggle related the future status of Vojvodina. as did his political like-minded person. who advocated the rearrangement of the new Yugoslav state on the federal basis. åekajuãi da proðe odreðeno vreme. offered him a ministerial position in October 1918.

în 1912. He was in the emigration in Prague for five years (1931—35) to avoid a court trial. care milita pentru reorânduirea noului stat iugoslav pe baze federative. unde ¤i-a dobândit un mare prestigiu ca avocat ¤i politician. din cauza oprimºrilor turcesþi. contele Mihaly Karolyi. care s-a elenizat. unde a lºsat rºdºcini cu familia sa. Atunci când se purta lupta politicº cu privire la viitorul statut al Voivodinei. pentru separarea Voivodinei de Ungari a si alipirea ei Regatului Serbiei. acting in the opposition Vojvodina Front. while his son Kosta Hadÿi Jr. deoarece unul dintre înainta¤ii acestei familie a fost în Locurile Sfinte. he was allowed to practice law. s-a sârbizat. nºscut la Timi¤oara. atunci când. în Banat. El a fºcut parte din Partidul Radical National Sârb. cu scopul ca Voivodina sº rºmânº în componenþa Ungariei. un portofoliu ministerial. He died during the Hungarian occupation of Baåka. care a plecat din centrul Voivodinei Sârbe¤ti. pe drumul vieþii sale a fºcut un arc. la fel ca ¤i ceilalþi oameni politici sârbi. Era adept al lui Stojan Protiã. Nicolae. A vorbit cu hotºrâre: „Noi. fºcând publicº politica de asimilare faþº de minoritºþi a Austro-Ungariei. la Novi Sad. Ca deputat în Soborul naþional-bisericesc sârb a luptat pentru autonomia naþional-bisericeascº ¤i ¤colara a sârbilor. deoarece familia Kostas. Kosta Hadÿi ¤i-a luat licenþa în drepþ ¤i a practicat avocatura pânº la sfâr¤itul vieþii. Kosta Hadÿi (1868—1942). îi era na¤. în nordul Greciei. who inherited his law office. fºcând parte din grupul „radicalilor independenþi". pentru a da dovadº de bunºvoinþº faþº de sârbi. care s-a extins foarte mult. în faþa tribunalului. în calitate de pre¤edinte al guvernului democrat al noii Ungarii. KOSTA HADŸI. capitala Voivodinei. i-a apºrat cu succes pe rutenii carpatici. asupra careia aveau pretenþii ¤i românii. care împºrtº¤ea cu el acelea¤i opinii politice.he joined Svetozar Pribiãeviã's party of the independent democrats. 1942. S-a declarat. În timpul Primului rºzboi mondial a fost internat. Timi¤oara (apoi trecând prin Vâr¤eþ) ¤i a ajuns la Novi Sad. sârbii din Voivodina nu mai mergem la Pesta. iar ca nume de familie — predicatul Hadÿi. în anul 1911. La Budapesþa. El a refuzat oferta. Împreunº cu soþia ¤i cu cei opt copii (doi au murit la scurt timp dupº na¤tere) s-a mutat. îi preajma Primului rºzboi mondial. pânº la anularea sa. la Praga 227 . Spre sfâr¤itul rºzboiului s-a angajat în vederea îngrijirii de orfanii de rºzboi sârbi din Bosnia-Herþegovina. on December 17. Jaša Tomiã. dar ¤i politica în era o mare pasiune. ÎNTEMEIETORUL UNEI FAMILII DIN TIMI¢OARA—NOVI SAD Rezumat Cunoscutul om politic ¤i avocat sârb dr. i-a oferit. în octombrie 1918. La vestitul proces din Marmaro¤-Sighet. A devenit foarte cunoscut ca avocat. Timp de cinci ani a fost în exil. desfº¤urându-¤i activitatea în cadrul Frontului Voivodinean de opoziþie. iar când a fugit de aci. Provine dintr-o familie de aromâni din Moscopole. la hagialac. la fel ca ¤i Joca Laloševiã. el fiind unul dintre patrioþii sârbi care s-a expus foarte mult. cum se numea în þinutul natal. ci la Belgrad!" S-a distanþat de Jaša Tomiã din motive politice ¤i a devenit disident radical. a reu¤it sº apere dreptul Bisreicii Ortodoxe Sârbe asupra Mºnºstirii Mesici de lângº Vâr¤eþ. less eagerly and without the desire to be present in public. Mai târziu a aderat la partidul democraþilor independenþi ai lui Svetozar Pribiãeviã. al cºrui conducator. a avut membri care s-au casatorit cu sârboaice. Familia a luat drept patronul casei pe Sf. care au fost acuzaþi de mare trºdare. Dušan Popov AVOCATUL ¢I OMUL POLITIC Dr. did not have that permission. and on his return continued his regular law practice in Novi Sad. as a student from Pest.

de avocat. 228 .. care va mo¤teni biroul sºu de avocat.(1931—1935). în 17 decembrie 1942. Kosta Hadÿi jr. iar dupº ce s-a reîntors a continuat practica sa bine trasatº. cu mai puþinº ardoare ¤i dorinþº de se evidenþia în opinia publicº. pentru a evita un proces in faþa tribunalului. în ora¤ul Novi Sad. în calitate de elev al ¤colilor din Pesta i s-a permis sº practice avocatura. în timp de fiul sau. A încetat din viaþº în timpul ocupaþiei de cºtre maghiari a regiunii Baåka. nu avea o asemenea permisiune.

Lupak. a potom se pomešali sa izbeglicama pridošlim u ove krajeve. Ta grupa od sedam karaševskih naseqa je. budu u centru paÿwe mnogih nauånika — lingvista. 222. u dolini reke Karaš.UDC 949. uzroke migracije itd. stoleãima ÿive daleko od svoje matice. folkloru.85(=861) Miqa Radan ODNOS KARAŠEVSKIH INTELEKTUALACA S KRAJA XIX I PRVE POLOVINE HH VEKA PREMA ETNIÅKOM POREKLU KARAŠEVAKA Sedam naseqa sa slovenskim ÿivqem katoliåke veroispovesti — Karáševo. Klokótiå'. poznati pod imenom Krašovani ili. taj je proces bio sloÿen i dugotrajan. kao i mnoga pitawa vezana za wihovo etniåko poreklo. obiåajima. Graiurile cara¤ovene azi.1 Meðutim. Vódnik i Jábalå'e — smeštena su u jugozapadnom delu rumunskog Banata. Današwi Karaševci su potomci prvih Slovena koji su se nastanili u Banatu negde u VII veku. treba napomenuti da je Karaševaka još bilo i u drugim naseqima Banata. 229 . gde su bili u mawini i. veri i nekim specifiånostima u mentalitatu. koji su u velikoj veãini bili Srbi. datum dolaska u Banat. u stvari. Radan. usred podruåja nastawenog rumunskim ÿivqem. veroispovest. nošwi. jezik. Još uvek ih danas ima u Tirolu (bivši Királi1 Vidi: M. etnografa. najverovatnije krajem XIV ili poåetkom XV veka. asimilirani. — doprinele su da Karaševci. åije se stanovništvo odlikuje mnogobrojnim osobenostima u jeziku. N. kako sami sebe nazivaju. Fonetica ¤i fonologia. Osobine koje definišu identitet ove etniåke enklave mogu se objasniti procesom wene etnogeneze. Nérmiã'. vremenom. Prema našem mišqewu. istoriåara. Karaševci. duÿe od jednog veka. Rávnik. koja je omoguãila utapawe ove heterogene mase u åvrstu homogenu etniåku enklavu sa specifiånim etno-lingvistiåkim crtama. Takoðe. u najveãem broju sluåajeva. Te osobenosti. Stanovnici ovih naseqa. etniåki izolat. iz oblasti juÿno od Dunava. ne treba zaboraviti veoma znaåajnu ulogu katoliåke crkve. Znaåajan udeo u stvarawu ove etniåke enklave imali su i Rumuni Banaãani. sa kojima je karaševski ÿivaq vekovima bio u stalnom kontaktu. Timi¤oara 2000.

Veãina istraÿivaåa koji su prouåavali ovu etniåku i lingvistiåku oazu istakli su da je obiånog ÿiteqa karaševskih naseqa teško bilo ubediti da je Srbin. jer — vele — oni nisu Bugari. Archiv für slavische Philologie. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Kalini. 17. Sirku. Izvestija otdelenija russkogo jazuka i slovesnosti Imperatorskoj Akademiji Nauk. Narìåije Karaševcevæ. Letopis Matice srpske. 162. meðutim. Radan. boqe reãi wihovu nacionalnu neopredeqenost. Ivaniã. N. ¡¡¡. Letopis Matice srpske. I. 8 P. a wihov govor posebnim. 7. kaÿe da „nemaju mnogo svesti narodnosne". koji govori zasebnim jezikom krašovanskim". u svojoj monografiji. neosnovano. nav. O Buwevcima. 230 . karaševskim jezikom ili bar karaševskim dijalektom. 641—660. 4 J. primeãuje da kod ovog ÿivqa ne postoji nacionalna svest. Miletiå. 7 J. Hrvat ili Bugarin. Ÿivojnoviã. VI. wihov mentalitet i pre svega. Oni se smatraju posebnim narodom". 222. 86. Dognecea). Izbištu i još nekim naseqima oko Vršca. Naime. Jedan od prvih nauånika koji je istraÿivao govore Karaševaka. kako se ovaj ÿivaq nacionalno izjašwavao u prošlosti i razloge takvog izjašwavawa. najpre. 242. Ugarska statistika. Petroviå. u svom prvom radu u kojem pomiwe Karaševke. Miletiå. nav. Graiul cara¤ovenilor. veã Srbi". Novi Sad 1907. 28. Petersburg. Letopis Matice srpske. a odmah potom dodaje: „Ponudu iz Bugarske da se 'kao Bugari' isele u svoju 'staru otaxbinu'. 14.7 Ruski nauånik rumunskog porekla.kegye). 175. J. 49. da su Karaševci imali i imaju nacionalne svesti. Banatskom Karlovcu (u jugoslovenskom Banatu). Ÿivojnoviã je uvideo da se vremenom kod wih stvorila svest „da su oni kao Krašovani zaseban narod. posebnim narodom. Slatini Timiš.6 Nakon boravka meðu Karaševcima i wihovog boqeg upoznavawa. Novi Sad 1893. Q. 9 I. delo. Ÿivojnoviã. Karašavci). kaÿe da se „Karaševci smatraju posebnim narodom. oni su sve donedavno sebe smatrali posebnim narodom — „karaševski narod". P. 162. Lipovi. Bukurešt 1993. iznosi isto mišqewe: „Karaševci imaju svoju nacionalnu svest. Miletiå. globalno uzevši. Ÿivojnoviã. narodni obiåaji i primeri jezika. ali je ona opet osobena. 85. 6 E. Uqmi. delo. Krašovani (Karašani.2 Kada se poðe od ovih åiwenica lakše je shvatiti sve posebnosti Karaševaka. 5 Q. razmotriãemo. Ugarska statistika i Srbi u Ugarskoj. Krašovaner in Süd Ungarn. Ÿivojnoviã. Miletiå. Radi boqeg razumevawa kasnijeg stava karaševskih intelektualaca prema nacionalnom pitawu. 1899. Sirku. Miletiå. odsustvo nacionalne svesti. Novi Sad 1903. 168—169. Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. a asimilirani su u Dukwaåi (rum. odbili su Karašovani najodluånije. nav. J. Q. meðu tim se nazivaju Krašovani". IV. a ime Karaševak nema drugo znaåewe do katolik koji govori karaševski". Birta. ¡¡. ide tako daleko da ovaj ÿivaq smatra. Studiu de dialectologie slavº meridionalº.3 J.4 Istina je. Beleške. a svoj govor nazivali „karaševski jezik".9 2 Lj.5 a E. delo. Radni. Bucure¤ti 1935. u veã spomenutom radu.8 a Ivan Ivaniã o nacionalnom opredeqewu Karaševaka kaÿe: „Govore åisto srpski. Tom 25. 3 Q. Petrovici. delo. nav. Otvasu. Berlin 1903. M.

U potpunoj suprotnosti sa veã gorenavedenim konstatacijama jeste tvrdwa Joza Srziãa. str. 12 Vidi Glasnik. to ni danas nitko ne zna sa sigurnošãu". Znaåaj slave i još nekih proslava sa kultnim obeleÿjem za odreðivawe etniåkog biãa Karaševaka. iako na poåetku svog ålanka priznaje da „Sam Krašovan sebe naziva: Karaševac" i „Tko su zapravo oni. V. Samog sebe protivureåi J. god. jer oni se tako zovu pored zvanih i nezvanih koji tako pišu i govore". XVI. je 'slava'. on kaÿe: „Tokom vremena oni su stvorili poseban jezik i posebne obiåaje. U crkvi ikavski pevaju. str. 2. Svrqig 1998. godina ¡¡¡. 11 U Pravdi. pa i zakquåke koje iznosi u vezi sa wihovim poreklom: „Oni su naši. u kojem ÿivi skoro polovina Karaševaka. Da ih uvrsti meðu Hrvate nije ga spreåilo ni to što.". pridošle u karaševska naseqa. a potom iznosi svoje mišqewe o etniåkom poreklu Karaševaka: „Ja stojim na tvrdwi da su oni naši qudi. 1. Slava je ista kao kod Srba u Srbiji"15 itd. nezadovoqni što su im poslati uåiteqi iz Hrvatske. O Krašovanima. 209/8. kako u ålanku kaÿe. 2. „Krašovani govore ekavštinom i štokavskim nareåjem". 2. broj 210/12.12 Govoreãi o nacionalnom opredeqewu. iznenadio „wihov jezik malo neobiåan". „Kao najbliÿi obiåaj koji ih veÿe s našim narodom. napose sa Srbima. Ãoriã. 24. 105—110.14 I ne samo da priznaje da su Karaševci srpskog porekla.11 Da su stavovi pomenutog uåiteqa pristrasni i netaåni. vodili „propagandu protiv naših hrvatskih škola i naših uåiteqa". Ãoriã pošteno iznosi i karaševsko narodno predawe o wihovoj prvobitnoj postojbini: „Oni vele da su došli iz okoline Kruševca grada u Srbiji". „Oni vole slušati pesme o Marku i Milošu". tako da im to daje obiqeÿja posebnoga naroda. 52. Luka. 13 G. izreåena u ålanku Karaševci ili Krašovani. „Krašovani govore našim jezikom i to ekavski. Radana. koji su po svemu bliÿi Srbima nego Hrvatima. 231 . a to zato. Ðurað. Petar itd. Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938. jer staro su zadrÿali. br. str. 253. IV. Srziã u vezi sa tvrdwom da se Karaševci smatraju Hrvatima. broj 209/8. XII 1946. što su nauåili pesme iz kwiga koje su štampane u Subotici za Buwevce i Šokce". str. nego i donosi argumente: „wihova imena su mahom srpska: Todor. što ãete iz dowega pisawa sami videti". 15 Isto. Timi¤oara. Temišvar. oni su 'Horvati'". 10 U listu Pravda. hrvatskog uåiteqa u Klokotiãu. O Krašovanima. 11—12. niti priznawe kako je hrvatske uåiteqe. o teškim uslovima u kojima oni ÿive i koje je iskreno voleo. ili pak što „ni pismeniji Krašovan u poåetku našeg dolaska nije bio sposoban da sa potpunim razumevawem åita naše kwige i novine". Ãoriã. N. Temišvarski vesnik. XII 1946. 14 G. broj 208/5. hrvatskog uåiteqa u Ravniku.10 da je opazio „veliku nacionalnu svijest i ono wihovo odrešno 'mi smo Karaševci — Horvati'". oni su Sloveni. mart 1937. XII 1946. 1. str. O slavi opširnije u ålanku M. br.13 G. decembar 1937. Krsto. Etno-kulturološki zbornik. sasvim objektivno govori o poreklu Karaševaka. moÿe se zakquåiti iz ålanaka Grge Ãoriãa. razumeo i pomagao. jer se na jednom mestu u ålanku ÿali da su ÿiteqi Karaševa. Temišvar 21. koji im kvare jezik („strica limba"). koji pošteno. XII 1946. 2. a novo dobijali samo od tuðina.

ali je to bilo bezuspešno. Uåeni Karaševci uviðali su neosnovanost ubeðewa wihovog ÿivqa o posebnom nacionalnom identitetu i poåeli su traÿiti odgovor na pitawe kojem juÿnoslovenskom narodu oni stvarno pripadaju. sklonost kod nekih karaševskih intelektualaca da prihvate mišqewe o bugarskom poreklu. meðu Karaševcima. nauke i tehnike krajem XIX. delo. tako i Hrvati. pogotovu intelektualcima. dosta kolebawa u pogledu nacionalnog opredeqivawa. Ideja o hrvatskom poreklu Karaševaka poåela se nametati kada su u karaševska naseqa. novinama ili åasopisima. Petroviå. pripadnost katoliåkoj veroispovesti. Neki od wih. 16 Prema podacima iz Historia domus parochiae Kraszowensis (Kopija rukopisa iz 1726. pogotovu. prema uredbi školske Konvencije iz 1933. školovani qudi.Pretpostavqamo. a kasnije. u nastavku. koji to nikada nije prihvatio. Arhaiånost jezika. imali slovenske katoliåke misionare — Bugare i Hrvate (od XIV do XIX veka). orijentisali su se prema Srbima". Sve je to doprinelo da dotadašwa nacionalna koncepcija Karaševaka poåiwe doÿivqavati izvesne promene.17 Tu tendenciju je uoåio åuveni rumunski slavista E. a naroåito danas. kao katolici. obiåaji i. i da li su srpske drÿavne institucije iz tog doba zahtevale da meðu Karaševke pošaqu svoje uåiteqe. jer. krajem XIX i poåetkom HH veka.18 Otada. Na osnovu podataka objavqenih tokom vremena u raznim studijama. Kao što ãe se videti u nastavku izlagawa. oteÿavali su i još uvek oteÿavaju proces definitivnog i masovnog nacionalnog opredeqewa Karaševaka. åak i Bugari. ali je ta teza brzo odbaåena. pokušaãemo. ali se on teško i sporo odvijao. Bugarima i drugim narodima. vodi se ÿestoka rasprava o tome da li su preci Karaševaka poreklom Srbi ili Hrvati. bilo da su Hrvati. kao što se moÿe videti iz gorweg izlagawa. koja se nalazi u parohiji u Karaševu). tridesetih godina HH veka. koji je na prvim stranicama svoje monografije zabeleÿio: „Preko crkve i škole doznali su Karaševci da su Hrvati. kao i na osnovu podataka koje smo sami prikupili. 18 E. bilo je i još uvek ima. Pošto su Karaševake smatrali delom svog naroda kako Srbi. Petrovici. Hrvatima. sve više prodire ideja o srpskom poreklu. Potom. naravno. a ne iz Srbije. došli uåiteqi iz Hrvatske. nav. na poåetku tog procesa (XIX vek) postojala je izvesna predispozicija. 17 Bilo bi interesantno istraÿiti zbog åega su poslati uåiteqi iz Hrvatske. specifiåna nošwa. da prikaÿemo ophoðewe i poziciju najistaknutijih karaševskih intelektualaca s kraja XIX i prve polovine XX veka po pitawu porekla. omoguãio åešãe i mnogobrojnije kontakte ovog ÿivqa sa Srbima. 232 . 15. a naroåito u HH veku. oni su se masovno opredeqivali kao Karaševci. Sigurno je da je razvoj kulture. a ni danas nije okonåan. imajuãi u vidu åiwenicu da su Karaševci. u prvom redu od karaševskog ÿivqa.16 da su oni vekovima pokušavali ubediti ovaj ÿivaq bilo da su Bugari. Taj proces je zapoåeo u drugoj polovini XIX veka. javqa se i opcija hrvatskog moguãeg porekla.

Karašavci)… 1907. VIII 1862. 21 J. Birte. godine u jednom pismu upuãenom „cilomu karaševskomu narodu". Novi Sad 1909. koji serbski jezik govorimo. Osposobqeni uåiteq Matija Vlašiã. smatrao je da su Karaševci srpskog porekla i da su došli iz Stare Srbije."20 Meðu mnogobrojnim Karaševcima koji su se dopisivali sa J. serbski obicsaji vodimo… ali samo iz serbske vire19 jesu nas katolicski popove u katolicsku viru priuzeli. Birta i drugi intelektualci. 21. roðen 22. tvrdi: „Po priåawu od starina. Turske Bosne… ovamo doshli. uåiteqevao je u Karaševu i bio je Ÿivojnoviãev prijateq i glavni 19 Trudeãi se da se izraÿavaju i pišu ”kwiÿevnim” jezikom. 20 Citat preuzet iz kwige I. VIII. imuãni trgovac iz Klokotiãa. izraÿavajuãi ÿequ da ih srpskom svetu predstavi objavqivawem. Letopis Matice srpske. iz Stare Serbi(j)e. u Ravniku. 233 . 255.Jedan od istaknutijih Karaševaka iz druge polovine XIX veka. 61.21 Kasnije se Todor Birta ponovo javqa Ÿivojnoviãu. To svoje gledište javno iznosi 1920. nešto niÿe. „serbski" prema „srpski". novoroðenåad im krstili i obratili ih u rimokatoliåku veru: tako su doseqenici Srbi Bošwaci polagano postali svi katolici. kaÿe se. 61—62. ovog puta sa opširnijim i potpunijim opisom narodnih obiåaja. godina star" obrazlaÿe da su „nashi prahdedovi skoro 500 godine kano Serblje. Todor Birta — Grk (roðen 1834. Ÿivojnoviã objavio u radu Krašovani (Karašani. godine. Bukurešt 1993.22 Te je obiåaje J. Ÿivojnoviãem. ali se staroverski obiåaji (pravoslavni srpski) kod wih do danas presaðivahu u narodu i ÿiveãe veåito meðu katolicima Krašovanima. on kaÿe: „Radovao bi se ako bi mogao doÿiviti da se svi naši Karaševski Obiåaji po svim Serbskim i Slavonskim Narodu tiskano (trukovano) razglasiti i razširiti mogli". koji su kao rasejane i izgubqene ovce ÿiveli po bregovima. formirani po maðarskim školama. 86. „Serbqe" mesto „Srbqe" itd. u kojem „stari roðeni Serbin Todor Birta. godine). da su Frawevci (fratri) te qude. potraÿili po wihovim stanovima. åesto u izvorni karaševski govor ubacuju reåi wemu strane. bio je i åestiti starac Birta. Kroz juÿni Banat (Putniåke beleške i razmišqawa). U jednom pismu u kojem Ÿivojnoviãu šaqe opis nekih karaševskih obiåaja. mislim da i vi vašu obreåenu dobrovoljnost za razglašenje i razširenje ove stare izgubljene i opet najdene Bratje Serbskog Naroda hoãe izpuniti…". kao na primer „vira" umesto „vera". a pismo ovako zakquåuje: „U uffanju da sam vas sas zaktevanimi Obiåaja Karassevskog Naroda podpuno zadovoljio. te potom. što nitko drugi osim mene od Karassevtzi nije u stanju. 22 Isto. Karaševci (Narodne umotvorine sa etnološkim osvrtom). Ÿivojnoviã. koji je mnogo doprineo da srpskoj javnosti skrene paÿwu na ovaj od we zaboravqeni ÿivaq.

a posle umirovqewa. Arpad je završio trgovaåku školu. 11. Naime. Prema podacima iz crkvenog arhiva u Karaševu. Andreja. Vlašiã u leto 1898. ali i obrnuto." U prevodu natpis glasi: „Vlašiã Matija. Granofski". On se dosta kolebao i tek je na kraju prihvatio tezu o srpskom poreklu. Izgleda da uåiteq Matija Vlašiã nije bio toliko odluåan kao Todor Birta u pogledu odreðivawa nacionalne pripadnosti svog ÿivqa. Iz Miletiåevog citiranog rada doznajemo da se M. sasvim sigurno. godine. kao i sa drugim uglednim i školovanim qudima tog vremena. Miletiåem i Ÿivojnoviãem. istraÿivali karaševski ÿivaq. ali je. i imao je åetvoro dece. bio je seoski knez u Vodniku. Vlašiã stanovao u Karaševu. roðena 23. Marijom Šmidl (Maria Schmiedl). Nismo uspeli da saznamo uzrok wihove smrti. Takvo stawe moÿe se objasniti bilo åiwenicom da je Andreja bio kriv za smrt svog brata. Matijin otac. poginuli sinovi Arpad i Andreja. porodica im je podigla lep nadgrobni spomenik. Mahanom (Åeh po poreklu). Uåiteqa Vlašiãa je. 6. podaci zabeleÿeni u Domovniku karaševske parohije govore o tome da su mu istoga dana. zabeleÿeno je da je M. izgleda. II 1885) i tri sina: Arpada (Arpadus. direktor škole 1862—1912. Mnogo voqenima ocu i sinu oÿalošãena porodica podigla [spomenik]. Nek poåivaju u miru. na wemu su samo slike i imena oca Matije i sina Arpada. VIII 1889) i Eugena (Eugenius. IX 1887). sastao sa bugarskim profesorom K. koja je bila u vlasništvu parohije. u kuãi sa brojem 93. zadesila velika porodiåna tragedija. dok je Eugen (Jeno) bio mesar u Temišvaru. u Domovniku (Status annimarum). bio je takoðe uåiteq u Kalini i Vodniku. Bio je oÿewen Nemicom. godine. Na karaševskom grobqu. u Rešici. Granofsky. 234 . Došao je u kontakt sa svim nauånicima koji su. aprila 1912. jednu ãerku — Karolinu Lujzu (Carolina Luisa.23 meðutim. a koji su svakako uticali na wega. umire. VII 1892). VII 1865. kao imuãni domaãin i åovek od ugleda. sa natpisom na maðarskom jeziku. 2. i sin Vlašiã Arpad. 16. roðenom 28. sa kojim se sloÿio da kara23 „Vlasics Mátyás / az igazgató… /1862—1912/ és fia /Vlasics Árpád/ aljegyzõ /1887— 1911/ Farran szeretett apának és fiának — emelte a gyászoló család / Béke lengjen poraik felett. Andreju (Andreas. sa Sirkuom. ta tragedija snaÿno pogodila wihovog oca koji. ili je pak pogrešno zapisan datum Andrejine smrti u crkvenom protokolu. ali je radio kao beleÿnik. oktobra 1911.informator. i gde je on sahrawen. roð. nekoliko meseci kasnije — 9. Ne znamo zašto na spomeniku nema imena i slike drugog sina — Andreje. pomoãni beleÿnik 1887—1911. dok je još bio ÿiv.

86. godina. Ÿivojnovã o Vlašiãu kaÿe: „To im je vaqda najinteligentniji åovek.ševski govor jeste bugarski. 1907. profesor nemaåkog i francuskog jezika u višoj trgovaåkoj školi u Kluÿu. kada je Ÿivojnoviã posetio karaševska naseqa. Tako. Vlašiã 1898. 178—179. Novi Sad 1907. Ÿivojnoviã je sa Vlašiãem uspostavio kontakt preko uåiteqa iz Lupaka. citirao Vlašiãeve materijale pisane karaševskim govorom. obilato koristio u svojim radovima. koji je rodom bio Slovak.28 Od svih Karaševaka. te od toga vremena on poåiwe polako da mewa svoje dotadašwe mišqewe. Kroz juÿni Banat…. Dajemo. Ÿivojnoviã. koji je.29 Jedan deo Vlašiãevih opisa karaševskih narodnih obiåaja pisan je na maðarskom. 99—100. 242. 42—76. koji takoðe upoznaje M. nekoliko dana nakon Sirkua. Ÿivojnoviã. Iz tih kontakata Miletiå zakquåuje da je karaševski uåiteq verovao da su Karaševci Bugari. Od wega je dobio iscrpan materijal o karaševskom govoru i obiåajima. godinu. otac Matejin. J. Ugarska statistika…. veroispovedni uåiteq u Kanaku. jedini osposobqeni uåiteq Krašovan…". 26 J. III.26 U prvom ålanku u kojem spomiwe Karaševake. 24 25 235 . u karaševska sela stiÿe i Q. Ÿivojnoviãa. veroispovedni uåiteq u Vodniku. 27 Isto. Miletiå. 86. Marjan Ðurasa. 28 J. umirovqen uåiteq. komunalni uåiteq u Vraåevgaju. J. dosta åvrsto verovao u „tešwe srodstvo [Karaševaka] sa Bugarima. nav. meðutim. izgleda da je J. naroåito sa katoliåkim Bugarima u Banatu" i tvrdi da „ne treba umawivati Vlašiãev uticaj. Vlašiãa.25 U avgustu iste godine. U Krašovu roðeni Krašovani su još: Miqa Dobra. Petar Domawanc. Kalendar Letopisa Matice srpske za 1908. veroispovedni uåiteq u Nermiãu. a dvoje su Krašovani: Mateja Vlašiã i Marija Udovica…. 179. Ÿivojnoviã najviše i najboqe saraðivao sa M. Isto. uåiteq muzike u rimokatoliåkoj preparandiji u Åikseredi. Pretpostavqamo da su diskusije sa Miletiåem i wegovi argumenti o srpskom poreklu Karaševaka uticali na Vlašiãa. II. neosposobqen — uåiteqevao je u Jabalåi i Ravniku. a drugi deo na karaševskom govoru. Ÿivojnoviã. Nikola Vaka. uvideo je da Vlašiã nije jedini karaševski intelektualac. Miqa Dobra mlaði. Vlašiãem. koji je uåiteqevao u Kalini i Vodniku…" 29 Vidi ålanak: Naðeno draÿe negubqena (nepotpisan. Petar Frana. pri opisivawu obiåaja. Ÿivojnoviã). za vreme Sirkuove ankete sprovedene meðu Karaševcima. Letopis Matice srpske. u momentu uspostavqawa kontakta izmeðu Vlašiãa i J. Jovana Mihaleca. pogotovu intelektualaca. Fridi Ifka. 243. koji se oseãa u pojedinim stavovima gospodina Sirkua". Krašovani…. u Klokotiãu je roðen osposobqeni uåiteq Peja. delo. Vlašiã je veã smatrao da su Karaševci Srbi. Petar Dobra veroispovedni uåiteq u hrvatskoj Neuzini. Pošto se Vlašiã pomalo trudio da „uskladi" mesne govore sa kwiÿevnom normom Lj. nego da ih ipak dosta ima i nabraja petnaestak imena. Miletiå24 takoðe kaÿe da je M.27 Kasnije. 54—55. citat iz ovog Ÿivojnoviãevog dela: „Od pet uåiteqskih snaga u Krašovu tri su stranca. Miletiå. Åesto je Ÿivojnoviã. u nastavku. kome su tu namenili uåiteqsko mesto. 52—79. a u Ravniku je roðen stari uåiteq u miru Andreja Vlašiã. pored liåno sakupqenog materijala prilikom boravka meðu Karaševcima. drÿavni uåiteq u bugarskoj Brešãi. Mikola Ðurkica. ali åiji autor pretpostavqamo da je J.

onoga vremena, ubacujuãi åesto razne ikavizme (prisutne u retkim crkvenim ili školskim kwigama koje su stizale do Karaševaka), wegovi materijali ne odraÿavaju u potpunosti realno stawe karaševskih govora s poåetka HH veka, no ipak mogu biti korisne lingvistima, pod uslovom da dobro znaju ove govore i prilike iz tog vremena u karaševskim selima. U zakquåku slobodno moÿemo reãi da je uåiteq Matija Vlašiã, iako je u poåetku smatrao da su Karaševci Bugari, pri kraju svog ÿivota sve do prerane smrti (1898—1912) bio ubeðen da su Karaševci Srbi i na tome je svesno radio. Petar Frana se ubrajao meðu istaknutije karaševske intelektualce iz prve polovine HH veka. Roðen je 12. H 1878, u Karaševu, od oca Martina i majke Marije (roðene Beul), u kuãi sa brojem 313. Imao je mlaðeg brata, Miqu, roðenog 1881. Nismo uspeli da saznamo od wegove rodbine, niti iz wegove zaostavštine, kada i gde se školovao. Meðu malobrojnim dokumentima koje je saåuvao wegov praunuk od brata, Ivan Frana, našli smo samo sledeãa akta: liånu kartu, koju je izdala opština grada Kluÿ, 1931. godine, liånu kartu za javne sluÿbenike (samo korice sa slikom na unutrašwoj strani korice), jednu legitimaciju za maðarsku ÿeleznicu, za godinu 1942 (na osnovu koje je, kao penzioner, imao pravo putovawa vozom sa popustom od 50%) i jedan akt koji je izdala Trgovaåka muška škola „Veliki vojvoda Mihaj",30 pod brojem 2186/938 (11. oktobra 1938), sa svim podacima vezanim za profesorsku aktivnost Petra Frane od wegovog zaposlewa u ovoj gimnaziji (1. IX 1921), do odlaska u mirovinu (1. IX 1938). Bio je oÿewen Irenom Juhaz (Iréna Iuház, roð. 1876), sa kojom se venåao u Ajudu (rum. Aiud).31 Pouzdano se zna da je radio kao profesor u gorespomenutoj gimnaziji u Kluÿu, gde je predavao strane jezike (nemaåki i francuski).32 Ÿiveo je u Kluÿu do završetka Drugog svetskog rata i stanovao u ulici Manaštur, br. 18. Nije imao dece. Posle rata povukao se sa
30 31 32

U originalu: Liceul Comercial de Bºieþi „Marele Voevod Mihai”, Cluj. Podatak zapisan u Domovniku karaševske parohije. Vidi J. Ÿivojnoviã, Kroz juÿni Banat…, 55.

236

suprugom u Karaševo. Umro je 1962. u Karaševu, gde je i sahrawen. Bivši wegovi ðaci podigli su mu nadgrobni spomenik 1977. godine.33 Prema onome što smo saznali od wegove rodbine, izgleda da je P. Frana bio povuåen åovek, religiozan, i nije se bavio politikom. Buduãi da je skoro celog ÿivota bio daleko od svojih saplemenika, nije za wih ništa znaåajno uradio, a o nacionalnom pitawu Karaševaka, koliko nam je poznato, nije se javno izjašwavao, ali je sebe smatrao Hrvatom. Drugi istaknuti karaševski intelektualac iz prve polovine XX veka bio je Franåisk Ðurasa (Karaševci su ga zvali Feri), åuveni advokat u Rešici. Potiåe iz karaševske uåiteqske porodice, iz Nermið'a. Wegov otac, Marjan Ðurasa (1863—1911), bio je veroispovedni uåiteq u Nermið'u.34 Mati mu, Ana, bila je takoðe Karaševka, iz porodice Ðurkica. Imali su devetoro dece. Prva tri — Marjan (1888), Ivan (1889—1891) i Alojz (1891), kao i peto Marija (1896—1898), ÿiveli su od nekoliko meseci do dve godine najviše. Åetvrto dete bila je Katarina (Katica) (1892—1955). Završila je uåiteqsku školu i radila kao uåiteqica u Karaševu. Bila je udata za uåiteqa Petra Koloÿoaru, Rumuna iz susednog sela Domana, sa kojim se venåala 11. XI 1917. godine u Oradeji (Oradea). Šesto dete po redu, Stepan (1898—1967), preselio se u Karaševo, kupivši kuãu pod brojem 21. Slede potom Jeroš (Hyeronimus, 1894—1940); radio je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu, i Franåisk — Feri (Franciscus, roð. 23. IX 1900—23/24. XII 1942). Katica, Ferina sestra, pomagala je mladom istraÿivaåu, a kasnije åuvenom slavisti Emilu Petroviåu, za vreme ankete koju je ovaj sproveo u Karaševu u leto 1932. godine, a 1935. objavio åuvenu monografiju. Od we je neke odgovore iz upitnika Petroviå dobio u pisanoj formi.35 Porodica Ðurasinih, a veãina potomaka uåiteqa Marjana Ðurase danas ÿive u Karaševu, saåuvala je mali broj dokumenata o Feriju Ðurasi. Tragajuãi za tim dokumentima, kod Ane Ðurasi, udate Nagi (Naghi)36 pronašli smo sledeãa akta: Izvod iz matiåne kwige venåanih za 1930 godinu, jednu Ferinu sliku i jedan propagandni izborni listiã,
33 Na spomeniku piše: „FRANA PÉTER / Kolozsvári / felsõ kereskedelmi iskola / igazgató — tanára / 1878—1962 / E melték / hálás [?] diákjai / 1977". U prevodu, natpis glasi: „FRANA PETER profesor direktor Više trgovaåke škole u Kluÿu 1878—1962. Podigli [nadgrobni spomenik] voqeni uåenici 1977". 34 Prema podacima uzetih iz Domovnika parohije u Karaševu (kojoj Nermiã pripada), stanovao je u kuãi sa brojem 12, koja je bila vlasništvo crkvene opštine. Marjana Ðurasu spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Kroz juÿni Banat…, 55. 35 E. Petrovici, nav. delo, 22. 36 Radila je kao neosposobqeni uåiteq u Karaševu. Bila je predsednik opštine Karaševa (knez) izmeðu 1978. i 1988, kada se penzionisala.

237

na kojem je na drugoj poziciji kao kandidat bio istaknut dr Franåisk Ðurasa.37 Kod drugog Ferinog sinovca, Martina Ðurase (roð. 1920), koji ÿivi u Rešici, našli smo jedino novine38 u kojima je objavqena umrlica povodom wegove smrti. Pravni fakultet završio je u Kluÿu. Buduãi da je bio odliåan student, po završetku studija upisao je doktorat i postao doktor pravnih nauka. Oÿenio se 3. jula 1930. sa Olgom Špicer (Spitzer) u „Reåici" (tako je Rešica zavedena u dokumentu), koja je radila kao åinovnik u åuvenom rešiåkom kartelu onoga doba UDR (Uzinele Domeniului Re¤iþa). Imao je jednu ãerku — Zoru, koja je za vreme studija nervno obolela i umrla veoma mlada (imala je oko dvadeset godina). Godine 1941. mobilisan je na ruski front. Obavqao je duÿnost upravnika vojne bolnice u Rostovu na Donu. Bio je potporuånik u rumunskoj vojsci i odlikovan je ordenom „Sanitetske zasluge". Godine 1942. je, dobivši odsustvo, posetio porodicu u Rešici i Karaševu. Vratio se potom ponovo u Rusiju, gde u noãi 23/24. decembra 1942. godine umire u bolnici åiji je upravnik bio.39 Skoro ništa nismo uspeli da doznamo o wegovoj nacionalnoj opredeqenosti. Dokazao se, meðutim, kao veliki rodoqub, u smislu da je svojim Karaševcima, uvek kada je mogao, bezrezervno pomagao. Evo šta o tome piše uåiteq Grgo Ãoriã: „Oni (Karaševci — naša premedba) imaju samo jednoga školovanoga åoveka, koji im åini sve dobro a to je Dr. Frano Ðurasa advokat. Zar je napisao jednu molbu, ÿalbu ili tuÿbu bez novaca? Vrlo mnogo. Taj ide i na sud za wih bez ikakve nagrade. Oni ga zato poštuju",40 ili: „Pod37 Na tom listiãu godina nije odštampana, niti ikakav drugi podatak iz kojeg bi se moglo zakquåiti o godini izbora. Na osnovu raznih indirektnih informacija dobijenih od raznih informatora, pretpostavqamo da je reå o izborima odrÿanim 1936 godine. 38 CURENTUL, 5364, (23. I 1943), 5. 39 Dajemo sadrÿinu umrlice objavqene u listu CURENTUL: „În veci nemângºiaþii Olga, soþia, Zora, fiicº, precum ¤i Ecaterina Colojoarº ¤i ¢tefan Giurasa fraþi, Petru Colojoara cumnat din Re¤iþa ¤i Cara¤ova au marea durere de a anunþa pierderea iubitului lor Dr. Francisc Giurasa /sublocotenent de rezervº/ avocat/ Decorat cu Meritul sanitar/ Mort la datorie in ziua de 23/24 Decembrie 1942, în Spitalul de Campanie[…] ¤i înmormântat la 26. Decembrie în cimitirul Eroilor din Rostov." Prevod: „Zauvek neutešeni Olga, supruga, Zora, ãerka, kao i Ekaterina Koloÿoara i Stefan Ðurasa — braãa, Petar Koloÿoara, šurak, iz Rešice i Karaševa, sa velikim bolom javqaju da su izgubili voqenog dr Franåiska Ðurasu /rezervni potporuånik/ advokat / Odlikovan „Sanitetskom zaslugom" / Umro na duÿnosti dana 23/24. decembra 1942. u Vojnoj bolnici […] i sahrawen 26. decembra 1942. na Grobqu heroja u Rostovu." 40 G. Ãoriã, O Karašovanima, Temišvarski vesnik V, br. 253, Temišvar 21. marta 1937, 1.

238

strekaå wihovog kulturnog ÿivota bio je dosada jedini wihov inteligent Dr. Frano Ðurasa, advokat".41 Buduãi da se Feri Ðurasa kandidovao za Parlament Rumunije, kao što smo veã rekli, moglo bi se zakquåiti da se on bavio politikom. Meðutim, to je delimiåno taåno. Od wegovog sinovca, Martina Ðurase, saznali smo da je Feri prihvatio da se kandiduje, kao drugi na izbornoj listi, da bi pomogao svom bivšem kolegi iz studentskih dana i tada svom najboqem prijatequ, takoðe doktoru pravnih nauka, Joanu Cejkuu (Ioan Þeicu), da sakupi neophodan broj glasova za poslaniåko mesto. Dakle, Ðurasa je prihvatio da se ukquåi u izbornu trku kako bi za svog prijateqa pridobio, u prvom redu, glasove Karaševaka. Åiwenica je da su Karaševci masovno glasali za F. Ðurasu, tako da je Cejku izabran za poslanika (bili su kandidati Gogine partije). Posle izbora, u znak zahvalnosti, Feri Ðurasa odlazi u Prag, kupuje trinaest instrumenata za duvaåki orkestar i poklawa ih omladini iz Karaševa. Odmah je u Karaševu oformqen duvaåki orkestar, a Feri plaãa i dovodi profesora muzike da karaševske mlade sviraåe uåe da sviraju po notama.42 Orkestar je brzo napredovao i postao jedan od najboqih u ÿupaniji, ali se raspao kada je poåeo Drugi svetski rat jer je veãina ålanova mobilisana i nikada se više nije ponovo oformio. Dokaz da je karaševski duvaåki orkestar bio jedan od najboqih toga doba, u tim krajevima, jesu javne pohvale koje je ministar Goga posebno wima uputio prilikom posete Oravici, gde su ga doåekali mnogobrojni rumunski duvaåki orkestri. Najistaknutiji intelektualac meðu Karaševcima iz nekaraševskih naseqa bio je, bez sumwe, Martin Filipon (1884—1967), rodom iz Uqme. Pošto je o ovom uglednom intelektualcu i istaknutom nacionalnom radniku veã pisao Q. Ceroviã,43 mi ãemo napomenuti samo najbitnije momente iz ÿivota M. Filipona i nastojaãemo da iznesemo neke nove podatke koje smo prikupili prilikom ankete sprovedene u Uqmi 5—6. maja 1998. godine.44 Potiåe iz ugledne i bogate uqmanske porodice Filiponovih.45 Martinov otac zvao se Rafael Filipon i imao je petoro dece, dva sina i tri kãerke: Martina (najstarijeg), Nikolu, Maricu, Anicu i Milu. Nikola je bio mašinski inÿewer i ÿiveo je u Beogradu. Martin Filipon je gimnaziju završio u Beloj Crkvi, a pravo je studirao u Kluÿu.
41 G. Ãoriã, O Karašovanima, Kalendar Temišvarskog vesnika za godinu 1938, Temišvar, 52. 42 Martin Ðurasa tvrdi da se profesor zvao Dudl, Nemac iz Rešice, ali jedan od ålanova tadašweg duvaåkog orkestra, Marjan Todor (roðen. 1916), kaÿe da je profesor bio Slovak iz Awine, koji se zvao Oleåek. 43 Q. Ceroviã, Znameniti Srbi u rumunskim zemqama, Novi Sad 1993, 150—151; Martina Filipona spomiwe i J. Ÿivojnoviã u radu Krašovani (Karašani, Karaševci)…, tom 242, fasc. II, 1907, 50. 44 M. Radan, Potomci Karaševaka u jugoslovenskom Banatu, Romanoslavica, Bukurešt (u štampi). 45 Podatke smo dobili od sledeãih informatora: Tihomira Rašajskog i Petra Bešine, oba iz Uqme; P. Bešina je Karaševak poreklom.

239

Izvesno vreme ÿivi u Temišvaru, a od 1912. godine otvara advokatsku kancelariju u Alibunaru. Još za vreme gimnazijskih dana prikquåio se nacionalnom oslobodilaåkom pokretu. U vreme Balkanskog rata 1912. uhapšen je i stavqen u istraÿni zatvor, optuÿen za veleizdaju, ali do suðewa nije došlo, te je na kraju osloboðen. Veliki deo Prvog svetskog rata bio je interniran u aradskom logoru, odakle je pušten 1918. godine. Odmah se ukquåio u formirawe srpskih narodnih odbora u krajevima juÿnog Banata, a saraðivao je sa Srpskim narodnim odborom u Novom Sadu. Bio je uåesnik Velike narodne skupštine Srba, Buwevaca i ostalih Slovena, odrÿane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine, kada je odluåeno da se Banat, Baåka i Barawa pripoje Kraqevini Srbiji. Tada je izabran za ålana Velikog narodnog saveta. Narodna uprava za Banat, Baåku i Barawu imenovala ga je za velikog ÿupana Tamiške i Krašovske ÿupanije. To zvawe preuzeo je 10. februara 1919, a na duÿnosti ostaje do 27. jula 1919. godine, kada se je srpska vojska povukla iz današweg rumunskog Banata. U meðuratnom periodu nije bio politiåki aktivan i radio je kao advokat u Vršcu. Osuðivao je šestojanuarsku diktaturu, a naroåito fašistiåki pokret, te se zbog toga ponovo našao u logoru. Po izlasku iz logora odlazi u Beograd, a po osloboðewu ÿivi u Vršcu i bavi se advokaturom do smrti. O stavu Martina Filipona prema nacionalnom pitawu nije potrebno ništa više reãi, jer o tome ubedqivo govori wegova delatnost. Iz gorenavedenog materijala nameãe se zakquåak da je od istaknutijih karaševskih intelektualaca veãina smatrala da su Karaševci srpskog porekla (Birta, Vlašiã, Filipon, moÿda i Ðurasa). Izuzetak je P. Frana, koji je sebe smatrao Hrvatom, ali nije zauzeo nikakav stav u ime Karaševaka. To se, moÿda, moÿe objasniti wegovim otuðewem od zajednice iz koje je ponikao, buduãi da je najveãi deo ÿivota proveo van we. Takoðe, treba istaãi da je mišqewe o bugarskom poreklu Karaševaka, koje je u poåetku imalo nekih pristalica meðu karaševskim intelektualcima (zbog nedovoqne obaveštenosti i nezainteresovanosti srpske matice), nakon kraãeg vremena definitivno napušteno. Meðu karaševskim intelektualcima iz druge polovine HH veka formirale su se dve struje: prosrpska i prohrvatska (naroåito u posledwoj deceniji). To znaåi da se proces nacionalnog opredeqivawa Karaševaka posledwih decenija odvijao i daqe se odvija na štetu srpske opcije. Za poznavaoce srpsko-hrvatskih prilika to i nije iznenaðujuãe. Dok Hrvati svim silama i svim moguãim sredstvima pokušavaju da ovaj ÿivaq ubede da je hrvatskog porekla, ne obazirajuãi se na to da, sem veroispovesti (koja i ne predstavqa verodostojan argument), sve ostale osobine koje definišu nacionalni identitet bilo koje izolovane zajednice (jezik, obiåaji, nošwa i drugo) protivureåe toj tezi, Srbi su ispoqili zaåuðujuãu pasivnost i skoro potpunu nezainteresovanost za sudbinu ovog, inaåe, po svim obeleÿjima, svog ogranka. Drugim reåima, u posledwe tri decenije Srbi su (åast izuzecima) za ovaj 240

ÿivaq mnogo mawe uradili od Hrvata. Na ÿalost, ostvaruje se Ÿivojnoviãeva zebwa, koja se temeqila na konkretnim primerima iz wegovog vremena, da zbog „nerada i ekskluzivnosti" Srbi olako napuštaju svoje enklave sa periferije srpskog jeziåkog i etniåkog prostora.46 Stvar još uvek nije izgubqena; veãina Karaševaka, pogotovo omladina, oseãa da su im koreni srpski, pa je zbog toga, smatramo, krajwe vreme da se matiåna Srbija istinski zauzme da ovaj ÿivaq privuåe i bezrezervno primi u svoje naruåje.

Milja Radan ATTITUDE OF THE KARAŠ REGION INTELLECTUALS FROM THE END OF THE 19th AND THE FIRST HALF OF THE 20th CENTURY TO THE ETHNIC ORIGIN OF THE KARAŠ POPULATION Summary Till the second half of the 19th century the population in the upper Karaš (Caras) region (Carasoveni) viewed themselves as a specific nation and called their speech „the Karaševski language". In the last decades of the 19th century, the eminent Karaš region intellectuals started slowly to abandon the previous belief of their population about their special national identity. On the basis of the collected data and various articles published in different magazines, journals or studies during one century concerning the significant intellectuals and outstanding personalities from the ranks of the upper Karaš population from the end of the 19th and the first half of the 20th century, the author observes that some of them in the beginning adopted the thesis about the Bulgarian origin of that Karaš population; however, it was soon discarded because that population did not accept it. At the beginning of the 20th century, the majority of the Karaš region intellectuals adopted the thesis about the Serbian origin of that Karaš population, and later, in the inter-war period, teachers newly-arrived to the Karaš settlements from Croatia tried to persuade the population that it was of Croatian origin. Finally, the author concludes that the majority of the Karaš region intellectuals from the mentioned period (and even later) opted for the Serbian origin of that Karaš population; however, the author at the same time points out that during the last three decades of the 20th century the Croatian propaganda was strongly intensified to win over that Karaš population, so it is high time Serbia did something to preserve that Serbian enclave at the periphery of the Serbian ethnic and linguistic area which clearly belongs to the Serbian population according to all its ethnic characteristics.

46

J. Ÿivojnoviã, Ugarska statistika…, 86—88.

241

Milja Radan SIÞUAÞIA INTELECTUALILOR CARA¢OVENI DE LA SFÂR¢ÎTUL SECOLULUI AL XIX-LEA SI PRIMA JUMªTATE A SECOLULUI AL XX-LEA CU PRIVIRE LA ORIGINEA ETNICª A CARA¢OVENILOR Rezumat Pânº în jumºtatea a doua a secolului al XIX-lea cara¤ovenii se considerau un popor aparte, iar graiul vorbit îl numeau „limba cara¤oveanº". În ultimele decenii ale secolului al XIX-lea intelectualii cara¤oveni mai de seamº abandoneazº treptat concepþia de pânº a-tunci a acestui grup etnic referitoare la o identitate naþionalº aparte. Pe baza datelor culese ¤i a unor relatºri, articole sau studii publicate in decurs de un secol in diferite publicaþii despre intelectualii sau personalitºþile marcante provenite din rândurile cara¤ovenilor, de la sfâr¤itul secolului al XIX-lea ¤i din prima jumºtate a secolului XX, autorul constatº cº, la început, unii dintre ace¤tia au considerat cº populaþia slavº din satele cara¤ovene este de origine bulgarº, tezº rapid abandonatº, însº, ea nefiind acceptatº de comunitatea cara-oveanº. La începutul secolului XX, intelectualii de vazº ai cara¤ovenilor opteazº pentru originea sârbº a acestui grup etnic. Mai târziu, în perioada interbelicº, odatº cu venirea în satele cara¤ovene a învºþºtorilor din Croaþia, ace¤tia încearcº sº-i convingº pe cara¤oveni cº ar fi croaþi. In final, autorul conchide cº majoritatea intelectualilor cara¤oveni marcanþi, din perioada sus amintitº (dar ¤i dupº aceea) s-au pronunþat în favoarea originii sârbe a cara¤ovenilor. Totodatº, el atrage atenþia cº în ultimele trei decenii ale secolului XX s-a intensificat propaganda croatº în rândurile acestei comunitºþi cu scopul de a impune teza privind originea croatº a cara¤ovenilor ¤i cº este imperios necesar ca, în acest ultim moment, Serbia sº se implice pentru a nu pierde definitiv aceastº enclavº de la periferia spaþiului etnic ¤i lingvistic sârbesc care, conform tuturor caracteristicilor etno-lingvistice, îi aparþine.

242

UDC 262. godine za episkopa aradskog bio je postavqen Sinesije (Ÿivanoviã) sa pravom nadleÿnošãu na aradskom. godine. a potom za svoga egzarha. episkop šumadijski.12:929 Ÿivanoviã S. pokušavajuãi da 1 Sava. 2 S. kao i to. 457.3 Razlog za ukidawe bio je nedostatak sredstava za izdrÿavawe. jedan deo Halmaÿa (komitat Zaranda) bio je prikquåen Transilvanskom principatu. ali i sa unijatskim vikarom (kasnije episkopom) Petrom Pavelom (Aronom) iz Blaÿa. Kragujevac 1996. godine. Kao ðakon mitropolita Vikentija IV (Jovanoviã) primio je monaški åin u manastiru Rakovcu. školovao se u rodnom gradu. episkop šumadijski. wemu se pripisuje pobeda i oåuvawe pravoslavqa na ovim prostorima. bihorskom i halmaÿskom podruåju.2 Prilikom izbora episkopa Pavla (Nenadoviãa) za mitropolita karlovaåkog. Godine 1733. kao i uspostavqawe mnogih administrativnih i prosvetnih dela. Biserica Ortodoxº Românº. Anujki. delo. 956. 3 Sava. carski komesar je zahtevao da se ukine Eparhija aradska. Podgorica. vladiåanski tron u Aradu bi zadrÿan. Protojerej Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISKOP ARADSKI 1751—1768. 456. Patrijarh Arsenije Jovanoviã Šakabenta postavio ga je za dvorskog kapelana. koji je dostavio molbu carici Mariji Tereziji da Eparhija aradska ne bude ukinuta. Episkop Sinesije (Ÿivanoviã) roðen je u Sentandreji oko 1711. 7—8 (1979). 243 . Na samom poåetku svoga arhipastirskog rada episkop Sinesije je došao u sukob sa Velikovaradskim unijatskim episkopom Melentijem (Kovaåem). Zaslugom mitropolita Pavla (Nenadoviãa). nav.1 U meðuvremenu postao je provincijal fruškogorskih manastira i arhimandrit manastira Rakovca 1749. dok je drugi deo pripojen Maðarskoj. sa novim rimokatoliåkim episkopom Pavelom (Forgaåem) (1748—1759). marta 1695. godine. da nije predviðena u carskoj diplomi od 4. Episkop Isaija (Antonoviã) traÿio je da zadrÿi oblasno pravo nad halmaÿkim teritorijama pripojenih Transilvaniji. Srpski Jerarsi od devetog do dvadesetog veka. i u leto 1751. Beograd. Sinesije je bio najdostojanstveniji episkop Eparhije aradske u XVIII veku.

u pratwi dvaju pounijaãenih sveštenika. ali bez prava vršewa kanonskih vizitacija. sastavqena od dva predstavnika vlade. vladika Sinesije je došao u Bihor. a od vernika samo åetiri kmeta. ali je bio spreåen od lokalnih vlasti. godine. u proleãe 1753. Maja meseca 1754. sa posebnim ograniåewima (da bude praãen od jednog predstavnika vlasti. Meðutim. da su se skoro svi Rumuni iz Halmaÿa izjasnili kao unijati. Halmaÿ je posetio vikar Petru (Aron) iz Blaÿa (prvi put 1749. Sveštenici i vernici su protestovali protiv ovih zloupotreba. Kao unijati izjasnila su se samo tri sveštenika. Prilikom ovih istraga bilo je više hapšewa vernika. da 244 . pa mitropolit karlovaåki i prota Avram Pop iz Daje). i nastanio se u svojoj rezidenciji u Velikom Varadu Velenci. kojim izjavquju da ÿele da budu pod poslušawem unijatskog episkopa iz Blaÿa. bilo je i nadaqe smatrano unijatima. Carica je bila pristrasna i odluåila je da crkva iz Halmaÿa bude predata trojici sveštenika unijata. U to vreme. godine pred komisijom prijavili su se sveštenici i vernici iz Halmaÿa i okolnih sela. ustupilo mu se pravo i na jurisdikciju Halmaÿa. zaštiãen srpskim vojnicima iz grada. Onih trideset pet vernika. oåekujuãi dozvolu za kanonsku posetu Bihoru. Rezultat je bio zaprepašãujuãi. Dve istraÿne komisije dostavile su Višem Sudu tendenciozne izveštaje u kojima je bilo izneto. administrator drÿavnog domena iz Halmaÿa uspeo je da dobije dokumenat potpisan od trideset pet Rumuna sa ovog podruåja. iako je traÿilo da se vrate u pravoslavqe. dva sveštenika (jedan unijatski i jedan pravoslavni). u Bihoru se ona odvijala pod direktnim upravqawem episkopa Sinesija. buduãi episkop temišvarski.tamo izvrši kanonsku posetu. Izveštaji mitropolita Pavla (Nenadoviãa) Višem Sudu u Beåu doneli su povoqne rezultate. Ustanovqena je nova komisija za popis svih sveštenika i vernika. episkopu Sinesiju je dopušteno da poseti podruåje Halmaÿa. a drugi 1752). Wegovim posredstvom su vernici iz Bihora primali episkopove poslanice umnoÿene u Aradu i Velikom Varadu. prisiqavajuãi vernike da poseãuju bogosluÿewa. Vladika Sinesije se nalazio u Velikom Varadu-Velenci. Dva meseca je sakupqao podatke od seoskih delegata u vezi sa stawem pravoslavqa u Bihoru. Posetili su više crkava. Najzad mu je data dozvola. U ovim okolnostima. Poåetkom 1759. Ako je u Halmaÿu borba za pravoslavqe bila bar prividno voðena od mitropolita Pavla. traÿeãi od wih da ih uzmu pod svoju duhovnu zaštitu. S dozvolom beåkog Višeg Suda. koji su potpisali dokumenat ujediwewa 1751. Imenovawem Sinesija za episkopa aradskog. Ova dozvola je uåinila da pravoslavqe zabeleÿi potpunu pobedu nad onima koji su pokušavali da odstrane rumunski narod od wegove crkve. dostavqajuãi molbe mitropolitu Pavlu (Nenadoviãu) i episkopu Sinesiju. kao i predstavnika vlasti. Vladika Sinesije je u Velikom Varadu imao svog zamenika jeromonaha Metodija. i sekretara (mitropolit je odredio da to budu arhimandrit Mojsije Putnik. Tri pravoslavna sveštenika bila su utamniåena.

posveãen Svetom Simeonu Stolpniku. 245 . Tako. u Raåunskom dnevniku Tekelijine crkve. Od sakupqenog novca prilikom posete Bihoru. godine Prokopije Ivaåkoviã. 428.6 Ovo je jedini episkop koji oznaåuje da je aradska crkva zaista „saborna crkva". Prilikom zakquåewa raåuna 4. vernik Petru Gavruca iz Pokole. vezan lancima trinaest nedeqa. oko 1749. Beleÿimo da je nekolicina vernika iz Bihora i Arada bila zatvorena. Izmeðu 25. robovao je tri godine zato što nije hteo da se odrekne vere pravoslavne. obogatio je eparhiju mnogim dragocenostima — odjejawima i kwigama. decembra 1858. Rukopolagao je po potrebi sveštenike za Maramureš. pored Bejuša. bio je zatvoren. 531—534. predstavqaju pobedu Pravoslavqa u Bihoru. i drugo). godinu. Istoria bisericii ortodoxe române. Svuda je bio primqen sa velikom qubavqu. ÿezal arhijerejski vladike Sinesija. ikone 4 5 6 M. portret episkopa Sinesija (110/80 cm). godine. Antonije Habata. episkop aradski. Bukure¤ti 1981. sa posedom od trista jutara zemqe. Wegovim preduzimawem. Raåunski Dnevnik hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu 1728—1790. godine. krst drveni umetniåki izraðen.5 Jedan primerak ove kwige postoji u biblioteci hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Aradu. U Muzejskoj kolekciji aradgajskog manastira nalaze se kwiga Pravila Molebnaja. II. za 1755. s blagoslovom mitropolita Pavla (Nenadoviãa) arhiepiskopa karlovaåkog. godine štampao u Rimniku kwigu Pravila Molebnaja svjatih serbskih Prosvjetitelej. darovao ga je aradskoj crkvi i svojeruåno je potpisao 2. ali i sa velikom dareÿqivošãu. vladika Sinesije je uspeo da eparhiji stvori dobro materijalno stawe. avgusta. Materijalni tragovi rada episkopa Sinesija. Obiåno su vernici-pravoslavci bili zatvarani po zatvorima u Aradu i Širiji. Pºcurariu. zakquåujuãi istorijsko podglavqe bogato delima i trudom za zaštitu pravoslavne vere. Duÿe vremena je vodio sudski postupak za nekretnine koje su za vreme episkopa Joanikija (Martinoviãa) bile oduzete. carica je oslobodila rumunsko sveštenstvo Aradske ÿupanije od plaãawa daÿbina.4 Tako je. marta i 25. U ovoj se crkvi åuva i plaštanica episkopa Sinesija iz 1756. a neki su i umrli za svoju veru. Imao je veze i sa episkopima s one strane Karpata. Radovi istraÿne komisije 1754—1756. vernik iz sela Komlauš-Arad. u Aradskoj ÿupaniji je neprestano bdio nad sveštenstvom i vernicima. darovali su ga novcem i drugim poklonima. episkop Sinesije naziva aradsku Tekelijinu crkvu „katedralnom". zato što je bio u Karlovcima da traÿi zaštitu. (90 cm). Sagradio je novu episkopsku rezidenciju. episkop Sinesije je posetio 271 mesto. januara 1756. i muåen umro. da se ne bi udaqili od pravoslavqa. 1761. Wegovim nastojawem odobrila se gradwa crkve u Velikom Varadu — Velenci. kao i kanonska poseta episkopa Sinesija 1759.ne traÿi povratak unijata u Pravoslavqe. Isto. kao i manastir u Arad-Gaju.

umeãem i hrabrošãu.Stefana Teneckog slikane u vreme episkopa Sinesija. on je svojom snagom. Simeona Stolpnika u Arad-Gaju 246 . Kruna svih ovih objekata jeste crkva gde je vladika Sinesije i sahrawen. Sv. kao i drugi aradski episkopi posle wega. Grob Sinesija (Ÿivanoviãa) u svojoj crkvi man. uspeo da odstrani svaki pokušaj usmeren na razbijawu pravoslavne pastve. a u riznici manastirskoj izloÿen je stari ikonostas Teneckog koji je posle 1980. Sinesije (Ÿivanoviã) se istakao kao najodaniji i najveãi zaštitnik pravoslavqa na ovim prostorima. Od svih episkopa aradskih. zamewen novim.

Arhijerejski ÿezal Sinesija Ÿivanoviãa 247 .

sa podatkom o smrti Sinesija Ÿivanoviãa.45 åasova. marta 14.Protokol 1727—1774. Nacionalni Arhiv Arad 248 . u 4. g. Sinesije umro (1)768.

Sunt prezentate câteva date noi. Protoiereul Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) EPISCOPUL DE ARAD (1751—1768) Rezumat În lucrare sunt prezentate sumar datele biografice referitoare la episcopul Sinesije (Ÿivanoviã) ¤i accentuate meritele sale legate de apºrarea ortodoxiei în regiunea Eparhiei Aradului ¤i pe plan mai larg. ¤i expuse mai multe urme materiale care fac sº fie pºstrat în memorie. 249 . în Eparhia Aradului.Protohieros Stevan Rajiã SINESIJE (ŸIVANOVIÃ) THE EPISKOPOS OF ARAD (1751—1768) Summary The paper summs up the biographical data about the Episkopos (Bishop) Sinesije (Ÿivanoviã) and underlines his merits for the defence of Orthodoxy in the area of the Arad diocese and wider regions. so-far unpublished facts are presented. nepublicate pânº în prezent. Several new. vlºdica Sinesije. as well as some material traces which preserve the memory of the Episkopos Sinesije in the Arad diocese.

.

roðen je 23. na toj je duÿnosti ostao skoro dve decenije (1848—1867). Srpsku osnovnu školu pohaðao je u Temišvaru (Gradu) a sredwe obrazovawe stekao je od 1852. a kasnije unapreðen za „dejstvitelnim fizikusom" (odnosno zvaniånog gradskog lekara) i upravnika Gradske bolnice. Pet naraštaja lekara Stefanoviãa. gde se nastava izvodila na nemaåkom jeziku. Novi Sad. sastavqeno na osnovu dosadašwih istraÿivawa (prilog br. 5/25. sadašwa ulica Evgenija Savojskog br. zbog åega je proglašen „poåasnim fizikusom". 8. 151—157. Meðutim. wegov sin Toma (1809—1881) je postao lekar i utemeqio je prvi od pet uzastopnih naraštaja lekara u ovoj porodici. LEKAR I DRUŠTVENI RADNIK U oskudnoj i nedovoqno istraÿenoj arhivskoj graði Stefanoviãi se sreãu u Temišvaru u prvoj polovini XVIII veka kao trgovci. septembra 1843. plem. potoweg oca Sofronijevog. Protokol br. Iz seme1 S. 251 . 2 Rodoslovno stablo sastavio sam uz pomoã dr Aleksandra-Branka Stefanoviãa Mlaðeg. godine. do 1860. Pored profesionalnog rada aktivno je uåestvovao u društvenom i kulturnom ÿivotu temišvarskih Srba. 36. 8. Sofronije je takoðe imao više dece. izmeðu wih i Tomu. zapaÿamo da je rodonaåelnik ove porodice bio Stefan. dobrotvori Sabornog hrama temišvarskog. Za svoje zasluge dobio je mnoga odlikovawa i priznawa. godine. 3 Dr Toma Stefanoviã je medicinu završio u Pešti 31. Qubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIÃ (1843—1896). godine u temišvarskoj Pijaristiåkoj gimnaziji.4 Porodica je tada stanovala u Temišvaru (Gradu). septembra 1843. Prilog prouåavawu starih porodica u Temišvaru. jedinica Pravoslavna srpska crkvena opština u Temišvaru (Gradu) (u nastavku PSCOTG). mecene. Bugarski. kwiÿevnici i vazda su se nalazili meðu åelnicima srpskoga „obšåestva". Aleksandar. manastira Svetoga Ðurða na Brzavi. B. Rad Muzeja Vojvodine. upis br.2 i razvijajuãi ogranak koji nas ovde zanima.1 Prateãi porodiåno stablo Stefanoviãevih. fond Graðansko stawe. zanatlije i åinovnici. jula 1835. Ðuriåko ot Modoš.UDC 61:929 Stefanoviã A. 4 Tamiška ÿupanijska uprava nacionalnog arhiva (u nastavku TŸUNA). Po završetku studija vratio se u rodni Temišvar i predano radio u gradskom zdravstvu. koji je imao više sinova. oni su stara i poznata temišvarska porodica. Stepanov.3 Najstariji sin dr Tome Stefanoviãa i Rozalije roð. Q. 1). Kršteni 1829—1843.

on je bio u ÿiÿi dogaðaja koji su se ticali Srba u Ugarskoj. 7 Studentski indeks åuva se u MZSVDT. ocewen je kao „eximios" (lat. 252 . mestu po ocenama. Još više nego svojevremeno wegov otac Toma. delo. Meðu osnivaåima beåke „Zore" bio je Aleksandar Branko Stefanoviã 5 Svedoåanstva saåuvana u porodiånom arhivu. fond Pijaristiåka gimnazija. kwiÿevnost i gramatiku. a na svilenoj vrpci visi peåat od voska kao potvrda da je Aleksandar Stefanoviã iz Temišvara u Banatu stekao doktorsku titulu Antiquissima ac celeberrima Universitas Vindobonensis8 kao pripadnik drugog od pet naraštaja lekara u porodici Stefanoviã. štampanoj na pergamentu latinskim jezikom. filozofsku propedeutiku. katihete. godine i stekao je zvawe doktora hirurgije. nav. marta 1866. 15/1860/.6 Daqe školovawe nastavio je u Beåu. za srpski jezik. Na diplomi. 8 Diploma se åuva u porodiånoj zaostavštini pohrawenoj u MZSVDT.starskih svedoåanstava o pohaðawu i školskom uspehu proizilazi da je studirao sledeãe nastavne predmete: veronauku. srpski. izvrstan). latinski. Na kraju prvog semestra prvoga razreda bio je na 20. Diplomirao je 1865.7 Po završetku studija nastavqa usavršavawe.9 U vreme wegovih studija Beå je bio stecište srpske omladine. u Beåu je osnovano srpsko omladinsko društvo „Zora". stoje potpisi šestorice najpoznatijih profesora medicine toga vremena. koje je sebi postavilo za ciq negovawe kwiÿevnosti. bio je student na Medicinskom fakultetu u okviru Beåkog univerziteta. Maturski ispit poloÿio je 1860. ukquåujuãi i nemaåki jezik. Bugarski. 9 S. ali nije prezalo ni od politiåkih pitawa. Q. osobito ako su bila vezana za buðewe narodne svesti. Sada se åuvaju u Muzejskoj zbirci Srpskog vladiåanskog dvora u Temišvaru (u nastavku MZSVDT). upis br. iz veãine nastavnih predmeta. prirodne nauke. matematiku. nemaåki. gråki i francuski jezik. 5. Stepanov.5 Svedoåanstva potpisuju i wegovi profesori Srbi: Dimitrije Tirol i Georgije Joanoviã. godine brani doktorsku disertaciju. Svetozar Milenkoviã i Vasilijan Petroviã. U razdobqu 1860—1865. Protokol br. i Georgije Nikoliã. istoriju i geografiju. uglavnom uz staroga Vuka. te postaje i doktor medicine Beåkog univerziteta. 6 TŸUNA. a na kraju gimnazije na 4. Godine 1863.

Pošto je program ðaåkih druÿina predviðao i negovawe spomena na znamenite Srbe. 9098/24. Ceroviã. to opet baca najpovoqniju svetlost na wegovu uåenost. sa potpisom Branka Stefanoviãa. mladog Temišvarca Stefanoviãa izabrali za predsednika „Zore". Din istoricul stºrii de sºnatate a Timi¤orii între secolele al XVIII-lea ¤i al XIX-lea. oktobra 1866. Timi¤oara medicalº.i Temišvarac Aleksandar Stefanoviã10. Nakon toga Branko Stefanoviã se vraãa u rodni Temišvar i odmah stupa na duÿnost. Beograd 1925. Tokom skoro dve decenije glavni gradski lekar Aleksandar-Branko svojski se zalagao da poboqša zdravstveno stawe ÿiteqa grada na Begeju. partea a II-a). godine. najširem krugu slušalaca. zaostavština „Dr Branko Stefanoviã-Mlaði". 14 Wegova diploma doktora medicinskih nauka objavqena je i registrovana u Gradonaåelstvu Temišvara pod br. dakle. Zahvaqujuãi tome izabran je za gradskog fizikusa 1878. beåki studenti su. Alexander Stephanoviã i Alexander Stephanovitz. Omladina i wena kwiÿevnost. Breier. januara 1864. pod predsedništvom Aleksandra-Branka Stefanoviãa. godine. a u nemaåkoj kao Alexander der Stephanovics. G. 10 11 253 . kao åelnik srpske omladine u Beåu. J.15 na toj duÿnosti ostao je do svog preranog penzionisawa 1895. 217. maja 1866. 12 Hronologija Vukovog ÿivota. 16 Isti. odrÿanom 15. Dobrašinoviã.16 Prema pacijentima Srbima bio je posebno predusretqiv. imao je priliku da usavrši lekarsko znawe i stekne odreðeni ugled. U spisima na srpskom jeziku je Branko Stevanoviã. Vidi zabelešku na poleðini diplome koja je overena gradskim peåatom. Otada Srbi su ga preteÿno tako i oslovqavali. U struånoj literaturi on se u maðarskoj grafiji vodi kao Stefanovits Sandor. osnovan je savez ðaåkih druÿina. Moÿda je upravo tada.11 Kako su usponi i padovi rada ðaåkih (i ne samo ðaåkih) druÿina umnogome bili uslovqeni preduzimqivošãu i umešnošãu wihovih rukovodilaca. poput mladog pesnika Aleksija (Branka) Radiåeviãa i drugih omladinaca. marta 1987. Dopisom od 25. Novi Sad 1997. posrbio svoje krsno ime i dodatno se prozvao Brankom. Na tom sastanku. Din istoricul stºru de sºnºtate a populatiei Timi¤oarei (secolul al XIX-lea. u NIN-u. govorni dar i spremnost da se nosi i sa teÿim zadacima. našao na Vukovoj sahrani 29. godine i govorio nad wegovim odrom. 1881/29. avgusta 1866. Istoricul primului spital civil din Timi¤oara. 13 Q. 92. „Zora" je odrÿavala veze sa svim slovenskim druÿinama.13 åuvena „Ujediwena omladina srpska". Skerliã. 15 T.14 Radeãi uz oca Tomu. obraãajuãi se. br. Timi¤oara 1987. qude skromnog materijalnog stawa leåio je besplatno. pravilno odmerivši vrline koje su ga krasile. pozvala je sve ðaåke druÿine da se zbliÿe i saraðuju i sazvala je zajedniåki sastanak u Novom Sadu. 90—93. nije åudo što se medicinar Aleksandar-Branko Stefanoviã. rukopis MZSVDT. XXXII. Srbi u Rumuniji. Smrt u Beåu. godine. godine. koji je tada imao veã dvodecenijsko iskustvo kao „dejstvitelni fizikus" i upravnik Graðanske bolnice.12 Vaqa istaãi znaåajan detaq da je govorio (u Beåu) na nemaåkom jeziku. 3.

izgleda da je on uspešno rešavao sve što je preduzimao. kir.20 On je imao odluåujuãu ulogu u organizovawu ovog društva. Stepanov. Zapoqina ulica br. város közegeszségugyi viszonyai. 1. na prvom spratu.19 Odmah po povratku sa studija. postali su ålanovi. Emlékbeszéd néhai dr. Tako je poåetkom novembra 1867. gde je postao doktor medicino. nakon specijalizacije i studijskih putovawa po Evropi vratio se u rodni Temišvar i tu radio uz oca i brata. Ordinira u radnim danima od 11 do 12 åasova a nedeqom i neradnim danima od pola osam do pola devet. sada ulica Avgustina Pahe br. srcu govori. Bukurešt 1978. Na plenarnom skupu i u prisustvu predstavnika lokalnih vlasti Aleksandar-Branko Stefanoviã je u svojstvu zvaniånog gradskog åelnika odrÿao struåno izlagawe naslovqeno „Memorijum o zdravstvu u slobodnom kraqevskom gradu Temišvaru". pokreãe inicijativu za osnivawe srpskog omladinskog kulturno-umetniåkog društva. 21 Q. Weisz Bernát. U zaglavqu formulara za recepte imao je naštampanu reklamu: „Doktor medicine. Srpski horovi u Banatu.Pored oca Tome. Uåestvovalo je više od dvesto delegata. åinovnik i privatijer. u profesionalnim nastojawima saradnik mu je bio i mlaði brat Pavle. godine. akušer i gradski fizikus slobodnog kraqevskog grada Temišvara." Izmeðu 22. Ovo društvo. i ostao do Godišwe skupštine 9. Temišvar 1994. traje do danas. 18 Pod naslovom: Temesvár szab. Iliã. Mladost ÿubori. Joce Bugarskog. prva meðu svetovnim pevaåkim društvima osnovanim u Temišvaru. i to svojstvo odrÿali do smrti. åiji je predsednik postao 17. S obzirom na rezultate koje je postigla SPD. avgusta 1884. školski upraviteq (1886). bio je tutor gradske crkve (1878—82). a zatim u Zakladnom domu Makri-Stojkoviã. Iznenadna bolest i brza smrt prekratili su uzletni put talentovanog Srbina lekara. Branko je u više navrata biran u uÿe rukovodstvo Udruÿewa. Svoje saopštewe štampao je na maðarskom jeziku iste godine. avgusta 1879. i 26. 13—17. Prilog o horskoj delatnosti Srba u Temišvaru i Banatu. Branko i kasnije Pavle. godine osnovana Srpska pevaåka druÿina u Temišvaru (Fabrici). Stefanovits Pal tagtars fölött. Jedan primerak åuva se u zaostavštini dr Branka Stefanoviãa Mlaðeg. 19 A délmagyarországi természettudományi társulat tagjainak névjegyzéke 1874-ik évben. sada ulica Viktor-Vlad-Delamarina br.17 Stan i ordinaciju imao je prvo u roditeqskoj kuãi. hirurg. osnovano je „Društvo za prirodne nauke u Banatu".18 Godine 1873. marta 1868. Temesvár 1874. sa mawim prekidima. Delujuãi po principu Ujediwene omladine srpske. predsednik Siroåadskog stola (1876—1885). Temesvár 4 1890. marta 1886. 1. Branko Stefanoviã je zapoåeo i ÿivu društvenu delatnost. Vidi i: Dr. 22 Kosta Stefanoviã (1850—1908). godine Temišvar je bio domaãin XXII kongresa lekara i prirodwaka Ugarske. 5.21 U znak priznawa za dugogodišwi rad. 17—32. 156—171. 254 . 2. kuãa 40.22 Tokom 17 Dr Pavle (Paja) Stefanoviã (1855—1890) završio je medicinu takoðe u Beåu. Svi tadašwi lekari Stefanoviãi — Toma. godine. 20 S. Természettudományi. Sada kao Mešoviti hor Sabornog hrama pod rukovodstvom prof. gde je zauzimao desetak prostorija s obzirom na mnogobrojnu porodicu. uporedo sa profesionalnom aktivnošãu. dr Branko Stefanoviã je tom prilikom izabran za poåasnog ålana a za predsednika je izabran wegov brat Kosta Stefanoviã. Temesvárott 1884.

B. zbog ugleda koji je uÿivao izabran je za poslanika na Crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima 1869. Postao je ålan Eparhijske uprave temišvarske i od 1875. godine prisutni odbornici uputili su sledeãi predlog skupštini: „…to povodom wegove ostavke na predsedniåkoj åasti i duÿnosti u tom tvrdom uverewu. te zakquåkom izreãi. i daqe. Mandiã. organizovawe i odrÿavawe priredaba. Najzad. godine. tako i slavna skupština ovaj jednodušan glas dobrohotno prihvatiti hteti. 24 T. 04. 23 Ovde. godine. uåestvovao je takoðe na Saboru prilikom izbora mitropolita-patrijarha Ðorða Brankoviãa. zvaniåewe sa austrougarskim vlastima koje su. da se ostavka g. Novi Sad 1900. upis novih ålanova. 1882. Meðutim. 1889". 3. potpredsednik Školskog odbora Temišvarske eparhije (1900) i predsednik Fabriåke srpske crkvene opštine (do 1908). Temesvar 24. Najmnogobrojnija zaduÿewa i poåasne obaveze imao je Branko Stefanoviã meðu svojim Srbima u Temišvaru u vezi sa crkvenim i školskim poslovima: postao je starateq Srpske veroispovedne škole u Gradu (1867)23. Stefanoviãa u ÿivotu PSCO u Temišvaru navode se prema zapisnicima iz crkveno-opštinskih arhiva. postao je predsednik Crkvene opštine u Gradu i na toj duÿnosti ostao do smrti. osobito nakon raspuštawa Ujediwene omladine srpske. marta/11. U Temišvaru 30. Prvi tutor Sabornog hrama i crkveno-opštinski raåunovoða bio je od 1875. perovoða Pravoslavne srpske crkvene opštine temišvarsko-gradske bio je u periodu 1869—1872. pobuðeni se nalazimo predlog staviti da izvoli slavna crkvena skupština blagodarnost na dosadašwem radu i poverewe za buduãe delawe mu protokolarno izraziti. na odborskoj sednici odrÿanoj 30. svim silama nastojale da onemoguãe rad i ovoj druÿini. aprila 1889. 25 Temesvarer zeitung 56. 1896. potpredsednik Eparhijskog administrativnog odbora. U proleãe 1889. dr Branka Stefanoviãa na predsedniåkoj poåasti i duÿnosti ne prima. da ãe kako on. predsednik Školskog odbora temišvarskog i školski upraviteq bio je u razdobqu 1870—1872. godine. do 1877. uveÿbavawe repertoara. Uspomene iz našeg crkvenog ÿivota. Letopis Matice srpske. predsednik zajedniåkog školskog odbora (1891). s tom ÿeqom da u ovoj svojoj åasti predsedniåkoj i daqe ostati izvoli. Slede 21 potpis ålanova c. 03/11. zbog profesionalne zauzetosti i uz opšte ÿaqewe srpskog „obšåestva". 2—7. podaci o uåešãu A.svog skoro dvadesetogodišweg rada na åelu ove druÿine dr Aleksandar-Branko je imao da reši sijaset problema: zvaniåno registrovawe društva. 255 . tu je postao ålan Saborskog odbora i obavio je neke posebne misije po nalogu mitropolita-patrijarha Samuila Mašireviãa24. Branko Stefanoviã je podneo ostavku na zvawe predsednika Gradske crkvene opštine. odbopredsednik Srpske pevaåke druÿine u Fabrici (1887). Kao gradski poslanik (savetnik) zalagao se za osnivawe Siroåadskog doma za nezbrinutu decu (1872)25. godine. o. Sa svih gorenavedenih funkcija odlazio je na sopstvenu molbu.

02. grada Temišvara. godini ÿivota svoga i u 28. marta) t. ålan sabornog odbora i predsednik Temišvarsko-gradske crkvene opštine." Gradski crkveno-opštinski odbor sazvao je komemorativnu sednicu na kojoj je. T. februara (6. nav. Posmrtni oglas je saåuvan u porodici Stefanoviã. Aleksandar-Branko Stefanoviã je prevremeno prešao u mirovinu iz zdravstvenih razloga 1895. dana 22." Ova crkvena opština izaslala je delegaciju (Ðika. g. g. da je gospodin dr Branko Stevanoviã. 1896. Izdvajamo neke pasuse:32 26 27 28 29 30 31 32 Original u vlasništvu porodice. Arhiv PSCO u Temišvaru (Gradu). (1896). kraq. godini sretnog braka u veånost preselio. Šerban) koja je udovoj Hermini uruåila zapisnik sa sednice kao i pismeno sauåešãe. na predlog potpredsednika. 57/23." — da mu se na odar samrti poloÿi u ime opštine ove lovorov venac. delo. Original u porodiånoj zaostavštini. 23. a predat na åuvawe MZSVDT. 256 . Rešewe br. Zemni ostaci neumrloga pokojnika biãe u nedequ 25.ra26 Skupština je usvojila predlog i on je ostao na predsedniåkoj duÿnosti. U Temišvaru." I Crkvena opština Temišvarsko-Fabriåka je uputila pisano sauåešãe supruzi pokojnika. g. Pavloviã. februara (5. varoški predstavnik i t.31 Izdvajamo jedan pasus: „Blagorodna gospoðo! Vaš bol je i naš bol. Štampanim oglasom28 porodica je saopštila da se „Dr Branko Stevanoviã doktor medicine i umirovqeni fizik slob. udruÿimo. marta) t. Isto.27 Nepunu godinu kasnije pokosila ga je neumoqiva bolest. mnogodišwi i velezasluÿni predsednik joj preminuo s veåera dne 22. u 3 sahata posle podne u Sabornoj crkvi opojani i u gradskom srpsko-pravoslavnom grobqu materi zemqi predat. Isto. Veåna mu uspomena. — da se izjavi naroåitim izaslanstvom porodici sauåešãe i preda za spomen izvod ovog zapisnika… — da se pozovu ålanovi Opštine ove da uz sanduk nose sveãe voštanice. (1896) u veåe u 3/4 8 sati posle dugog i teškog bolovawa u 53. Vaša tuga je i naša tuga. Hermini-Minki. zapisnici. usvojio30: „— da se vekoveånog pomena i zahvale opštine ove radi zabeleÿi u zapisnik tuga golema za gubitkom velikog nam pokojnika. d. to Vas molimo ipak da nam dopustite da izraz našega bola za dragim nam pokojnikom Vašoj tuzi koja u Vami najiskrenije vrelo svoje nalazi. februara … t. Breier. godine. predusretqivost i åovekoqubqe. U svim svojim poduhvatima Branko je pokazivao veliku humanost." I Srpska-pravoslavna crkvena opština temišvarsko-gradska oglasila se štampanim oglasom29: „U golemoj ÿalosti za velikim gubitkom — svojim i narodnim — javqa ålanovima svojima i svima i svakom. i mada znamo da niåega nema što bi Vam tugu za dragim Vam suprugom utolilo. marta) 1896. februara (8. g.

åast nam je izvestiti Vas da je isti odbor rešio iz obzira na velike i neocewene zasluge bivšeg predsednika crkvene opštine ove blaÿenoupokojenog dr Branka Stevanoviãa. (Temesvar. telegramom — episkop pakraåki Miron. Lovor-venac zasluga vrlome pokojniku posvetiãe istorija srpska…" Iz obzira prema pokojniku. direktor varoške bolnice dr Gedeon Beåi i drugi. udate Sandiã. 57. 58. trudom delom i uspeo. Podaci o pogrebu potiåu iz prigodnih napisa u temišvarskom listu Temesvarer Zeitung 56. mnogobrojna rodbina." Iako je bilo nevreme. 35 Original pozivnice za porastos åuva se u porodiånom arhivu. apotekari. Venåani 1853—1896. marta 1896. svešteniåkih odeÿdi i svih drugih crkvenih utvari. godine Herminom-Minkom roð. patrijaraški mandatar Eparhije vršaåke — Gavrilo. a Vi milostiva gospoðo i duboko ucveqena porodico Vaša najboqeg oca i qubqenog muÿa. deca iz Siroåadskog doma. avgusta / 8.„Sa ojaðenim srcem i bolom u duši primila je ova crkvena opština tuÿnu vest o grdnom gubitku koji je vascelo Srpstvo smrãu divnog i velezasluÿnog rodoquba dr Branka Stevanoviãa zadesio. opština ova jednog od najrevnivijih boraca za prava wezinih. lekari. Gradska crkvena opština je donela rešewe br. Nad wegovim grobom stajao je i pristajao tekst urezan na krstu oca Tome (na krstu su bili izrezbareni sova. 57/23. polijeleja. u mestu. Samrtni åas ga na delu omeo. 25—27. Hipokratov štap. sprovod je bio veliåanstven: uåestvovalo je Filharmonijsko društvo. preko puta od pravoslavne kapele. Branko Stefanoviã je sahrawen u porodiånoj grobnici na Gradskom grobqu. ãerke su mu se poudale za Isto. otvorena kwiga i tekst): „Mnogo hteo. U naše vreme grobnica je srušena i zemni ostaci Stefanoviãevih preneti su u grobnicu Ivkoviãevih. Oÿenio se 1868. kao retkost. fond Graðansko stawe. 10. i to u vreme kada se oåekivalo da ãe se tek razmahnuti. jedinica PSCOTG. Protokol br 15. Sa izuzetkom Zorice. marta 1896. septembra 189635. o nenaplaãivawu troškova sahrane i o tome je obavestila porodicu33: „Blagorodnoj gospoði Hermini Stevanoviã. od 25—27. nekoliko podataka i o privatnom ÿivotu dr Aleksandra Branka Stefanoviãa. upis br. 36 TŸUNA. Srbi svoga åelnika. Maliã (1852—1930)36 i sa wom imao desetoro dece: dva sina i osam kãeri. temišvarski Srbi. III 1896). Kovåeg je nosila åeta vatrogasaca. 33 34 257 . prenet u Lekarski muzej Temišvara. pismom — mesna Jevrejska opština34. Srpstvo gubi u wemu jednog od najboqih sinova. U smislu zakquåka potpisanoga crkvenog odbora donesena u sednici odrÿanoj dowega dana. Temišvarsko-gradska crkvena opština odrÿala mu je i polugodišwi parastos u Sabornom hramu 27." Temišvar je ispratio lekara. zvaniånici. U zakquåku. februara/6. 1868. 6/6. Sauåešãe su izrazili: gradski fizikus Evgen Taufer. Krst je. gradonaåelnik dr Karlo Telbis. za ovu opštinu i crkvu ne uraåunati crkvene troškove pri pogrebu wegovom prouzrokovane za upotrebu zvona. godine.

rukopis iz zaostavštine koja je pohrawena u MZSVDT. Radio je u Temišvaru mahom kao lekar opšte prakse. Sa wim prestaje muško potomstvo jednog ogranka porodice Tome Stefanoviãa. koji se po dedi opet zvao Aleksandar Branko39. a unuka Olga Stefanoviã-Petrašku40 u petom naraštaju. S. Stepanov. Na sreãu. nav. 40 Dr Olga Stefanoviã-Petrašku (1950) završila je medicinski fakultet u Temišvaru 1974. godine i prešao sve profesionalne stepene do naåelnika Urološke klinike u Temišvaru. sa suprugom Euðenom Petrašku-Stefanoviã i sinom Aleksandrom (1981) ÿivi u Nemaåkoj. Bugarski. 37 38 258 . 39 Dr Aleksandar Branko Stefanoviã (1921—1995) završio je medicinu u Kluÿu 1946. Moÿda ãe mladom Aleksu pasti u deo da ponese odgovornost šestog uzastopnog lekarskog naraštaja Stefanoviãevih. Wegov sin. Sada. u åetvrtom. delo. Q. godine. Stefanoviãa Mlaðeg.nesrbe37 i inoverne. Danas u Temišvaru ne ÿivi ni jedan potomak ove slavne srpske porodice. Dr Milivoj Stefanoviã (1877—1942) završio je Medicinski fakultet u Budimpešti 1901. ne i porodiåna tradicija. B. U nastavku su korišãeni podaci iz Autobiografije dr A. godine. Na starijem sinu Milivoju38 ostalo je da nastavi lekarsku tradiciju: bio je lekar treãeg naraštaja.

259 .

260 .

261 .

a school director. Thus he acquired numerous recognitions. He became the main city doctor and almost two decades made great efforts to improve the health condition of the city on the Begej (Bega) river. He died on February 22. Aleksandar-Branko Stefanoviã presided at the meeting held on August 15. De atunci sârbii i se adresau astfel în mod frecvent. was born on September 23. 1866 he defended his doctoral dissertation and became a doctor of medicine. In the period 1860—65 he was a student at the Faculty of Medicine at the Vienna University. E posibil ca tocmai atunci sº-¤i fi sârbizat numele de botez adoptând suplimentar ¤i numele Branko. Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Since then. he was the leader of the Serbian Orthodox Ecclesiastical Municipality in Timisoara City. and secondary education completed in the Timisoara Piarist Grammar School. He attended the Serbian elementary school in Timisoara (City). Aleksandar Stefanoviã was one of the founders of the Vienna „Zora" (Dawn). and already on March 2. Dr Branko Stefanoviã had the greatest number of tasks and honorary posts among his Serbs in Timisoara: he was the founder and the first president of the Serbian Singing Company in Timisoara (the Fabric area). iar studiile medii le-a fºcut la Liceul Piarist din localitate. when the famous „United Serbian Youth" was founded. a representative at the ecclesiastical-national councils. the president of the Ecclesiastical Municipality in the City… In 1895 he retired early due to his poor health. Aleksandar. A frecventat ¤coala generalº sârbº la Timi¤oara (Cetate). În perioada 1860—1865 a fost student la Facultatea de medicinº din cadrul Universitºþii din Viena. 262 .Ljubomir Stepanov ALEKSANDAR BRANKO STEFANOVIà (1843—1896). Working with Dr Toma. MEDIC ¢I LUCRªTOR OB¢TESC Rezumat Fiul cel mare al doctorului Toma Stefanoviã ¤i al Rozaliei nºscutº Ðuriåko de Modoš. Maybe just at that time he Serbianized his baptismal name and added another name — Branko. s-a înfiinþat vestita „Tinerime sârbº unitº„. Branko Stefanoviã returned to his native Timisoara and immediately started practice. 1843 in Timisoara. the Serbs usually called him that way. 1866. La întrunirea þinutº în 15 august 1866. he had an opportunity to improve his medical knowledge and acquire significant reputation. 1896 and was buried with deserved honours at the City cemetery. the president of the Timisoara School Board. the first tutor of the Orthodox Cathedral Temple. DOCTOR AND SOCIAL WORKER Summary The oldest son of Dr Toma and Rozalia née noble Ðuriåko ot Modoš. Deja pe data de 2 martie 1866 susþine teza de doctorat ¤i devine doctor în ¤tiinþele medicale. Aleksandar s-a nºscut pe 23 septembrie 1843 la Timi¤oara. ea fiind prezidatº de Aleksandar Branko Stefanoviã. After that. Printre fondatorii Societºþii vieneze „Zora" a fost ¤i Aleksandar Stefanoviã. the vice-president of the Administrative Board of the Diocese.

Branko Stefanoviã se întoarce în Timi¤oara natalº ¤i imediat se angajeazº. a avut prilejul sº-¤i perfecþioneze cuno¤tintele din domeniul medicinei. Cele mai mai mari rºspunderi ¤i obligaþii de onoare dr. Toma. Lucrând alºturi de tatºl sau. Devine medic principal al ora¤ului ¤i timp de aproape douº decenii desfº¤oarº o activitate susþinutº în vederea îmbunºtºþirii stºrii de sºnºtate a ora¤ului de pe Bega. dr. 263 . Branko Stefanoviã le-a avut printre sârbii sºi din Timi¤oara. A primit numeroase distincþii.Dupº aceea.

.

659. Sándor. jer je zaista bio istaknuta liånost epohe prosveãenosti. treãa åastica. koga je 15. Isto. ovome se moÿe dodati da je kršten 25. 7 M. Marki Šandor tvrdi: „Moguãe je da je Savin otac bio Mojsej. Obimna monografija bivše Aradske ÿupanije i grada Arada (na oko 1700 stranica) pruÿa izvesna razjašwewa u tom pogledu. nav. maja 1760. 63. Savin otac zvao se Petar. Tako bi se moglo objasniti da je samouki Sava M. Uporeðivawem navedenih podataka moÿda bi se moglo zakquåiti da su meðu wima ipak postojale neke rodbinske veze. Meãu wima nemali broj bio je srpskog porekla.3 Prema podacima kojima raspolaÿemo. Eustahija Arsiã-prva srpska spisateqica. Teodora Petroviã tvrdi da Sava Arsiã nije imao osnovnih sredstava za školovawe i da se sam obrazovao. 659. Prezime Arsiã maðarskom grafijom sa kraja XIX veka Arsics izgovara se „Aršiã"2. pravnik aradskog pravoslavnog episkopa. kao što je i porodica Save i Eustahije Arsiã. 12. 12. Zbornik Matice srpske za kwiÿevnost i jezik 6—7. Sándor. Petroviã. 85. 1827. Arad 1895. Matiåne kwige. 3 Sava ot Arsiå. O porodici u kojoj je roðen Sava tvrdi se da je bila skromnog materijalnog stawa5. Roðen je u Aradu 5. Serbske letopisi. 1 2 265 . 657. 62. Kum na krštewu bio je Sava Joanov4 (verovatno Jovanov — prezime koje se åesto sreãe u Aradu). U istoj studiji tvrdi se: „Ne znamo na koji naåin se obogatio"6. juna u crkvi Svetog Petra i Pavla u Aradu. Registar br. Isto tvrdi i ugledni nauåni radnik Teodora Petroviã u svojoj studiji o ne mawe poznatoj Eustahiji Arsiã. Novi Sad 1958/59. Arad vármegye és Arad szabad király város története II. 6 T. god.733 Arsiã Dimitrije Stoj PLEMSTVO I PLEMIÃSKI GRB PORODICE ARSIÃ IZ ARADA U prvoj polovini XIX veka u evidenciji Aradske ÿupanije bilo je 5737 nosilaca plemiãske titule1. viceišpan Edelspaher odlikovao zlatnom medaqom7". 4 Aradska filijala nacionalnog arhiva Rumunije (AFNAR). i da je reåeni Mojsej moÿda bio Savin stric. O Savi Arsiãu pisano je mnogo.UDC 929. 5 Sava ot Arsiå. str. åak bliske. septembra 1806. delo.

Q. dok drugi raåunaju datum kada je izdata plemiãka diploma. Sava ot Arsiå. 1813. naÿalost. 63. samo na one aspekte koji rasvetqavaju simboliku heraldiåne oznake — plemiãskog grba. Ceroviã. Verovatno je da su obe umrle u epidemijama koje su u ono vreme bile åesta pojava i koje nisu birale ÿrtve prema staleškoj pripadnosti. delo. 317. i to ukratko. razlika u datirawu dodele plemstva nastaje usled toga što pojedini autori uzimaju u obzir datum kada je izdat dekret o dodeli plemstva. Moÿda je Sava nasledio striåevo imawe. Ceroviã. Sava je bio oÿewen Terezijom. Pošto je Mojsej Arsiã imao privilegovan poloÿaj u tadašwem Aradu. Pre ÿenidbe sa Eustahijom. imali prilike da na osnovu izvornih dokumenata donesemo. Registar br. AFNAR. na ÿalost. 86. delo. Srbi u Rumuniji. verovatno 1812. Petroviã. struåwaka za heraldiku. 8 9 10 11 12 13 14 15 T. taåna odreðewa. pa bi se tako moglo objasniti na koji naåin se obogatio. posvetila Urošu Nestoroviãu 1814. 659. godine svoj prvi kwiÿevni rad sa preteÿno pedagoškim sadrÿajem15. mada sam kao Araðanin zainteresovan za tu temu pa bih åak bio moralno obavezan da se wome pozabavim. Nadam se da ãe se neki drugi istraÿivaåi detaqnije pozabaviti ovim i da ãe im posvetiti studije koje zasluÿuje wihova sveukupna delatnost. reformatora školstva u duhu epohe prosveãenosti14. Q. 317. ne samo wihovo autentiåno mecenatstvo. T. Izmeðu datuma potpisa carskog dekreta i datuma kada je izraðen plemiãki grb i diploma od strane dvorskog umetnika. delo. prema onovremenoj praksi. u tom pogledu. M. 79. u znak blagodarnosti.ipak imao svog intelektualnog mentora dovoqno obrazovanog za ono vreme. nav. postoji razumqiva vremenska distanca. nav. Tema koju ovde obraðujem ne dopušta mi da podrobnije govorim o ÿivotu i delu Save i Eustahije Arsiã.10 ili 1814. Pomenuo bih ovde da je Eustahija. meãutim. koja mu je rodila kãer Mariju9. Iz navedene monografije moÿe se zakquåiti da Mojsej nije imao drugih naslednika. 18. pa je wegova samoukost bila u najmawu ruku podrÿavana i usmeravana. dobijaju plemiãku diplomu od strane austrijskog cara Frawe I. godine8. Kao i u drugim sliånim sluåajevima. Nismo. Petroviã. nav. pronašli nikakve druge podatke o wima. pošto se jedino Sava pomiwe kao wegov moguãi sin. 266 . 1814. Jedno je. godine11. Novi Sad 1997. poveqa je. Car Frawa I dodelio je plemstvo Savi Arsiãu na predlog Uroša Nestoroviãa13. Ja ãu se ograniåiti. Za osobite zasluge. 12. Isto. 63. obznawena u Aradu12. delo. str. nav. vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Ugarskoj. nesumwivo je da je imao i odgovarajuãe materijalno stawe. Sándor. izvesno — 5. Nismo.

obrazovawa. Plemiãki grb ima za osnovu klasiåni vojni štit podeqen po vertikali na dvoje. Petroviã. tako i jeste. 18 Sava ot Arsiå. nav. Boÿidara Paniãa. kojem ovim putem izrÿavama zahvalnost. delo. kulturu18. U åemu se sastoji to blago razjašwava se na drugoj polovini grba. Sve tri se na maðarskom izgovaraju „Aršiã". 19 T. teÿwu da sami usvoje i da u narodu šire nauku. 317. nauke. Na desnoj strani (u heraldici desna strana grba je leva strana posmatraåa i obrnuto. Pre svega. najveãe blago na svetu je suverena neprikosnovenost (lav je simbol suverenosti. 5956 tablica 34. dodeqeno plemstvo. Polazeãi od ovog peåata pronašao sam varijantu u boji plemiãkog grba dodeqenog Savi i Eustahiji Arsiã17 na kome je ispisano prezime ARSITS — izgovara se Aršiã. Kaciga sa otvorenom vizurom sastavqenom od sedam uspravnih i jednom vodoravnom šipkom-pregradom stoji iznad štita. Nebesko plavetnilo simbolizuje åisto. 16 O postojawu navedenog dokumenta saznao sam od inÿ.Odluåio sam da radim ovu studiju kad sam doznao da se u Arhivu Tekelijine crkve nalazi dokument sa otiskom peåata plemiãke porodice Arsiã16. što je jasna aluzija na lovorov venac koji je Eustahija osvojila svojevremeno kwiÿevnom delatnošãu što joj je donelo laskavu titulu prve srpske spisateqice epohe prosveãenosti19. koji potpisuje Eustahija Arsiã maðarskom grafijom: „Eusztahia Arsich". 17 Budapesti Hadi Történeti Intézet Könyvtárja. 318. jer je svuda smatran carem ÿivotiwskog sveta) prosveãenosti. 317. 12—23. nav. Q. åiji je simbol svitak papira. Na vrhu kacige je kruna sa tri lisnata kraka. na zelenom podnoÿju. Otiskom peåata overava se dokument na maðarskom jeziku. Neki verovatno misle da je Eustahija poåela da piše tek posle dodele plemstva. Prema tome. 378. Pod tim prezimenom je. 275. mada je udajom za Savu Arsiãa. Ovde sam obavezan na jednu digresiju. verovatno pre 1812 (bar godinu dana pre dodele plemstva). Na pozadini boje zlata naslikan je orao. a levom kao da ukazuje da on. lav. kulture. 311. koji poleãe sa zelenog podnoÿja. neokaqano prijateqstvo svih qudi pod kapom nebeskom. na kao nebo plavoj pozadini. 267 . delo. kuda se ustremio orao. Zaista. materijalnu pomoã prosvetnim radnicima. nav. delo. kao da vlasnik nosi grb na grudima). svojim simboliånim atributima tumaåi ono što se nalazi na prvoj polovini štita. Ova opcija je sasvim pogrešna najmawe iz dva razloga. Dobili smo tako još jednu varijantu prezimena Arsiã stranom grafijom. 278. Qubivoje Ceroviã. Grb kao celina simboliåki izraÿava zasluge Arsiãevih blagodareãi kojima im je plemstvo i dodeqeno: mecenatstvo u osnivawu škola i izdrÿavawe ðaka. Ovde je. 62. okrenut prema orlu. U desnoj predwoj šapi drÿi svitak papira. što ukazuje na to da dodeqeno plemstvo ima rang vitezova. što ukazuje na to da je okriqeni san nosioca plemiãke titule da se domogne visina najveãeg blaga na planeti. Arsich i Arsics. br. naišli smo hronolški redom na tri varijante prezimena „Arsiã" maðarskom grafijom: Arsits. prema ondašwoj praksi. Iznad krune nalazi se desna ruka koja drÿi lovorovu granåicu kao pisaqku. Ceroviã. naslikan lav uspravqen na zadwim nogama. umetnost.

i ne samo oni. zaduÿbina åuvene srpske plemiãke porodice Tekelija. razume se. Dodajmo i to da je ova ista heraldiåna oznaka urezana iznad epitafa na nadgrobnoj ploåi Arsiãevih. nije moguãe da se i pre udaje za Savu Arsiãa. što je. S druge strane. 317. Evropskim duhom bili su proÿeti mnogi naši duhovno obrazovani prethodnici još pre dvesta godina. daleko od istine. nije bavila nekim skromnijim oblicima kwiÿevnog stvaralaštva. izmeðu ulaza sa juÿne strane i oltarske apside. 275. da se ponovo vratimo plemiãkom grbu. nav. nav. 63. koji su jednako brinuli kako o srpskim tako i o rumunskim veroispovednim školama22 i o wihovim uåiteqima. ponekad su štampana. istinskim intelektualcima. Ceroviã. pa da samo oni mogu da ga tumaåe po svom nahoðewu. a oni koji se bave istorijskim istraÿivawem — da se trude da otkriju i druga svedoåanstva o wihovom ÿivotu i radu. imaju moralnu obavezu da se s poštovawem odnose prema Savi i Eustahiji Arsiã. inaåe. delo. Isto. Crkva je. Isto. Radili su to sa skromnošãu karakteristiånoj obrazovanim qudima. Boåni ornamenti grba ispod krune pokrivaju oko tri åetvrtine visine grba i obojeni su zlatastom i crnom bojom s desne strane i zlatastom i plavom — s leve strane. ugraðenoj u juÿnom zidu crkve Svetih apostola Petra i Pavla. Araðani. 318. u mawe sreãnim okolnostima. Wima svakako pripadaju Sava i Eustahija Arsiã. pa je moguãe da su se ta Eustahijina dela izgubila isto kao i ode pesnika posveãene wenoj lepoti21. ali se oni nisu time hvalisali i sebi pripisivali neke posebne zasluge. 63. Neki naši savremenici galame o nekakvom „evropejstvu" kao da su ga oni izmislili i da zato ono iskwuåivo wima pripada.stekla uslove da se bavi literaturom20 ne znaåi da se i ranije nije time bavila. delo. 268 . Q. U ono vreme mawa kwiÿevna dela prepisivana su u vidu letaka. Petroviã. 20 21 22 T. 63. Ali.

Peåat porodice Arsiã

Plemiãki grb porodice Arsiã

Krštenica Save Arsiãa

269

Krštenica Marije Arsiã

270

Dimitrije Stoj ARISTOCRACY AND THE ARISTOCRAC COAT-OF-ARMS OF THE ARSIÃ FAMILY FROM ARAD Summary In addition to the well-known biographical facts about Sava Arsiã, the paper presents new, so far unknown facts and documents: — the birth-certificate — the fact that Sava was married to Terezia with whom he had a daughter Maria, before his marriage with Eustahia. The research about the coat-of-arms granted together with the aristocracy status started from the so far unknown seal on a document kept in the Archives of Tekelija's Church in Arad; from there, one proceeded to the same coat-of-arms in colour, found in the Library of the Institute for Military History in Budapest. The paper also mentions the existence of the same coat-of-arms carved in the marble tombstone and built in the south wall of the holy church, the endowment of the aristocratic Tekelija family. Some aspects of Sava's and Eustahia's activities are biefly mentioned when describing the heraldic sign, in order to achieve a better understanding of the symbols in the sign; these activities equally include the roles of patrons and creators, engagement in culture and art for their personal motives, as well as for the benefit of the collective, regardless of its religious and national affiliation.

Dimitrije Stoj ÎNNOBILAREA ¢I BLAZONUL FAMILIEI ARSICI DIN ARAD Rezumat Pe lângº datele biografice cunoscute ale lui Sava Arsici sunt prezentate ¤i unele date inedite: — extrasul de botez, ¤i — faptul cº înainte de cºsºtoria cu Eustahia a mai avut un mariaj cu Terezia, cu care a avut o fiicº — Maria. Cercetarea privind blazonul primit în urma înnobilºrii are drept un punct de plecare o ¤tampilº ineditº care se aflº pe un document pºstrat în Arhiva Parohiei ortodoxe sârbe din Arad ¤i se ajunge la varianta color a acesteia, identificatº la Biblioteca Institutului de Istorie Militarº din Budapesta. Se mai menþioneazº ¤i existenþa aceluia¤i blazon, realizat prin incizie, pe o placº comemorativº din marmurº, a¤ezatº pe peretele de sud al aceleia¤i Sfinte Biserici, ctitoritº de familia nobiliarº sârbº Tekelia. În descrierea însemnului heraldic, doar pentru a-i facilita înþelegerea încºrcºturii semnificative, se folosesc, destul de lapidar, unele aspecte din activitatea celor doi soþi — Sava ¤i Eustahia Arsici — atât ca mecena, cât ¤i ca oameni de culturº ¤i artº, activitate desfº¤uratº atât în interes personal, cât ¤i în interesul colectiv, indiferent de etnie ¤i religie. El a fost fondator ¤i primul pre¤edinte al Societºþii Sârbe de Cantari din Timi¤oara (Fabric), apoi secretar al Comunitºþii ortodoxe sârbe din Timi¤oara-Cetate, deputat la congresele biserice¤ti ¤i naþionale, pre¤edinte al Comitetului ¢colar Timi¤orean, director ¤colar, prim-epitrop al bisericii episcopale, vicepre¤edinte al Consiliului Eparhial Administrativ, pre¤edintele Comunitºþii Bisericii Ortodoxe Sârbe din Cetate.

271

Din motive de sºnºtate s-a pensionat înainte de termen în anul 1895. A încetat din viaþº în 22 februarie 1896. A fost înmormântat cu onorurile meritate în Cimitirul din Cetate.

272

UDC 792(498.5)

Alojz Ujes

ÅIWENICE I PRETPOSTAVKE O DVORSKOM POZORIŠTU JOVANA PLEMENITOG NAKE U BANATSKOM KOMLOŠU
PRISTUP IZUÅAVAWU POZORIŠNOG I KULTURNOG SISTEMA JOVANA PLEMENITOG NAKE IZ BANATSKOG KOMLOŠA (1814—1889) Vlastelinsko, spahijsko pozorište Jovana plemenitog Nake, koje je on izgradio u svom dvorcu u Banatskom Komlošu, verovatno krajem tridesetih godina XIX veka, još uvek predstavqa nepoznat, skoro fantomski teatar, pa je razrešavawe ove enigme veoma izazovan posao. Prve podatke o Nakinom dvorskom pozorištu poåeo sam da prikupqam u Beåu još 1965. godine1, a veã 1971. godine obradovao sam se pozivu Matice srpske za izuåavawe srpskog pozorišta2 i prijavio, pored ostalih, i temu „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." Tragao sam za primarnom dokumentacijom o Nakinom teatru u Beåu, Budimpešti i Temišvaru. Otkrio sam samo fragmente izvorne dokumentacije. Više nisu otkrili ni austrijski ni maðarski teatrolozi3. Bio sam prinuðen da u istraÿivawe krenem od nekrologa štampanog u Zmajevom „Javoru" (god. XVI, br. 13. od 26. marta 1889), u stvari od prikaza Nakinog ÿivota, posebno pozorišnog stvarawa, prepisanog iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt".
1 Kao stipendista vlade FNR Jugoslavije i vlade Austrije bio sam na specijalizaciji u Institutu za teatrologiju u Beåu, kod prof. Hajnca Kindermana (1965—1966). Izuåavao sam uticaj austrijskog dvorskog i graðanskog teatra na formirawe i razvoj pozorišta na tlu Jugoslavije. 2 Matica srpska (Odeqewe za društvene nauke) organizovala je „Savetovawe o potrebi sistematskog prouåavawa pozorišne prošlosti u Srba" u Sremskim Karlovcima 8. i 9. novembra 1971. godine. Kao posledwe saopštewe navedeno je: Alojz Ujes (Beograd), pored ostalih tema i „Inventarijum predmeta vlastelinskog pozorišta Jovana pl. Nake." 3 Videti: F. Hont, Magyar szinháztörténet, Budapest 1962; G. Staud, Magyar Kastélyszínházak, I, II, III, Budapest, 1963, 1967, III knjiga: „Nákó János Nagykomlósy Szinháza", str. 105—110; Isti, Magyar színháztörteneti bibliográfia I—II, Budapest 1975—1976; F. Kerényi, Magyar színháztörtenete 1790—1873, Budapest 1990, 34; H. Kindermann, Theatergeschichte Europas (I—XII), Wien 1957—1970; i drugi.

273

Tragovi do Nakinog teatra vodili su od dalekih privatnih dvorskih teatara visoke renesanse u Italiji4, preko drÿavnih sveåanosti Luja XIV „kraqa sunca"5, do dvora carice Marije Terezije u Beåu6 i dvorova ugarskih velikaša, grofova i plemiãa7. Trebalo je pronaãi „matricu", model, uzorne primerke koji su poticali sa velikih dvorova najveãih imperijalnih drÿava, a koje su preuzimali, oponašali, kopirali i prema svojim moguãnosti premodelovali mawi i mali dvorovi: visoko, sredwe i niÿe plemstvo. Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake u Banatskom Komlošu pripadalo je galaksiji evropskih plemiãskih pozorišta8. Ta pripadnost se ogledala u konceptu, funkciji, bogatstvu vlasnika, u repertoaru, u visoko postavqenim ciqevima i uåešãu samog Nake u umetniåkom programu svoga teatra. Pretpostavqam da je arhitektonsko i scensko-tehniåko rešewe bilo u skladu sa sloÿenom funkcijom ovoga teatra. Alevin Rikard u svom delu Veliko svetsko pozorište podvlaåi znaåaj izgradwe plemiãskih dvoraca kao novog prostora i uslova razvitka „kulture sveåanosti" i kaÿe: „Tek kada je sa izgradwom baroknog dvorca, po prvi put došlo do gradwe velikih svetskih sveåanih sala i kada su nauåili da ove velike prostore odgovarajuãe osvetle, postao je moguã razvitak sa brojnim posledicama, åime je bilo omoguãeno da se vreme odrÿavawa sveåanosti premesti iz dana u noã. Dvorjani su promenili prirodni red stvari, pri åemu su od dana napravili noã9, a od noãi dan…" On podvlaåi znaåaj drÿavnih sveåanosti Luja XIV i zapisuje: „Sav dvor je ponesen, okupqa se oko Luja XIV. I odavde polazi vatreno more koje zaslepquje celu Evropu. Tamo preko do Varšave, Štokholma i Petrograda, svi dvorovi se pretvaraju u trabante jednog „sunåanog sistema" (Sonnensystems), koji ne kruÿi oko moãi same drÿave nego oko sjaja sveåanosti u Versaju."10 Åuveni teatrolog Hajnc Kinderman u svojoj Pozorišnoj istoriji Evrope (kw. V, 2 deo, str. 676), u odeqku sa podnaslovom „Pozorišta ugarske u XVIII veku", utvrðuje odnos ugarskog visokog plemstva prema kulturnom sistemu Austrijske carevine i kaÿe: „Ugarski plemiãi su prilikom svojih zimskih boravaka u Beåu, veã poodavno imali prilike da upoznaju visoki umetniåki smisao pozorišta; upravo neki od wih, kao što su to Esterhazi, grof Grašalkoviã, grofovi Karoqi, pa Baãawi, Radaj i grof Erdedi, izgradili su u svojim maðarskim dvorcima
4 H. Kindermann, Theatergeschichte Europas, knj. II—VIII; J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, Wien 1933. Od 13. do 20. odeqka; M. Dietrich, Goldene Vlies-Opern der Barockzeit ihre politische Bedeutung und ihr Publikum, Wien 1975; A. Hauzer, Socijalna istorija umetnosti i knjiÿevnosti, I, Beograd 1962; isto, Barok katoliåkih dvorova; R. Alewyn, Das grosse Welttheater. Die Epoche der höfischen Feste, Munchen 1989. 5 R. Alewyn, nav. delo, Barockkunst und Fest, 40—60. 6 H. Kinderman, nav. delo, V, 7—127. 7 M. Horányi, Das Esterhazysche Feenreich, Budapest 1959. i G. Staud, Magyar kastélyszínházak, I—III, Budapest 1963—1967. 8 H. Kinderman, nav. delo, IV—VI. 9 J. Gregor, Weltgeschichte des Theaters, 411, i, R. Alewyn, nav. delo, 28. 10 R. Alewyn, nav. delo, 8.

274

svoja plemiãska pozorišta prema austrijskim i nemaåkim mustrama."11 Nastavqajuãi analizu pozorišnog stvarawa u dvorskim, plemiãskim teatrima toga vremena, Kinderman tvrdi: „Ova slika ugarskog pozorišta XVIII veka bila bi nepotpuna i netaåna, ako ne bi još govorili o pozorištu plemstva (Adels-theater). Ono nije bilo ni specifiåno nemaåko, ni specifiåno ugarsko, veã kao i pozorište rokokoa austrijskih i nemaåkih plemiãa — evropsko. Pripadnici ugarskog visokog plemstva posedovali su ponajviše, svoje „zimske palate-dvorce" (Winterpaläste) u Beåu. Mnogi su veã ovde postali mecene ove ili one grane teatra… Najznaåajnija mesta gde se negovao teatar visokog plemstva u predelima Ugarske, bili su Dvorci porodice Esterhazi (Esterhazy) u Esterhazi i Ajzenštatu (Eisenstadt), koji je još tada pripadao Ugarskoj."12 Najpotpniju studiju o kulturi i umetnosti na dvoru najmoãnije porodice ugarskih grofova Esterhazija dao je Maãaš Horawi (Horányi Mátyás) u svom delu Esterhazijevsko carstvo vila (Das Esterhazysche Feenreich). Horawi je za naslov kwige naveo Geteove13 reåi kojima je okarakterisao nastup grofa Nikole Esterhazija, odnosno wegove umetniåke ekipe, u Frankfurtu na Majni, prilikom krunisawa Josipa II za cara 1764. godine. Tada je Esterhazijeva umetniåka ekipa prikazala najfantastiåniji program, takmiåeãi se sa mnogim grofovima i velikašima, prilikom ovog velikog evropskog slavqa. Grof Nikola Esterhazi — qubiteq umetnosti (raskoši i sveåanosti) najveãi posednik feudalnih imawa u Ugarskoj, izgradio je svoj dvorac u francuskom stilu i tako je na ugarsko tle preneo francuski aristokratski ideal ÿivota: åarobni svet sveåanosti u parkovima, lovove, vatromete, operske predstave i bezbroj drugih programa raznih sveåanosti koje su trajale skoro u kontinuitetu u toku cele godine.14 Za vreme grofa Nikole dvor Esterhazija je kao centar zapadnougarske kulture postao poznat u celoj Evropi. Esterhazi su preuzeli model dvorskih sveåanosti od francuskog dvora. Nikola Esterhazi je u åast venåawa svog sina sa groficom Marijom Terezijom Erdedi (Erdõdy) aranÿirao trodnevne sveåanosti. Prvog dana su bile „zabave za narod" u prirodi, u velikom parku. Posle obeda prikazana je opera Acide, a dan je završen balom u bogato ukrašenoj sali dvorca. Drugog dana prireðeni su sveåani obed, razliåita veseqa i na kraju maskenbal. Treãeg dana izvedena je komiåna opera.15 Kada je Marija Terezija16, carica Austrijskog carstva, boravila u krugu ugarske aristokratije (Palfi, Baãawi, Åaki i Esterhazi) Nikola
H. Kinderman, nav. delo, V—2, 676. Isto, 676. 13 M. Horányi, nav. delo, 5. 14 Nav. delo, 10. Haydn Giuseppe, „Acide", Eisenstadt 11. I 1763. (Horányi, str. 206); M. Horányi, nav. delo, 10. 15 M. Horány, nav. delo, 10. 16 M. Horányi, nav. delo, 38. (Poseta carice Marije Terezije Bratislavi), i na str. 87. cariåina poseta dvorcu Esterhazija 1773. godine.
11 12

275

Terezienštatu (Subotica. oponašali su sadrÿaje ovih sveåanosti. koji su dolazili sa svojim zastavama i muziåkom pratwom. delo. Nakino pozorište se našlo na spisku stalnijih. Plzenu (Pilsen). lovovima. baletima. u daqem izuåavawu kako Nakine liånosti. 17 18 Nav. esnafske organizacije. na strani 168. operama. repertoarska pozorišta koja svakodnevno prikazuju predstave. U Esterhaziju i Ajzenštatu (Eisen-stadt — Kismárton) prireðivane su mnogobrojne sveåanosti sa bogatim gozbama. Karlsbadu (Karlove Vari). organu za opšte interese nemaåkih pozorišta i wihovih ålanova. pantomimama. istraÿivaåa. dakle Dvorsko pozorište Jovana plemenitog Nake. 80. Beloj Crkvi u Banatu (Weisskirchen). Konstatovano je da u monarhiji postoji 65 pozorišta: u Prvom rangu 15 (to su najveãi teatri u carevini. iako verujem da je matrica ostajala ista. od Burgteatra u Beåu do Gradskog pozorišta u Temišvaru).18 Nešto niÿi i malo siromašniji grofovi i plemiãi. vojnim paradama. Na ovaj naåin Nakino vlastelinsko. Marijenbadu (Marijanske Lazny). aktivnijih teatara u carevini. 276 . Varaÿdinu i drugima. Pretpostavqam da su im davali neki svoj liåni peåat i posebnost. U Drugom rangu su 22 pozorišta. Szabadka).je svirao sa svojim orkestrom. za godinu 1860. Lugošu (Lugos). To su stalna. Åuveni pesnik Besewi (Bessenyei) piše o nekih dve hiqade seqaka koji su pozdravqali grofa uz larmu i uÿivajuãi u hrani. pa i Nako. izvršeni su rangirawe i popis svih pozorišta u Austriji. najåešãe stalna pozorišta u veãim gradovima. Trenåinu. verifikovano je od struåne. dakle u Evropi. pod naslovom „O pozorišnoj statistici". RANGIRAWE NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU U OKVIRU AUSTRIJSKOG POZORIŠNOG SISTEMA U åasopisu „Allgemeine Theater-Chronik". Sa ugodnim iznenaðewem moÿemo da konstatujemo da se u ovoj treãoj grupi nalazi i Teatar u Komlošu. U Treãem rangu je 28 pozorišta koja u nedeqi igraju 2—4 puta. Ono se nalazi u grupaciji sa sledeãim teatrima: u Aradu. Panåevu (Pancsova). vatrometima. koncertima i „seoskim veseqima". Bez obzira na kriterijume po kojima je redakcija åasopisa rangirala pozorišta. delo. dvorsko pozorište. Grof je organizovao dolazak oko tristo parova iz obliÿwih sela. Osijeku (Esseg). u statistiåkom izveštaju koji obraðuje pozorišno biãe nemaåkog govornog jezika na tlu Austrije. Na ovim sveåanostima åesto su stranim gostima prikazivane „sreãa i radost naroda" (Glück und Freude des Volkes)17. tako i wegovog kulturnog sistema i teatra u Banatskom Komlošu. kao åiwenica koja obavezuje svakog teatrologa. 82. Nav. Theresienstadt.

kao upravniku Nakinog dvorskog pozorišta. godine. U tu svrhu ãemo analizirati sledeãu dokumentaciju: 1. (za 1860) iz Lajpciga23. „Inventarijum pozorišne garderobe vlastelinskog pozorišta" iz 1861. Govorio mi je da je åešãe odlazio u Komloš i da pretpostavqa da ima više dokumenata o Nakinom teatru. godine. Staud. Novopronaðeni „Inventarijum predmeta ovdašweg vlastelinskog pozorišta". 22 Deutscher Bühnen-Almanach. penzionisani sluÿbenik pozorišta u Temišvaru. Wien 1976. 24 „Inventarium" iz 1844. obuãa. godine (Banatski Komloš)20. O „Inventarijumu" iz 1844. rekvizita sitna. Guqelmija. 21 G. Pod br. juna 1847. PLEMENITOG NAKE Pokušaãemo da delimiåno otkrijemo glavne karakteristike Nakinog teatra. korektor Emilija Ujes. godine donosi izveštaj o Cerboniju (Zerboni). štampanom u Berlinu22. Hochgräfliches Theater in Ungarn. do 1900. Honderü Heti Szemle 9 (Honderü 13. 1861 (za 1860). 20 Inventarium diesherrschaftlichen Theater Gegenstände. koji je objavqen u nedeqniku Heti Szemle. Sencla (Julius Senzel) o Nakinom teatru i umetniåkom stvarawu i atmosferi u wemu. kao najpotpuniji godišwak pozorišta nemaåkog govornog jezika. Leipzig 1861.O DEŠIFROVAWU KONCEPTA. Berlin 1834—1918. Komlos am 9-ten Dezember 1844. Leipzig. prilikom izuåavawa srpskog pozorišta u Temišvaru 1968. izveštaj J. dozvolio mi je da snimim gospodin Robert Rajter (Reiter). Prikaz Nakinog Dvorskog teatra u „Allgemeine Theater-Chronik" iz 1861. 4. godine21. donosio je vesti i iz daleke provincije o svim pozorišnim dogaðajima. i 5. Preveo A. sluÿeãi se novootkrivenom dokumentacijom i novim tumaåewem starijih zapisa. Cerbonija). U broju od 1861. Izveštaje upravnika Nakinog teatra. 1. sa pseudonimom Liebhart. 2. 1968. Sigt. godine (Nakinog teatra pod upravom A. U ovoj studiji autor je u celosti citirao izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata (Lázár Petrichevich Horváth). delovi name19 Allgemeine Theater-Chronik. godine Pukim sluåajem dobio sam na uvid „Inventarijum" predmeta Nakinog vlastelinskog pozorišta iz 1844. prilikom mog boravka u gradu (1968). 18: Das Theater des Herrn Johann Nákó in Nagykomlós. oruÿje. na str. Bt. 3. Ujes. objavqene u zvaniånom Almanahu nemaåkih pozorišta. 277 . godine24. 23 Allgemeine Theater — Chronik. „Inventarijum" ima ukupno 22 stranice formata 35 h 21 cm i u wemu je zabeleÿeno i opisano 547 predmeta (kostimi. iz 1844. Aufgenommen. Isti almanah donosi podatke o Karlu Remaju (Carl von Rémay) i Matiji Otepu (Mathias Ottepp) od 1847. 168 naslov: „Zur Bühnen-Statistik". UMETNIÅKE ORGANIZACIJE RADA I USPEHA VLASTELINSKOG POZORIŠTA J. izvedenoj na sceni Nakinog Dvorskog teatra 27. verovatno. god. Organ für das Gesammtinteresse der deutschen Bühnen und ihrer Mitglieder. i. Cerbonijevo mišqewe o Nakinom teatru. Za sezonu 1861/62. i da ukaÿemo na wegovo srodstvo sa plemiãskim dvorskim teatrima širom Evrope. Izveštaj Lazara Petriåeviãa Horvata o prapremijeri opere Buda Liberata L. VII 1847) 33—35.

bogato izvezen i ukrašen zlatom i raznobojnim staklencima. Jedan dalmatinski kostim od crvenog somota sa velikim cvetovima. sa obojenim kamewem. 27. ukrasna biÿuterija. 1—6.). narcisoidnog vlastelina. sa podsukwom od teškog ÿutog atlasa takoðe izvezenom u zlatu i srebru. bogato ukrašen zlatom… 98. 82. 78. 80. kod poznatog pedagoga i kompozitora. tanušnih i laÿnih pozorišnih kostima i drvene rekvizite iznese na scenu prave krune od åistog zlata. francuskim. Sa prebogatim kostimima sicilijanskim. sa vizirom. krune koje nose kraqevi ili carevi na Nakinoj sceni. kosti278 . u prvoj fazi Nakinog pozorišnog stvarawa. ukrasna pera. Pretpostavqam da je to moglo da bude izmeðu 1835. Pisan je rukom. zaslepqenog svojim bogatstvom koje mu je omoguãavalo da na sceni ostvaruje svoje skrivene snove i da umesto papirmašea. Bio je to liåni. „Inventarijum" nam otkriva jedan bajkoviti svet iz mašte. dekpapira. kwiÿevnoj i filozofskoj orijentaciji i repertoaru. baletski trikoi i dr. dalmatinskim. kulturnoj. 55. jer su kostimi. za grudi… 100. šlemove od srebra i zlata. maðarskih ili rumunskih kostima. prelepog. za vlastitom formulom dvorskog teatra. Jedan bojni šlem sa zlatnim kopåama i srebrom. ukrašen gvozdenim ekserima. Jedan pojas sav od srebra. Na osnovu „Inventarijuma" moÿemo da konstatujemo da je Nako izgradio i otvorio svoj teatar u dvorcu. Navešãemo nekoliko brojeva iz „Inventarijuma" koji to nedvosmisleno potvrðuju: Br. u Banatskom Komlošu. 29. Jedan kraqevski šlem sa krunom od zlata i srebra. 62. albanskim. koja sasvim sigurno traje do Maðarske bune 1848. protokolist". „Inventarijum" sugeriše da tu fazu nazovemo „zlatnom fazom" Nakinog teatra. privatni teatar mladog. Jedan oklop bogato ukrašen zlatom. Jedan pojas sav od zlata. Meðutim. scenska rekvizita. španskim. To je period Nakinog tragawa za svojim posebnim stilom. Jedan takoðe sav od srebra. To govori o Nakinoj estetskoj.štaja. Gråki kostim od svetlo plavog svilenog somota. Dva oklopa od åistog srebra. Dva štita od srebra i zlata… Skupoceni savijeni maå sa kuglom od zlata… Jedan åeliåni maå ukrašen brilijantima. godine. On ga je i potpisao. Na posledwoj strani je zabeleÿeno: „Saåinio ga Anton Kik (Kick). prebogatog. nemaåkom goticom. Jedan francuski šlem sa crvenom grivom od vune. sa jednim pegazom od zlata i drugim mitološkim figurama. Jedan prsni štit. godine. 90. pre 1844. zaista od suvoga srebra i ÿeÿenog zlata. 18—20. na ovom spisku nema srpskih. italijanskim. vrlo bogato izvezen u srebru i zlatu. Jedan bojni šlem od zlata i srebra. Italijana Guqelmija (Luigi Guglielmi). Sicilijanska odela izvezena srebrom i zlatom. Raskošne haqine izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom. U to vreme još je školovao glas u Beåu. godine. i 1839.

„nadirodi Iroda". godine Znaåajan prilog izuåavawu pozorišnog stvarawa Jovana plemenitog Nake dao je Lazar Petriåeviã Horvat (Lázár Petrichevich Horváth). Prikaz je prevazišao obiånu pozorišnu kritiku. To je uåinio Nako u svojoj jedinstvenoj teatarskoj laboratoriji. Drugi je Moric Leman (Moritz Lehmann). Jedno malo pozorište ukrašeno vrlo lepim dekorom27. Honderu 1847. delo. nav. „On je zabeleÿio i divqewe publike tom novom dekoru:" I s jedne i s druge strane åuo sam gde jedno drugom došaptavaju: „Ta to je hofbina" (str. Izveo je scenografske radove i za Guqelmijevu operu Buda Liberata (27. godine nalazimo u Pešti. slikara. to mogu i ja!"25 ali se ne seãam da je na sceni izlagao rekvizite od zlata i srebra. pokrenulo je qubiteqe muzike u okolini. i doneti ih u Novi Sad. Nake. koji su bili angaÿovani u Nakinom Dvorskom teatru: Johann Engerth. godine je oslikao sveåanu zavesu u Nakinom teatru. jer je obuhvatio sve delove jedne šire i znaåajnije sveåanosti u dvorcu J. gde radi u „Interims Theater". 6. 27. 248). Guqelmija i sve druge „uzgredne" manifestacije koje su bile obavezne za skupove visokog plemstva i aristokratije u Ugarskoj. tada je i unesen u spisak plemiãskih pozorišta ugarske visoke vlastele. juna 1847. Leman je radio i za Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu. jer nije imao skoro nikakvih drugih verodostojnih dokumenata koji bi na boqi naåin opisali pripremawe i prikazivawe prapremijere opere Osloboðewe Budima od L. koji je bio u svoje vreme najslavniji moler dekoracija za teatre. Petriåeviã nas obaveštava: „U dvorcu gospodara Jovana Nake. u delu koji govori o wegovom radu u SNP: „Pored toga dadem kod Lemana. „Inventarijum" je iz vremena uspona Nakinog teatra u Komlošu. o åemu obaveštava Jovan Subotiã u autobiografiji. i sam strastveni pevaå. 1847). izgleda da je åešãe radio kod Nake. prilikom pisawa svoje studije Veliko-Komloško pozorište Jovana Nake (Nákó János Nagykomlósi szinháza). posle poÿara u velikom Nemaåkom teatru u Pešti. Hor se sastoji od 18 M. a 1845. Nr. Gospodar Nako. ¡¡. u Komlošu. našao za shodno da u celosti objavi prikaz L. str. Heti Szemle. 10. makar u pozorištu. 2. nekoliko kulisa i kortina opet za jeftine novce naåiniti. 27 Poznata su nam dva scenografa. koji je bio angaÿovan u Nemaåkom teatru u Pešti još 1810.me izvezene zlatom i srebrom i optoåene hermelinom i tako. Ponovo ga 1847/48. 33—35. pozorišni kritiåar iz Pešte. Juli. Petriåeviãa. Izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata izvedene u Nakinom dvorskom teatru 27. Horanyi. prošlog meseca prikazana je prva italijanska opera. Str.26 Poznati maðarski teatrolog Geza Štaud (Geza Staud) je. odnosno na svim dvorovima plemiãa u Evropi. Najbogatiji i najmoãniji ugarski grof Nikola Esterhazi je u jednom trenutku uzviknuo: „Što moÿe car. 85). pl. raskošnim kostimima i sa svim još drugim neophodnim. u svom prikazu prapremijere opere Buda Liberata. naveden kao slikar u Nakinom teatru u Allgemeine Theater-Chronik (1861. 13. mnogo je ÿrtvovao da bi ovu lepu vrstu umetnosti kod nas odomaãio. Kao åuveni scenograf i slikar beåkih teatara. Lázár Petrichevich Horváth. 25 26 279 .

kakva je bila i Osvoboÿdenije Budima. Otkud „qubiteqi" u profesionalnom projektu. majstora svetla."29 On nas daqe obaveštava: „Meðu pojedinim ulogama. 1847. Kamburov. kao bariton. On je. Jugoslavska muzika. Die Musik ist eigends Komponiert und dem wohlgeborenen Herrn Johann Nákó von Nagy — Szent-Miklós gewidmet von Luigi Guglielmi. a posle toga 28 Naznaka da je „hor sastavqen od 16 mladih qubiteqa umetnosti" otvara nova pitawa. Kinderman. meðu wima su i poneki izvanredni. jer je bila „pravi draguq"." Petriåeviã nas obaveštava da je premijera uspela. 31 „Bogataška gozba u sveåanom šatoru. godine Karlu pl. Postoji neproveren podatak da je Josif Šlezinger. rediteq-nadrediteq. Nako ga je angaÿovao u svom dvorskom teatru u Komlošu. Petriåeviã kaÿe da je rad na operskim delima u Nakinom teatru bio studiozan i da je bilo oko 25—30 proba do premijera. bas i bas-bufo. On se posebno osvrãe na sudbinu kompozitora Guqelmija. On to radi sa istim ÿarom i trudom. jednu od najboqih italijanskih kontraaltistkiwa. Daqe navodi da posle pozorišnih predstava sledi gospodska trpeza u jednom za tu priliku posebno postavqenom sveåanom šatoru31 u vrtu32. kao i poznatog Paltrinijerija (Paltrinieri) i gospodu Smitera (Smitter) i Fiorija. To je bila obavezna „taåka programa" u kojoj su timovi scenografa. nav. Nako je inaåe još 1845. u Kragujevcu. Petriåeviã navodi da je Nako bio „izvanredan rediteq". koji je bio profesor pevawa u Beåu. veoma cewenu. Oper in drei Acten von Giacomo Sacchero. bio i konceptant svih „uzgrednih manifestacija". 30 Nakino dvorsko pozorište je wegov liåni teatar i on odreðuje sve dimenzije wegovog rada i stvarawa. a orkestar broji 36 ålanova. posebno postavqenom za ovu priliku" je deo programa „dvorskih sveåanosti". godine brojao 36 muziåara. koja je sa uspehom nastupila u Milanskoj skali i gospoðu Kalistu Fiorio (Callista Fiorio). ¢. supervizor i glavni izvoðaå u svom teatru. godine naruåio i kasnije izveo dve Guqelmove opere (Un matrimonio per Rapressaglia. uåenicu maestra Nikolaja. 13). istaknuti umetnici.divnih mladih qubiteqa umetnosti28. predstavqala je posebnu manifestaciju pripremqenu za dvorove Beåa. kao i pohvale vrednom umetniåkom predanošãu. 1847. prvo svirao u Nakinom orkestru. Gedruckt bei Landerer und Heckenast. profesionalaca. Tenorske uloge neguje domaãin i mecena. koji je u isto vreme izvanredan rediteq30. meðu damama. gde nije prihvaãen. opera bufa. godine štampan je libreto opere na nemaåkom jeziku: Die Befreiung Ofens (Buda Liberata). Pešte i mnogih drugih sredwih i niÿih plemiãa. delo. verovatno sa timom struåwaka. 29 Nakin stalni orkestar je 1847. bio je vlasnik. Petriåeviã napomiwe da je Nako naruåio opere i bogato platio. nalazimo gospoðicu Paulu Stradion. od „robqa sa imawa" (Sklaventheater)? Videti: H. U stvari. Oni odgovaraju najvišim merilima. odakle je prešao u Kragujevac (I. Remaju. i Buda Liberata). konceptant. kada peva. Pesth. meðutim. poznati dirigent i muziåar na dvoru Miloša Obrenoviãa. Ko su ti pevaåi iz Banatskog Komloša koji mogu da pevaju uz poznate operske pevaåe. pirotehniåara. koji su dovedeni sa italijanskih scena na gostovawe u Komloš. za åiju lepotu je zasluÿan maestro Guqelmi koji je i pripremio ovu operu i bio dirigent na prvom prikazivawu. finansijer. jer svaka gala-predstava. Nako je svoj orkestar iznajmio 1861. zatim na nagovor Nakin došao u Peštu u Nacionalnu operu. fiziåara i hemiåara pravili 1001 åu- 280 . Da li su pozajmqeni iz Temišvara ili nekog drugog teatra? Da li je reå o horskim sastavima kakve su imali ruski grofovi. angaÿovanih na godinu dana ugovorom. 562—569. za predstave u Vršcu. Sofija 1940.

Staud. Takav je bio Luj XIV. odnosno parku. Kada pronaðemo skice Nakinog „sveåanog šatora" moãi ãemo da sudimo o wegovoj lepoti i ceni. Izvedena je na italijanskom jeziku u Nakinom teatru. Matrica ovih sveåanosti stvorena u Parizu kod Luja XIV prenosila se na sve ostale dvorove Evrope. Gete sa knezom Augustom. zatim po ugledu na parkove Luja XIV. jeziåke. koji je prekrasno izmolovan…". kulturne i druge specifiånosti. 33 Petriåeviã. jedva se oporavio i vratio u Dvorac. navedeni izveštaj (1847). gde su se do zore veselili i uÿivali. godine je angaÿovan od Nake da naslika glavnu zavesu u wegovom dvorskom pozorištu u Velikom Komlošu. kojim su ÿeleli da zasene uvaÿene goste. Zatim opisuje bezbrojne sobe u Dvorcu i na kraju se zdravorazumski šeretski nasmeje svim tim åudima. a 1845. Poslato je 470 guldena33. Petriåeviã još napomiwe da je opera. refleksa i boja. pa i naš Jovan plemeniti Nako. ali i glavni „izvoðaåi". rediteqi i supervizori bili su glavni finansijeri." Pošto se dobro isprepadao od silnih skulptura koje su se nalazile u parku. Svaki je dvor ili dvoråiã unosio svoje posebne programe. jer je Paltrinijeri zauzet u Pešti. iz sobe. a svakom gostu je ostavqena moguãnost da sam da odreðen prilog. 34 G. Dvorci najbogatijih plemiãa Ugarske bili su prvo graðeni po uzoru na italijanske. pa „hram mladoga Boga Bahusa. Naš „otac srpskog pozorišta" Joakim Vujiã u svojoj kwizi Ÿivotopisanije (Karlštat 1833. 90—93). 32 Mi još uvek nemamo predstavu o Nakinom „vrtu". Publika je takoðe bila reprezentativna. jer je prihod bio namewen dobrotvornoj svrsi: prikupqena sredstva su upuãena u Beåkerek. Štaud napomiwe da su one „lepe dekoracije" Nakinog teatra. a radio je i za Maðarsko nacionalno pozorište. koji je za dolazak carice Marije Terezije u svom dvorcu u Esterhazi izgradio ceo Kineski paviqon sa bezbroj åuda od svetlosti. koja se zove Anglijska (Der englische Garten)…" U woj je naišao na starodrevnu „ruinu-razvalu". odnosno zingšpil. potpuno italijanskog karaktera. koji je bio sastavni deo dvorca. Još je napomenuto da na ÿalost neãe biti više repriza opere Buda Liberata. pak otidem u jednu blizu Dvora bašåu. umesto plaãawa ulaznice. zapoåeo svoju scenografsku karijeru u Nemaåkom pozorištu u Pešti. kao direktor Vajmarskog dvorskog teatra. od jednog italijanskog maestra pisana za Italijane. za ureðewe deåjeg vrtiãa. zatim Marija Terezija. kojima je izraÿavao svoje etniåke. 303. Austriji ili Ugarskoj. uåitequ Verzáru. francuske. i konaåno na engleske. koji je još 1810. gde treba da bude otvoreno Gradsko pozorište. 281 . U svom kratkom komentaru G. Poqskoj. zatim poðe „dole ko hramu Bogiwe Diane…i Dianu takoÿe vidim izmolovanu sa strelama i psima k lovu priugotovqenu. Nikolaus Esterhazi — qubiteq raskoši i sveåanosti. slikane od poznatog pozorišnog scenografa Johana Engerta (Johann Engerth). opisuje susret sa åudima u parku grofa Nickog: „Tako po soveršeniju moga fruštuka iziðem.su gosti ponovo dovoðeni u pozorišnu salu. Neprevaziðen je primer grofa Nikole Esterhazija. zatim jedan vinograd. Hochgräfliches Theater in Ungarn. ÿalio se na bezbroj „vanteatarskih" aktivnosti koje je morao da do.34 Iz navedenog Petriåeviãevog izveštaja moÿemo da utvrdimo sliånosti i razlike izmeðu Nakinih i drugih „dvorskih sveåanosti" i da potvrdimo srodstvo tih sveåanosti. kao urbanistiåko-arhitektonska celina. odnosno u Banatu. Rusiji. Italiji. bez obzira da li su izvoðene u Francuskoj. Gete. sa italijanskim vrtovima. Wihovi nosioci i organizatori.

roðendanima. Uostalom. a sada je u Banatskom Komlošu stvorio ostrvo ili boqe reãi centar operske italijanske kulture. izgleda. Verovatno je kao dete bogatih roditeqa slušao italijanske pevaåe u Pešti. italijanskog kompozitora i beåkog uåiteqa pevawa. wegova sestra Grof Pavle Esterhazi Grof Aribert Sapari. politiåku. Glavne liånosti opere Osloboðewe Budima bile su: Hercog od Lotringena Grof Baãawi Marija Baãawi. Petriåeviã nam samo u jednoj škrtoj reåenici kaÿe da su ovom åinu prisustvovali visoki gosti. italijanska muzika (opera) je bila priliåno zapostavqena u Pešti pa je ponovna afirmacija bila oblik inovacije u plemiãskim teatrima Ugarske. U woj je mogao sigurnije da promoviše svoje pevaåke i liåne sposobnosti i ÿeqe. paša od Budima. Beåu ili Veneciji. 107—110. Nako je u svom „zlatnom periodu" zasenio goste zlatom. kreatora i organizatora svih elemenata sloÿenog sistema „pozorišnih projekata". da promoviše italijansku operu koja je postala retkost. sva su Nakina imawa i velelepne zgrade bile u Ugarskoj zemqi. kada su Maðari i hrišãanske vojske zauzeli Budim. doåecima znaåajnih liånosti i drugome. koja je trenutno bila politiåki aktuelna. Staud. godine. Jovan plemeniti Nako je. Naruåivawem i izvoðewem opere L. iz Pešte i drugih gradova. Magyar kastélyszínházak. jer su Maðari u predveåerje revolucionarne godine 1848. Guqelmija. potpunu drÿavnu. kulturnu i svaku drugu samostalnost. Nákó János Nagykomlósi szinhaza. III. Guqelmija Osloboðewe Budima Nako je pokušao da ostvari nekoliko ciqeva: da skrene paÿwu na sebe i svoj teatar u dalekom Banatu. 282 . mnogo35 G. Pored toga. To su jedine vesti o wegovom školovawu. Inaåe. imao poseban afinitet prema italijanskoj muzici. Na kraju ÿelim da napomenem da je opera pevana na italijanskom jeziku. Treba pretpostaviti da su gosti bili iz Beåa. zahtevali odvajawe od Beåa. gde je teatar bio samo jedan od najznaåajnijih delova „programa dvorskih sveåanosti". da u svoj repertoar unese staru temu.obavqa sa ansamblom teatra. ekonomsku. kao i ostala plemiãska mladeÿ. poreklom je sa juÿnog Balkana. iako verujem da je. pa je pored 622 premijere u periodu 1791— 1817. Mislim da upravo ova premijera opere Buda Liberata ukazuje na sve bitnije karakteristike Nakinog Dvorskog teatra i na Naku — umetnika. Svoj glas je školovao u Beåu kod pomenutog L. morao da brine o svim drugim „dvorskim sveåanostima": imendanima. imao više kuãnih uåiteqa i profesora.35 Opisan je i prikazan istorijski dogaðaj koji se odigrao 1686. i Abdurahman. Nako je bio tenor. pa je Osloboðewe Budima moglo da ima prizvuk tihog solidarisawa sa maðarskim intelektualnim i revolucionarnim krugovima. za vreme svoje duge uprave. izuzimajuãi palatu u Beåu. pa je i to razlog više da zavoli italijansku muziku. srebrom i hermelinom.

Pesth). dotle je izveštaå iz Pešte izraÿavao duboku zahvalnost Naki i wegovoj supruzi „G. „Serbske narodne novine" iz Pešte. pjevana je u osobeno za ovaj sluåaj u spainskom dvoru ureðenom pozorištu talijanska opera pod imenem: Osvoboÿdenije Budima". Tada je uprava Pešte „Maðarskom pozorišnom društvu" iznajmila Gradsko pozorište u „Rondelli". U stvari. Novi Sad 1891. skoro u celosti ãe prepisati ålanak iz novina iz Pešte i najveãim delom i åituqu posveãenu Naki i objavqenu u Zmajevom „Javoru" (a prevedenu iz „Neues Wiener Tagblatt"). Letopis Matice srpske. Meðutim. o Svetom Savi 1890. 104—110." Tome je dodao: „Ovom je prilikom predhvaqeni Gospodin mnogobrojne najotmenije goste gospodskom veåerom i velelepnim uveseqenijem ugostio i åastio. A. godine. sa jednom od najveãih dvorana u Evropi. ali oni. U spomen i slavu Jovanu plem.brojni prijateqi. i napisati predivnu besedu u åast i slavu Jovana plemenitog Nake i wegove supruge Anastasije. gdi su sad wegovim troškom pomenuto djelo: Osvoboÿdenije Budima. O Svetom Savi 1890. Pripremajuãi svoju besedu za sveåano zasedawe Matice srpske 1890. u kojem je „nemaåki u Pešti teatar izgoreo". gde treba da bude otvoren Gradski teatar. Ÿelim da podsetim åitaoca da je veliki „Nemaåki teatar u Pešti" (Deutsches Theater. izgraðen 1812. A. Posebno je naglasio da ãe prihod sa ove predstave otiãi „na zavedenije åuvawa neodrastle sirote dece u Beåkereku. pozivali i Naku na svoje sveåanosti i „teatre". Beograd 1988. åuveni sekretar Matice srpske i upravnik Srpskog narodnog pozorišta iz Novoga Sada. Naki Veliko-Sentmikluškom". koji je posle poÿara. ali nije åituqu iz „Javora". Na 198. Komlošu 27/14. samo nas obaveštava da se Osvoboÿdenije Bude neãe moãi više puta prikazati. prihvatio ansambl ovog velikog pozorišta „i odveo ih je veãim brojem na dobra svoja u Komlošu. Anastasiji ot Nako" za uåiwena dobroåinstva srpskom narodu. m. ocewujuãi ih kao uspešan umetniåki dogaðaj. a ono ãe Joakimu Vujiãu omoguãiti da u woj bude izvedena prva pozorišna predstava na srpskom jeziku (24. takoðe su donele zanimqiv izveštaj o prapremijeri opere Buda Liberata. Antonije Haxiã. u hudoÿestvenim pesmama sa punim odobrewem mnogoåislenno sazvani gostiju predstavili. Haxiã. odakle je uzeo sve podatke o Nakinom dvorskom teatru. pod naslovom „U spomen i slavu Jovanu plem. svakako. od. Ujes. stranici novine iz Pešte pišu: „U B. godine37. jer åuveni pevaå Paltrinijeri mora da se vrati u Peštu. o. sa svim detaqima izvoðewa i drugim brojnim manifestacijama. 36 37 283 . godine. neãe navoditi taj izvor. odnosno beåkog lista. Antonije Haxiã je kao izvor naveo „Serbske narodne novine" (1847/50). avgusta 1813)36. O ovom dogaðaju pozorišni kritiåar Petriåeviã ne piše ni redak. 1673. godine." Peštanske novine donose još jedan znaåajan podatak o Naki. Naki Veliko-Sentmikluškom. Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujiãa. po pravilu. dok je Petriåeviã prikazao celovit dogaðaj. Ta beseda ãe mnogim istoriåarima srpskog teatra posluÿiti kao izvor podataka o Nakinom teatru. privremeni teatar (Interim-Theater) umesto velikog koji je nestao u poÿaru. grofovi i plemiãi koji su.

meðutim i to je dovoqno da moÿemo da konstatujemo da je angaÿovao najboqe i najsposobnije direktore putujuãih druÿina. S obzirom na åiwenicu da su stalni teatri plemiãskih porodica predstavqali centralnu instituciju wihovog kulturnog sistema i bili najskupoceniji instrumenti tog sistema. Na ÿalost. angaÿovali i posebne direktore svojih teatara. Rémay i M. onom do 1848. pa i wihova mišqewa o Nakinom teatru i uslovima za stvaralaštvo u wegovom dvorskom teatru. ipak. nego samo o onom posle 1857. 1862/63. Kegleviãa (Keglevich). na osnovu praãewa rada i indirektnim putem pokušati da damo osnovne karakteristike i repertoarsku orijentaciju i druga dva direktora (C. godine.O UPRAVNICIMA NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Pozorište u dvorcu Jovana plemenitog Nake bilo je jedno od znaåajnih pozorišta ugarskih plemiãa i grofova i kao takvo opisano je u kwigama poznatog maðarskog teatrologa Geze Štauda (Geza Staud) pod zajedniåkim naslovom Magyar Kastélyszínházak sa teatrima u dvorcima Esterhazija (Esterhazy). Alfons von Zerboni. po pravilu. v. kada je ukinuto opsadno stawe na teritoriji Banata. Venkhajma (Wenckheim) i drugih. sa wihovim teatrima i repertoarima. 284 . koji su bili struåni i umetniåki rukovodioci i kreatori umetniåkog stvarawa u tim teatrima. godine. zajedno sa ansamblima. Ottepp) i pretpostavke o wihovom doprinosu Nakinom teatru. Palfija (Pálffy). Iako posedujemo „verodostojne podatke o radu prva dva direktora putujuãih pozorišta. Radaja (Ráday). O upravnicima Nakinog teatra znamo vrlo malo. nemamo podatke o „zlatnom periodu" Nakinog teatra. Baãanija (Batthyány). Najboqi direktori putujuãih pozorišta. Nakino pozorište je sigurno imalo uslove za prikazivawe drama. Matthias Ottepp. koje je trajalo od 1849. godine. Karoqija (Károly). Carl von Rémay. mi ãemo. koje je on angaÿovao za sledeãe sezone: 1860/61. ozloglašeni ministar policije Austrijske carevine. Za sada posedujemo dokumentaciju o sledeãim upravnicima Nakinog teatra. oni su. Julius Senzel. pored visoke paÿwe koju su praktikovali vlasnici teatara prema ovim osetqivim institucijama. bili su angaÿovani ugovorom na jednu ili više godina i ostavqali svoj umetniåki peåat na sezone koje su proveli u dvorskim teatrima širom Evrope. 1868/69. To je bio period najmraånije teatarske cenzure koju je uveo Aleksandar Bah (Bach). 1861/62. pre „maðarske bune". opera i baleta i svih drugih ÿanrova.

Hausmann (Hausman). Schäfer (plesaåice. Sekretar pozorišta i bibliotekar: G-din. a u podnaslovu u zagradama „Herrschaftlich v. G-ðica Elwitz (epizodne uloge). Sufler: G-din Lindner. subrete). Schumann (scenograf. Direktor: Gdin. Wahlberg (karakterne uloge i uloge tenora. igraåice. Orkestar angaÿovan od Gospodara pl. Pod naslovom B. pristojne dame. Nake. Inspicijent: G-din Roth (Rot). 285 . koji donosi podatke o prethodnoj sezoni. Von Zerboni — direktor: konverzacione qubavnike i bonvivane. Roth (inspicijent). male uloge i paÿevi). wegovog kvaliteta. komiåne i mrzovoqne oåeve. Rau (qubavnike). organizacione strukture i repertoara. sastoji se od 22 lica. Pozorišni slikar: Gdin. Repetitor hora: G-din Schidek (Šidek). na pune tri stranice dat je opis direkcije sa direktorom i celim ansamblom.). S obzirom na znaåaj ovog dokumenta citiraãu ga u nešto skraãenijoj verziji od originala: „Vlasnik: Gospodar von Nako de Nagy St. godišwim ugovorom. istovremeno vodi poslove nadrediteqa. Berlin) iz sezone 1861/62. G-ðica Forster (qubavnice. G-ðica Kamentzky (smešne majke). a posebno reÿiju dramskih dela i zabavnih komada. vodviqu. slikar dekora) karakterne komiåne uloge. opereti). Dame: G-ðica Baroche (qubavnice i junakiwe-heroine). Rediteq vodviqa i lakrdija: G-din Weidmann (Vajdman). Miklos. Schütz (ozbiqne i komiåne oåeve). Knorr (heroje i opsednute qubavnike). Nako'sches Schlosstheater". Weidmann. G-ða Hausmann (majke-heroine. Komlos in Ungarn.SEZONA 1860/61. Rousseau (pomoãne uloge i partije basa). rediteq (komiåne uloge u lakrdijama. Schiffmann (znaåajne uloge). Schumann (Šuman). ALFONS VON ZERBONI KAO DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG POZORIŠTA U BANATSKOM KOMLOŠU Znaåajno mesto u razjašwavawu veliåine ansambla. ima izveštaj iz „Nemaåkog pozorišnog almanaha" (Deutscher Bühnen-Almanach. profiwene komiåne ul. G-ðica M. tenorbufo). Zerner (epizodne uloge). Alfons von Zerboni. znaåajne sporedne uloge. Dirigent (Kapellmeister): G-din Wanoncsek (Vanonåek). — Predstavqaåko osobqe: Gospoda: Hausmann (sekretar i bibliotekar).

— Schwarz auf Weiss (Crno na belom). — Er ist taub (On je gluv). prvi — u kojem je popisana garderoba sa sitnom rekvizitom do dolaska direktora Cerbonija i drugi — u kojem su popisani kostimi i drugi predmeti koji su napra286 . G-ðica Pellner. jun. Gosti: G-din Seidler. iz Temišvara. GODINE „Inventarijum" je sastavqen iz dva dela. Noviteti u repertoarskom planu: — Ein Burgermeister und seine Familie (Predsednik grada i wegova porodica). iz Bratislave (Pressburg). jun. Schäfer G-ðica Reis (vodviq i lokalne lakrdije. O „INVENTARIJUMU" IZ 1860/61. G-ða Weidmann (sentimentalne i naivne qubavnice). opereta). Neophodno pomoãno osobqe (Hülfspersonal). Åetiri stalna statista (Hausstatissten). Prekršili ugovor i otišli: G-din Albin.G-ðica W. Wega je sigurno sastavio sam direktor Cerboni. G-din Wollrabe. G-ða Walter. Oblaåiqa: G-ða Donner sa dve pomoãnice. — Der Ehemann vor der Tür (Muÿ pred vratima). i — Die weiblichen Seeleuten (Ÿenski mornari). Frizer: G-din Schneider. Pozorišni sluga: G-din Johann Pavel. G-ða von Zerboni (tragiåne. Garderober: G-din Donner sa pomoãnicima. Hor: sastavqen od 6 muških i 6 dama. Tehniåki personal: Šef pozorišne tehnike i mašinista: G-din Brunner sa 4 pomoãnika. iz Temišvara. Na kraju ovog izveštaja nalazi se najznaåajniji deo saopštewa o Nakinom teatru. Inspektor rasvete: G-din Born sa pomagaåima. krepke i ÿivahne qubavnice). Deåje uloge: Wilhelm Schumann. G-din Hofmann. što se moÿe potvrditi i iz „Inventariuma predmeta Nakinog teatra za sezonu 1860/61" koji je potpisao Cerboni.

" Preneãemo tekst u celini: Pozorište koje je Gosp. latinicom i ponegde goticom.138. odelo za arlekina. ekonomske i kulturne prilike. s tim da se pozorištu isplaãuje godišwa kamata. Ima više „pozlata" drvenih predmeta. Srpsko pozorište u Vojvodini. da svoje znaåajno bogatstvo upotrebi za unapreðewe i potpomagawe lepih umetnosti.500 forinata zaveštao je Hristifor Šifman. Nake. poqski. Kostimi su gråki. Mikloš. znatno je poveãana ranija subvencija. plem. godine znatno se razlikuje od onoga iz 1844. kavalira. U popisivawu su uåestvovali i qudi.vqeni (sašiveni. graðanski i seoski kostimi. upravnik Nakinog spahiluka u Banatskom Komlošu. verovatno našeg porekla. pl. kupqeni i dr. Cerbonija u Nakinom teatru u sezoni 1860/61. Promena repertoarske orijentacije promenila je i fundus kostima i svih drugih sitnih i krupnih rekvizita Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. Cerboni sa promišqenošãu i struånim znawem angaÿovao pozorišno društvo. na 16 stranica veliåine 34 h 21 cm. jedan od prvih.) pod upravom Cerbonija. dao da se izgradi sa ukusom i struånim poznavawem. Tomandl. i potvrðujemo taånost podataka iz „Almanaha za nemaåka pozorišta. Istorijski dogaðaji su izmenili politiåke. Uzimajuãi u obzir da je sadašwi direktor Gdin. Nako de Nagy St. „Inventarijum" je pisan na nemaåkom jeziku. osvetqewe i celokupan tehniåki personal — besplatno. pl. Poneka haqina i kapa sa utkanim zlatom i srebrom. Okanoviã. italijanski. O JEDINOM PREOSTALOM PLAKATU IZ NAKINOG TEATRA Ovim plakatom otkrivamo sastav pozorišne druÿine A. orkestar. rokoko-kostimi. a drugi Ð. maðarski. Popis i kontrolu izvršio je sam Cerboni. Gospodar Nako je uopšte sebi postavio lepe zadatke." 287 . U „Inventarijumu" iz 1860/61. više nema predmeta od „suvoga srebra i ÿeÿenog zlata". Izmewena je funkcija teatra. Na samom kraju „Inventara" popis su potvrdili Gustav Löcs i Alfons von Zerboni." 38 M. koje odgovara prefiwenom ukusu Gosp. turske papuåe. Sukwice od tila. Moÿda je i Šifman (Schiffmann) ona liånost koja je uplatila odreðenu sumu novca kao dar Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu38. Spisak sadrÿi 2764 predmeta. pored odreðene subvencije: pozorišnu zgradu. a pored toga i dnevni prihod (sa blagajne) åime se pokrivaju sve potrebe pozorišta. francuski. Ovde on navodi sledeãe: „Svotu od 2. II 36. Direkcija pozorišta dobija meseåno.50 guldena. pl. naslednik vlastelinstva Manenfeld. zaista je ukrašeno plemiãkom elegancijom. „Inventarijum" predmeta Nakinog dvorskog teatra iz 1860/61. jedan je Mihailovici. u prostorijama svoga dvorca. a vrednost opisanih predmeta izraÿena je sumom od 1. španski šeširi. Nema više hermelina. I on je potpisao deo „Inventarijuma". a i u odnosu na upravqawe pozorištem naåiwen je povoqan ustupak.

jer nisu upisani ni godina. mesec. oktobra 1842). iako je on bio åuveni Franc Supe (Franz von Suppé). Interesantno je da nije naveden kompozitor. Znaåajno je napomenuti da su dva nama poznata upravnika Nakinog dvorskog teatra bili i upravnici velikog Gradskog pozorišta u Temišvaru Karl fon Remaj (Karl von Rémay. a odmah zatim u „Deutsches Theater in Pesth" (Nemaåkom teatru u Pešti) 1. Prapremijera ovog dela izvedena je u Beåu u „Theater der Josefstadt zu Wien" (14. Plakat je bio štampan za oglašavawe predstave Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta Josifa Šika. nego su posetioci plaãali ulaznice. o kojoj ništa nismo znali. Veã u sezoni 1847/48. Jahrhundert. 1870). i 1876) i Matijas Otep (Mathias Ottepp. pa ãe neka buduãa studija o uticaju teatra u Temišvaru na Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu verovatno potvrditi ovu pretpostavku. mada je delo postalo popularno u teatrima nemaåkog govornog jezika.Zahvaqujuãi „Almanahu" iz 1860. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. februara 1843. dan i åas igrawa. Temišvar je inaåe bio velik centar nemaåkog teatra od 1760-ih godina. Sasvim je sigurno da je Nako sa porodicom dolazio u zimske dane i u Temišvar i gledao pozorišne predstave kao i svi plemiãi i vlastelini iz uÿe i šire okoline Temišvara. 288 . U zaglavqu plakata navedeno je ime teatra „Herrschaftlich von Nako'sches Schlosstheater" dakle „Vlastelinsko dvorsko pozorište Naka". Šik. Wien 1944 (rukopis). Pretpostavqam da je predstava u Temišvaru bila uspešna. godine otkrili smo celokupno ustrojstvo Nakinog dvorskog teatra. Od Nakinog teatra pod upravom Cerbonija ostala su još dva znaåajna dokumenta: „Inventarijum pozorišne garderobe saåiwen 1861. Oåito je da plakat nije bio u upotrebi. naåin finansirawa i dokaz da wegovo pozorište nije bilo besplatno. zatim u „Theater an der Wien" (23. Saznali smo ponešto i o samoj pozorišnoj zgradi. karakteristike repertoara. Velikim slovima gotice napisan je naziv komada i ÿanr dela i naveden je pisac libreta J. kako su tvrdili mnogi. Doktorska disertacija odbrawena na beåkom Univerzitetu39 potvrdila je duboku vezu izmeðu repertoara beåkih teatara i teatra u Temišvaru u periodu 1764—1899. septembra 1846). omoguãavajuãi daqe izuåavawe uticaja teatra u Temišvaru na bliÿu i daqu okolinu i pozorišno 39 Maria Josefa Rosl Schütz. Od prihoda na blagajni pokrivan je deo troškova teatra. 1866. pa je otuda došla i na repertoar Cerbonijev. veliåinu ansambla. u 19. a umro kao slavni kompozitor opereta u Beåu (1819—1895). delo je bilo na repertoaru pozorišta u Temišvaru pod upravom Krajbiga (Kreibig) i Necla (Nötzl). roðen u Splitu. sve do zabrane igrawa na nemaðarskom jeziku (1896). sastav druÿine. godine" i zasada jedini plakat za predstavu „Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta" (Die Hammerschmiedin aus Steiermark oder Folgen einer Landpartie) lokalnu lakrdiju sa pevawem u dva åina od Josifa Šika (Josef Schick).

Ovaj jedini preostali plakat potvrðuje raniju pretpostavku da ulaznice nisu bile besplatne. JULIUS SENZEL. Prvo je igrao u Galiciji (1847/48). u funkciji direktora. rediteqa i glumca. do 1975. a odmah zatim u Vojvodini (1852/53). u zgradi Pijarista. porodiåni poslovoða Frau von Stingelberg Ein Wirth — kråmar Ein Kellner G-din Hausmann G-ðica Kamenitzky G-din von Zerboni G-ða Weidmann G-din Schütz G-din Rousseau G-ðica Reis G-ðica Elwitz G-din Wahlberg G-ðica Forster G-din Weidmann G-ðica Schäfer G-din Rau G-din Roth Na plakatu je naznaåeno da je poåetak u 7 åasova. je u Velikom Beåkereku u takozvanom Erarijalnom teatru (Aerarialtheater). Novi Sad — Vršac 1980.stvaralaštvo u širem regionu Banata od Temišvara do Vršca i Panåeva. a samo ulazak 20 fr. koja je sledeãa: G-din Kleks. Sencl je skoro pola veka igrao po našim gradovima. Pfaunenfuss Herr von Warerl. dvorski åinovnik Wegova ÿena Gustav. 289 . Plakat donosi potpunu podelu uloga. Cene su taåno utvrðene: numerisana mesta 30 fr. Igra klasiåne komade. gde je zakupio dvorane u Beloj Crkvi. O nekim karakteristikama starijeg perioda pozorišne kulture grada Vršca do 1918. Vršac i Belu Crkvu40. udovica Liserl. posebno Vojvodine. 209. Wegova pozorišna delatnost kod nas odvija se posebno u vremenu Bahovog apsolutizma (1849—1862) i obnovqene germanizacije. Plakat je štampan u Temišvaru kod Förk-a i kompanije. wen sin Sofija. Veã 1855/56. Ujes. „Almanah" daje potpunu listu wegove druÿine sa repertoarom. odnosno Petrovaradina i Novog Sada do Zemuna i Beograda. bogati trgovac drvetom iz Bavarske Georg. wena devojka Herr von Mauskopf. UPRAVNIK NAKINOG TEATRA U SEZONI 1861/62. U sezoni 1857/58. godine. ÿena-kovaå (kovaåica) iz Mürzzuschlaga. Sencl je ponovo objedinio u jedan teatarski poligon Lugoš. poduzimaåa. U Vršcu u Gradskom parku otvara 40 A. Oravici.. wegova kãerka Max Hartmuth. Vršcu i Velikom Beåkereku. ali i petparaåke. wegov sin Frau Susanne Eisenblüh. lihvar. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Julius Sencl bio je åest gost naših predela. zelenaš Frau v. Narodno pozorište „Sterija" u Vršcu od 1945.

studiozan. direktor pozorišta bi dobio i meseånu subvenciju od 1. wegov visok profesionalni nivo. jedan je od najbogatijih posednika imawa na ovim prostorima. Podstiåe Karla Cea (Carl Zeh). u wemu je opisao prve dodire sa pozorištem." Izveštaå završava svoje ocene i kaÿe: „Ukupno uzevši. igra i saraðuje sa mnogim direktorima pozorišta. operete i dr. sam J. po pravilu. godinu. Direktor pozorišta Sencl. U sezoni 1860/61. Orkestar je izvanredan. U ovom teatru vlada svojevrstan umetniåki ÿivot koji nas nehotimiåno i neminovno podseãa na Vilhelma Majstera. prikazuje „Nakino Dvorsko pozorište u Komlošu" („Das Nakosches Schlosstheater in Komlos"). Sva garderoba kao i sve dekoracije najåešãe su izraðene u Beåu. pl. Oravici. Gete (Johann Wolfgang Goethe 1749—1832) napisao je delo autobiografskog karaktera Wilhelm Meister. On izveštava: „Komloš se nalazi u Banatu nedaleko od Temišvara. Sencl je uvek imao dobar struåni matiåni tim: rediteqe za dramu.. On je kao struåan i iskusan direktor pozorišta veoma dobro procenio osnovne vrednosti Nakinog teatra.42 Ovakva dareÿqivost kakvu praktikuje Gosp. 41 42 290 . na stranicama 247—248. prikazuju se åetiri pozorišne predstave i jedan koncert. Nako trebalo bi da je jedinstvena u svojoj oblasti. funkciju u tom delu sveta i umetniåke tendencije. åije pozorišno društvo s vremena na vreme igra u ovom pozorištu i åije pozorišno stvarawe potpuno zadovoqava zahteve mecene. U toku nedeqe. Sencl. a posledwe su od M. voli muziku i pozorište u visokom stepenu. što je i dogovoreno postojeãim ugovorom. za 1860. sa preciznim kalendarom rada i dobrim i raznovrsnim repertoarom. lakrdije. prikazujuãi ga kao mukotrpan. juna 1858). Posednik vlastelinstva Gospodar pl. zatim diriNav. J. Pretpostavqam da je Sencl u Nakinom teatru pokazao sve osobine izuzetnog organizatora i koordinatora i umetniåkog direktora. delo. pozvan je da se stalno 'nastani' (u Komloškom Dvorskom pozorištu). multidisciplinaran rad kojem se umetnik posveãuje bez ostatka. kakvog smo ga upoznali u gradovima Vojvodine koje je povezivao u jednu kulturnu. Ålanak je redakciji poslao." Autor ovoga izveštaja dodaje: „Pored prihoda pozorišta. grejawe i osvetqewe. Ovaj tekst otkriva stvarne vrednosti ovoga teatra. Nako. da se opredeli za pozorište.200 Fl. vlasnika apoteka u Vršcu. odnosno teatarsku celinu. verovatno. zakupio je u Vršcu zgradu pozorišta i „Arenu" u parku. uzgred budi reåeno.. tadašwi direktor Nakinog teatra. komediju. 214—221. piše komade.letwu pozornicu „Arenu" (8.41 Pod naslovom Jedno neobiåno pozorište poznati åasopis za opšta pitawa nemaåkih pozorišta „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga. V. Beloj Crkvi i Vršcu. zatim kasnije pozorišno stvarawe. Sledeãe sezone zakupquje dvorane u Panåevu. Ce osniva „Nemaåko gradsko pozorište" u Vršcu (1871—1874). stawe u ovom pozorištu je tako sjajno da ono stvarno moÿe da konkuriše ponekom mawem nemaåkom Dvorskom pozorištu. Lemana i sve su izraðene i dopremqene o trošku vlasnika dvorca. besplatno." Ovaj izveštaj predstavqa redak dokaz o studioznom umetniåkom radu u Nakinom teatru i uslovima u kojima ÿive angaÿovani umetnici.

" Pogrešno je dešifrovan kao Nemac. Adrijena Lekuvrer. nemam podatke o wegovim umetniåkim rezultatima. ali nekoliko decenija kasnije. 212—216. pa ni o wegovom repertoaru. ideološki i kulturno nije opredelio za revoluciji. bio je pozorišni stvaralac nemaåkog govornog jezika i vodio je iskquåivo nemaåka putujuãa pozorišta. Proputovao je uzduÿ i popreko Banat i Vojvodinu. 44 N. On je glumac. iako je bio Maðar. jer on se kreãe od Beåa do Temišvara i Beograda i od Sarajeva do Lavova. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Kwaÿevsko Srpsko narodno pozorište u Beogradu. Karlo XII na ostrvu Rigen. Prilog raspravi o Leteãem diletantskom pozorištu i poåecima profesionalnog pozorišnog ÿivota na srpskohrvatskom jeziku 1838—1842. U wegovom repertoaru nalaze se znaåajna dela evropske i nemaåke dramaturgije: Katica od Hajlbrona. Jedna je od znaåajnih pozorišnih liånosti XIX veka koja je stvarala na našim prostorima. Palata i ludnica. Scena 2. kquåare loÿa i ostale. Marija Stujart. na ÿalost. Našoj struånoj javnosti poznat je samo preko Stojkoviãeve Istorije srpskog pozorišta i Šumareviãeve Istorije pozorišta u Srba. Wegov radijus kretawa ne moÿe se svesti samo na Vojvodinu. Novi Sad 1968. uoåi Maðarske revolucije (1848) nacionalno. Kao ålan Nemaåkog pozorišta u Pešti (Deutsches Theater in Pest) pisao je „Proglas narodima Austrije i Ugarske". Skoro sva ova dela igrala su i naša nacionalna pozorišta. (povodom 150-godišwice Srbskog diletant-sodruÿestva) Sveske Matice srpske. raznosaåe plakata. sve dok se.gente. Novi Sad 1990. sa lancima. 43 A. Dijamant kraqa duhovnog. Odleÿao je samo do 1850. dramski pisac i preraðivaå dela. Novi Monte Hristo. Majur suncovrat i druga. nadrediteq. Poznati direktor nemaåkih putujuãih pozorišta Karl Remaj (Carl Rémay) roðen je u Aåu (1818—?). Osuðen je na deset godina strogog zatvora. inspicijente. nekadašwi prvi rediteq našeg „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novog Sada. KARL REMAJ (CARL RÉMAY) DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U SEZONI 1862/63. 291 . slikare dekora. šefove tehniåkih sluÿbi. grada za kulturnu i društvenu istoriju 18. Gvozdena maska. Dva pištoqa. Ujes. Istina. biletare na blagajni. Maåevalac iz Ravene. Jedan zanimqiv rad o Remaju nije štampan u Zborniku „Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu 1868—1968. Sirotica iz Lovuda. Gostovao je u svakom znaåajnijem mestu.43 Pretpostavqam da je J. koje je igralo u Zagrebu u okviru „Ilirskog narodnog teatra" (1840—1842). Ÿelim da podsetim da je u Senclovoj druÿini umro Zauerman (Johann Sauermann). upravnik pozorišta i rodonaåelnik porodice Remaj u pozorišnom svetu Austrijske monarhije.44 Zatvoren je jer je vodio demonstracije protiv cara i Carstva u Budimu i Pešti. Sencl doprineo odrÿavawu nivoa Nakinog teatra iako. rediteq. Posledwi åovek. 13—26. Ira Aldridge u Zagrebu. Batušiã.

bio dobar rediteq. Remaj je bio u funkciji „rediteqa Gdina. godine. Pozorišno stvarawe Karla pl. Prikazivao je znaåajna dela evropske dramaturgije: Šekspira." Ne znamo šta je prikazivao u Nakinom teatru. u Zagrebu. preko Zagreba (Agram). Jedan novi svet. Hamleta. åuvenog crnca-glume. nego da pozove Srpsko narodno pozorište iz Novoga Sada da gostuje u Beogradu. Da bi mogao da prosperira na širim terenima Dvojne monarhije. Meðutim. Akta Min. Don Karlosa. K. nego samo u provinciji. jer je ekspanzija maðarizacije posle stvarawa Dvojne monarhije omoguãavala rehabilitaciju „buntovnika iz 1848. godine45. Opredelio se za Vojvodinu.". Šilera. Remaja na tlu Jugoslavije 1847—1890 (u ru- kopisu). koji je tumaåio Šekspirove likove. 213. a još boqi glumac. Godinu dana pre toga (1861) u istom „Almanahu" je navedeno da je igrao: Geteovog Fausta. Åarobnu violinu. Offizier a. prosvete. od prvih nastupa u Celovcu (Klagenfurt). gde je ministru Cukiãu predloÿio da osnuje Srpsko nacionalno pozorište.godine.48 Postavqa se pitawe da li je jedan bivši revolucionar i zatvorenik carskih kazamata u Budimu i Pešti mogao da bude upravnik Dvorskog pozorišta porodice Nako u Komlošu. kao i mnogi drugi umetnici Ugarske. Remaja upuãena ministru prosvete Cukiãu. kada je pomilovan. pa je postao „K. ubrzao je osnivawe Kwaÿevskog Srpskog Narodnog pozorišta u Beogradu. Valenštajna. Batušiã.47 Remaj je. Igra Fausta. o trupi i repertoaru. Ujes. U vreme Bahovog apsolutizma bio je stalno praãen. 45 A. Pratim wegov rad od 1846. za svaki komad posebno. Getea. Magdafa. u vreme poåetka revolucije. Ÿelim još da napomenem da je Remaj zasluÿan za gostovawe Ajre Oldrixa (Ira Aldridge). kao i savremene drame. Stankoviãa. bonvivani i karakterne uloge. 48 Deutscher Theater-Almanach 1847—1890. u. delo. Oldrix je tumaåio likove na engleskom. imao je na repertoaru kao novitete sledeãa dela: Egmonta. Orfeja u dowem svetu i druga dela (opet u ujediwenim teatrima Arada i Lugoša). ali u sezoni 1862/63. Garika i mnoge druge velike likove. 1867). Jaga. D. Lugošu i Velikom Beåkereku. Izgleda da je to bilo sasvim logiåno. kao direktor pozorišta u Aradu. nije mu dozvoqeno da obavqa pozorišnu delatnost u velikim gradovima. u kojem se našao 1848. nav. 1853. mladi heroji. Gracijana. Oldrixa" i kada je Ajra glumio Otela Remaj je bio Jago. 47 N. pa sve do Beograda (1865. a svog sina Karla dao je u vojnike. U teatru H. Magbeta. VII 1517 iz 1867. 292 . 46 Molba Karla pl. Zahtev srpskih intelektualaca da ministarstvo ne izda Remaju dozvolu. što je åesto navodio u izveštajima koje je slao „Almanahu" u Berlin. zbog åega je izguran iz Beograda46. Minu od Barnhelma i druge. Otmicu Sabiwanki. godine. Wegov fah su prvi qubavnici. izgleda. kupio je plemiãsku titulu. sa predlogom za osnivawe Srpskog nacionalnog pozorišta u Beogradu. godine. Morao je da podnosi izveštaje o svom kretawu i radu. a Remaj i ansambl na nemaåkom. Pisao je molbu za dozvolu prikazivawa.

kada wegov ansambl prikazuje Geteovog Fausta (I deo) i Šekspirovog Otela. Krstario je Vojvodinom i bio åest gost Vršca. Bodog. Vidi: M. koje je on tako qubomorno åuvao i negovao. na brod (Mannschaft am Bord. Vremenom je postao cewen direktor nemaåkih putujuãih pozorišta. kojem su hvalospeve pevali Dositej i Emanuilo Jankoviã. Schütz. on se nalazi sa svojim pozorištem i Sibiju (Sibiu. 44. Na vulkanu (Auf einem Vulkan). Geschichte des deutschen Theaters im Banat. 456—458. Die Geschichte des Temeswarer deutschen Theaters im 18. åuvenom prosvetitequ. godine upravnik bio Matija Otep (Mathias Ottepp). Jahrhundert (disertacija odbrawena u Beåu 1944. 19 u tehniåkom sektoru. str.51 pa pretpostavqam da su u odreðenom stepenu doprineli oåuvawu i unapreðewu Nakinog dvorskog teatra. MATIJA OTEP DIREKTOR NAKINOG DVORSKOG TEATRA U BANATSKOM KOMLOŠU Poznati banatski istoriåar Sreãko Mileker (Sreãko. i tri dela o caru Josifu II. Deutscher Bühnen-Almanach za 1867—1869. godine. Kraq Karlo II. multietniåkom i multikulturnom. Putovawe za Kinu (Reise nach China). Beåki ÿivot (Wiener Leben). nadrediteq.Bez sumwe veliki pozorišni stvaralac. Stari drugovi (Alte Schulden). ali i Zajcovu operetu Momci. što je skoro 80 ålanova teatra. Garibaldi. J. kao i organizacionu strukturu teatra. und 19. Temišvara i drugih gradova. Berlin 1841. Wegov rad na teritoriji Vojvodine i cele nekadašwe Jugoslavije. kao i Remaj i Sencl. Na listi novoizvedenih premijera nalazi se 35 dela. Kada budemo pronašli dokumentaciju o Nakinom teatru moãi ãemo sa sigurnošãu da utvrdimo Remajev doprinos Nakinom teatru. Navedeni upravnici su bili meðu najboqim upravnicima putujuãih pozorišta u juÿnom delu Austro-Ugarske monarhije. 51 Matija Otep je bio i upravnik åuvenog Temišvarskog pozorišta. pratim preko raspoloÿive dokumentacije. rediteq za dramu i komedije. Milleker. 49 50 293 . Hermannstadt). On se prvi put pojavquje 1841. Meðu wima: Siwor Fagoto (Signor Fagotto). 137). koji je sve mawe bio „dvorski". F. što predstavqa siguran znak da je bio sposoban organizator i dobar poznavalac pozorišnog stvarawa. Otepov ansambl broji 37 ålanova umetniåkog sektora. ali i vojvoðanskom. U sezoni u kojoj preuzima Nakin dvorski teatar. R. On je upravnik. U Vršcu igra i 1867.50 Pretpostavqam da je u Nakinom teatru igrao nešto od navedenog repertoara i da je doprineo afirmaciji Nakinog dvorskog teatra. a sve više graðanski teatar. Karl plemeniti Remaj je mogao da u znatnoj meri odrÿi i unapredi umetniåki nivo Nakinog teatra. 1863). Wrschatz 1937. hor od 20 ålanova. Zabeleÿen je kao inspicijent. godine u Nemaåkom pozorištu u Mariboru (Marburg in Steiermark. Almanah. Felix Milleker) naveo je u svom delu Istorija nemaåkog pozorišta u Banatu49 da je u Nakinom dvorskom teatru u Komlošu 1868.

" Mihovil Tomandl u svom kapitalnom delu Srpsko pozorište u Vojvodini (I kwiga. vojnom i kulturnom ekspanzijom koju su sprovodile Nemaåka i Austrija na širokim terenima istoka i jugoistoka Evrope. 108. a tako isto i beåka pozorišta. politiåkom. Antonije Haxiã. Rumuniji. Meðutim. 207). pored ostalog rekao je: „Nakina pozorišna druÿina davala je. Otporom protiv germanizacije. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. nemaåko pozorište je bilo u najveãem usponu i u struånom i zanatskom smislu bilo je uzorno. kao i u svim našim zemqama: Sloveniji. verovatno i novac. Bosni i Hercegovini. Svi (nama dosad poznati) upravnici Nakinog teatra bili su upravnici nemaåkih putujuãih pozorišta. što potvrðuje i vest iz åituqe koju je objavio Zmajev „Javor" (br. delo. U vreme kada je Nako školovao glas kod Guqelmija u Beåu. nav. gde se nalazi tekst prenet i preveden iz beåkog lista „Neues Wiener Tagblatt": „Sa Gospodinom Nakom je nestalo åoveka. izgraðivan je nacionalni teatarski sistem. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu". str 135) o Nakinom teatru kaÿe: „Istovremeno kad je osnovano Srpsko narodno pozorište postojalo je u Komlošu. Hrvatskoj. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. S druge strane. On sam je pripadao plemstvu Austrijskog carstva. Haxiã sugeriše misao da je prikazivawe predstava na nemaåkom jeziku. u ovom sluåaju u Nakinom dvorskom teatru. 13 od 26.NAKO I POZORIŠTE NEMAÅKOG GOVORNOG JEZIKA Iznoseãi podatke o Nakinoj pozorišnoj delatnosti. po modi onoga vremena. pa i onda. u Dalmaciji i naravno u Ugarskoj. Na najpoznatijim scenama ugarskih plemiãa uglavnom se igralo na nemaåkom jeziku. koji je svojim dobroåinstvom i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. Rusiji. „po modi onoga vremena". izuzev kada su izvoðene italijanske opere. Od velikih centara nemaåkog govornog jezika Temišvar je geografski bio najbliÿi Naki. A. toj „modi" je odgovoreno osnivawem nacionalnih teatara. nalazili su se i u Beåu. åuveni upravnik Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. a deo nepokretnih imawa. i mnogim drugima. Poqskoj. Interesantno je da svi teatrolozi i istoriåari pozorišta ponavqaju tu konstataciju. Zajedniåki imeniteq te „teatarske ekspanzije" bila je germanizacija. kasnije maðarizacije ili italijanizacije. Italiji. str. U istom ålanku se zakquåuje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. Taj svoj odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika Nako je zadrÿao do kraja ÿivota. Francuskoj. jer se predstave na nemaåkom jeziku daju i u Åeškoj. Haxiã. marta 1889. osnovnu komunikaciju sa teatarskim sistemom Carevine mogao je da ostvaruje skoro iskquåivo na nemaåkom jeziku. Mislim da nije reå o modi. 294 . u Banatu. Ekspanzija nemaåkog teatra je u direktnoj vezi sa ekonomskom. 52 A.52 Pokušaãemo da delimiåno objasnimo Nakin odnos prema pozorištu nemaåkog govornog jezika. predstave na nemaåkom jeziku".

a kasnije je u svome dvorcu u Komlošu osnovao pozorište u kome su davane predstave na nemaåkom jeziku". Taj izuzetak samo potvrðuje pravilo. 55 „Nagodbom" (Ausgleich) su rešena pitawa koja se odnose na rad institucija koje su nastale u vreme Austrijske carevine. verodostojne dokumentacije. 230—233. u kome su davane pretstave na nemaåkom jeziku". godine. Na osnovu izloÿene. nigde ne navodeãi izvor: „Mnogo je putovao i proputovao je gotovo ceo svet. Nako od Senmikluša. bilo je najveãim delom nastaweno u Banatu. koje su izvedene u Nakinom teatru. Popoviã u obimnom delu Srbi u Vojvodini. godine. ponešto dodajuãi i oduzimajuãi. Zato ga je struåni nemaåki åasopis „Allgemeine Theater-Chronik" iz Lajpciga i uneo u zvaniåan spisak stalnih repertoarskih pozorišta Austrijske carevine. koŸ. a „Almanach für Freunde der Schauspielkunst" iz Berlina u svoje redovne publikacije. govori o Nakinom italijanskom eksperimentu. 131) piše o Nakinom teatru: „Nabavio. Ukoliko je Nakino Dvorsko pozorište postojalo i radilo i posle wegove smrti.55 O POREKLU PORODICE NAKO Dušan J. a u druÿini su se nalazili i glumci iz Beåa. rang-lista naših plemiãkih porodica izgledala je otprilike ovako: „Na prvom mestu bila je porodica Nako. kwiÿevnosti i kulturi. je bio åak i kulise i kostime. Milisavac. str.53 I poznati istoriåar hrvatskog teatra Pavao Cindriã u delu Hrvatski i srpski teatar (Zagreb. kao i mnogi drugi koji su pisali o Nakinom teatru. Pozorišna monografija Vršca. zatim prepisuje ostale podatke iz veã prevedene åituqe iz beåkog lista. Osnivawe i rad kwiÿevne zaduÿbine Jovana Nako. a moÿda åak i Shakespeare i Molière. vjerojatno su se davale Goetheove i Schillerove drame i Mozartove opere.54 kao i sva druga pozorišta. onda je i ono moglo da igra samo na maðarskom jeziku. A. Ujes. 1960. nego maštovito improvizuje svoju verziju „Nakovog kazališta". u preteÿnoj meri gråkog i cincarskog porekla. a na tlu Vojvodine. u odeqku „Srbi plemiãi" kaÿe: „Naše plemstvo. moÿemo da konstatujemo da je Nakino dvorsko pozorište pripadalo nemaåkom pozorišnom sistemu i da su predstave prikazivane na nemaåkom jeziku. Analizirajuãi doprinos Jovana plemenitog Nake srpskom jeziku. Srpsko narodno pozorište je nastavilo rad kao jedino profesionalno pozorište. Jedino prapremijera Guqelmijeve opere posveãene Naki Osvajawe Budima (1847) sa celom serijom italijanskih opera istog kompozitora. Ÿivan Milisavac takoðe prepisuje podatke iz veã poznatog izvora. 450." Ni Cindriã ne navodi izvore iz kojih crpe podatke. po veliåini poseda. izuzev Srpskog Narodnog pozorišta u Novom Sadu. Oko 1840. posebno posle 1896. 53 54 295 . odnosno nemaðarsko pozorište na tlu Vojvodine. U tom se Nakovu kazalištu igralo na njemaåkom jeziku.privatno pozorište spahije Jovana pl. za koje je vaÿila posebna odluka. kada je Ministarstvo Ugarske „prevelo" teatar iz Ministarstva policije u resor prosvete.

" Na kraju zakquåuje: „Zadatak je 56 D. Po jednoj ispravi koja se nalazi u Drÿavnoj arhivi APV. Nakovo. 92." U nastavku izlagawa kaÿe: „Porodice koje bi se mogle uzeti da imaju veze sa našim narodom imale su ove posede: Grof Aleksandar Nako imao je Albertflor. 63. Konstanciju i Komloš. Za porodicu Nako navedeno je: „Nake su prešle u austrijske zemqe iz kraja oko Ðevðelije izmeðu 1660. oni su uåinili mnogo za jedinstvenu kulturu Balkanskog poluostrva." Pišuãi o izbornom saboru u Sremskim Karlovcima 1842. Popoviã navodi: „Po mišqewu Teodora Mandiãa to je bio posledwi sabor sa feudalnim sjajem. rasuli sebe. Rumuna. drÿao je u posedu Srpski Åanad. Veã je Kanic sasvim taåno primetio da su oni jedan od najvaÿnijih kulturnih elemenata Balkanskog poluostrva. Cincari su bili glavni neimari zajedniåke balkanske kulture: materijalne. delo. 76."59 D. dok je o plemiãskoj lozi Naka napisano: „Jovan se rodio 1814. intelektualne i moralne. Srbi u Vojvodini. Popoviã je u svom delu O Cincarima utvrdio wihov doprinos srpskoj i balkanskoj kulturi.58 Na ovo pozorište trošio je veoma mnogo. 57 Nav. Popoviã. Nako imao je Komloš. Konstanciju. i 1690. 59 Nav. godine. odnosno pretapawe ili odnaroðivawe. Od Temišvarskog sabora 1790. slugu. 91. Oni su obilno dajuãi svima. Nemaåki Åanad i naseqenu pustaru Porgaw… Jovan pl. Arbanasa.000 forinata za pomagawe razvoja srpske kwiÿevnosti…Kasnije je u svom dvoru u Komlošu. Srpski Åanad. Novi Sad 1963.57 U austrijskim zemqama dobili su plemstvo braãa Hristifor i Kirilo. delo. odnosno kulturi balkanskih naroda. do Blagoveštenskog sabora 1861. Srpski Veliki Semikluš. Oko 1840. i to mnogo. Plemiãi su se naticali u raskošu ruha. oni su imali plemstvo u svojoj domovini veã oko 1300. …Zastupqeni meðu svim balkanskim grupama. On piše: „Cincari åine veoma vaÿan i interesantan problem ne samo po naš narod nego i po ostale balkanske narode. Popoviã prepisuje veã poznatu åituqu iz Javora. a Nako je goste åesto puta i poåastio. plemiãka je bila imuãnija. je u Matici srpskoj osnovao zaduÿbinu sa 5. delo." U podnaslovu „Plemiãke porodice". Bio je oÿewen Anastasijom Vuåetiã iz Trsta. D." U nastavku je genealoška studija grofovske porodice. — u prvom redu Petar Åarnojeviã i Jovan Nako. sagradio pozorište u kojem su davane predstave na nemaåkom jeziku. J. Prešla je u katoliåku veru i osnovala nekoliko zaduÿbina u humane svrhe. 296 . koji je na sabor došao kao gost. Iz wihovih porodica izašla je prva inteligencija ne samo kod nas nego i kod Bugara. …Nema nijedne etniåke grupe na Balkanskom poluostrvu da je oni nisu zaduÿili. Predstave su bile besplatne. koåija. Meðu balkanskim narodima oni su bili najviše Balkanci. wihove uspone i nestanak. 58 Nav.ja se delila na plemiãku i grofovsku granu. Marijenfeld i Nakovo. Popoviã daje kratke biografije plemiãskih porodica. III. 1837. Imao je kãer Milevu koja se udala za princa de San Marco.

Na primeru prapremijere. Seåewija. 60 D. Todorka Kondova.balkanske nauke da prouåi wihov uticaj u ÿivotu svake pojedine balkanske grupe. Nakin teatar je wegova liåna kreacija. Grka i Albanaca. Rumuna. J. glumci. grofova i plemiãa: Esterhazija. Feštetiãa. naruåene opere Buda Liberata. Kapdemort. wihovim navikama i standardima. Brunsvika. a kod Makedonaca Qubiša Georgijevski. Hrvata. Slobodan Unkovski i mnogi drugi. carskih i kraqevskih pozorišta u Beåu. ali i dokaz wegovog bogatstva. ministri za kulturu i finansijeri pozorišnog stvaralaštva. jer sve više je talentovanih pozorišnih stvaralaca iz te etniåke grupe. Bugara. dramski pisci. organizatori osnivawa nacionalnih pozorišta. kojoj pripadaju i Jovan Sterija Popoviã. Izgleda da se cincarska pozorišna loza obnavqa u naše vreme. talentovanih i vrednih kulturnih. Minhenu. 306—307. To je plejada umnih. oåevidno. koji je zasnovan na åiwenicama i pretpostavkama. Johana. Kegleviãa i drugih. Kod Hrvata Dimitrije Demeter. porodica Miåin iz Bele Crkve. Prilozi pitawu postanka našeg graðanskog društva. Nakino dvorsko pozorište u Banatskom Komlošu je daleki srodnik pozorišta Luja XIV u Parizu. ovaj. Pataåiãa. 297 . direktori pozorišta. prevodioci. On je bio samo deo sloÿenijeg sistema „dvorskih sveåanosti" koje su prezentirane visokom plemstvu kao dokaz kulturnog i umetniåkog nivoa samog Nake. odnosno celovitoj i na primarnoj graði zasnovanoj monografskoj studiji o Dvorskom pozorištu Jovana. kao i komparacijama izvedenim iz modela koje je Nako bukvalno ili nadahnuto imitirao i kopirao. Tako je bilo kod Srba. Maðara. wegove dubqe povezanosti sa plemstvom datog vremena. nije bio neznatan. i mnogi drugi u Srba. O Cincarima. moÿemo da utvrdimo niz novih åiwenica koje nas za korak-dva pribliÿavaju konaånom rešewu. ipak. Baãanija. jer. dr Branko Gavela. rediteqi. Branislav Nušiã. Naum Maly. i pozorišnih stvaralaca. Stevan i Marko. Jovan plemeniti Nako je pripadnik te etniåke grupacije i jedan od rodonaåelnika pozorišnog stvarawa u Banatu. Bili su pokretaåi pozorišnog ÿivota. Beograd 1937."60 U oblasti pozorišnog stvarawa Cincari su zaista dali mnoge istaknute pojedince koji su na ovom poqu zaduÿili skoro sve balkanske narode. Popoviã. Vajmaru i bliÿi srodnik i savremenik pozorišta u dvorcima ugarskih palatina. Grašalkoviãa. mogu se prepoznati skoro svi elementi „sistema dvorskih sveåanosti" kao univerzalne manifestacije evropskog visokog plemstva. Janoša plemenitog Nake u Banatskom Komlošu. UMESTO ZAKQUÅKA Na kraju ovog rada. Palfija. åini mi se da. Makedonaca. Karoqija.

zatim u Budimu i Pešti. Prema tome. omoguãile su mu temeqit uvid u evropski teatar. na kraju sveta. da „se åesto. Izgleda da nije sasvim bez osnova poreðewe sa Geteovim teatrom. pa u Beåu. on nije bio samo „qubiteq umetnosti". rumunskog i verovatno albanskog teatra. biblioteke. On je imao prilike da se odmalena pripremi za teatre: poreklom iz plemiãske porodice u kojoj se vaspitavao i teatrom. Wegov teatar sigurno ulazi u istoriju nemaåkog. Istorija evropskog pozorišta. glavni koordinator. Pozorišno i kulturno stvarawe Jovana plemenitog Nake pripada multietniåkoj. i svoj teatar. kao najbliÿem pozorišnom centru. nestalo. Kinderman. Beåa. Veneciji i Rimu. pa ni sa kraqem Ludvigom II61. Nakino carstvo se raspalo. iako je bio graðanin Pešte. nego umetniåki obrazovan plemiã-umetnik. kojim je unapredio srpski jezik. italijanskog. glavni kreator svog teatra. kao što je to sluåaj sa italijanskim. višekonfesionalnoj banatskoj. U Banatskom Komlošu je izgradio svoj dvorac iz bajke.Nako je taåno znao pravila igre. traÿeãi umetnike koji bi bili spremni da sa wim podele wegov svet fantazije". svoju kulturnu rezidenciju. Jedina dugoveånija institucija koju je osnovao Jovan pl. gråkog. marta 1889. beåke novine su donele poduÿi nekrolog u kojem je naglašeno: „Sa gospodinom Na61 H. Tu. bez kritiåkog suda. wegov vrhunski umetnik i istovremeno wegov kontrolor i nadzornik — Nako je kao školovani pozorišni stvaralac suvereno vladao svojim teatrom kao sigurnim sredstvom za samopokazivawe i samopotvrðivawe. godine Nako u Beåu preminuo. stvaralac. organizator i menaxer. 62 „Osnovateqno zaveštanije Ioanna od Nako. naravno sve u posebnoj banatskoj varijanti. posebno u raskošne dvorske sveåanosti. išåezlo. qeta. austrijskim. svoju umetniåku laboratoriju. Ono na ÿalost nije moglo da pripadne nekoj od nacija koje su konstituisale svoje nacionalne muzeje. wegov rediteq i nadrediteq. „Dano u Pešti na Svetog Ioanna Krestiteqa dne 7-og Januarija 1844. Wegove „godine uåewa" u Temišvaru. gde se i rodio i gde je sahrawen. a verovatno i u Parizu. vozio noãu u zlatnim koåijama. finansijer. maðarskog. ispuwavajuãi ih prema postojeãim uzusima. Nako je Fond pri Matici srpskoj. VIII. Luja XIV. verovatno dograðujuãi ih svojim talentom. Mislim da to poreðewe sa Ludvigom II nema osnova i ono je plod prepisivawa åituqe iz „Javora". Kao vlasnik. Ovde autor prikazuje Bavarskog kraqa Ludviga II kao nastranu liånost koja sama gleda „zatvorene predstave". mogao je vrlo rano da shvati teatralizovani sistem plemstva kojem je pripadao po roðewu. kostimiran kao Luj XIV. zbirke. odnosno atmosferom u Vilhelmu Majsteru. Berlinu. 80. i u åijem se „Osnovateqnom zaveštaniju"62 opredelio kao Srbin. kao i balkanskoj i evropskoj kulturi i pozorištu. nacionalne teatre i druge institute nacionalnih kultura. srpskog. višejeziåkoj." 298 . pozorišnu dramaturgiju i kwiÿevnost. izgradio je svoj „umetniåki grad". Kada je 9. Izgleda da je putovao i uåio celog ÿivota. francuskim i posebno ugarskim visokim plemstvom. Minhenu. samo za wega. i drugih gradova. bogatstvom i maštovitošãu balkanskog poete. Autor podvlaåi åiwenicu da je Ludvig II imitirao „Kraqa-sunce". nemaåkim. cincarskog.

" Autor nekrologa dodaje: „Humanitarni zavodi u Beåu izgubili su mnogo smrãu Nakinom. sa ove i sa one strane Dunava i Save. koji je svojim dobroåinstvima i originalnošãu stekao sebi imena na daleko. odnosno pozorišnoj istoriji srpskog naroda." Moÿemo samo da pretpostavimo da je u Beåu bio pretplaãen na loÿe u više teatara i da je bio donator za mnoge teatarske projekte ili pozorišta. a osobito je u austrijskom pozorišnom svetu bio na lepome glasu. priseãajuãi se da smo zajedno prikupqali podatke o likovnoj. a tako isto i beåka pozorišta. Austriju. kao i na Kwaÿevsko srpsko narodno pozorište (1851—1869) — Nako je. na fotografijama Nakinog dvorca u Banatskom Komlošu. pa i onda. Nako lakoruki je åesto putovao znaåajnom teatarskom transverzalom Beå—Pešta—Novi Sad—Temišvar— Banatski Komloš. ipak. mislim na „Teatar na ðumruku" (1841—1842). Pre svega mislim na Jugoslaviju. uredniku Temišvarskog zbornika. Iako nije uåestvovao u pomagawu „Leteãeg diletantskog pozorišta" iz Novoga Sada. Maðarsku.* * Predlaÿem da nastavimo izuåavawe ÿivota i rada Jovana plemenitog Nake — u vidu multidisciplinarnog i multinacionalnog balkanskog projekta. pozorišnog posebno. sa odgovarajuãim institucijama onih zemaqa u kojima je delovala plemiãska porodica Nakinih. kada smo zajedno bili na specijalizaciji u Beåu 1965—1966. što je bila pretpostavka za razvijawe dramaturgije. kwiÿevnog jezika i srpske glume. zajedno sa svim Srbima iz Srbije i Vojvodine postavqao kamen temeqac buduãem srpskom pozorišnom biãu. scenskog govora. godine. predsedniku Matice srpske. Veoma rado bih pripremio predlog Projekta za izuåavawe Nakinog teatra u Banatskom Komlošu. ni u osnivawu Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. i na „Teatar kod Jelena" (1847— 1848). Gråku i Italiju. kad je na duÿe vreme Beå ostavio. odnosno srpskog pozorišta u celini. u kojima je veãinom drÿao pretplaãenu loÿu. na pozivu za uåešãe na ovom lepom skupu i dr Miodragu Jovanoviãu. indirektno. osnivawem Fonda pri Matici srpskoj u Pešti. 299 . jer je u periodu konstituisawa srpskog kulturnog sistema. Srdaåno se zahvaqujem dr Boÿidaru Kovaåeku.kom je nestalo åoveka. Jovan plemeniti Nako je jedan od prvih i najveãih dobrotvora srpskog naroda. Rumuniju. pa imamo pravo da pretpostavimo da je na više mesta ostavio svoje humanistiåke „zlatne tragove". a da nosilac tog projekta bude Matica srpska iz Novog Sada. osnovao svoj Fond za unapreðewe srpkog jezika i kwiÿevnosti. kao ni u pomagawu pokušaja da se u Beogradu osnuje stalno pozorište.

Luj XIV u kostimu za balet Ballet Royal de la Nuit u ulozi Sunca 300 .

qubiteq umetnosti i raskoši. rodonaåelnik Esterhazijevskog „Vilinskog carstva" 301 . Nikola Esterhazi.Gutenbrun i Pehsil 1770.

Nikola Esterhazi II 302 .Blanšar.

Operska predstava u Dvorskom teatru Esterhazija 303 .

Šulc Jovan plemeniti Nako od Senmikluša 304 .

Nikola Barabaš, Anastasija Nako, roðena Vuåetiã

305

Dvorac Karoqija, koji je verovatno posluÿio kao model J. Naki za wegov dvorac sa pozorištem u Banatskom Komlošu

Sadašwi izgled dvorca J. Nake u Banatskom Komlošu

306

Naslovna strana „Inventariuma predmeta" Nakinog Dvorskog pozorišta iz 1844. godine

307

Zgrada Nemaåkog pozorišta u Pešti, izgorela 1847. godine

Zgrada Srpskog magistrata u Temišvaru dugo je bila Gradsko pozorište (1760—1850)

308

Jedini poznati plakat Nakinog teatra iz sezone 1860/61. za predstavu Kovaåica iz Štajerske ili Posledice jednog izleta od Josipa Šika i Franca Supea

309

Alojz Ujes FACTS AND ASSUMPTIONS ABOUT THE NOBLE JOVAN NAKO'S COURT THEATRE IN BANATSKI KOMLOŠ Summary On the basis of the newly-found documents (Vienna, Budapest, Timisoara, Belgrade), this study represents an attempt to shed light and possibly reconstruct the noble Jovan Nako's (1814—1889) Court Theatre in Banatski Komloš. The author insists on the profound study based on the primary documents and on the relation of Naka's theatre with a great galaxy of court and aristocratic theatres in Hungary, Austria, Germany and the French Court, as the main source and model for all European court theatres. Beautiful, very rich and ambitious nobleman Jovan Nako, Tzintzar by origin, was raised in an old aristocratic family and was predestined for theatre. He trained his voice in Vienna with the famous Italian singing-instructor and composer L. Guglielmi and appeared as an opera singer on the stage of his Court Theatre with professional Italian singers, and probably with others, too. Till 1848, on the stage of his theatre everything was aimed at self-expression and self-confirmation: costumes of the costliest silk interwoven with gold and silver, edged with ermine fur. Crowns of pure gold, belts of silver and gold. A sword-hilt adorned with diamonds. Soldiers' helmets and basinets also of pure gold and silver. Expensive settings done by the best set-designers from Vienna and Pest. In his theatre German was used, except in the Italian operas. His theatrical creativity belongs to the history of German, Serbian, Hungarian, Romanian, Tzintzar, Greek, Italian and, perhaps, Albanian theatre. His theatre belongs to the theatrical experience of the south and south-east part of Europe. The study underlines J. Nako's great contribution to the Serbian literature and language, and indirectly to the Serbian theatrical culture, because a great number of Serbian writers received an award from Nako's fund established at the Matica Srpska in 1844. The author advocates the preparation of the project for the study of Nako's theatrical and cultural creativity whose main proponent would be Matica Srpska, with the necessary participation of the countries in which the aristocratic Nako family lived.

Alojz Ujes DATE ¢I IPOTEZE CU PRIVIRE LA TEATRUL DE CURTE DIN COMLO¢UL BªNªÞEAN AL LUI JOVAN GENEROSUL NAKO Rezumat Acest studiu reprezintº o încercare ca pe baza unor documente noi, gºsite la Viena, Budapesta, Timi¤oara ¤i Belgrad, sº fie elucidat, ¤i eventual reconstituit Teatrul de Curte al lui Jovan generosul Nako (1814—1889) în Comlo¤ul Bºnºþean. Se insistº asupra studierii mai aprofundate ¤i întemeiate pe documentaþia primarº ¤i pe legºturile teatrului lui Nako cu marea galaxie a teatrelor de curte ¤i nobiliare ale Ungariei, Austriei, Germaniei ¤i Curþii franceze, drept principala sursº ¤i model pentru toate teatrele de curte europene. Nobilul Jovan generosul Nako, un nobil foarte frumos, foarte bogat ¤i ambiþios, de origine aromânº, a fost educat într-o veche familie nobiliara ¤i a fost predestinat teatrului. La Viena a studiat tehnica ¤i arta vocalº la cunoscutul învºþºtor de canto ¤i com-

310

pozitor italian L. Guglielmi ¤i a participat, în calitate de cântºreþ de operº, pe scena teatrului de curte al sºu, împreunº cu cântºreþi italieni profesioni¤ti, probabil ¤i cu alþi cântºreþi. Pânº, în 1848 pe scena teatrului sºu totul a fost în fundia autoconfirmºrii: costumele confecþionate din cea mai scumpº mºtase au fost intretesute cu aur ¤i argint ¤i tivite cu hermelinº. Coroanele au fost din aur pur, iar brâiele de argint ¤i aur. Mânerul sabiei a fost impodobit cu diamante. Coifurile ¤i calpacele de asemenea de aur ¤i argint pur. Decorul foarte scump a provenit de la cei mai buni scenografi din Viena ¤i Pesta. În teatrul sºu se juca în limba germanº; excepþie erau operele italiene. Creaþia sa teatralº aparþine istoriei teatrului german, sârb, maghiar, român, aromân, grecesc, italian ¤i, poate, albanez. Teatrul sºu aparþine experienþei teatrale a Europei de sud- ¤i de sud-est. În lucrare este subliniatº contribuþia deosebitº a lui Jovan generosul Nako la literatura ¤i limba sârbº, prin urmare în mod indirect la cultura sârbº, deoarece un numºr mare de scriitori sârbi au obþinut premiu din Fondul Nako, înfiinþat pe lângº Matica srpska în anul 1844. Autorul propune eleborarea unui proiect pentru studierea creaþiei lui Nako în domeniul teatrului ¤i culturii, promotorul urmând sº fie Matica srpska, cu participare obligatorie a þºrilor în care a trºit familia nobiliarº Nako.

311

.

slavio srpsko ime meðu narodima.UDC 929 Tirol D. godine u Åakovu. U rodnom mestu je završio osnovnu školu. Tirol je to svojim ÿivotom i pregalaštvom dokazao. u jeku 313 . Spisateqstvom se poåeo baviti u „Novinama srbskim". godine. Keåkemetu i Mezberewu. osnivao biblioteke i društva poklonika kwige. Tirol. Dimitrije Tirol je zbog svog neuobiåajenog prezimena izazivao razliåite komentare. Dimitrije Tirol je roðen 31. saraðivao u novinama. Ubrzo. Vlah iz Åakova. pokretao i izdavao almanahe i kalendare. pozivajuãi se na pisawe „Srpskih novina" iz 1836. niti smo ikad bili Nemci. Miliãeviãa u Pomeniku znamenitih qudi u srpskog naroda novijega doba. u srpskoj trgovaåkoj porodici. pa da se zove Tirol. za Srbe neuobiåajenog prezimena razrešio je sinovac Dimitrije G." Dileme oko ovog. da bi imao više vremena da se posveti kwizi. a Licej u Bratislavi. bio je i komentar srpskog kwaza Miloša Obrenoviãa. kao i mnogi Srbi „iz preka". Dimitrije P. nego smo drevni Srbi. dušom i telom". ovaj nadimak je „ušao u krstne kwige. U Temišvar se vratio 1815. Prema navodima Milana Ð. treba on da se zove Dimitrije Pantiã. Umesto porodiånog prezimena Georgijeviã. Iz ove varošice potekao je Dositej Obradoviã. gimnaziju je uåio u Temišvaru. U vreme nacionalnog preporoda. kwaz Miloš je tim povodom rekao: „Dimitrije P. ovaj veliki poklonik kwige napušta trgovinu i zapošqava se u temišvarskom Magistratu. Za sebe je govorio da je „srpski spisateq i ålan Uåenog društva u Odesi". poznati slikar portreta i ikona. Ali buduãi da mu je ocu bilo ime Panta. Tirol. iako od nas niko nije ni video Tirol. aprila 1793. Tirola meðu znamenite liånosti srpske kulture. meðutim. Pisao je i izdavao kwige iz srpske prošlosti. Napisao je da je jedan od predaka „nad svojom trgovinom imao cimer sa natpisom Zur Tyrolen" po kojem je dobio nadimak — Tirol. no Vlah iz Åakova i tako treba da se zove. marta/11. nije iz Tirola. godine. da bi preuzeo oåevu trgovinsku radwu. kulturnim i nauånim publikacijama. veliki srpski prosvetiteq. Qubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Stvaralaåko delo svrstava Dimitrija P. Meðu takvima. bio ålan srpskih i ruskih uåenih društava.

godine dolazi u Beograd. sakupqawu narodnih umotvorina iz Banata. usmeravao i ostvarivao Dimitrije Tirol. rezultatima i zaslugama na kwiÿevnom planu. objavio je u Budimu 1818. godine. kwiÿevni list izdaje. u konsultovawu oko znaåajnih projekata. Saradwa Dimitrija Tirola i Vuka Karaxiãa trajala je tri i po decenije. pod naslovom Privestvovatelna kwiÿica. bio je da srpski narod prosveãuje. do Tirolove smrti 1857. Dimitrije Tirol je u Temišvaru osnovao Društvo qubiteqa kwiÿestva srbskog. Postao je nosilac nacionalnog preporoda u ovom delu srpskog naroda. Saradwa se sastojala u pruÿawu gostoprimstva Vuku i wegovoj porodici u domu Tirolovih u Temišvaru. godine objavio Slavensku gramatiku. na poziv Gospodara Jevrema. koja se nalazila u kwiÿari Gligorija Vozareviãa. dve decenije kasnije. U ÿeqi da svoje intelektualne snage stavi u sluÿbu mlade srpske drÿave. koji su podrÿavali borbu Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. veka. Osnovni zadatak Društva. Zapaÿeno mesto u ovom godišwaku zauzimali su napisi slovenskih kulturnih pregalaca. godine. Dimitrije Tirol je 1827. u prevoðewu Vukovih dela na nemaåki jezik. koje je pokrenuo ovaj velikan naše kulture. Meðutim. Na inicijativu i pod uredništvom Dimitrija Tirola u Temišvaru se 1827. didaktiåkog sadrÿaja. u sadrÿinski bogatoj prepisci itd. koju je ovaj izvojevao sa svojim sledbenicima. u kojoj se okupqala 314 . prvenstveno wegovim sakupqawem. Prvi monografski rad. pobedonosno okonåati rat za srpski jezik i pravopis. Dimitrije Tirol 1829. Tirol je na taj naåin postao preteåa mladoj srpskoj inteligenciji. u kojem je razvio bogatu aktivnost na prosvetnom i kulturnom planu. åiji je tvorac bio Vuk Karaxiã. wegovu kulturu pomaÿe. od uspostavqawa veza poåetkom dvadesetih godina 19. brata kneza Miloša Obrenoviãa. Vremenom se Dimitrije Tirol sasvim odmetnuo od Vuka Karaxiãa i wegove borbe za reformu srpskog jezika i pravopisa. Uåestvovao je u formirawu Biblioteke varoši beogradske 1832. koja se stvarala. Strateško opredeqewe Dimitrija Tirola prilikom osnivawa Društva qubiteqa kwiÿestva srbskog bilo je da se publikovawem radova na narodnom jeziku. Tirol je u „Banatskom almanahu" prihvatio narodni jezik za koji se borio Vuk Karaxiã. koja ãe. Godine 1828. sa Ðurom Daniåiãem na åelu. Bila je to prva kwiga štampana Vukovim pravopisom." srpski istorijski i kwiÿevni godišwak. da nauånicima i kwiÿevnicima obezbedi materijalne uslove za rad. godine pojavio „Banatski almanah. obradom i objavqivawem narodnog blaga — postepeno preðe na usvajawe reformi u jeziku i pravopisu. u prikupqawu prenumeranata za pojedina izdawa. centru Banata. u meðusobnoj razmeni åasopisa i kwiga. srpsku kwigu štampa. namewena srpskoj mladeÿi. a mladima stipendije.borbe Vuka Karaxiãa za srpski narodni jezik i pravopis. godine. bile su obeleÿene kulturnim aktivnostima koje je pokretao. Dvadesete godine 19. upoznavawem šire åitalaåke publike sa Vukovim delom. ono što je dao u ovoj borbi ostaje trajan doprinos Vukovoj pobedi. veka u Temišvaru. kako je to obrazlagao Tirol.

U vreme smene na prestolu izmeðu dinastija Obrenoviãa i Karaðorðeviãa. godine postao direktor srpskih osnovnih škola. Boraveãi u Odesi. Plodne stvaralaåke godine Tirol je proveo i meðu Srbima u Odesi. što je dobro prihvaãeno u prosvetnim krugovima. Tamo je prikupqao graðu iz ÿivota Trebješana. sa prilikama u ruskoj kulturi i nauci srpsku javnost je upoznavao preko „Letopisa Matice srpske". Nalazio se meðu osnivaåima Društva srbske slovesnosti 1841. koja govori o prošlosti ovih ponositih gorštaka. otišavši u Zemun. sa podacima o svim zemqama sveta. Ovde je 1839. ruskim akademikom srpskog porekla. inaåe predsednikom Odeskog društva istorije i drevnosti — Uåenog društva. jer nije bilo dovoqno snaga u redovima tadašwih kulturnih pregalaca u Beogradu. pod naslovom Spisak Serbiji napeåatanih kwiga. Ova inicijativa. nije oÿivotvorena. Pri kraju svog boravka u Beogradu postao je upravnik Tipografije Kneÿevine Srbije. åiji su se potomci pred turskim progonima poåetkom 19. o wihovim stradawima i o ÿivotu u novom zaviåaju. Saraðivao je i u åasopisu „Golubica". pa je izdao Politiåesko zemqeopisanije. Iste godine izdao je priruånik Nemaåke gramatike za upotrebqenije srbske mladeÿi. kao što su bili: „Mesecoslov" (1836) i „Uranija" (1837). godine. što se smatra poåetkom rada Biblioteke Srpske akademije nauka i umetnosti. prvog nauåno-kwiÿevnog društva. sa zadatakom da širi nauke na srpskom jeziku. osnivaå Matice srpske. koji ãe se „svojski starati za izobraÿenije jezika srbskoga. 1842. I u Beogradu je pokretao almanahe. godine. veka iz nikšiãskog kraja doselili u okolinu Odese. Nastojao je da dâ doprinos i razvoju prosvete. sina Gospodara Jevrema. gde je 1846. i za stalno pravopisanije i usoveršestvovanije wegovo". godine poåeo da objavquje zbornik dokumenata iz srpske istorije Srbske spomenici. gde je dospeo kao vaspitaå Miloša. kao i åasopis u „Moskviåanin". koji je ureðivao Jovan Haxiã. kao i Nacrt statuta Uåebnog društva srbskog napisan 1835. a potom u Temišvar. nastojao je da rusku javnost upozna sa prošlošãu srpskog naroda. Ovaj trud je rezultirao kwigom Kazivawe starih Trebješana. generalnog gubernatora Sankt Peterburga. ruskog generala. Dimitrije Tirol je 1832. godine u Beogradu pokrenuo inicijativu za izdavawe åasopisa „Obzor kwiÿestva srbskog". åiji je bio „pravi" ålan. 315 . U tom smislu napisao je kwigu Pregled vojenog ÿivota Miahila Andrejeviãa Miloravodiãa. što je saopštavao u organu Odeskog društva — „Zapisi". åiji je Dimitrije Tirol postao redovni ålan. poklonio sopstvenu biblioteku. zatim u „Vestniku". Tirol je izuåavao ÿivote znamenitih Srba u Rusiji. heroja ratova protiv Napoleona i Turaka. nameweno uåenicima. Boraveãi u Odesi. Tirol je napustio Beograd. U istom åasopisu je objavio prvu bibliografiju u Srbiji. koji je kasnije izašao kao posebna publikacija. U isto vreme. U Odesi se upoznao sa Dimitrijem Maksimoviãem Kwaÿeviãem.srpska inteligencija. da se angaÿuje na izradi pravopisa i reånika i da prikupqa istorijsku graðu. Sledeãe godine je Društvu.

godine teško je oboleo. jer se posle smrti Dimitrija Tirola 1857. Izašlo je pet godišta. Krajem 1856. izuåavala se istorija. Ÿeleo je da u ovom gradu stvori moãnu kulturnu ustanovu koja bi mogla da odgovori sloÿenim zadacima kakve je ostvarivala i Matica srpska. godine u Pijaristiåkoj gimnaziji osnovana Katedra za srpski jezik. Na inicijativu Dimitrija Tirola. Svaki ko je umro. nastavqa Crwanski. Kulturno-prosvetna aktivnost Društva åitališta fabriåkog nadÿivela je svoga osnivaåa. kao predstavnik Temišvara. åiji je glavni grad postao Temišvar. donese odluku da se Dimitriju Tirolu „iz pri316 . „Taj svet koji je poåeo da muca svoj jezik. decembra 1856. Kod mnogih Srba u Temišvaru su ojaåala nacionalna oseãawa. U revoluciji 1848/49. uåio materwi jezik. U „Svetovidu" je 1852. odjednom postala stoÿer okupqawa Srba u Temišvaru. do punog izraÿaja došle su wegove stvaralaåke. Društvo åitališta fabriåkog je baštinik bogate tradicije negovawa kulta kwige preko biblioteka. U vreme pojaåanog interesovawa za uåewe srpskog jezika. godine osnovao Dimitrije Tirol. namewenu Nemcima koji su uåili srpski jezik. koja je obuhvatala prošlost celog ovog regiona dugu gotovo dva milenijuma. koje je 1851. Plodan kulturno-prosvetni rad razvio je u vreme postojawa Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata." Åitaonica je. objavio je Srpsku gramatiku. od daåanskih vremena do Koåine krajine krajem 18. åiji poåeci datiraju iz 1827. U pozivu za „prenumeraciju" „Kalendar" je preporuåen srpskoj javnosti. Wegovim zalagawem je 1851." Decenije pregalaåkog rada narušile su zdravqe Dimitrija Tirola. pokretaåke i organizatorske sposobnosti i patriotski zanos. godine „Temišvarski kalendar" ugasio. Aktivnost Društva åitališta fabriåkog. uåestvovao je u radu i donošewu odluka Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. gde je postao profesor. znaåila je poåetak nove etape u razvoju srpske kulture u Temišvaru. Društvo åitališta fabriåkog je 1854. Kao i mnogi naši kulturni poslenici koji su sebe posvetili dobrobiti naroda. godine. Ovaj nesebiåni i nepokolebqivi pregalac prosvete i kulture izrastao je u središwu liånost srpskog nacionalnog pokreta u Temišvaru svoga doba. kada je proglašeno Srpsko Vojvodstvo. što se moglo videti iz broja „prenumeranata". ostao je bez sredstava za ÿivot. a posebno poklonicima prosvete „i blagotvornog ovog zavedenija".U posledwoj deceniji ÿivota Dimitrija Tirola. godine pokrenulo „Temišvarski kalendar". 20. U rubrici Istorijne årtice publikovao je tekstove iz prošlosti srpskog naroda u celini. Åitalište je delovalo meðu Temišvarcima još decenijama. gde su prireðivane kwiÿevne veåeri. Svojim raznovrsnim sadrÿajima „Temišvarski kalendar" je zainteresovao srpsku javnost. To je podstaklo Srpsko gradsko obštestvo u Temišvaru da. godine. 1848. veka. godine. O tome svedoåi zapis velikana srpske pisane reåi Miloša Crwanskog: „Fabrika je onako crna i åaðava imala svoju åitaonicu. godine objavio celovit tekst pod naslovom Istorija Banata. ostavqao je svoje imawe crkvi ili na kwige. dolazio je tu sa ludim oduševqewem.

in 1793. siromašan. LITERATURA S. Vreme nacionalnog buðewa i kulturnog preporoda. izdeqen mnogim graniånim meðama. Stvaralaštvom i angaÿovawem dao je liåni doprinos nastojawima poletne inteligencije da srpski narod. U šezdeset åetvrtoj godini ugasio se ÿivot Dimitrija Tirola. Bukurešt 1991. Wishing to help the young Serbian state with his intellectual capabilities. Ceroviã. Ceroviã. Beograd 1888. Napisao M. Istorija Matice srpske (1826—1864). Novi Sad 1995. Sabqiã. he completed elementary school in his birthplace and attended grammar school in Timisoara and Kecskemét. Pomenik znamenitih qudi srpskog naroda novijega doba. but also from broader regions. D. Tirol moved to Belgrade in 1829 where he participated in the events related to cultural life. umro je 18/30. Srpska periodika u 19. Temišvar 1993. pomalo zaboravqen. veku na tlu današwe Rumunije. Q. srcu govori. 317 . Q. oštrouman i za nauke odveã sposoban". Grahovac. Stepanov. Dimitrije Tirol belongs to the most significant persons in the Serbian culture. Ljubivoje Ceroviã DIMITRIJE TIROL (1793—1857) Summary Because of his creative work in the field of literature and history. Usamqen. and a boarding school in Bratislava. rasut na širokim balkansko-panonskim prostranstvima. od zemqe predaka do udaqenih enklava dijaspore. Q. He was born in Åakovo (Ciacova). Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. marta 1857.zrjenija åelovjekoqubija" dodeli pomoã od 10 forinti srebra meseåno. Q. Mladost ÿubori. Novi Sad 1997. Ÿ. Novi Sad 1986. In 1827 he started a literary magazine. „The Banat Almanac". Nepokolebqivo je verovao u svoj narod. Miliãeviã. spozna svoju bogatu zajedniåku prošlost i da na wenim porukama sagleda i izgradi buduãnost. Time su okonåana wegova hodoqubqa meðu Srbima. Srpska mešovita gimnazija u Temišvaru. znamenite liånosti srpske kulture. Hodoqubqa Dimitrija Tirola. Pomoã nije dugo uÿivao. On his arrival in Timisoara he became one of the leading personalities in the field of culture in that Banat centre. Milisavac. next year he founded The Society of the Admireres of Serbian Literature in which he gathered intellectual circles of the Serbs from Banat. što je izrazio reåima da je „blagoobrazovan. Ð. godine. Novi Sad 1993. Novi Sad 1993. Vuk stayed with him in Timisoara and they kept up correspondence for years. He supported Vuk Karadÿiã's reforms. Ceroviã. Srbi u Rumuniji od ranog sredweg veka do današweg vremena.

He became a member of The Learned Society in Odessa. he was among the founders of The Society of Serbian Learning. started „The Timisoara Calendar". în anii cincizeci ai secolului XIX. dar ¤i din spaþii mai largi. a elaborat prima bibliografie sârbeascº. a scris despre munumentele culturale sârbe¤ti. Tirol trece în anul 1829 la Belgrad. Anii sºi creatori productivi i-a petrecut în mijlocul sârbilor din Odessa. pentru ca în anul urmºtor sº înfiinþeze Societatea iubitorilor de literaturº sârbº. wrote about Serbian cultural monuments. unde se include în viaþa culturalº. Datoritº strºdaniilor sale. devenind principala personalitate a vieþii culturale ¤i sociale a ora¤ului Timi¤oara. Tirol fully proved his creativity becoming the central personality in the cultural and social life of Timisoara in the 1850s. Moving to Timisoara before the 1848 Revolution. S-a nºscut la Ciacova în anul 1793. în 1851 a fost înfiinþatº. a înfiinþat Societatea de lecturº a fabricii. la Timi¤oara. He died in Timisoara in 1857 thus ending his pilgrimages among the Serbs. erou al rºzboaielor lui Napoleon. gimnaziul 1-a frecventat la Timi¤oara ¤i Kecskemét. care a venit la el în vizitº. a editat reviste. the general Mihailo Miloradoviã. iar Liceul la Bratislava. în domeniul culturii. ¤coala primarº a terminat-o în satul natal. he established magazines. founded the Association of Factory Area Readers. He gathered the material and later published books about eminent Serbs who became famous in the Russian Empire.He took part in the foundation of the Library of the City of Belgrade. la liceu. În anul 1827 a iniþiat „Almanahul bºnºþean". from the land of his ancestors to the distant enclaves in the diaspora. Tirol s-ai manifestat pe deplin puterea sa de creaþie. where he gathered historical material from the life of the Trebješani who moved from the Nikšiã region to the Russian Empire and settled in the vicinity of Odessa. În dorinþa ca forþele sale intelectuale sº le punº în slujba tânºrului stat sârb. A devenit adept al reformelor lui Vuk Karagici. din aceastº parte centralº a Banatului. A participat la acþiunea de înfiinþare a Bibliotecii ora¤ului Belgrad. în jurul cºruia adunând forþele intelectuale ale sârbilor bºnºþeni. Dupº venirea la Timi¤oara a devenit una dintre cele mai de vazº personalitºþi. a iniþiat „Calendarul timi¤orean". unde a adunat material documentar istoric din viaþa neamului trebie¤anilor. revistº literarº. s-a aflat printre fondatorii Societºþii de literaturº sârbº. 318 . La Odessa a devenit membru al Societºþii de ¤tiinþº. he published „The History of Banat". He spent fruitful creative years among the Serbs in Odessa. ¤i cu care a corespondat timp de mai mulþi ani. compiled the first Serbian bibliography. Catedra de limbº ¤i literaturº sârbº. including the hero from the Napoleonic wars. Trecând la Timi¤oara. în preajma Revoluþiei din 1848. at the time of the Principality of Serbia Due to his endeavours. care s-au strºmutat din regiunea Nikšiã în Împºrºþia Rusº. precum ¤i despre generalul Mihailo Miloradovici. the Department of the Serbian Language and Literature was founded in the grammar school in 1851. a publicat „Istoria Banatului". Ljubivoje Ceroviã DIMITRIE TIROL (1793—1857) Rezumat Opera creatº în domeniul literaturii ¤i istoriei îl situeazº pe Dimitrie Tirol printre personalitºþile distinse ale culturii sârbe. în perioada existenþei Voievodatului Serbiei. He firmly believed in the creative spirit of his own nation.

despºrþit prin multe graniþe. împrº¤tiat în spaþiile balcanico-panonice. î¤i recunoa¤te trecutul sºu comun bogat ¤i ca cu ajutorul mesajului sºu î¤i vede ¤i fºure¤te viitorul. A avut o convingere neabºtutº în spiritul creator al poporului sºu.A încetat din viaþº în anul 1857 la Timi¤oara. începând cu þara strºmo¤ilor ¤i pânº la enclavele îndepºrtate ale diasporei. Prin creaþia sa în domeniul culturii ¤i angajamentul sau social ¤i-a adus o contribuþie personalº la strºdaniile intelectualitºþii entuziaste pentru ca poporul sârb. 319 . Prin aceasta au luat sfâr¤it pelerinajele generoase printre sârbi.

.

Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — narodni dobrotvor i mecena srpskih umetnika — Novosadski „Javor. ali da je „redak dobrotvor koji bi potpomagao darovita mladiãa. br. for. godišwe za uåiteqske pripravnike. Daj Boÿe da se mnogi srpski rodoqubi na wega ugledaju!"2 Veã naredne godine. Šifmana. br. naglasio je da se „ni jedna druga narodnost u Austro-Ugarskoj ne moÿe podiåiti da ima srazmerno više zaklada za prosvetne celi. pod uredništvom dr Ilije Ogwanoviãa. 38. svima tada znani kao „Åika Steva". Ova zaklada je nov dokaz rodoqubqa g. Matica."1 Iste godine. Neka je slava åestitom fundatoru. Hristofora Šifmana. kojim on diše za svoj narod kome u svakom pogledu treba obilne pomoãi da moÿe napredovati onako kao što treba.UDC 929 Šifman H. septembra. Novi Sad 1877. godine sledeãu vest: „G. Javor. godišwe za slušaoce lepih veština i umetnosti. Popoviãa. Zaklada nosi ime pokojne gðe Mare Šifmanove roðene Bibiãa. Nova zaklada g. a drugu sa 200 do 250. Prvenstvo imaju uåenici iz N. Sada je isti rodoqub osnovao i treãu sa pet hiqada for. Novi Sad 1877. a. Sada. a potom i nadzornik te Tekelijine zaduÿbine u Pešti. list za zabavu. Hristofor Šifman osnovao dve stipendije kao svoje zaklade kojima rukuje srp. 30. Ovaj ugledni ålan Kwiÿevnog odeqewa Matice srpske i nekadašwi pitomac Tekelijanuma. a za tim iz Baåke. 18. vr. 987. a zahvala naroda srpskog trajaãe dok je srpskog imena. Javor. broju od 24. isti list je na naslovnoj strani 4. broja doneo reprodukciju Šifmanovog grafiåkog portreta i wegovu biografiju iz pera Stevana V. Komloša osnovao je još za ÿivota svoga dve stipendije. jula 1877. iz koje ãe se od godišwe kamate svake godine udomiti po jedna srpkiwa Melenkiwa. broju istog novosadskog lista. 321 . 22. koji se odao izuåavawu slikarstva ili 1 2 Nove srpske stipendije. doneo je u 31. objavqena je nova vest koja glasi: „Poznato je da je g. S toga ovim neka mu je javna slava i hvala pred srpskim svetom. januara. nego što ih imamo mi Srbi". 1220—1221. i to jednu sa 300 f. pouku i kwiÿevnost". Hristofor Šifman iz Ban. u 38. Na obe stipendije raspisala je veã rukovateqka 'Matica srpska' i steåaj. a rukuje wome srpska pravoslavna opština.

Jeger. Hristofor Šifman druge koje struke umetnosti i lepih veština.. 322 .3 3 S. koliko ceni upliv wen na kulturni razvitak naroda. 4. Popoviã — „pa ãete se rastuÿiti kad pomislite koliko su muka preturili ti daroviti ali siromašni srpski slikari i vajari. V. — poruåuje Stevan V. dok su se uåili po tuðem svetu svome znawu i umewu (…). Javor. da potpomaÿu razvitak umetnosti u srpskom narodu". P. Koliko poštuje umetnost. Novi Sad 1878. Prouåite ÿivotopise naših starijih i mlaðih umetnika". Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. i pokazao je delom da imuãni i rodoqubivi Srbi treba da neguju. koliko je duboko uveren da je treba negovati i razvijati u narodu — pokazao je u naše dane ne reåima nego delom plemeniti dobrotvor naroda Hristofor Šifman. Plemeniti Srbin ovaj ustanovio je prvu stipendiju za obrazovawe srpskih umetnika. br. 11—116. U ovim krajevima nije bilo ni jedne srpske stipendije za umetniåko obrazovawe.

Pismo Stevanu Branovaåkom je potpisao inicijalima. Oba dokumenta se prema odluci Upravnog odbora od 16/28. godine Šifman je detaqno obrazloÿio razloge osnivawa zaduÿbine koja ãe nositi wegovo ime. treba pomenuti da je u originalnim dokumentima ono zapisano kao Hristofor. godine. Novi Sad 1927.6 On o tome ovako piše: „Premda sam ÿivot posvetio jedino poqoprivrednoj struci i za wu takoreãi ÿiveo. br. 323 . godine åuvaju u kasi Matice srpske zajedno sa maðarskim tekstom Izvoda iz gruntovnih kwiga o nepokretnoj imovini Hristofora Šifmana od 2. 220 — VIII — 1877). 1877 i K. 242. koji ozbiqno raåuna s duhom i zahtevima vremena i koji potpomagawem i unapreðewem sviju grana nauke i umetnosti neprestano višem savršenstvu teÿi. Sudeãi prema zabelešci na ovom konceptu. 222. — O pravnom znaåaju izraza Zakladno (zaduÿbinsko) i Osnovno pismo up. Steåaj Matice srpske. — Saåuvano je svojeruåno pismo Hristofora Šifmana i prepis pisma sa wegovim autografom. 26. Š. Pismom od 14./29. avgusta 1877. koji su svoj imetak ili veliki mu deo posvetili na osnivawe javnih dobrotvornih ustanova. najåešãe. dakle onako kako se i on potpisivao. 548—550. i koje qude srpski narod svagda milosrdno i s blagorodnim oseãawem pomiwe. dakle. zemqomera u slavnom spahiluku Marienfeld i upravnika dobara Jovana ot Nako Slavnom odboru Matice srpske. (ROMS — originalna pisma: 19. administrativnog sekretara Matice srpske. VII 1877. jula 1877.: Q. ipak nisam srce svoje odstranio od åarobne moãi nauke i umetnosti te sam osobitu radost imao. steåaj je objavqen 19/31. a prezime ãirilicom (Šifman). tim silnim ubeðewem s jedne strane. O. Original na maðarskom jeziku i srpski prevod u prepisu Borislava Popoviãa. O tome videti: Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. ãirilicom: H. moÿe s pravom zahtevati. Pobuðen. — III — 1877). jula/1. koji je takoðe overio Matiã Jovan (Janoš). slaveãi im trajnu uspomenu od kolena na koleno. januara 1881 godine. avgusta 1877. pošto ÿeli da fondacija stupi u ÿivot prvog septembra te godine. rešio sam se i ja. Budimpešta 12. 6 Osnovno pismo Zaduÿbine Hristofora Šifmana. Komlošu 1-ga Avgusta p. da ih prema slabim sredstvima svojim na svaki moguãi naåin potpomaÿem. U. koncept. 877. u Banat. Na svojeruånom pismu Šifman se potpisao latinicom i ãirilicom: ime je ispisao latinicom (Christoph). Hristifor. Krištof. jula iste godine. r. O."4 Sledeãi wegovu voqu Matica je „prezidijalno" raspisala steåaj veã 17. agusta 1877. godine (ROMS. Kristifor ili. u Novom Sadu 17/29. s druge pak oduševqen primerom mnogobrojnih velikodušnih i plemenitih qudi meðu ugarskim Srbima. U odluci se kaÿe da se Osnovno pismo „izdaje blagajnici na saåuvawe i da se za tu zakladu otvori nova kwiga". da samo onaj narod.687 i prepis: U. kao i wegovo svojeruåno propratno pismo Stevanu Branovaåkom. br. Lotiã.5 U Osnovnom pismu iz 1881. tako sam po dobrotvornim uticajem duševnog uÿivawa tog došao do uverewa. da doðe do slavnije buduãnosti kako materijalne tako i duševne. u: Matica srpska 1826—1926. bez ikakva primoravawa ili spoqašweg utica4 Pismo Hristofora Šifmana. Šifman je preko predsednika Stevana Branovaåkog obavestio Maticu da namerava da osnuje jednu fondaciju za dve stipendije i da do overe „fundacionalnog pisma" ovlašãuje Maticu da na prvoj Glavnoj skupštini izabere dva pitomca. 5 Stevan Branovaåki. U istom pismu ovlastio je Matiåinog predsednika i wegovog zastupnika da „u tu cjel konkurs što pre ispiše.Zaduÿbina Hristofora Šifmana ustanovqena je samo nekoliko dana pre objavqivawa pomenutih napisa u novosadskom Javoru. Dobrotvori Matice srpske. br. avgusta 1877. O. — Buduãi da se u literaturi Šifmanovo ime piše takoðe Hristof. br.

Novi Sad 1972. decembra iste godine. Autor portreta je. 1877." Reå je. Pisma Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. Šifman je Branovaåkom odgovorio da je zadovoqan uspešnim izborom dvojice pitomaca i pritom ga izvestio da ãe se potruditi da Matici pošaqe svoju sliku. 1877./ blagorodiju na daqe raspolagawe šaqem. upisana kao Zaklada Hristofora Šifmana.000 forinti a. 1877). br. br. 222.(16) Dekembra 877./ poåitaniju kojim jesam / Vašeg Visokoblagodarja. g. Ÿivanoviã. Komlošu 4./30. septembra iste godine. IX. zapravo. O. avgusta 1877. 220. O. da ostavim glavnicu od deset hiqada forinata na osnivawa dobrotvorne zaduÿbine". godine Branovaåki je saopštio da je „slika spomenutog dobrotvora metnuta na poåasno mesto u dvorani Matiåinoj. te da se jedna treãina tog fonda ima izdvojiti za „potporu Srpskog narodnog pozorišta". avgusta poslao Matici Zakladno pismo s molbom da wena uprava rukuje wegovom zaduÿbinom. u Ban. godine. zemqomer. decembra 1877. Na sednici Upravnog odbora Matice srpske 16/28. VIII. Ujedno je na predlog Kwiÿevnog odeqewa zatraÿio da se dobrotvoru uputi posebna zahvalnost s molbom da Matici pošaqe svoju sliku „da bi se i ona meðu slike drugih narodnih dobrotvora u društvenoj dvorani uvrstiti mogla". Komlošu 9/21. O. kojim je potvrdio da je suma od 10. 324 . 221. U. Zapisnik Glavne skupštine Matice srpske 18/30. G. 264. avgusta 1877. avgusta iste godine on joj je dostavio izvod iz gruntovnih kwiga Opštine u Banatskom Komlošu. 1. 5/17.9 To je uåinio veã 4/16. VIII. a veã 21. 8 Zapisnik VIII sednice Upravnog odbora Matice srpske 16/28. a druga za veštake i umetnike". u Banat. avgusta 1877. 10 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. zemqomer i upraviteq dobara Jovana Nako u Banatskom Komlošu. koju ovim Vašem Visoko. kako se saznaje iz publikovanih popisa Matiåinih slika s kraja prošlog veka. U. svojevoqno. septembra 1877 — U.000 for. i U. Tada je predsednik Stevan Branovaåki istakao primer Hristofora Šifmana kao osnivaåa fonda od 10. / sa izjavom tople blagodarnosti za to / veliko za mene odlikovawe. moleãi Vas / uverenim biti o osobitom mom visoko. meni pod brojem / 14. 9 Pismo Hristofora Šifmana Stevanu Branovaåkom. v. godine saopšteno je da je Hristofor Šifman. avgusta iste godine. potrudio sam se sliku / moju nabaviti. a. o portretu koji se i danas åuva u Matici srpskoj. 8. dostavqene.ja.8 Odmah potom. 1877."10 Na Glavnoj skupštini Matice srpske 1878. odrÿanoj 18. Komlošu 5/17.7 O osnivawu nove zaduÿbine u Matici srpskoj raspravqano je na Glavnoj skupštini. avgusta 1877. br. u Ban. Komlošu 4/16. O. Ono glasi: „Visokoblagorodni Gospodine! / Usled mene odveã odlikujuãe zakquåke / slavne skupštine Matice srpske ot / avgusta meseca t. v. / U Banat. S 1. profesor Jeger iz Budim7 Po tom pitawu Šifman je istog dana iz Banatskog Komloša uputio Stevanu Branovaåkom dva pisma (ROMS. / Hristofor Šifman. za dve stipendije i naglasio da je jedna stipendija namewena za „izobraÿewe uåiteqa. — Pismo je reprodukovano u: Q. sam. što potvrðuje wegovo pismo takoðe upuãeno Matiåinom predsedniku. 125 godina Galerije Matice srpske 1847—1972.

åiji identitet još uvek nije pouzdano utvrðen. zatim Baåvani. 13 Ÿ. po tri stotine forinata. Srpsko narodno pozorište. sv. 2. str. Šifman je svoj portret video u Matici aprila 1878. godine. odrÿane u Novom Sadu 10/22.500 forinti s tim da se. 2—3. kwigovoðe Arona Popoviãa i aktuara Save Petroviãa. svakom."16 11 Portret Hristofora Šifmana zaveden je u Inventarnu kwigu Galerije Matice srpske — GMS/U 50. Novi Sad 1992. prvi veãi prilog Srpskom narodnom pozorištu posle priloga od 2. 630— 631.15 Kao osnivaå zaduÿbine.11 Po svoj prilici. U. kako je naglasio. uåeniku.13 Poveravajuãi Matici srpskoj svoju zaduÿbinu u iznosu od 10. Miša Dimitrijeviã i sekretar Antonije Haxiã. 629—630. da za prijem u Akademije imaju spreme odnosno da imaju uspešnog znawa. To su uåinili weni ålanovi Ðorðe Koda. kako je naglasio „sve dotle. Stipendiju za pedagogijske nauke mogu dobiti samo oni molioci. Period Antonija Haxiãa 1868—196.000 forinti. Hristofor Šifman je još za ÿivota. Tako su isto duÿni molioci za struku lepih nauka i umetnosti iskazati. koji je priloÿio knez Aleksandar Karaðorðeviã još 1861.j. 2. 1881. godine. 3. Jedna od tih stipendija ima se darovati jednom uåeniku pripravniku. druga. razgledao wenu dvoranu. Šifman je izrazio ÿequ da osnuje dve fondacije. i to. t. Milisavac. zasad. Te odredbe u prepisu glase: „1. on je tada posetio Maticu i u prisustvu wenih sluÿbenika. odredio je sumu od 2. Kako svedoåi arhivska graða. Milisavac. koji su šest gimn. 1864—1880.12 Šifmanov boravak u Novom Sadu Matica je iskoristila da mu se liåno zahvali na osnivawu zaklade.: Osnovno pismo. sastavio Osnovno pismo sa odredbama za buduãe funkcionisawe wegove stipendijske zaduÿbine. slušaocu pedagogijskih nauka. koji se posveãuje lepim naukama i umetnosti". Istom prilikom Šifman je Maticu ovlastio da wegovom stipendijom „rukuje po svom uviðawu i da odreðuje stipendije po svom najboqem uverewu". juna 1878. koji su rodom iz Ugarske. dok isto postoji". Stipendiju mogu dobiti samo uåenici srpske narodnosti i pravoslavne vere. Ÿ. str.pešte. 243—244. kw. Kwiÿevno odeqewe Matice srpske ima od molioca trojicu naznaåiti. Za drugu „fundaciju". 116. Sremski Karlovci 1931. II deo.14 Ovo je bio. godine. 1878. 14 Up. Istorija Matice srpske. zatim Baåvani. Za prvu je odredio 7. od kojih Glavna Skupština veãinom glasova jednog bira. IV. razreda s dobrim uspehom svršili i iz studija vrlo dobro ili bar dobro i vrlo dobro izmešane beleške dobili. 16 Up. Prvenstvo imaju rodom Novosaðani. Dobrotvor je pritom izrazio ÿequ da prvenstvo imaju rodom Novosaðani.500 forinti. nav. Glasnik Istoriskog društva. „kamate od te glavnice imaju godišwe podjednako upotrebqavati za izdrÿavawe dvojice pitomaca. 2. koje se prema nauånom planu na takvim zavodima traÿi.: Osnovno pismo. 12 Zapisnik IV sednice Upravnog odbora Matice srpske. pak. koliko je poznato. vr.000 forinti a. delo. 325 . 15 D. 4. O. a izloÿen je u sali za sednice u Matici srpskoj. s tim da se kamate od te glavnice isplaãuju 200 forinti kao godišwa pomoã Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Kiriloviã.

Ðorðe M. 655— 656. 326 . Stipendisti Matice srpske. slikar i grafiåar. 7. delo. Jovan Naðvinski iz Srpskog Velikog Sent Mikloša. godine — „ÿeli slušati muziåku 17 M. Aleksandar Mariã iz Åuruga. Milan Borojeviã iz Petriwe. Ministarstvo u Pešti stavilo je primedbu na mesto školovawa prvog pitomca Uroša Prediãa. profesor. pedagog. a druga za izuåavawe pedagoških nauka. Novi Sad 2000. 4. januara 1881. oktobra iste godine. 6.Iako je Osnovno pismo Ministarstvo Ugarske u Pešti odobrilo tek 12. 2. koji — kako stoji u Zapisniku sa sednice Kwiÿevnog odbora od 15/27. P. jedan muziåar. On joj je odgovorio pismom od 5. slikar. slikar. 10. slikar. pedagog. 13. Jovan Janko Kneÿeviã iz Kulpina. Ministarstvo se zalagalo da pitomci treba da pohaðaju škole u Ugarskoj. pedagog. Milisavac. Naime. godine. 607—608. Kostiã. Istorija Matice srpske. 8. gdi izobraÿewu veãi prostor otvara se. od kojih su šestorica bili slikari. da se tamo i duÿe vreme bave". 16. slikar. Josif Falta iz Rume. koji se upisao na Slikarsku akademiju u Beåu. 9. pedagog i sveštenik. 605. Mihailo Rajin iz Opova."18 Do ovoga je sigurno došlo zbog toga što su se istovremeno na raspisani steåaj javili studenti Slikarske akademije u Beåu Uroš Prediã iz Orlovata i Paja Jovanoviã iz Vršca. Aleksandar Sekuliã iz Velikog Beåkereka. a ostali uåiteqi ili pedagozi. muziåar. 3. III deo 1880—1918. 18 Ÿ. U istom pismu izvestio je Maticu da ne pristaje da se obe stipendije daju za izuåavawe umetnosti. uåiteq. Bili su to: (1877) (1882) (1883) (1884) (1887) (1892) (1895) (1897) (1898) (1908) Uroš Prediã iz Orlovata. u: Matica srpska 1826—1926. slikar. Stevan Aleksiã iz Arada. pedagog (zahvalio na stipendiji). Šifmanova zaduÿbina je po wegovoj voqi stupila u ÿivot još 1877. nav. 12. Upravni odbor Matice srpske je Ministarstvu odgovorio da ne prihvata prigovor i o tome zatraÿio Šifmanovo mišqewe. 15. Ÿ. Dimitrije Šiliã iz Novog Sada. Milan Milutinoviã iz Kusiãa. profesor. 11. kojim je potvrdio da je „wegova voqa i teÿwa da wegove stipendiste ne samo nauåne zavode u stranim zemqama polaze. Bugarski iz Sente. Aleksandar Lukin iz Ade. a uz wih i svršeni gimnazista Milutin Tatiã iz Novog Sada. Zaduÿbina je do Prvog svetskog rata imala ukupno 16 pitomaca. pedagog. Milisavac. godine. Mata Kosovac iz Melenaca. Ðorðe Radojev iz Novog Sada. Stevan Ivanåeviã Dabiã iz Novog Sada.17 1. avgusta 1877. 5. veã da ostaje pri ranijoj odluci da se jedna stipendija daje za studije umetnosti. (1909) (1912) Prilikom odobravawa Šifmanovog Osnovnog pisma. nego da se tamo. 14.

u zbirci „Manuskripti": Hristofor Šifman. Od jeseni 1829. (Prepis diplome. završio Fiziku. roðewa ostalo nepoznato. 629. Petu i šestu Latinsku klasu.20 Iz Autobiografije daqe saznajemo da je Šifman osnovno obrazovawe stekao u Novom Sadu. godine Hristofor Šifman je kao siroåe povremeno primao novåanu pomoã od mitropolita Stefana Stratimiroviãa. godine bio je na praksi kod varoškog zemqomera Petra Aradskog u Somboru. godine u šestoj svesci Novosadskih biografija. godine. kako je sam naglasio. mitropolitov pitomac.: V. novembra iste godine. godine). U Pešti je 1828. i 1824. Ÿ. — Up. Humaniora. godine pohaðao „zemqomerski kurs" sa trigonometrijom i geodezijom. Uroš Prediã. saznaje se da je roðen u Novom Sadu 1809. godine Šifman je stupio u 19 K. takoðe se åuva u Rukopisnom odeqewu Matice srpske kao prilog Autobiografiji). Potom je 1825. sv. muÿa materine sestre i mesnog beleÿnika u Kulpinu". Prilozi biografijama naših slikara iz Arhiva Matice srpske (Zapisnici sednica od 1826. M. godine nastavio je studije u Pešti. Milisavac. do 1836. Novosadske biografije (Dodatak). Novi Sad 1998. 6. Novi Sad 1954. a potom od 1819. nav. rukopis na sedam strana). Zbornik Matice srpske. do jeseni 1834. Od 1825. 247. Ambroziã. juna 1836. Ÿivan Milisavac je zaobišao taj podatak i napisao da je Šifman roðen 1816. da je kršten u Sabornoj crkvi Svetog Georgija. godine prešao u Gråku školu da bi kod profesora Ðorða Beqanskog poloÿio „gramatikalnu klasu" i nauåio gråki jezik. Jovanoviã. tzv. u nemaåkim normalnim školama. 5532. godine na Peštanskom univerzitetu poloÿio åetiri ispita i stekao „Zemqomersku diplomu". Zna se da je Kwiÿevno odeqewe za stipendijsko mesto Glavnoj skupštini predloÿilo Uroša Prediãa. Novi Sad 1992. kao i „Ekonomiju ruralnu". da mu se otac takoðe zvao Hristofor. 140—141. do 1900. 14. Mada je prireðivaå Stajiãevog rukopisa za štampu Svetislav Mariã ukazao da je Autobiografija ipak saåuvana. godine završio Logiku.konzervatoriju u Pragu". bliskom pri jatequ svog „tetka Trive Trifunoviãa. godine. — Rukopis je bio zaturen u vreme kada je Vasa Stajiã pisao biografiju Hristofora Šifmana. kako se dosad redovno navodilo). pisane u Banatskom Komlošu 14. a zatim u Segedinu. delo. Veã 1. gde je 25. godine. 20 Rukopis je saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske. 327 . posthumno objavqenu 1956. gde je 1827. godine 26. Školovawe je nastavio u Jegri. godine u Katoliåkoj kraqevskoj gimnaziji. kao „najvrsnijeg od sviju prosilaca". tada veã svršenog studenta prve godine Slikarske akademije u Beåu. O tome detaqno: M. završio je u Novosadskoj pravoslavnoj gimnaziji kod direktora Pavela Jozefa Šafarika i profesora Georgija Magaraševiãa 1823. a mati Saveta. Novi Sad 1956. Stajiã. do 1822. da mu je kršteni kum bio advokat Samuilo Parvi (inaåe sekretar baåkog episkopa). koju je overio javni beleÿnik Sigismund Huber pred Novosadskim magistratom 18. Moja Biografija (ROMS. februara 1878. serija društvenih nauka 8. marta po starom kalendaru (a ne 1816. jula 1836. i da je mesto wegovog. ali nije bio. Tokom 1835. gde je 1826. nego je tu pomoã u ukupnom iznosu od 600 forinti šajna dobio zahvaqujuãi mitropolitovom sinovcu Tomi Stratimiroviãu iz Kulpina.19 Iz nepublikovane i u nauci neiskorišãene Autobiografije Hristofora Šifmana.

godine. Adamoviã. delo. kw. godine. 182 i prilog sa popisom osoba na slici „Blagoveštenski sabor" Vlahe Bukovca. Hristofor Šifman nije propustio da u Autobiografiji istakne svoje poštovawe prema Matici srpskoj. Bauera. Milisavac. kãerkom Pavla Bibiãa.22 Istina. jula 1861. jula 1844. — O H. Letopis Matice srpske. iz 1861. sa ulogom od 50 forinti videti: Imena ålanova Matice srpske (Po azbuånom rasporedu). godine" bio odreðen za opunomoãenog zastupnika „ne samo pokojnog G-dina Isidora Riðiåkog od Skrbešãa nego i visokoblagorodnog Gdina Jovana Nako ot Velikog Sent Mikloša".godine obavqao je sluÿbu zemqomera u Nakinom spahiluku Marienfeld. pomenuo je i svoje uåešãe u radu Blagoveštenskog sabora u Sremskim Karlovcima 1861. Tu duÿnost obavqao je sve do penzionisawa. a 17. koji se i sam pomalo bavio slikarstvom. aprila/12. godine i za nadzornika svih dobara Nakinog spahiluka. Naravno. I deo 1826—1864. 70. 23 O uåešãu H. koja je uredila upravu nad crkvenim i narodnim dobrima. krajem 1877. koja se. Novi Sad 1879. 22 Ÿ. 328 .sluÿbu spahije Jovana plamenitog Nako od Sent-Mikloša u Banatskom Komlošu. 121. Šifmana prikazana u prvom planu. oleografisanu kod Petra Nikoliãa u Zagrebu 1902. predstavila". Posledwe godine ÿivota Šifman je proveo u Komlošu. inaåe Nakin liåni prijateq i punomoãnik. Na glas o wegovoj smrti Matica je izaslala svog kwigovoðu Arona Popoviãa da je zastupa na pogrebu 14. godine. 4. na osnovu koje je Vlaho Bukovac naslikao pomenutu kompoziciju istog sadrÿaja. godine. Naravno. Blagoveštenski sabor.23 S ponosom je naglasio da ga je veliki ÿupan Moric Ronaj (Moricz Ronay) imenovao za „poåasnog nadzemqomera Torontalske ÿupanije" 1871. ali iz skromnosti nije naveo da je za wenog ålana izabran na prvoj Skupštini u Novom Sadu 30. o åemu svedoåi publikovani popis ålanova Matice srpske iz 1879. a 1. up: J. nav. Zagreb 1902. Istovremeno je saopštio da „wenoj mudroj kuãnoj upravi ima da blagodari što je stekao ovo malo materijalno dobro". Šifmana (kao poslanik Protopopijata åanadskog u radu Blagoveštenskog sabora. Privilegije srpskog naroda u Ugarskoj i rad Blagoveštenskog sabora. kao i struåno sudelovawe u Komisiji saborskog odbora. godine. maja 1864. Do 1. godine imenovan je za glavnog zemqomera. godine. kako je rekao. godine stupio u brak sa Marijom. gde je i umro u sredu 12. Tu je figura H. Istorija Matice srpske. Da je Šifman odista imao ugledno mesto meðu saborskim poslanicima potvrðuje i litografija J. imenovan je za „egzaktora" istog vlastelinstva kojim je upravqao advokat Pavle Riðiåki od Skrbešãa. godine. pod rednim brojem 4. Šifmanu kao ålanu Matice srpske od 1864. godine. decembra i da u weno ime poloÿi na wegov odar lovorov ve21 O Pavlu Riðiåkom i wegovom radu u Matici srpskoj videti: Ÿ. uglednog paroha iz Melenaca. maja 1864. 450—452. rodom iz Mokrina. jula 1844. god.(24) decembra 1884. a uz to veliki qubiteq umetnosti. Novi Sad 1992. istakao je da je „Za Glavnu skupštinu Slavne Matice srpske u Novom Sadu. „bezåadno 1875. Novi Sad 1986.21 (Poåetkom 1857. sa obavezom da ostatak uplati u roku od åetiri godine što je i uåinio. U završnom pasusu Autobiografije Šifman je dodao da je 1846. kada je na ime ålanarine uplatio prvu ratu od 10 forinti. 340. Milisavac.

godini ÿivota. N. delo. 145. delo. veka. Dimitrija Avramoviãa. Bujas. „Našem dobu" i „Naše gore listu". godine. godine Šifmanu podigla nadgrobni spomenik koji je izradio novosadski kamenorezac Jovan Šoman. 26 Åituqa. 74—75. ali je okonåana tek 1891. od kojih 23 pripada dobrotvorima srpskog naroda. H. 368. åiju je decu pokojnik usvojio. Novi Sad 1998. svesci Letopisa koju je uredio Antonije Haxiã. Muravjovog. godine. G. 14. Gavriloviã. decembra 1884. Milisavac. Hristofor Šifman. godina kao godina wegovog roðewa. Novi Sad 1886. Šilera.30 Šifmanovu biografiju. Tada su naslednici konaåno Matici uplatili 10. Ÿ.27 Tu je. jer je wegovom imovinom loše upravqala Jelisaveta Lajtner. Jovana Haxiãa i drugih srpskih spisateqa. J. 29 Za ove podatke videti graðu sakupqenu za projekat Bibliografsko-leksikografskog odeqewa Matice srpske Prenumeracija na srpsku kwigu 18. Sudska parnica izmeðu Šifmanovih roðaka. Bibliografija srpskih nekrologa. „Srbobranu". 606. Zagreb 1904. tom III. 27 M. 30 O tome detaqno: Ÿ. sinovca Milana Šifmana iz Komloša i sinovice Julke Šifman. godine u 68. godine. sa reprodukcijom portreta. Jedino je Vasa Stajiã ispravno posumwao u taånost tog podatka jer je u arhivskim spisima Novosadskog magistrata pronašao podatke o wegovom školovawu koji su podudarni sa podacima u Autobiografiji.28 Podaci o prenumerantima na srpsku kwigu potvrðuju da je u svojoj biblioteci Šifman posedovao kwige Dositeja Obradoviãa. Bartelemija i A. Zastava. a 1885. izmeðu ostalog. M.nac s natpisom: „Narodnom dobrotvoru Hristoforu Šifmanu — Matica srpska". kw. Narodni dobrotvor Hristofor Šifman. Milisavac. Baloga. ali je åituqu objavila tek 1886. godine. Letopis Matice srpske. Novi Sad 2000.25 Tugu i ÿalost za gubitkom tog retkog dobrotvora za „ceo naš ovostrani narod" Matica je upisala u Zapisnik sa sednice Upravnog odbora od 18/30. Sombor 1885/ XVII. godine i u „Školskom listu". Kocebua. i adoptirane dece otvorena je 1886. 24 25 329 . nav. Jeftimija Ivanoviãa. godine u 145. 28 Nekrolog. Znameniti Srbi XIX veka. štampanom u Zagrebu 1904. Tu je meðu biografijama 216 liånosti. Kleut. Tu je navedeno da je Šifman umro 14. A. Novi Sad 1884/XIX.24 O Šifmanovoj smrti Maticu je izvestio wegov sinovac Milan. 31 A. udate Brankovan u Srpskoj Crwi. Novi Sad 2000. Ista godina se navodi gotovo u svim osvrtima na wegovu biografiju. i 19.000 forinti glavnice i svu zaostalu kamatu. Pavla Stamatoviãa. Raiåeviã. Školski list. br. „Sadašwosti". 194 (nekrolog). Na osnovu tog podatka naknadno je izvedena 1816. Ÿ. 605. godine u „Zastavi". istaknuto mesto dobila i Šifmanova. ali i tada popularne prevode I. decembra 1884. Matica je 1900. pomenuto da je Šifman „Školski list od poåetka svagda redovno drÿao". 1.29 Posle Šifmanove smrti Matica srpska je imala dosta neprilika oko izvršewa dobrotvorove voqe. Ÿ.31 Hristofor Šifman. 126—128. objavio je Andra Gavriloviã u treãem tomu albuma Znameniti Srbi XIX veka.26 Vest o smrti Hristofora Šifmana oglašena je 1884. nav. napisanu prema objavqenim åituqama u Letopisu i pomenutim periodiånim listovima. br.

nav. O pomenutim radovima istog slikara u Åanadu videti: M. åije se ime i danas vezuje za Komloš u rumunskom Banatu. 35 O portretu Hristofora Šifmana. Stajiã. godine.34 Na kraju. Popoviã. 330 . Tako je Novi Sad izgubio jednog svog uglednog graðanina i velikog narodnog dobrotvora. 534. veka iz sela Hohensülzen u bivšem Grafschaft Falkenstein-u. godine. delo. 246—247. godine. sl. 279. takoðe saåuvan u Rukopisnom odeqewu Matice srpske uz Šifmanovu autobiografiju. i 1758. Slikarstvo Temišvarske eparhije. koji je stupio na snagu tek 1828. kod Šifmanovih potomaka. O wima je Stajiã beleÿio arhivske podatke sa namerom da objasni kako „åovek ovakvog prezimena osniva stipendije koje mogu uÿivati samo Srbi pravoslavne vere". Tamo je u prvoj polovini 18. Karolina za stolara Vasilija Kostiãa. 245—248. Vasa Stajiã kaÿe da su oboje umrli do 1822. a Šarlota za izvesnog Glišu Lazareviãa. Kilijan se nastanio u Malom Keru (Baåko Dobro Poqe). godine u toku izrade ikona za srpsku crkvu Åanadu. decenijama je åuvan wegov portret koji je naslikao aradski slikar Nikola Aleksiã 1862. Stipendijske zaduÿbine. iselili su se u Ugarsku. godine. godine. nav. Stajiã. Oni su imali šest sinova koji su roðeni izmeðu 1739. gde je radio kao stolar do smrti 1828. Hristofora (tada 11 godina) i Lazara (7 godina) i tri kãeri — Karolinu (17 godina). a mati 1821. U istom mestu. saznaje se da su Jelisaveta i Hristofor Šifman imali petoro dece: dvojicu sinova. ocu Nemcu i majci Srpkiwi. jer je u arhivskoj graði Novosadskog magistrata pronašao testament Jelene (Jelisavete) Šifman od 6. Dve Šifmanove najstarije sestre bile su udate za Srbe. radu Nikole Aleksiãa up: V. godine. Zaduÿbine u Matici srpskoj II. Iz pomenutog testamenta. 76—77. Novi Sad 1997. 9. Jovanoviã. Šarlotu (15 godina) i Helenu (4 godine). veka ÿiveo Hristofor Šifman i ÿena mu Ana Eva. gde se 1803. Nikole naslikao znameniti novosadski slikar Arsenije Teodoroviã 1818. na primer: P. ali na ÿalost bezuspešno. 8. Novi Sad 1956. Maletin. delo.32 Stajiã je utvrdio da su se Šifmani doselili u Ugarsku u drugoj polovini 18. godine. marta 1822. godine oÿenio Jelisavetom.35 Jedan nepotpisani dokument. Srpski spomenici u Rumuniji.33 Prema Šifmanovoj Autobiografiji. ali ti podaci nisu kasnije kritiåki iskorišãeni u literaturi. po naruxbini „visokorodnog gospodin Jovan ot Nako i wegove supruge gospoÿe Anastasie Nako". 34 V. vaqa ponoviti da je Vasa Stajiã utvrdio da je Hristoforov mlaði brat Lazar bio cipelar i da je Hristofor 1840. Rad Matice srpske 6. Novi Sad 1972. bio je zidar i palir u Novom Sadu. gde je ikonostas u pravoslavnoj crkvi Sv. Hristof (ili Hristofor). 33 V. Kilijan i Hristof. Dvojica sinova. Subotica 1996. ãerkom „maormajstora" (zidara) Jakova Aksentijeviãa. Reå je zapravo o roditeqima Hristofora Šifmana. godine konkurisao za mesto gradskog mernika u Novom Sadu.O poreklu Hristofora Šifmana i wegovoj porodici pregršt pouzdanih podataka prvi je sakupio Vasa Stajiã. Tu je na32 Uporedi. wegov otac je umro 1818. Zaduÿbina Hristifora Šifmana. ukazuje na niz wegovih dobroåinstava i korisnih poslova posveãenih Komlošu.

poklonio jedan plac za izgradwu sale za igranke. a 1969. avgusta 1877. u Banat. godine iznosilo 10.893 krune. au. 37 Pismo Hristofora Šifmana. n. delo. f. 77. M. godine. O.000 forinti. nebrojeno puta zastupao zanatlijske organizacije iz Komloša i osnovao Društvo za osvetqewe mesta petrolejskim lampama koje su zamewene kada je uvedena elektriåna energija iz Kikinde 1912. treãi Gdin ovdašweg Spailuka fervelter Stefan Mihailoviå i / koji od svi ti fondova od sve tri godine postoje još me ni —/ jedan ti fondova manipulant nije pozvao da gorwe manipulacije troškove snosim". obezvreðewe tog fonda ne dopušta nam da Šifmanovo ime iskquåimo iz spiska rodoqubivih liånosti naše prošlosti. poklonio biblioteku Pravoslavnoj parohiji. pomagao Kazino iz Komloša. 38 P.646.38 Ipak.37 Zahvaqujuãi istraÿivawima Pavla Maletinog. Maletin. što je na ÿalost ipak uåiweno. nav. 5532). forinti godišwe. Zato ovaj prilog ukazuje na daqa istraÿivawa i prouåavawa Šifmanove liånosti i wegove zaduÿbine poverene na rukovawe Matici srpskoj. P.36 Iako pomenuti dokument nije potpisan. 331 . drugi Gdin Paroh Nikola Bibiå kao Crkvenog odbora predsednik. jer nije svrstano u enciklopedijska izdawa našeg veka. odnosno roðewem Novosaðanin.. 1 kucana strana latinicom (ROMS. dokument bez potpisa. U. On o tome ovako piše: „Moj Gospodin principal Jovan plem. ogradio åetiri grobqa sa zidom od kamena. kojim je negodovao što je Matica od wega traÿila da snosi manipulativne troškove tek osnovane Zaklade u iznosu od 160. 1945. Imam još primetiti da sam i osim navedene / Zaklade kod Slavne Matice Srbske u Novom Sadu još i / druge fondove osnovao — kao za izobraÿewe ovdašwih romanskih uåenika … 6000 for. a ÿivotom i radom ve36 Podaci o Hristiforu Šifmanu osnivaåu fundacije u Matici srpskoj. 1926. Iz istog pisma ujedno se saznaje da je Šifman bio dobro upoznat sa osnivawem i funkcionisawem kwiÿevne zaduÿbine wegovog poslodavca Jovana Nako od Sent-Mikloša. znamo da je imovno stawe Šifmanove zaduÿbine 1880. 16. Nako ot V.vedeno da je Šifman osnovao jednu fondaciju za pomagawe starih qudi bez sredstava za ÿivot. dinara. avgusta 1878. koji je po ocu bio Nemac i po majci Srbin. vr.217 dinara. godine 44. godine 12. bez da sam ja u mojih preko 40 godina kod istog Gospodina sluÿbi doznao o ikakvom od mog Gospodina Principala zaiskanom manipulacije trošku". godine. napisao izjavu koja glasi: „P. Rad Matice srpske 6. d. dinara. Komlošu 3/15. / u pomoã na dve Melenaåke udatbenice / kod Melenaåkog crkvenog odbora … 5000 — / i na olakšawe ovdašwi siromaški stanovnika — 4000 — / prvi fond nadgleda i upravqa Gdin protoprezviter ovdašwi Vikentije Šerban. u wegovu verodostojnost ne bi trebalo sumwati. Mikloša poloÿio je kasi slavne Matice srbske u korist rasprostirawa srbske kwiÿevnosti glavnicu od 5000. 1921. godine 1. S. br 116-IV-1878. tim pre jer je reå o jednom od najveãih dobrotvora Matice srpske. jer je i sam Šifman u post-skriptumu pisma od 3/15.

unfortunately.39 Leposava Šelmiã HRISTOFOR ŠIFMAN — NATIONAL BENEFACTOR AND PATRON OF SERBIAN ARTISTS — Summary This contribution critically discusses the data from literature and archive materials about the national benefactor Hristofor Šifman (Novi Sad. 26 martie/7 aprilie 1809 — Comlo¤ul Bºnºþean. 106—107. the paper points out that the more recent texts on Šifman's endowment — about which there are comprehensive data in the archive materials related to Matica Srpska activities — wrongly stated that its founder was born in 1806 and that his birth-place remained unknown. At the same time. for whose memory he also founded an endowment. however. where his wife Marija came from. 348. although in 1904 it was included in the third volume of Andra Gavriloviã's popular publication Znameniti Srbi XIX veka (Significant Serbs from the 19th Century). Ceroviã. the paper points to Šifman's other benefactions dedicated to two places in Banat: to Komloš. The article for the first time uses the facts from Šifman's unpublished autobiography kept in the Manuscript Department of Matica Srpska. It seems that the questionable issues about Šifman's biography. because he went to school there and spent his youth as a child of the bricklayer Hristofor Šifman and Jelisaveta Aksentijeviã. Jakov Aksentijeviã. were neglected in later texts usually based on the general facts from mentioned Gavriloviã's publication. 12/24 decembrie 1884) ¤i la Ctitoria încredinþatº spre administrare Matiþei srpska. a daughter of the priest and writer Pavle Bibiã. indicating that some facts about Šifman's life were unreliable. Thus the paper presents together the basic data for the reconstruction of his biography. was not included in the published encyclopedic reference books. Furthermore. which Vasa Stajiã pointed out. December 12/24. Pentru prima oarº au fost folosite date din autobiografia nepublicatº a lui ¢ifman. în 1877. a daughter of a bricklayer from Novi Sad. Isti. as well as to Melenci. on the basis of the archive materials determined that the national benefactor should be treated as a citizen of Novi Sad. Novi Sad 1993. his biography. po åemu se u novijoj literaturi pomiwe kao jedna od znamenitih srpskih liånosti iz Rumunije. 1884) and his Endowment whose administration was entrusted to Matica Srpska in 1877. Leposava Šelmiã HRISTOFOR ¢IFMAN — BINEFªCªTOR AL POPORULUI ¢I MECENA AL ARTI¢TILOR SÂRBI Rezumat În lucrare sunt elaborate în mod critic date din cºrþi ¤i din documente de arhivº referitoare la binefºcºtorul poporului Hristofor ¢ifman (Novi Sad. care se pºstreazº în Secþia de manuscrise a Matiþei srp39 Q. March 26/April 7 1809 — Banatski Komloš. Novi Sad 1997. in the „Manuscript" collection. even Vasa Stajiã. 212. Znameniti Srbi u rumunskim zemqama. the place where he lived and worked as landsurveyor and the administrator of noble Jovan Nako's estates. 332 .zan za Komloš u Banatu. Srbi u Rumuniji.

despre care existº date exhaustive în documentele de arhivº privitoare la activitatea Matiþei srpska s-a scris gre¤it vº fondatorul ei s-a nºscut în 1816 ¤i cº localitatea în care s-a nºscut a rºmas necunoscutº. fiica preotului ¤i scriitorului Pavlo Bibiã. Chestiunile discutabile din biografia lui ¢ifman.ska. de¤i încº Vasa Stajiã. Sârbi cunoscuþi ai secolului XIX. de¤i în anul 1904 a fost inclusº în tomul al treilea al publicaþiei foarte cunoscute a lui Andra Gavriloviã. din pºcate. de unde este originarº soþia sa Maria. ¢i în amintirea lui. În acela¤i timp au fost arºtate ¤i alte binefaceri ale lui ¢ifman. asupra cºreia a arºtat Stajiã. a constatat cº acest binefºcºtor al poporului trebuie considerat novosºdean. nu a intrat printre compendiile enciclopedice. în colecþia „Manuscrise". De asemenea în textele recente s-a mai atras atenþia cº în textele mai recente despre Ctitoria lui ¢ifman. ¢ifman de asemenea a fondat o ctitorie. Jakov Aksentijeviã — Jelisaveta Aksentijeviã. Astsfel au fost adunate la un loc principalele date pentru reconstituirea biografiei sale care. prin care i-au rºmas îndatorate douº localitºþi din Banat: Comlo¤. au fost oarecum neglijate în textele de mai târziu. localitate unde a fost domiciliat ¤i unde a lucrat ca geodez ¤i dorectorul bunurilor lui Jovan generosul Nako. texte care în principal þineau cont de datele generale din publicaþia menþionatº a lui Gavriloviã. indicând asupra faptuluir cº unele date din viaþa vieþii lui ¢ifman sunt nesigure ¤i cercetând documentele de arhivº. 333 . ¤i localitatea Melenci. deoarece s-a ¤colarizat ¤i ¤i-a petrecut tinereþea ca fiu al zidarului Hristofor ¢ifman ¤i al fiicei zidarului din Novi Sad.

.

81.REGISTAR GEOGRAFSKIH IMENA* A Avala. 201. 290. 281. Arad 44. 214. 185. 45. 24. Alba Julija (Alba Iulia) 135. 331. Aå 291. 76. 332. 321. 213. 171. 314. Bela Crkva 92. 167. 321. 48. Banatski Brestovac 177. 181. 226. Ajud (Aiud) 236. 282. Banatska Dubica 177. Aradska eparhija 34. 124. 151. 327. 25. 33. 220. 197. 249. 281. reka 108. 58. Banatski Aranðelovac (danas Banatsko Aranðelovo) 174. 73. 192. 83. Balkan 81. 217. 92. 314. 227. 218. Bagamojo 131. Austrougarska 100. 151. 224. 262. 326. 329. 182. 227. 176. 214. 128. 98. 136. 87. 119. 239. Banatski Komloš (Comlo¤ul Bºnºþean) 273— 311. Kurtea de Arðeš. 48. 294. Beogradsko-karlovaåka mitropolija 114. 203. Albrehtsflur. 265. 181. 182. 41. 203. 139. 291. 291. 310. 191. 245. 41. 274. 81. 153. 145. 177. 212. 51. Aleksandrija (u Rumuniji) 99. 101. 243. 177. 180. 31. 29. spahiluk 99. Baåka 97. 177. 42. Arad-Gaj 161. 60. 263. 158. 187. 186. 289. i Austrija. 89—94. Bejuš 245. 198. 223. 52. 228. 290. 239. 335 . 219. 216. 115. 77. 110. Balkansko poluostrvo 296. 227. V. 292. 123. 85. 299. 318. Bašaid 100. 220. 318. 282. Afrika 130. 79. 74. 324. 174. 197. 190. Austrija. 92. 120. Aradska ÿupanija 160. 332. 252. 35. 273. 117. 37. 214. Almaš (danas Jabuka) 120. 89. 73. Baåka Palanka 89. 85. 199. 186. 180. 246. 220. 293. 226. 198. 289. Baåki Feldvarc (danas Baåko Gradište) 24. 216. 84. 49. 30. 284. 229. 240. 124. Arðeš v. 78. 99. 84. 295. spahiluk 296. 297. Begej. 61. i Stari Arad. 182. 109. 77. 179. 323. 177. 146. 330. 160. 219. 245. manastir 65. 86. 173. 101. planina 73. Bezanson 127. Banatski Karlovac 230. 132. 83. Aradski protoprezviterat 28. 240. 131. Awina 239. 199. Arad-Mikalaka 174. 310. 123. Beograd 7. pokrajine i mesta. 183. 175. 243. 328. Albertflor. 121. 235. 291. 183. Ajzenštat (Eisenstadt). 89. 276. 326. 93. 20. 317. 245. 321. 276. B Bavanište 180. pustara 96. Aleksandrija 131. 330. 273. 59. 127. 153. Ada 177. Albanija 7. i Austrougarska. 294. 188. 146. 40. 74. 147. 91. 180. 276. Belocrkvanski srez 102. 87. 212. 211. 70. 156. 120. 253. Andrasesti. 90. 243. 299. 292. 297. 227. 182. V. 69. 133. 139. Crticom spojene cifre znaåe da je pojam u naslovu ålanka na datim stranicama. 186. 224. 54. 44. 123. spahiluk 275. 116. Banatska eparhija 213. Batawa (Battonya) 160. 292. 161. 163. 317. Beogradski pašaluk 81. 240. 276. Austrija 64. 173. 181. 289. 108. 254. 222. 248. 121. 315. 276. 201. 45. 185. Banat 22. Austrijska carevina v. 75. 283. 186. 183. 240. Asuan 131. 65. Barawa 224. V. 224. 46. 244. 157. * Bliÿe oznake geografskog pojma nisu stavqane za drÿave. 92. Alibunar 240. 249. 225. 157. 113. 129. 265— 272. Arad-Gaj i Arad-Mikalaka. 193. Bezdin.

110. 102. 129. 167. 274. 146. Versaj 274. 233. 135. 127. Vilagoš v. Vukovar 91. 252.Berlin 230. 89. Varaÿdin 202. Veliki Senmikloš. Vojvodina 52. 49. 52. 219. 293. 156. 103. Veliki Senpetar. 219. 240. Grac 55. 139. 326. manastir 151—156. 204. 114. 116. 214. 292. 230. Veliki Beåkerek. 293. 138. 288. 290. 124. 77. 276. manastir 93. 62. 136. 262. Vidin 121. 239. 177. 227. 120. 219. reka 146. Kikinda. 112. 115. 282. Beåej 46. 45. 119. 191. 282. 275. 73. 55. 78. 130. Bešenova. V Vajmar 297. 46. Veliki Beåkerek (danas Zrewanin) 41. 65. 216. 61. Valence. 125. 97. spahiluk 99. 9. 62. 76. 166. Vaqevo 33. 292. 227. 166. 286. 10. 271. 99. 237. 298. 317. 136. 111. 290. 164. 289. Brzava. 124. 274. 226. 98. Bratislava 275. 282. 316. Semikluš. 144. 298. Divoš. 176. 226. Vojna granica 157. 200. Beåkerek v. Bosna i Hercegovina 100. D Daja 244. Beå 43. 224. Veliki Komloš (Comlo¤ul Mare). Veliki Sempetar. 251. 35. 136. 76. 90. 85. Bistrica (u Rumuniji) 18. Višegrad 102. 220. pustara 96. Dobanovci 76. Bihor 244. Brašov 119. 221. 192. 311. 147. manastir (Gîrbovaþ) 135. 273. 154. 136. Gospoðinci 174. Širija. Dalmacija 114. 132. 293. Varjaš (Varia¤) 24. 219. 177. 203. 273. 95. 254. Veliki Gaj 128. 151. Veliki Semikluš. 253. 226. Bukurešt 8. Grabovac. 310. 110. 182. 317. 226. 122. Bosna 85. 294. G Galicija 289. 174. 97. 244. 223. 257. 254. 174. Danska 55. 21. Vodica. 258. 105. 111. 123. 182. 326. Buzescu. 127. 44. 143. 201. 92. 295. Grafšaft Falkenštajn (Grafschaft Falkenstein) 330. 283. bawa 145. ÿupanija 12. 163. 190. Bugarska 154. 245. 198. 121. 292. 290. 291. 183. planina 74. Viktorijini vodopadi 131. 310. 61. 148. 100. 221. Vajskirhen (Weisskirchen) v. 111. 197. 227. 293. 235. Varšava 274. 245. 289. Budimska eparhija 136. 244. 180. 281. 19. 100. Brešãa 235. 324. 291. 141. 89. 283. 110. 327. 152. 277. 226. 48. Verona 173. 29. 64. 183. 183. 154. Vlaška 7—18. Bistrik 101. 182. 209. 233. 318. Vraåevgaj 235. 111. 277. Debling 130. 110. 276. 224. 280. Vranåea. 79. 121. 11. 289. Vodnik (Vodnic) 234. 70. 12. Blaÿ 243. 153. 171. 298. 326. 13. 62. 15. 319. 227. 220. 295. Vršac 20. 173. 297. predgraðe Velikog Varadina 244. 299. 299. 278. 70. Blaÿuj 100. eparhija 9. Buzjaš. 227. 213. 292. 314. Vaqevski okrug 39. 61. 163. 224. 174. 244. Budimpešta 103. 295. 105. 313. Venecija 187. 221. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat 97. 168. 138. 138. 90. 126. 111. 144. Gand 154. 226. 148. Budim 9. Dar es Salam 131. 71. 150. 150. 336 . Velika Kikinda v. 199. 46. 75. 227. Deåani. 225. 230. 176. 294. Buzjaš (Buzia¤) 128. Boqevci 177. Gråka 219. 117. 82. 181. Golubinci 177. 280. Novi Beåej. Velebit. 44. 223. Bela Crkva. 298. 112. Veliki Varadin (Oradea Mare) 220. 294. Brisel 98. 299. 129. 123. 222. Deska (Deszk) 173. Vršaåka eparhija 34. 126. 291. Buzau. 173. Debrecin (Debrecen) 129. Veliki Senpeter (Sânpetru Mare) 19. 129. manastir 180. Veliki Sent Mikloš (Sânnicolau Mare) v. manastir 177. 204. Beåkereåki okrug 144. 245. Vrawevo v. 140. 52. 51.

22. 318. Karlštad (Karlstad) 281. E Evropa 61. 284. manastir 35. 211. 40. Zanzibar. reka 224. 99. Keåa (Checea) 177. 317. Ð Ðala 118. Kostur 152. Kraqevina Srba. 129. 200. Kaleniã. 281. K Kazaw (Kazanü) 153. 103. manastir 102. Don. Irig 188. 152. 183. Zenica 101. 328. 65. 258. 63. 138. Kikinda 28. 56. 82. 173. 236. 229. 204. 140. Jegra 327. 280. 124. Dukwaåa (Dognecea) 230. Kluÿ (Cluj) 235. 139. 245. 225. 239. 34. 69. Karaševo (Cara¤ova) 232.Dobruw. 62. 177. Komloš v. 289. 137. 109. 90. Kostajnica 123. 120. Krupa. 123. 169. 180. manastir 93. 294. Jarkovac 180. Ketfeq (Gelu) 90. 279. 114. Erdeqska eparhija 136. Engleska 20. Kovin 43. 55. 204. Karaš (Cara¤). i Kraqevina Srba. 110. 217. 223. 102. 49. 293. 114. 76. 111. Karlovaåka mitropolija 64. Ÿ Ÿabaq 177. 209. 233. V. 337 . 83. Ðurðevo 180. Banatski Komloš. 29. Karlovac 200. 245. 203. 111. 48. Kairo 131. ostrvo 131. Knez (Satchinez) 28. 177. 201. Klokotiã (Clocotici) 231. 163. Erdeq 117. 299. Kragujevac 7. 133. 276. 128. 204. Krajova (Craiova) 17. Z Zagreb 52. 59. 215. 277. 238. 329. Ðeoaðu (Geoagiu). Karlove Vari. 176. 29. reka 238. 186. Klenak 181. 214. 103. 136. 219. J Jabalåa (Iabalcea) 234. Kraqevac (Cralovaþ) 213. Komlauš-Arad 245. Jugoslavija 20. 235. Zemun 48. Italija 173. 66. spahiluk 275. manastir 202. Kilimanxaro. ÿupanija 98. 129. 213. Doman 237. V. 52. Karlovci 68. 112. 138. 21. Karlove Vari (Karlovy Vary) 276. 69. 104. 144. 136. Kotor 93. Krašovska ÿupanija 240. 234. 111. Kosovo 98. Ÿiåa. 237. 106. 135. 165. 224. Ÿomboqski srez 97. 299. 111. Krstur 181. 197. 201. 110. Osijek. 243. 170. 254. Zlatica (Zlatiþa). 274. 216. 182. 218. planina 131. 311. Karansebeško-vršaåka eparhija 114. 275. 92. Ilfov. spahiluk 296. Keåkemet (Kecskemét) 313. 238. 163. 56. 135. Kasåorele (Casciorele). Ðevðelija 296. 133 Kioara 135. 170. 276. Konak 180. 214. i Jugoslavija. Klagenfurt v. V. erdeqski predeo 9. 23. 112. Zeta. 202. 81. Esterhazi (Esterházy). 100. 84. Hrvata i Slovenaca 29. 212. 331. 77. 165. 234. 310. 31. Kanak v. Elemir 174. 299. 274. Ðorok 192. Izbište 230. 171. 235. oblast 93. 315. 237. 132. Hrvata i Slovenaca. 60. i Sremski Karlovci. 119. Konak. Karpati. 83. Iklad 129. planine 135. 119. 73. 183. 273. 118. Konstancija. 209. Karlsbad v. 116. 34. 235. spahiluk 99. Kijev 138. Ešeg (Esseg) v. 119. Keÿmark 65. Kalina 230. 233. 173. 58. 70. manastir 169. V. 283. Erdeqski gubernijum 136. reka 12. 182. 139. 226. Dunav. 106. 297. 294. 214. I Ivanda (Ivanda) 118. 171. i Transilvanija. 175. 292. 235. Celovec. 281. 163. 239. 99.

Moldavija 9. Minhen 82. 290. 219. 82. 185. brdo 216. 110. 65. Movila Kajata (Movila Cºiata) 10. 60. 28. 14. spahiluk 96. 330. 298. 204. 161. Mladenovac 216. 127. 219. 90. Marijenbad v. 59. Mohaåki srez 136. 166. 53. 127. 146. Oravica (Oraviþa) 239. Mali Moriš. Mala Vlaška 117. 179. 101. 173. Moraviåki srez 102. 322. 12. 122. 182. 310. 39. Mehalska eparhija 33. Lazarica. 222. 333. 183. manastir 35. 327. 151. reka 131. 92. 240. 61. reka 158. 29. 40. Q Qubqana 203. Lipovo (Lipova) 114. Kulpin 326. 88. 327. 16. 177. 158. 183. 180. 255. O Obedska bara 14. Muntenija (Muntenia) 10. eparhija 9. Nermiã 235. 122. 228. Mokrin 174. 100. 217. 296. 33. 223. 214. i Ugarska. spahiluk 96. 17. pustara 96. 15. 36. 235. reka 102. 329. Lugoš 90. 93. Lukiãevo 180. 295. 212. Marijanske Lazwe (Mariánské Lázne) 276. 112. 292. reka 275. 221. Kuveÿdin. 237. Lupak (Lupac) 235. 180. 299. 198. Mol 174. 276. Makedonija 154. 87. 324. 177. 321. 231. 332. 91. 177. 169. 180. 40. Maðarska 34. 203. 214. 216. V. Milkovo. 310. predgraðe Temišvara 21. 215. Nemaåki Åanad. 12. spahiluk 287. 266. 198. manastir 93. 110. 112. Moskva 187. Kupinik 14. 111. 216. 326. 297. 111. 294. 109. 44. 189. 49. Novo Miloševo 174. 283. 128. 290. 227. 186. Maribor 293. 277. N Nakovo. 10. 224. Lugovet (Câmpia) 181. 111. V. 227. Mali Beåkerek (Becicherecu Mic) 28. 129. 11. Mehadija 120. 11. 292. 27. 15. 239. Neuzina 235. 113. 253. 127. Kusiã 326. 48. 143. 183. 197. spahiluk 99. 122. 51. 317. 89. L Lavov 291. Miqacka. 13. 202. 77. 296. 182. 57. reka 12. 61. 179. 173. 225. 18. 84. Melenci 100. 251. manastir 7. Macedonija. 64. 46. 175. i Mala Vlaška. Kuvin 174. 121. Kusiã. 323. 62. Modoš (danas Jaša Tomiã) 173. Majna. 44. 115. Milano 53. 209. Lajpcig 81. 38. Masai stepa 131.Kruševac 231. 177. Moriš. 215. rukavac Moriša 186. 176. 313. 56. 177. Novi Beåej 44. manastir 221. 220. 289. 230. 287. 139. 274. 136. i Oltenija. 16. oblast u Gråkoj 219. 188. 46. 98. Moskopoqe. 58. Odesa 153. 299. 136. 125. 128. Maramureš 245. 76. 315. 331. 192. 197. 182. 332. 112. 338 . 227. 132. 83. 226. 187. 226. 289. 289. Marijanske Lazwe. Nemaåka 20. 43. 226. 12. 185. 118. 243. 325. 295. 38. 291. Opovo 326. Nemet (Beregsºu Mic) 90. 174. 318. 328. Mesiã. Modra 43. 98. Molovin 93. 294. 181. Lika 114. 333. V. Novi Kneÿevac 174. 176. 174. 114. Monoštor (Mºnº¤tur) 178. 129. 104. 182. Novi Sad 14. 140. 90. 226. Mehala. 15. 17. 28. 62. Minc 126. 48. 65. Manenfeld. 258. 296. 213. 224. 326. 265. 121. 328. 220. 230. 65. 78. M Mavrodin. manastir 214. 328. 227. Kurtea de Arðeš (Curtea de Arge¤) 9. 328. Novi Severin. 179. 39. 52. Oplenac. Krušedol. 279. 182. Munara (Munar) 213. Niš 115. Oltenija 153. Mezberew 313. 196. Nil. 233. spahiluk 296. 113. 218. Mombasa 131. Kumane 174. 323. 221. London 55. Nikšiã 318. Marijenfeld. 204.

135. Sentandrejski srez 102. 311. 61. 291. 243. 109. 151—156. eparhija 9. 112. 326. 140. Pemba. 296. 42. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). 204. Rimnik (Rimnicu Vîlcea). reka. Rudna 24. 25. 283. 159. 62. 101. 176. 174. 204. 9. 238. 151. Ostojiãevo 90. Poÿarevac 110. Petrograd. Sarajevo 20. 294. 91. 70. 100. 130. Raška 93. Podgorica 7. Pomorišje. 214. Osijek. Risan 173. 174. Reqevo 102. 206. Sibiw (Sibiu) 136. 65. Radojevo 90. 119. 299. 237. Petrograd 65. pustara 95. Sveta Gora 152. Rusija 55. V. Orlovat 326. Prilep 92 Prislop. Prespansko jezero 219. Rošija Montana 138. Prwavor 158. P Padej 177. 59. 204. Slatina Timiš 230. Subotica. manastir 68. 60. 17. 174. Petrovo Selo (Petrovaselo) 120. Rešinarski protoprezviterat 137. 65. 156. 173. 197. ostrvo 131. 220. 186. 132. Otvas 230. Plzen 276. 35. 177. 180. Semarton (Sînmartinu) 19. 66. Seåuj 135. 274. 12. 146. 131. Putna. 54. Skopqe 32. Peåka (Pecica) 160. 129. 297. 110. 251. 31. Prag 51. 146. 143. 216. 216. 226. 181. 146. 339 . 201. Petersburg v. 55. 203. 49. i Rumunija. 61. 128. Pakrac. 24. 113. Rijeka 52. Peštanska ÿupanija 95. i Budimpešta. 137. 99. 202. 97. Rudna. 13. 227. 233. 30. 281. 112. oblast 157. 299. 23. Slankamen 120. Rumunska Zemqa 13. 47. 96. 13. 239. Slavonski Brod 100. 139. 217. 13. 332. Racenštat (Ratzenstadt) v. Siret. 124. 34. Rumunija 8. 299. Rešica (Re¤iþa) 234. 96. reka 10. 112. 41. 215. S Sabatka (Szabadka) v. 281. 279. 204. 55. 138. 227. 174. 293. 19. 289. 102. 243. 326. 36. 291. Racvaroš (Ráczváros) v. Sava. 290. 62. Radna 230. Pariz 20. 294. reka 12. 165. 251. 282. 95. 159. 145. Rimnik 187. 52. Rumunska patrijaršija 9. 87. 126. 219. Sad. 310. Peã 114. Veliki Varadin. manastir 243. 153. 82. 298. Sveti Ðurað. 127. Srpska Varoš. 111. 18. manastir 135. 153. Semikluš. 15. Poqana Dolÿ. 202. 280. 211. Pokoja 245. 315. 326. Svrqig 231. Petrograd. 40. 25. 46. 160. 230. Ratezaci 10. 31. 129. 154. 48. 20. Segedin (Szeged) 73. 12. 92. 225. 209. 140. Osijek 95. 17. 326. 203. Sibiwski protoprezviterat 137. 222. 82. 70. 164. 327. Selište 135. Seåujska eparhija 136. manastir v. 281.Oradeja (Oradea) v. Petrovaradin 115. 204. manastir 153. 321. Pardawski srez 97. 32. 239. Rešinar 137. 13. 292. manastir 135. 218. 126. 176. 221. Sentandreja (Szentendre) 119. 90. V. 83. 114. Sentmikloš (Sânnicolau) 22. 59. Srpska Varoš. 22. 123. spahiluk 98. 115. Slavonija 100. 153. 318. 139. 211. 234. 180. Parac (Parta) 118. Rim 131. 100. 111. 90. Rakovac. 228. 95—112. 120. 239. 298. 327. 294. Osek v. 15. Sveti Ðurað (Sîngeorge). Senðurð. 38. 29. 238. Sew 201. 117. R Ravnik (Rafnic) 231. 154. 96. 62. 212. Poqska 281. 315. Rostovo 238. 185. 204. 136. Peãka patrijaršija 113. 288. 276. Rumunska mitropolija 221. Oršava (Or¤ova) 121. 137. Pešta 53. 276. 111. 34. 213. Sanktpeterburg v. 140. Petriwa 203. 151. 289. Pankova (Pancsova) v. Pomoriška vojna granica 185. 245. 61. Ruma 181. 308. 156. reka 93. Prešov 82. 298. 152. 327. 174. 24. 77. 84. Panåevo Panåevo 44. Senta 326. 15. 25.

Turski Beåej v. 92. 111. 313. 124. 276. 114. 40. 108. Srpski Senmarton (Sînmartinu Sîrbesc) v. Srpski Semarton. 33. Halmað (Halmagiu) 243. 240. 81. 49. 28. 87. Hale 64. Austrija. 153. 102. 325. 263271. 330. 36. 37. 37. 118. Sofija 280. 100. 18. Uqma 230. Fibiš 174. 136. 95. 73. 28. 146. Ãukovac 186. 120. spahiluk 128. Austrija. spahiluk 99. 34. 212. Tanadeu Ÿos. 220. 123. 14. manastir 93. 67. 117—121. 44. 73. 62. Tirol 229. 113. Studenica. Solun 219. Faåeš 114. 214. 238. 316. 254. 153. spahiluk 296. 24. 98. Turska 87. 109. 98. 128. 163. 129. 299. Fenlak (Felnac) 160. 256. 326. Slovenija 294. 310. Tamiš. Ã Ãelije. 43. 275. Ugro-vlaška mitropolija 9. manastir 152. 37. 294. 129. 171. 290. 330. 60. Tamiška ÿupanija 128. 152. 32. 131. 104. 257. 177. 86. 217. 21. 148. 340 . Temišvarska episkopija 37. 54. 279. 199. 114. 51. 104. Stari Arad 129. 109. 97. 54. 258. 166. 242. V. 35. 286. manastir 152. 87. 122. 255. Subotica. 325. 123. 212. 171. Hajduåica. Stara Moldava (Moldova Veche) 91. 298. 141. 40. 226. Herešti. Temišvarsko-vršaåka eparhija 208. 253. 138. Temišvarska eparhija 34. 101. 231. 212. 214. 138. 294. 252. 81—88. 328. U Ugarska 8. Tismana. 232. 27. 41. 327. 62. 203. Srem 7. 75. 211. 317. 74. i Karlovci. 108. Srbija 17. Trst 55. 241. 83. 266. 213. manastir 7. Titograd v. Tanga 131. 21. 313. 239. 145. 181. 186. 213. Padej. 277. 113. 319. Srpski Aradac 177. F Fabrika. 100. 244. Veliki Sempetar. Srpska Varoš 186. 129. 233. Srpska Crwa 329. 227. 132. Transilvanija 153. 182. 29. 17. 99. 252. 122. 41. 216. 105. H Habzburška monarhija v. 131. 254. 281. 224. 292. 254. i Erdeq. Frankfurt 275. 202. 40. 180. 226. 213. V. 315. Srpski Veliki Semikluš. 214. 44.Slovaåka 43. 133. 118. 65. 77. 88. 183. 140. 289. 251. 209. 147. 93. 168. 234. 240. 20. 165. Subotica 52. 204. 39. 89. 124. spahiluk 105. Tolvadija (Livezile) 213. 180. i Maðarska. 145. Semarton. 35. 19. 215. 129. 36. 231. Turn Severin 152. 16. 262. 229. 186. 240. 293. 271. 154. 41. 34. Srpski Åanad. 296. 294. 146. 52. 176. 62. 17. 179. Hilandar. 132. 108. reka 108. 113. Semikluš. 16. 166. 148. 133. Terezienštat (Theresienstadt) v. 255. 48. 61. 144. Francuska 69. 281. 84. 49. Starobeåejski srez 102. 120. 291. Srpski Sveti Petar (Sânpetru Sârbesc) v. Srpski Padej v. Sombor 41. 255. 49. 82. 10. 110. 287. 61. 90. 173. Temišvarska ÿupanija 96. 48. 243. 177. 225. V. 182. 318. 183. 100. 121. 154. 118. 128. 314. Temišvar 8. Tanzanija 131. Torontalska ÿupanija 96. Fruška gora 123. 120. 181. 273. 216. 108. 231. 121. 23. 165. 124. 70. 81. 255. Novi Beåej. predgraðe Temišvara 81. spahiluk 99 Hercegovina 85. 115. T Tamadea-Tamasesti. 31. 170. Trenåin 276. 52. 150. 288. 38. Habzburško carstvo v. 96. 296. 224. 218. 170. Sremska ÿupanija 96. 127. Podgorica. 199—209. 223. 130. 22. 221. Split 288. 295. 328. 215. 129 Temišvarski protoprezviterat 28. 111. 38. 85. Hoensilcen (Hohensülzen) 330. Torontalska varmeða 143. 120. 219. 106. 48. 239. 156. 125. 123. 83. 329. 143. 42. Few (Foeni) 213. 273. 221. 61. 127. 124. 128. 308. 139. Sremski Karlovci 7. Timoåka eparhija 216. Ugro-Vlaška 9. Srpski Veliki Sent Mikloš v. 35. 89. 316. 10. 144. 41. 276. 91. 126. 315.

231. 100. 126. Hrvatska 113. 317. 313. 245.Hondol 138. Åurug 326. 180. Åanad (Cenad) 114. Huwedoara. Åanadski protopopijat 328. 146. oblast u Gråkoj 219. 341 . 84. Šibenik 202. 330. Štokholm 274. Celovec 292. Crna Gora 224. ÿupanija 9. 294. Åiksereda 235. Civitas Rascianorum (Civitas Rascianorum) v. Srpska Varoš. 242. Šemnic 126. Å Åakovo (Ciacova) 22. predgraðe Arada 89 Šatista. 294. 114. Š Šabaåka eparhija 34. 318. Åeška 146. 220. Åaåak 110. Šopron 65. 232. 153. 152. 209. Šarkad. 241. Šurjan 213. C Carigrad 82. Širija (¢iria) 129.

.

266. Ivan. Josip. Angel. Anepsija. Aleksiã. 97. 124. Dušan.REGISTAR IMENA LIÅNOSTI* A Abdurahman. 271. politiåar 86. 267. 269. 84. slikar 90. Jovan. slikar 181. Silviju (Anuichi). 186. Apel. 175. Avramoviã. 176. 120. Aleksiã. 165. * Izvorni. 271. Aleksiã. 85. Petar. Dimitrije. Anðeliã. 93. 86. 182. supruga Savina 187. 177. 106. Aleksandar Veliki. Anastasijeviã. trgovac 191. 181. Aleksijeviã. slikar 176. Petar Paul. Katarina. 244. 178. Adamoviã. publicista 44. Antonoviã. Aleksandar Karaðorðeviã. 121. 173. Aleksiã. 174. Vasilije. Aleksiã. episkop 135. austrijski knez 281. 177. 183. nadvojvoda 102. episkop 76. Ajvaz. Isaija. Anðeliã. sin Nikolin 174. Aksentijeviã. Qubomir. pisac 329. Andriã. devojka iz roda kneza Lazara Hrebeqanoviãa 18. Stefan. 157. Terezija. 265. Sava. 271. Aÿbot (Asbóth). 83. 91. 179. senator u Aradu 185. 139. lekar 145. Platon. 183. 270. 177. 68. maðarski kwiÿevnik 101. Rikard (Alewyn). Janoš. Aleksiã. 182. 243. Jova 328. Cinciã. 268. August. 266. 138. putopisac 152. senator u Aradu 185. 266. Nikola. Arsiã. 141. 186. 343 . 179. 90. zidar novosadski 330. Arsenije. porodica 265—272. Jakov. Albreht. istoriåar 243. Stevan. 265. 179. 144. zemqomer u Somboru 327. Atanasije. slikar 89. Qubomir. Avakumoviã. 187. 177. komesar i plemiã 192. Aleksiã. istoriåar umetnosti 327. episkop 67. Gerasim. Ajh. Arsiã. Jovan. Alepski. 123. 182. 176. 115. 333. Janoš. patrijarh 70. Eustahija roð. 137. 174. Vlastoje. Kornelije. darodavac 104. 82. Mojsej. 163. 326. sveštenik u Åakovu 118. Arsiã. uåiteq u Mehali 177. 182. nastavnik u Temišvaru 21. slikar 177. Kurzivne cifre oznaåavaju stranice na kojima je ålanak odnosnog autora. 180. knez 74. Antonoviã. Arsiã. Lazar. Arsiã. 175. Arsiã. B Bajiã. 243. Petar. Aleksandar. 182. 266. slikar 173. 183. Stankiã 173. pravnik 265. 145. 330. latiniåni oblik imena dodavan je u zagradi u sluåajevima kad je transliteracija zahtevala veãe intervencije. kwiÿevnica 64. Miša. 183. 179. Aradski. Aron. Arsenije III Åarnojeviã. slikar 173. sveštenik u Aradu 192. Antonoviã. 183. Arsenije IV Jovanoviã Šakabenta. Stevan. pozlatar i slikar 90. kãi Savina 187. 265. general 100. Anuiki. 216. Aleksiã. unijatski episkop 243. patrijarh 115. Andreis. Aleksa. Avakumoviã. Andrija. episkop 119. 325. 268. Antonoviã. 179. uåiteq u Aradu 160. 178. porodica 173—183. Atanackoviã. Miša. Aleksandroviã. arhimandrit 138. Marija. paša od Budima 282. 177. teatrolog 274. 271. 177. 75. 266. Adamoviã. 140. 189. 76. 332. Alevin. Vasilije. Aleksiã. Aleksandar Obrenoviã. 180. Aleksiã. episkop 121. Marija roð. kraq 101. Ambroziã. Pavle. Arsiã. car 44. arhimandrit 100. German. 173. muzikolog 60. kwiÿevnik 73—79. 267. 94. 180. Pavle. Acel. Adamoviã. slikar 173. Manojlo-Emanuil. 178.

Bikicki. Lukijan T. Brankoviã. direktor varoške bolnice 257. Bešewei. paroh 331. 193. 57. Boškoviã. pozlatar 90. Brankoviã. Baroše (Baroche). Franc 261. Balog. Pavle. Blanšar. 106. trgovac 233. 16. Botiã. istoriåar 192. konzul 108. slikar i grafiåar 326. 22. Todor. Bugarski. mitropolit 7—18. Stefanoviã 261. 251. 255. Koman. Aleksandar (Bach). kwiÿevnik 276. 19. porodica 275. Bogdan. Beÿu. Bašiã. Beju). Brankoviã. Jovan. 332. Šifman 329. vlaški vladar 7. Bojiã. Boškoviã. Pavle (Binder). 344 . Brdareviã. Bogdan III Slepi. 212. grof 274. Basarab. Bondin. despot 7. Brankoviã. Arpad. Born (Born). svetica i despotica 7. 284. istoriåar 136. Brliã. Beqanski. Jovan. 187. 111. Baãawi. profesor 327. 258. Basarab. Stevan. Ðorðe. Bobulesku. 111. N. Lazar. sudija u Aradu 185. Ivan (Birta). Bode. grof 13. Brankoviã. Prot (Prot I. Boÿiã. Brankoviã. Bjelica. Paja. 68. Bujas. Basarab. 13. despot 14. 62. horovoða 254. 292. trgovac 105. Lazar. Ðorðe. senator u Aradu 185. episkop 108. 58. 27—42. Milica roð. 170. pedagog 326. pisac 39. 329. direktor škole u Temišvaru 20. 11. Belåiã. 18. Ištvan (Balog István). 17. etnolog 230. Jovan. Lukijan. 16. 106. 139. Milica. Barabaš. Ðorðe v. 18. profesor 19. 140. Vali (Béla). 297. Birta. Blagoje iz Vaqeva 33. 106. Batušiã. Biki. Betoven. paroh 328. prirodwak 63. Stefan. 55. vladar Moldavije 10. 20. Biki. (Breier) 253. Bugarski. 17. Bogdan. pisac 329. Arsenije 7—18. gradonaåelnik novosadski 97. 20. Maksim. Blaznavac. bibliotekar 51. 212. Vasilije iz Arada 189. Bauer. 89. Ðorðe. Barlovac. ministar 76.Bajiã. T. Wagoje. 23. Brajer. Maksim. Johan Elert (Bode). Barjaši. Vajs fon. Bah. bibliotekar 203. 8. Ištvan (Bessenyei István). Petar. Ðorðeviã 17. Marija. Barsan. 103. Bartelemi. Bibiå. porodica 297. Georgije. Bugarski. Ÿorÿ Luj Leklerk (Buffon). posinak Jovana Nikoliãa od Rudne 96. 61. Ðuriã 19. litograf 328. teatrolog 291. 112. Bifon. 284. 20. pisac 127. Stevan. Brankoviã. glumica 285. Joca. Josif (Iosif Bobulescu). 112. Petar. Bajiã. Lazar. profesor 22. Ludvig van (Beethoven). 108. Brankoviã. Milivoje. Aleksandra. Brankoviã. Binder Bugarski. inÿiwer i istoriåar 8. Bogosavqeviã. Brunsvik (Brunszvik). arhimandrit 64. muziåar 204. 17. Gabor (Bona Gábor). Ðurað. advokat 105. istoriåar umetnosti 179. Qubica. Brankoviã. Biga. Brankoviã. Brankovan. Beÿan. baron 102. Tinka roð. Prokopije. 333. Angelina.. Nikola. 324. Bugarski. patrijarh 104. 67. general-major 138. Bešina. Milorad. 14. Petrija od Varadija 98. 90. 240. 14. 128. Bruner (Brunner). Ÿan Pjer (Blanchard). Berkesi. 15. kwiÿevnik 129. Bela. episkop 151. 12. 234. Baron. Igwat iz Slavonskog Broda 100. despot 7. 163. Mihajlo. Berlendesen. 92. Baãawi (Batthyány). Mirjana. pozorišni tehniåar 286. Bogdanoviã. Aleksandra 19. namesnik Milana Obrenoviãa 99. Milivoj 19—25. Bona. 252. 17. 256. Jovan. Borojeviã. slikar 305. 14. Gedeon. grofica 282. Bugarski. Bogdanoviã. Milan. despot 14. Miloš od Varadija. Ištvan (Berkeszi István). 323. Bugarski. istoriåar 153. Silviu. Marko. profesor 22. 8. inspektor pozorišne rasvete 286. ÿurnalista 84. Julka roð. Brankoviã. komesar 138. slikar 302. Petar iz Uqme 239. Berenfels. Nikola. 10. porodica 18. Bibiã. Baãawi. Bugarski. J. Milivoje. redaktor 43—49. Beåi. prirodwak 67. istoriåar kwiÿevnosti 7. 187. Bogdanoviã. 282. 21. Branovaåki. Ÿivko. pisac 329. pravnik 221. 14. 111.. Binder. ålan Društva za SNP 100. Mileva-Milica roð. istoriåar umetnosti 179. pukovnik 87. kompozitor 54. Ÿan Ÿak (Barthélemy). Ðorðe. Vuk. zemqoradnik u Semartonu 19. Birta. Boliã. Milana. Bugarski. Nikola. kraqevski školski nadzornik 160. Bugarski. prota iz Rešinara 137. Jovan.

Gerold. profesor 22. porodica 234. uåiteq u Beåkereku 281. 298. unuka Fedora Nikoliãa od Rudne 109. Golub. Vujiã. 281. Vladimir. Verde. istoriåar umetnosti 173. kwiÿevnik 52. 333. 283. Viha. episkop 123. graniåarski kapetani 96. drÿavnik 84. Gete. 235. Ÿil (Verne). Galvani. slikar 328. 289. Vasiã. profesor 22. Vlašiã. profesor 20. Garašanin. Gruber. Karolina Lujza iz Karaševa 234. episkop 113. Slavko. grof 274. Arpad. Ðula (Wlassics Gyula). komunalni uåiteq 235. maðarski premijer 223. Aleksandar. kwiÿar 314. Andreja. porodica 96. Grigoroviå. Branko. Jovan (Ioan Gheþia) 148. Jovan. graniåarski kapetani 96. Tadija 109. 83. Vladislav II. Granofski. Eugen (Jeno). rediteq i pozorišni teoretiåar 297. pesnik 148. 235. prota 105. Vujiã. 202. uåiteq u Aradu 161. Gavriloviã. Andreja iz Karaševa 234. 290. Gavriloviã. Toma. Vujiãi. Jovan. Kristof Vilibald (Gluck). lekar 254. Vajs. Karl (Gerold). Ÿivka iz Vaqeva 33. Joakim. 234. kraq 9. Jovan N. Vlašiã. Qudevit. kurijalni sudija 106. Joan. Ludvig 109. Gogl. istoriåar crkve 200. graniåarski kapetani 96. straÿmešter 186. Viha. fiziåar 63. Vukeliã. Volter. Matija. Kosta — Prota. Viktor Ivanoviå. Qubiša. Vujiã. direktor škole 233. Vitkoviã. Vitkoviãi.. Gligorije. Emanuel. Vladisavqeviã. Milovan. gradonaåelnik aradski 185. Andra. 128. Vergilije (Vergilius). Vidakoviã. Vlašiã. Vereš. pozorišni rediteq 297. Vasilije. pomoãni beleÿnik 234. rediteq 285. 91. Mišelina. Vukåeviã. 332. 75. Milo. Vasiã. Vlašiã. 204. Vlašiã. Bisa 89. Georgijeviã od Apadije. profesor 73—79.. Joanikije. nadzornik u Sarajevu 102. kwiÿevnik i politiåar 166. Georgijeviã. porodica 297. Vanonåek (Wanoncsek). ministar prosvete 131. Vasiã. Vuåiã Perišiã. V. 113—124. Nikola. Luiði (Galvani). 154. Vlahoviã. Nikola. Grosinger. Golec. slavista 153. muzikolog 202. Vlašiã. istoriåar 63—71. profesor 22. pisac 73. 127. Ludvig Albreht (Gebhardi). akademik 109. student medicine 45. episkop 7. Georg. 10. Vlahoviã. Vatašijanu. 243. Fransoa Mari Arue (Voltaire). lekar 145. 136. G Gavela. Nikola. Jozef 274. dirigent 285. prikupqaå priloga 191. Vukadinoviã. istoriåar 329. Volta. Venkhajm (Wenckheim). ikonoipisac 91. Verzar (Verzár). kwiÿevnik 64. pisac 77. Gavruca. 236. 127. 84. Konstantin (Wurzbach). porodica 145. 146. slikar 181. Vlašiã. 92. 85. Petar iz Pokole 245. V Vajdman (Weidmann). Gigiã. sveštenik 160. Vinko. Vlašiå. 16. Vlaho. Vidak. 292. mitropolit 136. Dimitrije. 49. slikar 181. 201. Goðevac. 86. uåiteq i seoski knez 234. 289. Stojanka. Vern. Vulini. 275. kompozitor 54. Pavle. Veber (Weber). 345 . glumica 286. Gruiã. 81. Vurcbah. Bukuroviã. Pavle. 83. Viloviã. Georgijevski. Gavriloviã. 85. 240. prota iz Beograda 45. Spasoje. Vladimir.Bukovac. 317. (Vºtº¤ianu). Grašalkoviã. Vajdman (Weidmann). Georgijeviã. nastavnica u Temišvaru 21. Vaka. Vukoviã. Gernot. Vladislav I. mesar u Temišvaru 234. Šandor (Wekerle Sándor). 86. kraq 152. štampar 126. Sava. Gaj. kwiÿevnik 52. Alesandro (Volta). Vozareviã. Johan Volfgang (Goethe). Grahovac. Vasilijeviã. 293. Ilija. Grašalkoviã. 281. Gajin. Gregor. Maksim. Gavriloviã. knez 97. muzikolog 51—62. Šmidl 234. Vekerle. Gavriloviã. Slavko. fiziåar 63. Gavriloviã. Marija roð. pisac 44. vojvoda i politiåar 74. I. porodica 284. filozof 63. 212. Ðoka. Bernat (Weisz). Panta. otac Dimitrija Tirola 313. Gluk. kwiÿevnik 129. rumunski istoriåar 153. Gavriloviã. Vasiã. muzikolog 204. istoriåar 82. Petar. Gligorije. Gecija. 295. Vasiã. Vladislav. pesnik 128. Gephardi.

Pal (Gulyás Pál). Konstantin. 325. 133. 136. Miqa. 131. kwiÿevnik 59. Ðorðe. 130. unuk Ðorðev 130. Damaskin. Jevrem. Anton V. Golub. Vasilije. Ferenc (Deák Ferenc). episkop 114. Deretiã. Jovan. Aleksandar — Aleksa. 294. posednik i sudija. Petar. etnograf 152. 280. Olga roð. Dragomir. Damaskin. Nikola. Dalen. Petar. Davidoviã. Jean le Rond). Haxi. Derešãe. Aleksandar (Dreyschock). 127. 109. Georgije. Damaskin. Dimitrijeviã. 130. Duka. Gutenbrun (Guttenbrun). Deÿan. Damjanoviã. istoriåar 110. paroh 108. Tekelija 128. Feldvari 129. kãi Stefanova 128. (Dietrich). Jelka roð. Dimitrijeviã. Dudl. baron 106. 310. 91. 91. Došen. prikupqaå priloga 191. 129. Damaskin. 132. Dolomje. 122. Dimitrijeviã. Margita roð. Margita. Luiði (Guglielmi). Stefanoviã 261. 129. 49. veroispovedni uåiteq u Neuzini 235. 153. 130. Zako 128. Deodat Gratet de (Dolomieu). Antonije. Dimitrijeviã. 213. Guno. 122. Guqelmi. 61. Demeter. 93. kompozitor 277. Damaskin. Simeon. advokat 108.. Deviã. Guqaš. Stefan od Nemeta. 55. Dimitrijeviã-Rafailoviã. Drajšok. posednik i pisac 130. 132. Damaskin. Palikuåevni 129. 45. Pulherija roð. Dadawi. Dimitrijeviã. 123. Stefan. Dobra. Duišin. 133. Isak. Dubravinski. Ditrih. Nikodim. pozlatar 90. Simeon. Ÿan (D'Alembert. potpukovnik 129. Damaskin. 125. Dimiã. Doner (Donner). Dolga. 128. 346 . Jelena roð. 130. Marija roð. 128. Damaskin. (Lucia Djamo Diaconiþº). 148. Dimitrije. episkop 113. Ðura. teatrolog 274. 132. Damaskin 130. kompozitor 54. politiåar 47. 133. Etelka roð. oblaåiqa u pozorištu 286. Jelena. Damaskin. Vasilije (Drºguþ). Antonija. istoriåar 127. Haxi 222. porodica 173. politiåar 225. veliki ÿupan i poslanik 97. Grujiã. 117. Damaskin. Doniceti. Damaskin. kãi Antonijeva 130. Dvoraåek. 115. Vladimir. Luåija. Domanski. Dalamber. Vašerheqi 130. 130. Gruiã. Dobroviã. Damaskin. Dimitrije. 48. 129. Dobroviã. Dragyc. Arsen. Geza od Kadara. Doner (Donner). Vasa. pijanista i profesor 51. inÿiwer 21. Petar. Petar. Damaskin. Inokentije. 62. politiåar 97. Domawanc. Svetozar. Nikanor. matematiåar 63. Raja. Stefan. episkop 100.. Janko od Ðulveza i Diwaša. Nikanor. Miqa mlaði. garderober u pozorištu 286. istoriåar kwiÿevnosti 75. Damaskin. kãi Stefanova 130. Dimitrijeviã. 314. Dimitrije. Jovan. Teodoroviã 130. 56. Sava. Rajmund 261. folklorista 153. Grujiã. pravnica 222. Djamo Dijakonica. uåiteq iz Krašova 235. 133. 278. Damaskin. 68. M. Gråiã. veroispovedni uåiteq iz Krašova 235. Anðelija. pravnik 129.. Dobra. Ana. Gaetano (Donizetti). slikar 89. Dobrašinoviã. Grujiã. profesor muzike iz Rešice 239. 311. Dib. 119. Qubomir. slikar 301. 295. 136. Damaskin. 132. advokat u Beåu 97. eparhijski školski referent 160. slikar 222. ministar 86. 130. asesor 128. 282. 121. Ivanka roð. 132. sveštenik 138. naåelnik sreza i asesor 128. Dobra. Dobroviã. Damaskin. Damaskin-Qubimiroviã. Deak. kwiÿevnik i publicista 125. Ema roð. Domanski. 114. 130. 279. 129. istoriåar 135. episkop 113—124. 90. Dadawi. prevodilac 44. Šarl (Gounod). Katarina roð. rodonaåelnik porodice i sudija 127. Daniåiã. Silviju. 126. Damaskin. prikupqaå priloga 191.Gruiã. 133. D Davidoviã. Stefan. 118. Daviåo. Damaskin. Ðorðe. Damaskin. Danil. 94. kãi Simeonova 129. Nikolaj. Damaskin. arhitekta 222. Dobroviã. sin Ðorðev 130. istoriåar kwiÿevnosti 253. Georgije. unuka Ðorðeva 130. kompozitor 54. 132. drvorezbar 89. prirodwak 67. arhimandrit 108. 124. Damaskin. kaluðer 151—156. 132. Miša. poglavar 100. Hajim S. Dimitrijeviã. savetnik Temišvarske administracije 121. plemiã 130. profesor i bogoslov 66. sin Stefanov 128. kwiÿevnik 297. Radoslav M. 130. politiåar 85. 130. porodica 125—133. Petar. filolog i kwiÿevnik 44. istoriåar 7. uåiteq muzike 235.

Ÿivkoviã. baron 45. upravnik gimnazije 102. Ðuriåko od Modoša. 46. Ivanoviã. Lazar. 110. Ðurasa. Zaharijeviã. Ÿivojnoviã. Damaskin 128. kompozitor 204. Ifka. slikar 90. profesor 43. 302. Teofil iz Vaqeva 33. profesor 22. Dimitrije. Ðuriã. Nikola. Edelspaher. Z Zajc. publicista 230. Ÿ Ÿivanoviã. Ivkoviã. tast Wagoja Basaraba 17. Pavel. Ðurasa. 112. Marija iz Karaševa 237. Engel. 237. Lazar. pesnik 165. Kornelije. Olga roð. J. Teodor. S. Stefanoviã 261. 201. 240. 48. Ðurkica. 214. istoriåar umetnosti 177. 301. 138. istoriåar 81—88. 44. Evgenije. poslanik 108. grof 275. episkop 32. Iliã. porodica 181. 204. Stana. sudija 43—49. plemiã 105. 281. 75. 234. trnovski patrijarh 152. porodica 145. Ðurasa. Martin iz Rešice 238. scenograf 279. advokat 237. Ðuriã-Klajn. Ilarion. Ivanåeviã. Ðurasa. åinovnica 238. veleposednik 104. Joca. školski upravnik 160. 299. muzikolog 52. Petar iz Vaqeva 33. Ivaåkoviã. 111. Ÿivkoviã. J Jakabfalvi. Ðurkoviã. Evtimije. kwiÿevnik 83. Ðuriã. 347 . istoriåar 230. profesor 20. Ðurasa. istoriåar 16. Ziåi. 61. Iskriã. Ÿivanoviã. Ðurkica 237. Ðika. graniåarski kapetani 96. Zaharijeviã. 240. Ðorðeviã. Gedeon. Erdujheqi. grof 98. Sinesije. I Ivaniã. Nikoliã od Rudne 106. Esterhazi (Esterházy). kompozitor 293.Duka. Ðorðe. Stevan. Ivanoviã. Ivaniã. Nikola. Zubkoviã. sekretar vladike Sofronija Kiriloviãa 137. 47. pravnik 43. Mirko. 239. A. Ðermek. 17. Špicer. glumica 285. veleposednik 105. Johan (Sauermann). E Ebersberg. Lidija. Vojislav. Marta-Olga roð. Esterhazi. Sava. 233. baron 117 Engert. porodica 257. grof 274. slavista 77. Jakov. grof 282. Stevan Dabiã. muzikolog 204. Ðurkoviã. Ivan.. muzikolog 199. Ivan. 237. Ivan. Mikola. Katarina roð. Prokopije. porodica 274. Ÿivi. prikupqaå priloga 191. Marjan. Ðurasa. Iliã. studentkiwa 238. Zaharijeviã. Johan (Engerth). 129. 324. porodica 237. porodica 173. prikupqaå priloga 191. uåiteq 237. Ðurasa. Ðurkoviã. Eustatijeviã. Ÿili (Jilly). vladika 45. Elvic (Elwitz). Ðorðe. etnomuzikolog 254. 109. Ÿivkoviã. 139. 281. Joan. Teodor. istoriåar 110. poslanik 108. Vladimir. Ðakoviã. 239. Olga. 256. 245. Ÿivkoviã. paroh 73. Zauerman. filolog 52. Ðurasa. 46. Alojz iz Karaševa 237. Ivanoviã. 41. 105. biolog i fiziolog 20. Ðurasa (Giurasa). 122. Bogdan. viceišpan 265. Vasilije. 238. Dušan. pisac 329. Ilija. Ÿivkoviã. Dimitrije. episkop 243—249. Zeremski. veroispovedni uåiteq 235. Ÿivkoviã. Jakovqeviã. Dunðerski. 235. Dunðerski. Zaharijeviã. drÿavni uåiteq 235. Jovan 129. Arsenije. Lazar. Ðurasa. Jakšiã. Ivan. Dimitrije. Stepan iz Karaševa 237. 60. Arsen. veroispovedni uåiteq 235. profesor 20. 239. Ðurasa. Johan Kristijan (Engel). Eremiã. Jeftimije. Erdedi (Erdõdy). Ivan iz Karaševa 237. Pavle. pisac 77. Zora. Marija Terezija 275. Fridi. Franåisk — Feri. (Jivi) 136. 209. Zoltan 261. Erdedi. Ð Ðaja. Iliã. 236. 297. 289. 238. sveštenik 43. Jovan. Paja. Ðuriåiã. pedagog 326. Ivanoviã. Ðurkoviã. rediteq 291. dobrotvor 39. arhimandrit 160. 303. Ðurasa. 279. Ana roð. Zoriãi. patrijarh 45. 284. Jakabfalvi. 44. Jovanka roð. Ðorðeviã. Esterhazi. Igwatoviã. Jeroš. Melhior. sudija 108. Ÿivanoviã. Vasilije. 140. Qiqana. Ðika. Engelhard. uåiteq pevawa 204.

85. knegiwa 97. Kanic. Jovanoviã. 182. Dragomir. 306. arhimandrit i istoriåar 63—71. 189. 91. majka Gavrilova 187. Jeremiã. Jovanoviã. Karaxiã. 195. Jon Bogdan v. 284. sestra Gavrilova 187. 188. Sava iz Arada 265. istoriåar 115. 116. glumica 285. slavista 152. 157. Kiril. 253. Kamenicki (Kamenitzky). kulturni i pozorišni stvaralac 297. Jakšiã. 57. mitropolit 31. Jankoviã. Slobodan. Emanuil. Pap 89. Jovanoviã Vidak. 90. vajari 89—94. slikar iz Modoša 181. Ðorðe. Petar. Jovanoviã. kompozitor 55. Jakšiã. Kenigseg. 93. otac vojvode Radula 17. 129. Kašikoviã. Nikola. poslanik 108. Kalman. 97. 83. slikar iz Krstura 181. profesor 22. namesnik jeromonah u Partošu 118. 95. Mihailo. bibliotekar 60. Miodrag. drÿavnik 81—88. jerej 119. paroh segedinski 160. slikar 326. 88. kraqevski savetnik i dobrotvor 108. prikupaqaå priloga 191. Karaðorðeviã. Mita. 294. 94. Janiãi. carsko-kraqevski kapetan 44. Ivanka. Joanov. Gavril — Gavra. Jovanoviã. knegiwica 97. Stefan Veliki. 193. 115. 275. 101. 273. Jovanoviã. kandidat medicinskih nauka 64. Jovanoviã. Fridrih (Kanitz). Kaloeru. Joan. Jovanoviã. Ðura. Jovanov. car 68. 153. Quben. 123. Jankoviã. Jovanoviã. Petar. Milan. 177. istoriåar medicine 143. 197. 252. Zaharijeviã 44. Konstantin. 93. Jankoviã. Kalåiã. Kapuši. kancelar 128. 94. publicista 100. 297. Aleksandar Ivanoviå. Janiã. slikar i profesor 321. konzistorijalni fiškal 46. 65. 317. 58. Jovanoviã. grof 224. Jelena iz Arada 187. mitropolit sofijski 7. vajar 89. 188. 283. Kapdemort. 299. austrougarski kapetan 48. 327. Joanoviãi. 193. Janiãije. 188. Jeger. 293. 8. Manojlo. istoriåar umetnosti 182. gradonaåelnik Arada 185. Kaunic. Kašanin. 98. 103. Georgije. Jenko. general 101. hajduk 39. 324. Paja. 170. dinastija 315. Karoqi. Jankoviã. 169. 59. Dimitrije. Georgije. 157. 92. Ferenc (Kerényi) 273. Stevan. Jankoviã Mirijevski. 116. Kasini. Jovanoviã. episkop 114. Dmitar. Jankoviã. Teodor. 85. horoupraviteq u Temišvaru 201. Jankoviã. slikar 173. Karaðorðeviãi. Bewamin (Kállay). 60. lekar 100. 197. Jugoviã. 182. Vikentije. Josifoviã. kulturni i pozorišni stvaralac 297. Kerewi. profesor 20. 187. 176. 146. Josif II. Jankoviã. Ivan 280. Jovan — Zmaj. Pavle. 100. 226. Milan. Mihailo — Mikl. Jovan Sracimir. senator aradski 185. Davorin. Jakšiã. 188. slikar 173. kalfa 201. porodica 284. Joan Stefan v. Jankoviã. Jakšiã. 78. hajduk 39. Karavelov. Jovanoviã. 117. istoriåar umetnosti 89—94. prevodilac 44. istoriåar 127. 90. Stevan. 62. Joakim. Melanija roð. 289. Karaðorðeviã. 227. Kalevit. Janiã. Bogdan III Slepi. Jovanoviã. Marta. Katana. 117.Jakšiã. feldmaršal 122. Jankoviã. Ðorðe. 86. abaxija temišvarski 81. 98. Jevriã. ministar 97. Josif. posednici 96. Risto. dobrotvor 185— 198. 156. Aleksa. Jakšiã. Arsenije. Jankoviã. Jelisaveta. carica 101. 138. kwiÿevnik 56. Lazar. Kegleviã (Keglevich). publicista 77. 79. Jacimirski. kwiÿevnik 175. nadzornik škola 41. Joanoviã. kwiÿevnik 293. car 154. 294. 188. Mihaq (Károlyi Mihály). 314. 124. Kornel. Jovanoviã. Jankoviã. 61. Kapdemort. Milutin. 187. Joan. vajar 89. kwiÿevnik 170. Persida. Ekatarina roð. porodica 222. Marko. Vuk Stefanoviã 48. astronom 63. Kempen. Ðovani Domeniko (Cassini). Kalinoviã. Karlo VI. preparator 131. Bela. 87. Vencel (Kaunitz). Janiã. Josif. Kengelac. Jovanoviã. 48. 75. carica 68. K Kajzer. Jankoviã. Josif. 348 . Pavle. Jelena. Jovanoviã Batut. 109. Katarina II. Jasna. slikar 173. baron 76. Joviåiã. 330. Milan. porodica 274. 243. Kampelen. Julijana. istoriåar i politiåar 81. zaduÿbinar 186. publicista 101. profesor 252. Ðura. Jankoviã. 198. Karoqi (Károlyi). Kalaj. putopisac 296. Jovanoviã. Kamburov. car 115.

Kiriloviã. Haxi. Konstantinesku. episkop 135—141. Kostiã. teatrolog 273. sin Slobodanov 27. istoriåar 110. Åupiã 27. lekar 188. astronom 63. Kondova. Ðorðe. Svetozar. kulturni radnik 297. 85. 58. Krenikoviã. 92. logotet 15. 214. Jovan. 83. Aleksandar 32. Laskarov. 185. glumac 285. Lendvai. Vatroslav. Laza. Marija roð. 227. kãi Slobodanova 27.. kwiÿevnik 329. Šifman 330. istoriåar 76. Krenikoviã. List. Kostiã. istoriåar umetnosti 175. Kostiã. unijatski episkop 243. Katarina Katica roð. 61. 32.Kik. kãi Slobodanova 27. Stevan. hemiåar 63. 70. Petar V. 326. 136. 215. Kovaåeviã. Knor (Knorr). Ivan. Marija. Kliment. Kostiã. August fon (Kotzebue). 290. Matija. upravnica imovine Hristifora Šifmana 329. Nikola Itebejski 130. 32. V. Kukuqeviã-Sakcinski. 138. etnomuzikolog 204. Klajiã. istoriåar 153. uåiteqica 237. 274. 27—42. Kuntariã. Georg. Lekin. 28. Kolariã. Lazaresku. Svetozar. Kiš. Letiã. Hajnc (Kindermann). Kocebu. Kostiã. astronom 63. 189. sufler 285. Miodrag. Jovan. Slobodan T. politiåar 223. prikupaqaå priloga 189. Gliša 330. slikar i scenograf 279. 217. Kostadinoviã. Karolina roð. Kranåeviã. 215. 325. Leopold I. upravnik Karlovaåke gimnazije 104. Andre (Lalande). 275. Klicin. Laland. Antoan (Lavoisier). Radu (Radu Constantinescu). 213. Nebojša. Kostiã-Boršaru Delija. Jovan. Krestiã. Vasilije. Koloÿoara. Paulina roð. 98. Stevan. episkop 34. muzikolog 56. Krestiã. 32. Krajbig (Kreibig). Kine. protokolist 278. Kovaå. pedagog i publicista 225. Mikloš (Lendvai Miklós) 127. Melentije. vojskovoða 83. fiziåar 63. istoriåar i publicista 91. Elena (Elena Linþa). jerej u Aradu 187. 32. Miraš. 16. Ÿivana. profesor 23. porodica 32. istoriåar kwiÿevnosti 87. uåiteq 27. Klari. 215. Joca. ÿupan 100. Kostas. Kiriloviã. Leskovac. Mata. Ðorðe. Laziã. istoriåar kulture 188. Kostiã. Marija.. Kiãoviã. Kostas. Vladimir. 238. 32. advokat 224. episkop 27. Petar (Colojoara). pesnik 52. Linca. 216. Mita. 62. 280. Arpad (Löbl Árpád). 109. 14. Kniãanin. Lindner (Lindner). Todor 110. 84. porodica 211. Pjer Simon (Laplace). Kovaåek. 110. Karl fon (Linne). 238. kraq 7. Lisinski. Viktor (Kühne) publicista 77. kãi Slobodanova 27. Kostiã. 108. Jovan Janko. profesor 329. 212. Laloševiã. Lazareviã. Frawo. Sofronije. upravnik pozorišta 288. akademik 60. 215. Kostiã. Evgenije. Koloÿoara. trgovac 220. knez 18. istoriåar 82. 55. stolar 90. 186. istoriåar 151. Lajtner. Kiš. Moric (Lehmann). Damaskin 130. 326. Nemawa. Boÿidar. porodica v. 152. 54. Ogwanka. Mladen. 226. 139. Kristina roð. Laziã. 298. Georgije. Line. Kuševiã. profesor 22. istoriåar crkve 138. Jelisaveta. Kneÿeviã. car 127. Kinderman. profesor 326. Branislav D. Vasilije. Leopold II. Kostiã. grof 157. Jovan. kompozitor 51. episkop 28. Anton. Laplas. profesor 20. 110. Kostiã. 191. 54. Šifman 330. Krestiã. Šarl (Coulomb). predsednik Matice srpske 125—133. Lakatoš. Dejan v. Gordana. sveštenik 160. Stana iz Vaqeva 33. Dimitrije. stolar 330. O. Kostiã. Visarion. Kostiã. Lazareviã. Krstiã. Tanasije. Ðurasa (Colojoara). Miron (Constans). Lazar Hrebeqanoviã. Kleut. 32. Liblajtner. Krasojeviã. Pešiã 27. botaniåar 63. Kovijaniã. uåiteq iz Domana 237. 192. ålan Matice srpske 325. slavista 153. fiziåar 63. 213. car 69. violinista 52. Kucara. Kostiã. Jovan. Korvin. sin Slobodanov 27. Kruševac. Dositije. Krstiã. L Lavoazije. 108. Kostiã. Todorka. Risto. Letica. Šarlota roð. Kostiã. Dragomir. 349 . Lebl. 29. Visarion. prota 21. Kulon. Jovan. Kostiã. Milan P. istoriåar 43. Kod. Konstans. Emil (Emil Lºzºrescu). Kuhaå. Leman. 299. Franc (Liszt Franz). 56. Kostiã. Kosovac. episkop 137. bogoslov 32.. Lakaj. Kurjakoviã. kompozitor 55. prota 108. paroh u Ketfequ 211.

Milin. 243. Marinkoviã. Matiã. Makarije. Madaras. Aleksandar. Lupa.. slavista 92.. 83. pisac 44. publicista 163. Dimitrije. 299. Ÿiva 151—156. izaslanik Beåkog dvora 138. Aksentije. Petar iz Arada 189. Damaskin 128. Miklošiå. Šandor 265. Olga. Brankoviã Maksim. 298. Georgije. 129. Metodije. Pijetro (Metastasio. 110. 331. Dušan iz Vaqeva 33. Milan Obrenoviã. Naum (Maly). Maletin. 87. 100. Jelka. Miliã. Maksimoviã. Malenica od Velikog Gaja. 327. 325. Milisavac. pedagog 326. Mikiã. Marxiwean. Medakoviã. Kosta P. Marinkoviã. mitropolit ugro-vlaški 10. gradonaåelnik Sremskih Karlovaca 104. istoriåar 82. Markoviã. 350 . kaluðer v. prikupaqaå priloga 191. Aleksandar. Meternih. asesor 96. Milenkoviã. Vladul. 47. Markoviã-Juzbašiã. 114. episkop. porodica v. Miletiã. Tatjana. Miletiã. 140. Markoviã. Qubomir. Maletiã. profesor i filolog 20. 255. Markoviã. Svetozar. Pavle. 122. (Lup¤a) 8. Jovan. Milovan. 45. istoriåar crkve 136. episkop 245. Melentijeviã. 117. 23. 100. Ÿarko. Nikanor. 85. episkop 139. sluÿbenik Matice srpske 323. Miliãeviã. pedagog 326. 281. sreski naåelnik 100. Aleksandra. muzikolog 204. Vasa 135—141. 141. katiheta 252. Ÿivan. Maksim. lekar 108. 138. Slobodan. 281. Mali. 140. uåiteq iz Vaqeva 33. Pavle. 157. 139. 274. 46. vajar 92. slavista 230. 99. Mariã. kraq 274. Manojloviã. 101. Ðula (Madarász Gyula). Mihaj (Mihai Ro¤u Martinovici) 41. K. M. Ludvig II. bugarski profesor 234. Petar. politiåar 223. Joanikije. Stefan. Milanoviã-Joviã.Lihtenberg. poslanik 102. 208. 122. Maksimoviã. kwiÿevnik i filozof 64. profesor 22. Atanasije. Malaesko. Mahan. politiåar 43. kraq 298. Maðareviã. Jovan (Janoš). Manuiloviã. Ãirilo. Marodiã. Martinoviã Rošu. 296. Miletiå. 138. Makarije. 326. Mileusniã. 223. Pavle. istoriåarka 51. Adrijana Sida 143—150. Qubomir. Ðorðe. ministarski savetnik 100. 48. Jovanka 93. Miladinoviã. 111. Markoviã. akademski ÿivopisac 100. 313. Markoviã. Franc. 235. 266. Sreãko. Stevan. 209. patrijarh 97. Teodor. Aksentije. 317. upravnik Biblioteke Matice srpske 330. Danilo. 97. episkop 113. Qubimiroviã. Milankoviã. Damaskin 127. istoriåar umetnosti 7. Pavle. kompozitor i etnomuzikolog 56. 129. jeromonah 244. carica 136. 9. Sowa. Petar. Luj XIV. ruski akademik 315. Lupša. 163. Terezija roð. Svetozar. politiåar 85. Marinkoviã. kompozitor 55. Milica. Svetislav.. sveštenik u Temišvaru 20. Mladen. 328. 275. nadzornik škola 160. Maksimoviã Kwaÿeviã. Q Qubibratiã. Mijatov-Krstiã. 38. Olivera. 176. Mawea. istoriåar umetnosti 90. 166. istoriåar umetnosti 173. Josif. Marija. Milenko. Mariã. Svetozar. 295. 327. Mijoviã. ãerka Svetozareva 97. profesor 327. Malenica od Velikog Gaja. Mandiã. patrijarh antiohijski 152. pisac 323. Milankov. Lupuloviã. Dejan. kulturni radnik 297. istoriåar umetnosti 173— 183. austrijski kancelar 69. istoriåar 293. Mileker. 129.. Mašireviã. šef Ornitološkog odseka Maðarskog muzeja 131. 11. 255. logotet 121. Georgije. profesor 22. Vladimir 95—112. Ðorðe uåiteq u Aradu 160. pisac 77. St. uåiteqica u Krašovu 235. Major. autor peåata 150. 96. 199. Samuilo. Aksentije. muzikolog 61. 329. Martinoviã. Milan Ð. akademik 110. Lujanoviã. Marjanoviã. Milig. 21. Maksimijan. Markoviã. prota 120. Pietro Antonio Domenico Bonaventura). Lukin. Vencel (Metternich). ålan Ekonomskog odbora SNP 98. 49. kraq 98. akademik 182. M Magaraševiã. 317. Marinkoviã. Marinkoviã. Lotiã. 111. 200. 113. Georg Kristijan. unijatski episkop 138. Matazen. Medakoviã. Metastazij. 140. 234. 297. Marki. Marija Terezija.

86. pisac 44. Aleksa. Molnar. Nikoliã. Miloševiã. Nikola — Nika. upravnik kreditnog zavoda 104. ministar nastave 23. 192. 120. 88. pesnik 44. 333. Morfidis-Nisis. Vasile. car 221. Gedeon. Mihwea Svirepi v. baron 102. Mihailoviå. profesor 20. Nenadoviã. kwiÿevnik i publicista 163—171. Milutinoviã. Miok. Ÿivojin. politiåar 21. 86. Mihalek. Mihailo Obrenoviã. knez 75. Nako. Momåiloviã. Molijer. 330. posednik 96. Volfgang Amadeus (Mozart). Nikoliã. J. Andrej. Nikolajeviã. kwiÿevnik i politiåar 52. Mihaila. posednik 96. Branko. Aleksandar. Milosavqeviã. Mihajloviã. istoriåar 153. 273—311. Nikitiã. Uroš. Nestoroviã. Nikoliã. 323. profesor 20. 97. 244. Milan. Milunoviã. Lazar. prota 31. Alvizo. 296. Miloradoviã. Nebrigiã. Nedeqkoviã. Miåin. 112. 328. Mihajloviã. Miråea. 216. pop iz Sada 135. Nikoliã. episkop 113. inspektor škola 266. Jean Baptiste Poquelin). Nikoliã. Isidor. Nako. Necl (Nötzl). Miãiã. Mihailoviã. senator aradski 185. Milan. Nikoliã. bibliotekar 163—171. 99. uåiteqica 237. 122. pedagog 326. Nako. istoriåar 151. Mišiã. Pjer Luj Moro de (Maupertuis. Ÿan Batist Poklen (Molière. Petar. Najpert. Miloš Obrenoviã.Milojeviã. Nikoliã. 110. Jovan. uåiteq pevawa 201. 17. 305. oleograf 328. katiheta 252. Jon-Radu (Ion-Radu Mircea). 204. vladar 9. Aleksandar. Milutinoviã. hajduk 39. 351 . pisac 30. Kosta. Velimir. Ilije. Stojan. muzikolog 204. pisac 127. 99. 23. Nikanor. Miloje. Mihajlo. Mihajlo — Miša. Nedeqkov. ãesarsko-kraqevski komesar i veliki ÿupan 190. mitropolit 157. student 45. Muravjov. Nikoliã. uåiteq iz Lupaka 235. Nako. 21. Aleksandar Rudwanski 97. Petar. upravnik 104. Milutinoviã. Vuåetiã 283. 95. Mihajloviã. Hajm. episkop 113. Mihajloviã. (Moisescu) 8. Ana roð. direktor škole u Temišvaru 20. protoprezviter 108. Molinari. istoriåar crkve 329. grof 296. episkop 138. Mihwea Zli. Jovan od Sent Mikloša. Mladen. Kosta. Stefan. 111. Mišiã. 82. bibliotekar 51. G. Milan. Pavle. kompozitor 54. Nað. Marija roð. Nikoliã. Dimitrije. Mopertuji. Svetozar. Mušicki. politiåar 97. 76. paroh u Senmiklušu 118. Ðorðe. car 14. Milutinoviã. 330. knez u Knezu 163. Radovan. Miša. kwiÿevnik 295. Naðvinski. 280. Marko. muzikolog 57. 97. Olgica. Mirjaniã. Najbauer. Nadašdi. Dimitrije. Jankoviã. Maksim. 111. generalni providur 114. Nikoliã. 110. Nikoliã. Dragomir 157—161. politiåar 223. Kiril. 332. Stevåa. Mojsesku. Pera. Milivoje. lekar i profesor 45. Mitriã. porodica 297. Marko. 16. 296. 82. Nedeqkoviã. 98. Napoleon 66. upravnik pozorišta 288. Andrej Nikolajeviã. 318. slikar 326. popisivaå 287. Miloš. Nenadoviã. porodica 295. politiåar 85. tutor kraqa Milana 99. N Nagi. 96. L. porodica 126. profesor 22. Nako. 245. Nikoliã. prikupaqaå priloga 191. sudija 185. Jevstasije. Nikoliã. Lazar. Mihailo. 296. Milošev. Dositej. Milan. 108. 324. 120. sveštenik u Knezu 163. istoriåar 224. iguman 212. 296. 110. 58. 98. Nako. matematiåar 63. Nestoroviã. Jovan. dobrotvor 39. 295. Pierre Louis Moreau de). Nedeqkoviã. episkop 119. 315. Mocart. propovednik i pisac 68. 313. Nediã. Nikolaj II. Murgulesku. Georgije. general 121. 140. Moãenigo. profesor 22. slikar i istoriåar umetnosti 176. Jovan. 331. Mor. 10. sveštenik 21. Ðurasa (Naghi). Murat. Natoševiã. Avram iz Arada 189. 243. 191. 125. posednik i dobrotvor 96. 111. Mihalec. George (Gheorghe Mihºilº). 9. sveštenik 170. Anastasija roð. fervelter spahiluka 331. 86. Mihwea Zli. 61. general 318. Nediã. Ivan (Nagy). Miloš. knez 75. Dušan. Nikoliã. Mihut. Kristofer (Hristifor). Aleksandar.

Branislav. uåiteq crkvenog pojawa 200. Pankoviã. 138. 30. Josif 261. muzikolog 56. uåiteq iz Klokotiãa 235. Obrenoviã 82. O Obradoviã. porodica 275. episkop 64. Lazar Horvat (Petrichevich. Perinac. Ÿivojin. nastavnik u Temišvaru 21. Partenije. 111. glumac 292. Pataåiã. Johan (Pavel). general-baron 96.. štampar 100. Pejoviã.. sveštenik iz Batawe 160. Dionisije. Periåiã. Okanoviã. Nikoliã. Otep. 288. 109. profesor muzike iz Awine 239. Obrenoviã. 281. bibliotekar 77. graniåarski kapetani 96. Ðovani Batista (Pergolesi). 139. 315. porodica 297. Jelisaveta — Savka roð. Roksanda. 98. 68. pisac 44. 10. 204. porodica 173. 110. 147. Novakoviã. 130. Emil (Petrovici). 111. arhimandrit 214. 283. zograf 99.Nikoliã. Ilija. Ira). Jefta. 70. Nikoliã od Rudne. slavista 230. 261. pisac 58. Aleksandar. Georgije iz Arada 89. Paunoviã. 135. Boÿidar 185—198. 215. Petroviã. Miloš. Samuilo. Nifont. Stefanoviã 261.. Nole. Mihail. Obrenoviã. 281. 163. 86. sluga u pozorištu 286. Vasilije. operski pevaå 280. Oleåek. 280. istoriåar kwiÿevnosti 60. Ormoš. 245. 293. Pavloviã. Petroviã. Ajra (Aldridge. Spasoje. pozorišni kritiåar 277. Mihajlo 97. Jovan 82. Pergolezi. Paniã. Danica 199—209. 96. 106. Nikoliã. 85. Aleksandar (Odobescu). Jovan. folklorista 152. Vladimir. 136. Pavloviã. 192. 314. Ofka. 140. Pavloviã. Natalija. Vasilijan. Aleksandar M. Novakoviã. 293. Nikoliã od Rudne. kraqica 101. Jovan. Nicki. Oldrix. Lázár Horváth). Petroviã. Nikoliã od Rudne. Nikolaj. Odobesku. popisivaå 287. upravnik pravoslavnih veroispovednih škola 188. upravnik pozorišta 277. Aleksandar 258. Paltrinijeri (Paltrinieri). Kosta. Petroviã. Nikoliã od Rudne. J. 99. 61 Petroviã. Petroviã. 313. katiheta 252. kwiÿevnik 297. Pap. profesor 22. Stevan. Jevrem 98. Petroviã. Papila. Marija roð. 61. Petroviã. 284. pesnik 128. Ðura. arhimandrit 114. Nikoliã od Rudne. kwiÿevnik i drÿavnik 77. 129. 96. ålan Ekonomskog odbora SNP 98. Petar 95. 237. S. 203. prikupaqaå priloga 191. 95. Otenberg. Periã. Arsa. Emanuel 95. 261. Nikoliã od Rudne. Petrašku-Stefanoviã. Jovan. Matija (Ottepp Mathias). 329. kompozitor 54. Petrašku-Stefanoviã. Julija. Ð. kwiÿevnik 182. Oprea. Teodor. Ofka. protojerej stavrofor i ikonopisac 91. porodica 180. predsednik crkvene opštine u Aradu 192. Petrašku-Stefanoviã. Nikoliã od Rudne. 111. Ÿigmond (Ormós Zsigmond) 144. 279. Petroviã. Ogwanoviã. Perinac. 315. 137. P Pavel. 136. Palfi (Pálffy). Dimitrije. 186. 135. politiåar 100. dinastija 84. etnograf 213. advokat i kwiÿevnik 83. Vilhelmina 109. grof 281. Obrenoviãi. vajar 91. Novakoviã. Petran. 15. pisac i pozorišni kritiåar 175. Miroslav 95. Dragutin. Anton. Stojan. Nikoliã od Rudne. 232. Pavloviã. Veqko. 190. graditeq 104. Pajeviã. 261. Dušan. 128. 78. Pan. Peja. 115. Ostojiã. 284. Vlastimir. Vera. 98. advokat 105. lekar 258. Petroviã. Sergije. Nuser. etnograf 213. Petriåeviã.. T. Partoš. Petroviã. lekar 321. Nikoliã od Rudne. roð. Nikoliã od Rudne. 128. knegiwa 98. Slavon 95. 106. Paåiã. Euðen 258. episkop 151. Parvi. teatrolog 204. muzikolog 56. pop iz Selišta 135. Nikoliãi. 352 . istoriåar crkve i umetnosti 9. 204. sin Jevremov 315. Petroviã. patrijarh carigradski 9. Olga. Visarion. Stefan. opat i teolog 63. 144. Obrenoviã. Ð. Nikola 95. advokat 327. 60. 97. pisac 44. 188. Fedor 95—112. Panait Georgije. Obrenoviã. istoriåar 10. Nušiã. Petroviã. Nikoliã od Rudne. Otoviã. 267. Mirka. Dositej 19. Miråea (Pºcurariu). 297. Damaskin 130. 98. Pavloviã. Milan. 155. Ðula. Pakuraiu.

Vasa. Sava. Justin. Miqa. Rednik. Rakiã. razbojnik 39. Milan. 12. 328. muziåar 204. Popoviã. Prajer. Isidor. Lazar. Radul Veliki. 330. politiåar i publicista 100. Pavle. Putnik.. Petar. Jovan. Lazar. publicista 225. mitropolit 113. Aron. Petroviã. Sava. Xozef (Priestly). opat i teolog 63. istoriåar 151. Radovan. Svetozar. 289. Popoviã. fiziolog 63. 266. istoriåar 43. 170. Gavril (Gavriil Protul) 9. Predrag 59. Josif. Mihajlo. 75. Petroviã. publicista 229—242. Riðiåki od Skrbešãa. politiåar 222. glumac 285. Novak. istoriåar 200. Stevan V. grofovi 274. 284. slikar 326. Popoviã. Popoviã. Mojsej. slikar 173 Popoviã. 102. prevodilac 129. Vasa. 268. Radul V v. Popoviã. 115. Petronijeviã. Dušan 219—228. Ðorðe. Pliš. 84. 173. Popov. Protiã. 201. 253. 182. prikupaqaå priloga 191. Popoviã. Raiåeviã. Radul Dobri v. episkop 65. kwiÿevnik 170. muziåar 326. braãa štampari 158. Popoviã. Pešiã. slikar 301. Sava iz Rešinara 137. Georgije. Dušan J. 267. Petroviã. 86. Jaša M. Rajkoviã. Rakoviã. Pristli. Livije. 17. 48. 110. Popoviã. Radojiåiã. Branko. 295. Rajter. 49. 129. Radosavqeviã. Radojev. Stanislava. Pribiãeviã. 265. Rajiã. 219. Jovan. Nikola. 10. Sava. Radivojeviã. Rašoviã. Radan. 140. slikar 173. 47. Petroviã. Peciã. Nikanor. Stevan. advokat 328. 220. Prediã. glumica 286. 114. Reomir.. Popoviã. Radivojeviã. Rašajski. Ruÿa iz Vaqeva 33. 124. 321. Milorad Šapåanin. 66. Dejan 211—218. Stanko iz Vaqeva 33. administrativni sekretar Matice srpske 323. Popoviã. 176. 15. 297.. pisac 57. slikar 176. 244. Robert (Reiter). naåelnik 101. 117. episkop 202. Raf. roð. Pešiã. Gotfrid (Gottfried von Preyer). 177. Pavle. istoriåar 110. Vera roð. slikar 177. prota iz Hondola 138. slikar 173. profesor 222. Protiã. 220.. Atanasije. protojerej 243—249. Rene Antoan Feršo de (Réaumur). 292. Pop. Rajiã. istoriåar 109. sveštenik u Aradu 192. Randhartinger. Radoniã. aktuar Matice srpske 325. Avram. 288. Popoviã. Popov. 16. 83. Prot. Benedikt (Randhartinger). austrijski konzul 83. episkop 212. Radul Veliki. Petroviã. 11. 327. Ðorðe Sp. ålan Ekonomskog opdbora SNP 98. Stanoje. mitropolit 70. 293. 85. 139. Radul Veliki. Dimitrije. politiåar 74. Uroš. Stojan. glumica 222. upravnik pozorišta 277. poslanik 102. kwigovoða Matice srpske 325. Jovan Sterija. Karl (Rémay). Popoviã. 82. Svetozar. 140. Joan. Radojåiã. 222. Pomorišac. episkop 138. Pešiã. porodica 173. Riðiåki od Skrbešãa. 173. Pešiã. slikar 177. školski starateq 160. Rajin. slikar 173. 284. pesnik 43. Popoviã. Milivoj. Radiåeviã. Georg Kristijan (Raff). Haxi. Darinka. Prodanoviã. Petroviã. porodica 291. Popoviã. Rac. arhimandrit 7. Avram. 128. Dušan advokat 222. pedagog i sveštenik 326. 297. Pehsil (Pechsill). Borislav. istoriåar i kwiÿevnik. Teja. 291. 14. 13. R Radaj (Ráday). politiåar 100. kapetan 328. vladar 7. Kvekiã 77. slikar 181. Tihomir iz Uqme 239. Popoviã. muziåar 204. 296. Mojsej. Radovanoviã. Ðorðe. 227. Teodora. Radiåeviã. 152. istoriåar 110. poslanik 108. prota iz Daje 244. Rajs (Reis). uåiteq pevawa 204. 45. Petroviã Wegoš. Popoviã-Barãan (Barãianu). Samuilo. Rajaåiã. 353 . Teodor. 9. sveštenik 160. Vladimir 85. istoriåar 64. istoriåar 65. pisac 64. 226. Teodor (Boÿidar). 280. Jovan. 289. Remaj. politiåar 225. Rajkov. 128. Mihail. Popoviã. Vikentije. Ðura. Popoviã. unijatski episkop 138. Pavel. Petroviã. sluÿbenik pozorišta 277. Radosavqeviã. kwiÿevnik 60.Petroviã. Popoviã. Vesna. politiåar 225. Rau (Rau). 123. 322. Polit-Desanåiã. Radeka. Mihailo. Petroviã. Remaj (Rémay). slikar 139. 15. Gorana 329. prirodwak 63.

upravnik pozorišta 277. Rot (Roth). Georgije. Ruso. Ruvarac. S Sabas (Sabbas). Eugenija. Srbovan. Julijana roð. Ana. Dobaji 261. Stefan Veliki. porodica 297. supruga Jovanova 259. Jelena Matilda roð. Jovan. grof 282. Marko (Servisky Marcus). de. Kirilo. akademik 204. 213. P. Ana. Sekuliã. Nikola. pop iz Kioare 135. 252. Arsenije. Stefan. Rista. 234. Sava Nemawiã. 260. 202. filozof 63. istoriåar 329. Stankoviã. supruga Sofronijeva 259. Moric (Ronay). Katarina roð.Ristiã. Stankoviã. Dana. 200. supruga Georgijeva 259. 206. direktor gimnazije 20. Stankoviã. Zorica roð. vladar Moldavije 11. 200. sveti 245. 260. Vasilije. Stefanoviã 257. 291. Salai. Skerliã. Stefanoviã. 221. Sermaÿ. 330. istoriåar kwiÿevnosti 253. 254. Stanisav-Sabo. Mileva de roð. direktor muzeja 131. Ðura. Ruvarac. Sofronije. 97. profesor 23. Georgije. 68. 253. San Marko. Stojan. 329. Stefanoviã. Konstantin — Kosta. Stefanoviã. Mihajlo. glumac 285. Stefanoviã. Rudolf. Sabovqeviã. Stefanoviã. istoriåar 83. upravnik škole 254. 60. Andrej. 235. Simeon. sin Stefanov 259. Stajiã. istoriåar 7. sin Stefanov 259. Saviã. istoriåar 60. 115. 258. Sermaÿ. muziåar 204. Dimitrije. ãerka Jovanova 259. 92. uåiteq u Aradu 160. Stankoviã. despot 152. Sirku. Stefanoviã. Sandiã. Stefanoviã. otac Karlov 127. Stanojeviã. pisac drame 126. Rubinštajn. Daniloviã 261. Stepanov. Spalancani. kompozitor 54. senator u Aradu 185. supruga Jovanova 154. 111. vlastelinka 199. 261 Sandiã. 293. sin Sofronijev 259. Aleksandar. istoriåar 127. Ilarion. sin Georgijev 259. Saviã. spahija 128. Stefanoviã. Kornelije. Stefanoviã. Seåanski. 251—263. uåiteq u Ravniku 231. Stanisav. Stefanoviã. Stefanoviã. Stankoviã. 212. Sracimir. Saviã. Srziã. Josif. Karl Peter Johan fon (Sermage). Julije (Senzel). prikupaqaå priloga 191. 211. Milivoj. Tirol 259. 110. Georgije. 256. 261. ãerka Tomina 260. pravnik 46. Jozo. 317. Seåewi (Széchenyi). Ðuzepe. 327. Anton Grigorjeviå. Miloš. 289. 47. 203. poslanik 104. fiziolog 63. A. J. Georgije. Siniko. Stamatoviã. 206. Jovan. Uroš 261. Irina-Valerija. drÿavnik 99. 290. birov srpskog magistrata 37. Peter Johan. lekar 258. Georgije iz Arada 188. Stanojeviã. H. publicista 89. Sabqiã Dušan. porodica 251. 100. (Szinnyei). careviã 101. prota 108. Franåesko. Stefanoviã. Ðuriåko ot Modoš 260. Ronaj. muziåar 204. gradonaåelnik Arada 185. Jovan. Visarion. Smiter (Smitter). Siniko. Aleksandar-Branko. 261. Sekuliã. baron i trgovac 220. Vasa. Stefanoviã.. Stefanoviã. 154. Dane. kaluðer 135. Stankoviã. Nako 296. Stanoje. Roman Izbeglica. ãerka Aleksandra-Branka 261. Saviã. sin Tomin 260. 127. 57. Stefanoviã. Jovan. ãerka Aleksandra-Branka 261. 354 . Stefanoviã. Marija roð. 289. glumac 285. profesor 22. Simiã. arhiepiskop 137. Saraj. Zorka. Simeon Stolpnik. Katarina — Bela roð. Sermaÿ. Stefanoviã. Stanuloviã. profesor 20. Nadašdi 127. Volf 261. Stefan Lazareviã. Pavle. ãerka Tomina 260. lekar 170. 201. Siniša. 284. Probst 260. sin Stefanov 259. 133. Kosta. Stamorac. Jovan. Stajiã. Milica. 132. 209. Stefanoviã. vlastelin 199. 130. 332. Marija. Sapari. paroh u Monoštoru 217. 261. Imre (Szalai). Stefanoviã. Ana. Qubomir. Lazaro (Spallanzani). 251—263. vlasnik teatra u Zagrebu 292. pravnik i poslanik 102. 90. jeromonah u Tismani 151. Stefanoviã. 333. Marija. Stefanoviã. Stefanoviã. Siwei. 258. Stefanoviã. Ÿan-Ÿak (Rousseau). Stefanoviã. Aleksandar. Sine. slikar 326. 24. zamenik kapetana srpske graðanske kompanije u Aradu 189. istoriåar 127. Stefanoviã. 230. operski pevaå 280. Sencl. velmoÿa iz Moldavije 13. sudija i gradonaåelnik Arada 185. Stefanoviã. Katarina roð. 29. Serviski. veliki ÿupan 328. Isidor. Aleksandar-Branko Mlaði 251. Dimitrije. 259. grof od Somsedvara i Medvedgrada. kompozitor 55. politiåar 83. 32. istoriåar 151. 289. Qubica. Stefanoviã. Aribert. San Marko. Ruso (Rousseau). Jelena roð. sin Sofronijev. princ 296.

episkop 113. 294. 70. politiåar 100. 84. 186. Dimitrije G. Stefanoviã. Tiso. uåiteq u Aradu 158. Stojka de Haceg. Stradion. Jovan Ð. V. Petar. Stefan. pozlatar 90. Stefanoviã. Dimitar (Þornakov). 287. O. 66. Stojadinoviã.. istoriåar 60. Sofronije.. politiåar 97. 69. 225. 262. Mija uåiteq u Aradu 160. 96. politiåar 223. 257. Toma. uåiteq crkvenog pojawa 200. 71. Jaša. Ãosiã. porodica 96. Tirol. Stevan. Arsenije. Trifunac. 246. Stoloÿan. Jovanka. Nikifor. 185. Tenecki. Spiridon. Todor. 262. istoriåar umetnosti 182. 224. advokat 104. Ðorðe. Mita. Taufer. istoriåar 81. 102. lekar u Temišvaru 257. Stefanoviã. 253. operska pevaåica 280. gradonaåelnik Temišvara 257. 111. 321.. 251. Stefanoviã. sin Tomin 260. 227. Sofronije. Tugut. Tomandl. 65. beleÿnik u Kulpinu 327. Jovan. sin Stefanov 259. pijanistkiwa 51—62. Turlakov. 204. Mihovil. Tomiã. E. episkop 113. 259. Supe. Milutin. kompozitor 203. Rozalija roð. 327. Stefan. Strawakoviã. T Tatiã. Trbojeviã. Stratimiroviã. Toma. 147. Toma. politiåar i kwiÿevnik 52. 105. Aleksandar. 186. 259. 261. Tomaševiã. Subotiã. 252. Franc (Thugut). 355 . istoriåar umetnosti 92. Slobodan. 197. publicista 144. Stoj. Grgo. Tirfelder. uåiteq u Klokotiãu 231. Turdeanu. Teodoroviã. 260. graniåar i obrštar 185. istoriåar 153. gimnazijalac 326. Sandhauzen. Trifunoviã. Ãiriã. 145. Trifunac. 257. Atanasije. Dimitrije 265—272. Trifunoviã. muzikolog 61. (Stoicovici) 153. 309. politiåar 85. Toma. Marjan. slikar 313. Grigorije (Grigorie Tocilescu). Maliã 256. fiziåar. Holm (Sundhaussen). Karlo. istoriåar 151. 204. Ãoriã. Telbis. Tepfer. 186. Stefanoviã. Stefanoviã. Dimitrije P. slikar 330.. jerej 31. advokat i predsednik Matice srpske 73. Jovan Obrenovski (de Obrenov). Pavle. velikaš 19. 67. muziåar iz Karaševa 239. sin Tomin 251. Ãornakov. Nikola. 254. Tekelija. Mladen. Rista. 260. istoriåar 83. posinak Nikoliã od Rudne Mihajla 109.. filolog i politiåar 87. 238. Stefanoviã. Dragoslav. Gråiã Nikodim. sinovac mitropolita Stratimiroviãa 327. lekar 145. Irinej. Teleåki. Ðuriåko ot Modoš 251. Jovan. Stojkoviã. Ã Ãiriã. Topaloviã. Nikodim v. 111. 161. Tkalac. Stefanoviã. Subotiã. 187. 226. Pavle. Atanasije 99. Stojaåkoviã. Hermina — Minka roð. Stratimiroviã. štampar 41. episkop 30. senator i ikonopisac 185. 259. Stefanoviã. Sava. sin Aleksandra-Branka 261. 128. Tirol. 190. 146. 239. Stefanoviã. 112. 129. Franc (Suppé). Stojanoviã. Stevan. politiåar 105. 190. Borivoje S. porodica 73. Tomiã. Qubomir. sin Tomin 260. Ãoroviã-Qubinkoviã. etnograf 213. mitropolit 65. 252. Stefan — Tenka. I. crkveni muziåar 199— 209. Stojkoviã. 68. istoriåar 82. Nikolaje (Nicolae Stoica de Haþeg) 17.. 279. Stefanoviã. prirodwak 67. sin Tomin 260. 98. 160. rodonaåelnik porodice 251. kompozitor 288. Stefanoviã. 112. lekar 254. Tismanski. Stevan. Evgen. 260. 263. Kamenko.Stefanoviã. publicista 225. Toåilesku. Sofija V. Paula. 100. 64. Tekelija Popoviã. 313—319. istoriåar umetnosti 92.. Stefanoviã. Tekelija. Toma. Mirjana. Stratimiroviã. Stojkoviã. Trifunac. Lazar. Emil (Emil Turdeanu). 103. 268. istoriåar pozorišta 291. 188. Stojaåeviã. 260. Aleksandar. 31. Tešiã. Stojkoviã-Jovanoviã. 148. Stefan. kwiÿevnica 44. Triva. 259. austrijski kancelar 69. 85.

Grigore (Ureche). Ðura. Pavel. Hont. Herbai. Foriškoviã. nastavnica 222. 225. Haxiã. Mihajlo. Haxi. Damaskin 130. Hamilton. advokat i politiåar 219—228. Alojz 273—311. sekretar pozorišta i bibliotekar 285. Hausman (Hausmann). Hauzer. muzikolog 204. 191. Feštetiã. Frana. 283. Ðura. Irena roð. Haxi. Filipon. prota u Mehali 219. Haxi. Miroslava. Konstantin. Forgaå. 70. Frana. Funke. Hofbauer. Petar. Juhaz 236. Beul 236. Hejm. Hardeg. Jovan. advokat i kwiÿevnik 77. Feodora. istoriåar 110. Hendl. Miqa iz Karaševa 236. 69. ekonomista 222. 240. 236.. profesor u Kluÿu 235. Maãaš (Horányi Mátyás) 274. profesor 67. Konstantin — Kosta. Herbai. Milan Ð. Franc Josif I. 9. 227. horovoða 201. Petar. Damaskin 127. 107. 226. Fonblank. Sofija. istoriåar 12. Haxi. 78.. trgovac aradski 191. 97. Haxi. (Filipa¤cu). Haxi. glumica 285. Filipon. Fenelon (Fénelon. Jelka. Ureke. Fiori. Jovan. Ludvig. teatrolog 273. Rafael. Hofman (Hoffmann). Antonije iz Komlauš-Arada 245. Anica iz Uqme 239. Martin iz Karaševa 236. porodica 297. Cvejiã 222. H Habat. Fiorio. car 68. istoriåar 136. rimokatoliåki episkop 243. A. Slobodan 297. Haxi. Hristifor. 279. C Cvejiã. Nada. 79. Kalista (Fiorio). pravnik 239. mašinski inÿewer 239. Horvati. Nikola. prirodwak 67. 237. 166. Fromaÿo. Huber. 116. Emilija 277. beleÿnik Novosadskog magistrata 327. 228. Haxi.Ãosiã. Feri. 227. Ferdinand I. Haxi. profesor 22. Mila iz Uqme 239. Teodor 130. engleski konzul u Beogradu 84. Horawi. Katarina roð. advokat 222. Vilhelmina. prevodilac 60. Nikoliã 109. gimnazijalac 222. Frana. Habzburgovci 135. graniåarski kapetani 96. 129. operski pevaå 280. biolog 221. Franc I. Jova. Filipašku. upravnik šuma 102. 66. F Falta. Qubomir. Filipon. tajnik legacije 101. 222. Arnold (Hauzer). Georg (Händel). Filipov. Unkovski. K. kwiÿevnik i publicista 98. kompozitor 54. Forster. 87. Antal. Marija roð. Forster (Forster). Petroviã 221. Fogaraši od Ÿidovara. 240. Hegediš. car 84. U Ujes. Haxi-Kosta. Filipon. Kosta 226. kontesa 109. 325. Fenlaåki. Fogaraši od Ÿidovara. istoriåar 274. Ferdinand V. Horovic. muzikolog 60. general 115. 101. Frana. Haxiã. Filipon. grof 109. Hardeg. Haxi. sastavqaå školskog zakona 157. Frana. Karl-Filip. Filipon. 356 . 129. 221. 161. Ferenc. Vladimir K. Fedora. Ivan 236. Rudolf (Flotzinger). Haxi-Kosta. porodica 239. Martin. Filipon. prota 119. 100. istoriåar 110. Nikola 129. trgovac 220. istoriåar 8. Haxi. kontesa 109. Zdravko. pisac 127. 289. Hardeg. Kosta Mlaði. Haxi. 106. kontraaltistkiwa 280. Hardeg. ãerka Kostina 222. Marija roð. glumica 285. 266. François de Salignac de la Mothe). Antonije. car 68. Filbiger. Bariã iz Panåeva 220. 289. 159. Tomas de Grenije. 160. 293. advokat 222. Aleksandar. Ãuråija-Prodanoviã. Haxihusejnoviã-Valašek. car 73. Marica iz Uqme 239. otac Martinov 239. Hiåins. Terezija roð. advokat 220. 275. 315. Ujes. porodica 219. Haxi. 329. Sigismund. Flocinger. Jelisaveta roð. Haxi. Filipoviã. Frana. slikar 326. uåiteq u Aradu 158. paroh u Temišvaru 21. Hausman (Hausmann). 128. ãerka Kostina 222. 128. Josif. izaslanik vladinog komesara 192. Johan Rajnold. opat i teolog 63. Sofija roð. (Hitchins). Pulherija roð. 98. profesor 65. Dimitrije.

266. 293. Lazar. 106. Franc (Schubert). 17. kwiÿevnik 66. kwiÿevnik 316. 253. Milan. Šifman. 330. Georg (Gheorghe ¢incai) 15. (Schäfer). 287. Pavao. Štrosmajer. pozorišni frizer 286. istoriåar 151. Šumareviã. Terezija roð. Milan v. Åurliã. episkop 28. lekar 143— 150. Šic (Schütz). 282. pesnik 102. 321—333. Hristifor. Katarina. 34. Šoqmošanov. istoriåar 110. pravnik 239. G. Šariã. 274. kompozitor 55. 239. Šafarik. Šifman. kompozitor 55. glumac 285. Johan (Schmidfeld). Lazar. Helena. Karl (Zeh). Åobanoviã. August. Šefer. glumac 285. Damaskin 130. 332. Šinkaj. Šefer. Åokrqan. Šiler. apotekar 290. Šokåiã. Zora. Cindriã. Šandroviã. Klara (Schumann).Cvetko. kamenorezac novosadski 329. Aksentijeviã 327. Miron. 268. Åehak. Aleksandru (Alehandru ¢tefulescu). Jovan. 16. Mitrofan. Åipliã. 333 Šifman. Atanasije. (Schiller). senator 144. Andrija. podnadzirateq Beåkereåkog okruÿja 144. 279. Svetislav. Bibiã 321. Cirkoviã. Miloš. 257. Šlezinger. slavista 126. dobrotvor 287. Šuman. Šandroviã. Štefulesku. Åokrqan. episkop 28. Hristifor. Joso. Stefan 259. 136. teatrolog 273. 332. kompozitor 54. Ce. Åaki. 288. jeromonah 211— 218. Mitrofan. Šenoa. 145. demograf 110. 154. Alfons (Zerboni). 286. teatrolog 295. 329. Š Šaguna. Åarnojeviã. Registre saåinila Tatjana Pivniåki-Driniã 357 . Šoman. pijanistkiwa 57. zemqoradnik iz Ketfeqa 211. Milka iz Ketfeqa 211. kwiÿevnik 52. Marija Jozefa Rosl (Schütz). 296. profesor 326. Šlajermaher Fridrih (Schleiermacher). uåiteqica u Aradu 161. Kilijan. glumica 286. Ševiã. Josif (Schick Josef). deda Hristiforov 330. Šifman.. 333. general 128. sveštenik u Temišvaru 144. Šulc (Schulza). protoprezviter 331. 332. 284. Vilijem (Shakespeare). Josif. Dimitrije. Robert (Schumann). J. Åuhandu. V. Joan (Ioan Þeicu). Šelmiã. Mitrofan. etnograf 213. 289. 285. glumica 286. Emil. cipelar 330. Pavel Jozef. Šerban. austrijski major 44. Cukiã Kosta. Åokrqan. Åokrqan. 281. pisac libreta 288. Šnajder (Schneider). Šerban. Šik. Åizmaš. Åekowiã. Šifman. pisac 292. Petar. baba Hristiforova 330 Šifman. Jakov iz Velikog Beåkereka 144. Šifman. 321— 333. ministar prosvete 292. Jovan. 330. slikar 304. Leposava. Šoqmošan. Åioran. Hristifor. Šubert. sinovac Hristiforov 329. Šoqmošan. Šifman. Katarina. Åudai. upravnik pozorišta 277. kompozitor 55. Ševiã. 293. Šuman. Eugen (Csuday) 69. Šifman (Schiffmann). Cerner (Zerner). profesor 20. braãa štampari 33. delegat iz Temišvara 256. stolar u Malom Keru 330 Šifman. pisac 41. Ðorðe (Vukadinoviã). Cerboni (Zerboni). 188. sestra Hristiforova 330. Šoqmošan. arhimandrit 202. Qubivoje. hemiåar 64. 309. 284. 328. zidar i palir u Novom Sadu 327. Šiliã. M. Geza (Staud). Å Åaviã iz Novog Sada 225. biskup 98. Åakra. B. Šmidfeld. glumac 285. Franc. grof 73. Genadije. Åokrqan. Šekspir. Šoqmošanov. teatrolog 291. Vilhelm (Schumann). 259 Šaptal. porodica 275. Dragotin. glumac 285. Josip Juraj. 286. Ana Eva. Vikentije. Šopen. Crwanski. Nikola 130. muzikolog 60. Frederik (Chopin). 295. Åoliã. 129. teatrolog 288. episkop 221. Šifman. istoriåar umetnosti 173. istoriåar 110. glumica 285. (Ciuhandu) 185. Ceroviã. Åokrqan. 327. Kalman. supruga Ðorðeva 148. Åendeš. 292. grof 105. Štaud. 295. 267. 35. Jelisaveta — Saveta roð. Emil (Cioran) 137. Cerboni. 313—319. Marija — Mara roð. Stefanoviã. porodica 143. Kiril. Šuman. Cejku. (Schäfer). Andrej. 280. 56. H. Cirkoviã. Šidek (Schidek). Bogdan. Laura roð. Åokrqan. repetitor hora 285. Šic. 289. pisac 77.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful